ارایه مدل ارزیابی شایستگی های هیئت علمی در نظام دانشگاه آزاد اسلامی )مورد: واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی استان فارس( ** سید احمد هاشمی1 ، علی اصغر ماشینچی2*، و کامران محمد خانی3
تاریخ دریافت:16/5/94 تاریخ پذیرش: 21/1/95

چکیده
امروزه ثابت شده است که توفیق یک کشور در زمینه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و…در گرو برخورداری از یک نظام آموزشی منسجم و پویاست. برنامه های آموزشی برای ارتقاء کیفیت و داشتن پویایی نیاز به ارزشیابی و ‎بررسیهای کیفی وکمی دارند. این پژوهش با هدف ارایه مدل ارزیابی شایستگی های هیئت علمی بمنظور ارتقاءکیفی دانشگاه آزاد اسلامی می باشد. پژوهش از لحاظ روش گردآوری داده ها توصیفی – پیمایشی و از لحاظ نوع هدف کاربردی می باشد که با انجام بررسی های جامع در ادبیات و پیشینه موضوع، چارچوب نظری و مدل مفهومی این پژوهش ترسیم گردید. جامعه پژوهش، نظرات ذینفعان آموزشی }اعضاء هیئت علمی )ارزیابی شونده( ،سرپرستان )مافوق ها(، دانشجویان )مشتریان( { واحدهای گوناگون دانشگاه آزاد استان فارس تشکیل می دهد که با بررسی پژوهشگر در 24 واحد فعال در استان فارس، حدود 125000هزار نفر ‎میباشد که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی ‎خوشهای 380 نفر )فرمول کرجسی و مورگان( حجم نمونه انتخاب شدند. بمنظور گردآوری ‎دادهها از یک پرسش نامه محقق ساخته استفاده شد که روایی آن مورد تأیید کارشناسان قرار گرفت و پایایی آن با استفاده از روش آلفای کرونباخ 84/. محاسبه شد. پرسش نامه محقق ساخته شامل مولفه موثر در شایستگی در پنج محور کلی به گردآوری داده ها می پردازد. سپس با روش ارزیابی360 درجه مورد اجرا قرار گرفت. برای تجزیه و تحلیل ‎دادهها از روش آمار توصیفی و آمار استنباطی )تحلیل عاملی،ویلکاکسون وفریدمن( استفاده شد که نتایج پژوهش:1. ترسیم مدل ارزیابی شایستگی های هیئت علمی )ابعاد اصلی و ‎مولفههای ابعاد شایستگی و تعیین ‎شاخصهای ارزیابی شایستگی های هیئت علمی( بوده و 2.در زمینه ارزیابی وضعیت موجود از دیدگاه ذینفعان، اساتید از لحاظ ابعاد و ‎مولفههای صلاحیت های مهارتی، ارزشی،

دانشیار گروه علوم تربیتی،واحد لامرد،دانشگاه آزاد اسلامی،لامرد،ایران
دانشجوی دکتری مدیریت آموزش عالی، واحد علوم وتحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
استادیار گروه مدیریت آموزش عالی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران،ایران.
a.mashinchi@srbiau.ac.ir :نویسنده مسئول مقاله -*
**- این مقاله، استخراج شده از رساله دکتری در رشته مدیریت آموزش عالی می باشد.

نقشی و فردی وضعیت مطلوب وجود دارد، اما در بعد کارکردی و زیرمؤلفههای آن وضعیت نامطلوب و پایین حد متوسط)3( ارزیابی شده است و نتایج رتبه بندی ارزیابی ابعاد شایستگی های هیئت به ترتیب بیش ترین اولویت مربوط به بعد مهارتی و کم ترین اولویت مربوط به بعد کارکردی می باشد.

واژه های کليدی: شایستگی ،هیئت علمی، ارزیابی.

مقدمه
با توجه به تبدیل شدن تدریجی جامعه به جامعه دانش بنیان، تقاضای اجتماعی برای دانش و مهارت ها افزایش یافته است و دانشگاهها در سراسر جهان ناگزیر گسترش کمی و کیفی حیرت زایی داشته اند(2008Noorshahi, (. با اهمیت یافتن بیش تر آموزش عالی )قلب تپنده و موتور توسعه جامعه( و توسعه فزون آن در جوامع و انجام رسالت های گوناگون، بیش تر آنان به جایی رسیده اند که دانشگاه یعنی هیئت علمی. این امر موجب شد از مقدار اختیارات و قدرت هیئت امنا در عملکرد اصلی دانشگاه کاسته شود (2009( Ferasatkhah,. بنابراین، هیئت علمی به عنوان مسئول آموزش رکن اصلی و تاثیر گذار در عملکرد سیستم آموزش عالی و تحقق اهداف آن بشمار ‎میآید. از سوی دیگر، نظام آموزشی هر کشور در اثر همراهی با فرایندهای بررسی، پژوهش و ارزیابی ‎میتواند کارآیی و اثر بخشی خود را حفظ و گسترش داده و پاسخگوی نیازهای بازار کار و روند رشد ارکان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه باشد. بنابراین، ارزیابی‎های هیئت علمی راهی به سوی افزایش کیفیت دانشگاهها و پیشرفت جوامع بشمار می رود. ارزیابی یکی از جنبه های مهم در فعالیت های آموزشی است و به وسیله آن می توان به کاستی ها و نقاط قوت برنامه آموزشی پی برد و راهکاری مناسب را در راستای حل مشکلات برنامه آموزشی ارایه کرد. در این میان، ارزیابی استاد به عنوان یک استراتژی مهم برای ارتقاء کیفیت آموزشی مورد توجه دانشگاهها بوده است. از این رو، مراکز آموزش عالی برای تعیین شایستگی اساتید خود ملاک‎هایی را تعیین ‎میکنند و بدین وسیله عملکرد آن ها را از راه فرایندی مدون مورد ارزیابی قرار می دهند. صاحب نظران پیشنهاد ‎کردهاند که برای قضاوت نهایی، ‎جنبههای گوناگون ارزیابی مورد توجه قرار گیرد که این امر نیازمند دسترسی به یک الگوی جامع است (2002Mosaponr, (.
جیروک و همکاران) 1998( پایایی و روایی ارزیابی دانشجویان از اساتید را مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه دست یافته اند که ارزیابی دانشجویان توانایی تدریس اساتید با مهارت های ملموس و قابل تشخیص تدریس ارتباط تنگاتنگی دارد (2014,(Jafari. وجود مدل شایستگی هیئت علمی جهت استخدام، آموزش و ارزیابی در دانشگاهها، لازم و ضروری است و می تواند چارچوبی را برای مدیریت بر مبنای شایستگی در سازمان ها در جهت تعالی ایجاد نماید. یک الگوی ارزیابی شایستگی شامل فهرستی از شایستگی هایی است که از مشاهده عملکرد رضایت بخش برای یک شغل ویژه، تهیه می شود. این الگو می تواند شایستگی هایی که افراد باید برای بهبود عملکرد خود در شغل فعلی توسعه دهند و یا برای ارتقا یا انتقال به شغل های دیگر آماده شوند را شناسایی کند این الگو هم چنین، می تواند در تجزیه و تحلیل شکاف مهارت ها، یعنی مقایسه بین شایستگی های موجود و مورد نیاز سازمان ها یا افراد، مفید باشد. بررسی متون نشان می دهد که مدل سنجش اختصاصی برای ارزیابی شایستگی هیئت علمی در نظام آموزش عالی این وجود ندارد که از مهم ترین فواید می توان به موردهای زیر اشاره کرد:
.مقدار و اندