رابطه بین رهبري فکورانه با اثربخشی مدارس ابتدایی شهر قدس بر
اساس الگوي پارسونز
محمدرضا امام جمعه،1، عزیز کرامت2* و رضا ساکی3
تاریخ دریافت: 10/5/93 تاریخ پذیرش: 12/4/94

چکیده
این پژوهش با هدف بررسی رابطه بین رهبري فکورانه با اثربخشی مدارس ابتدایی شهر قدس بـراساس الگوي پارسونز انجام شده است. روش پژوهش توصـیفی و از نـوع همبسـتگی اسـت. از بـینمدارس ابتدایی شهر قدس 24 مدرسه به روش نمونهگیري تصادفی ساده و از هر مدرسه 12 معلـم به عنوان نمونه پژوهش به تصادف انتخاب شدند و با تکمیل پرسـش نامـه محقـق سـاخته رهبـريفکورانه و اثربخشی مدارس در این پژوهش شرکت کردند. روایی محتـوایی هـر دو پرسـش نامـه بـهوسیله اساتید صـاحبنظر تأییـد شـد و بـراي تأییـد پایـایی، آلفـاي کرونبـاخ پرسـش نامـه رهبـريفکورانه96/0 و پرسش نامه اثربخشی مدارس86/0 محاسبه گردید. تجزیه و تحلیل داده ها با اسـتفادهاز ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون هم زمان و رگرسیون گام به گام انجام گرفت. نتـایجضریب همبستگی و رگرسیون هم زمان نشان دادند که رهبري فکورانه و مؤلفههاي آن بـا اثربخشـیمدارس ابتدایی شهر قدس رابطه اي معنادار دارند. هم چنین، نتایج رگرسیون گام به گام نشان دادند که بهترین پیشبینیکننده اثربخشی مدارس از میان مؤلفههاي رهبـري فکورانـه، مؤلفـه بـازخورداست .

واژه هاي کلیدي: رهبري فکورانه، اثربخشی مدارس، دوره ابتدایی.

استادیار گروه علوم تربیتی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
azizkaramat@yahoo.com :نویسنده مسئول مقاله -*
مقدمه
سازمانها به عنوان مجموعهاي از افراد وگروههاي انسانی در معرض تحولات وسیع و پرشتاب محیطی قرار دارند. امروزه آموزش و پرورش، نهاد اجتماعی مهمی است که مسئولیت عظیمی را در قبال تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان برعهده دارد. توجه به عوامل پیشرفت و ترقی جوامع نشان میدهد که این کشورها از آموزش و پرورش کارآمد و اثربخش برخوردار بودهاند. از این –رو، پژوهش هاي متفاوت در این حوزه میتواند نواقص و کاستیهاي موجود را مشخص سازد و راه را براي برطرف کردن آن ها هموار سازد.
9540247626093

مدارس اثربخش و یادگیرنده همچنان آرزوي جهانی براي همه نظامهاي آموزشیاند.گرچه مطالعات سودمندي در خصوص ویژگیهاي این مدارس تاکنون به انجام رسیده است اما همچنان چگونگی کارکرد این مدارس و تحلیل راههاي دسترسی به آن ها، کوششهاي پژوهشی بیش تري را طلب میکند (Saki ,2009).
عواملی متعدد براي اثربخشی مدارس و تسهیل روند آن مؤثرند که یکی از این عوامل تأثیرگذار و شاید مهمترین آن ها مدیریت مدرسه است. نیاز به مدیریت در هدایت سازمان و اهمیت رهبري مناسب و خوب جهت دست یابی به اهداف امري انکار ناپذیر است. از سوي دیگر، مدیران امروز در محیطی پر ابهام، پویا و بسیار متغیر کار میکنند. در چنین شرایطی دیگر نمیتوان با علم و دانش گذشته و فناوري و راه حلهاي دیروز مسایل بسیار دشوار امروز را حل کرد. اداره امور سازمانهاي پیچیده امروز نیاز به آگاهی و دانش روز دارد. امروزه آگاهی و دانش اهمیت و ارزشی والا پیدا کرده است. بهگونهاي که عصر کنونی را »عصردانایی«، »عصردانش« و »عصر فراوانی داده ها « نامیده اند-Iran Nejad Parizi et al ,2012) ). چنین عصري براي اداره سازمانهاي آموزشی بویژه، مدیرانی را طلب میکند که در نیل به اهداف سازمان عمل رهبري خود را با تأمل و عمل فکورانه، پرورش دهند. پژوهش اسمیت ( (Smith,2010 نشان داد که عمل فکورانه در بهبود مدیریت مدرسه و ایجاد تغییرات در عمل معلمان به عنوان عاملی تأثیرگذار بوده است. هم چنین، یکی از تازهترین نظریه هایی که در پی عمل فکورانه و یادگیري تأملی در سالهاي اخیر در رهبري مدیران و بویژه در سازمانهاي یادگیرنده با استقبال بسیار روبه رو شده است، دیدگاه رهبري فکورانه در سازمان هاست. در این زمینه رویکردها و نظراتی متفاوت وجود دارد. آنچه بیش از هرچیز اهمیت دارد بررسی این نظریه ها و اتخاذ رویکرد مطلوب براي اصلاح و بهبود عمل رهبري و اثربخشی مدارس است .کارسون و فیشر ((Carson and Fisher, 2006 جان دیویی را به عنوان سمبل و مبتکر کلیدي در حوزه تفکر فکورانه در نظر گرفته اند. در طول سال هاي اخیر ،پژوهش هاي شایان توجهی در این زمینه گسترش یافته و فرآیند یادگیري تأملی با مفاهیمی مرتبط مانند آموزش تفکر انتقادي در حوزه آموزش کارکنان رسمیت یافته است. براي نمونه؛ بروکفیلد( 1995Brookfield,)، مزیرو(1990-Mezirow 1978 )، شون (Schön, 1983) و مزیرو و تیلور (Mezirow & Taylor,
2009). افزون بر این، افراد بسیاري از جمله کرانتون ( (Cranton, 2002, 2006، کارسون و فیشر
(Carson and ; Fisher, 2006)، فیشر- یوشیدا ( 2009Fisher-Yoshida,),فیشر-یوشیدا وگلر (2009,2008Fisher-Yoshida-Geller,)، همیلتون (Hamilton,2010) واچون و همکاران (Vachon et al 2011)، پارك وسون (Park and Son ,2011)،کاستلی (Castelli, 2011,2012)، پتیس (Pitts,2012) و تدسکو (Tedesco-Schneck, 2013)شیوههایی گوناگون براي یادگیري تأملی1 و یکپارچه سازي تجارب خود در محیط کاري نشان دادند. تیلور((Taylor, 2007 بیان می کند که یادگیري تأملی در سطح جهان در حال شتاب گرفتن است و با افزایش ترویج تفکر تأملی، تغییر و تحولی در آموزش عالی در سطح جهانی ایجاد شده است. به باور کمبر و لانگ (Kember and Leung,2000) یکی از تأثیرگذارترین افراد در حیطه تفکر تأملی، مزیرو است. مزیرو یک چارچوب کاربردي، مهم، مستدل و مفهومی براي ارزیابی مفهوم تفکر تأملی ابداع کرد و فعالیت تأملی را از فعالیت غیر تأملیجدا کرد. جوناس دویر و همکاران (Jonas-Dwyer et al,2013) تأمل را رفتارهاي شناختی و عاطفی تعریف میکنند که در نتیجه آن ها افراد بینشی نوین و درکی عمیق تر از تجربیات خود پیدا میکنند. کلب (kolb,1983) نظریه یادگیري تجربی را مطرح کرد. بر اساس استدلال کلب مردم هنگامی از تجربیات خود بهتر یاد میگیرند که زمان بیش تري را به فکر کردن در مورد آن تجربه اختصاص دهند. نکته جالب الگوي یادگیري تجربی کلب تأکید آن بر فرایند یادگیري تجربی به جاي تأکید بر ویژگیهاي ثابت یادگیري است (Haqqani et al, 2013). کلب اذعان کرد که یادگیري در چرخهاي رخ می دهد که با یک تجربه آغاز شده و با تأمل ادامه مییابد .در طول فاز تأمل و مفهوم سازي انتزاعی، یادگیرنده به تجربه و عملکرد خود میاندیشد و ادراکات و مفاهیم شخصی و الگوهاي ناکامل ذهنی خود را تصحیح می کند. این تلاش براي اصلاح نقصهاي شناخته شده در حیطه دانش، مهارت یا نگرش انجام میشود. چرخه با تجربه و عمل کردن کامل میشود. کلب تأمل را گام اصلی در تغییر باورها، نگرشها و رفتارها میداند( Bernard et al, 2012). در ادامه الگوي یادگیري کلب؛ هوگز و همکاران(Hughes et al ,2009) این مفهوم را توسعه دادند و

الگوي (اقدام – مشاهده – تأمل) را مطرح کردند. براساس این الگو زمانی که در طی هرسه گام این فرآیند( اقدام، مشاهده و تأمل) تجربه بدست آید، رهبري توسعه پیدا میکند. به باور هوگز و همکاران اگر شخصی کاري را انجام دهد، ولی بر پیامدهاي انجام آن عمل آگاه نباشد و یا اینکه در مورد معنا، مفهوم و اهمیت آن کار تأمل و اندیشه نکند، منطقی نیست که گفته شود یادگیري در اثر تجربه بوده است .هنگامی که رهبران در اعمال خود زمان بیش تري را به تأمل کردن اختصاص دهند و رفتارهاي خود را بیش تر مشاهده کنند و هم چنین، هنگامیکه در مورد چگونگی بروز رفتارهاي متفاوتتر تأمل کنند، آن گاه آن ها بیش تر مستعد تغییرند. هوگز و همکاران، ادعا میکنند مراحلی که از راه تجارب مارپیچی تکرار میشوند، سازندهترین راه براي رشد رهبر هستند. آرگریس (Argyris,1991)در این زمینه اشاره میکند، ” تأمل هر فرد را به پرسش کردن از استدلال خود تشویق میکند و به نوبه خود، هر کس کار پرس و جو را نه به عنوان نشانهاي از بی اعتمادي و یا تعرض به حریم شخصی بلکه به عنوان فرصتی ارزشمند براي یادگیري درك می کند ” (Osterman and Kottkamp, 2004). در دهه گذشته هم زمان با رشد تفکر تأملی و عمل فکورانه، رهبري فکورانه به عنوان اندیشهاي نوین در سازمانها مطرح شد. به زعم هورتون و شرود (Horton &Sherwood, 2008) ، رهبري فکورانه شیوهاي است که رهبر بر خودآگاهی، توانایی شخصی و آموزش مداوم تأکید داشته و در طول روز بر تجربیات خود وکارکنان تمرکز دارد. مفهوم رهبري فکورانه در ادامه فلسفه آموزشی دیویی(Dewey,1938) ارایه شده است و در چرخه یادگیري کلب -(kolb,1983) و الگوي کارگزار فکور شون(Schön, 1992) نمود یافته است. کاستلی( Castelli et al, 2013) در ادامه کار پیشگامانه دیویی و شون الگوي یکپارچهاي براي ترویج رهبري فکورانه ارایه کرد که در شکل 1 آمده است .
به باور کاستلی و همکاران( (Castelli et al, 2013 رهبري فکورانه شامل پنج ساختار: باز بودن، هدف، معنا، به چالش کشیدن باورها، گفت و گو و بازخورد مداوم است. بازبودن: با فراهم شدن محیط کاري امن،کارکنان جهت به اشتراك گذاشتن باور تشویق میشوند. هدف: وظایف و مسئولیتهاي کارکنان در نیل به اهداف سازمان مرتبط شده و فعالیتهاي آنان هدایت و پشتیبانی میشود. معنی:کارکنان به وسیله رهبر تشویق میشوند تا با یادگیري از تجارب گذشته براي بهبود رفتار و عملکرد آینده خود تلاش کنند. چالش: به پیروان کمک میشود تا با پرسشگري؛ ارزشها ،باورها و مفروضات تجربی خود را با ارزشهاي اعتقادي متفاوت مورد سنجش قرار دهند. بازخورد:
گفت و گویی مداوم است که به وسیله ارایه بازخورد بر مشاهده هاي تجربی کارکنان تداوم مییابد.

د

تفکرانتقادي

و

تامل

علاقه

و

ارتباط

با

موضوع

آگاهی
ایجاد

می
:

کند

چگونه

کاردر
این

یادگیري

تاثیر

من
؟

دارد

رهبر

می

فراهم
کند
:

امن

محیط
؛

از

اعتماد
فضایی

؛

ترویج

یادگیري

دو

حلقه
؛

پژوهش

جایگزین

روش
ها

/

دیدگاهها
؛تغییر

ات
رفتار

د

تفکرانتقادي



قیمت: تومان

دسته بندی : مدیریت

دیدگاهتان را بنویسید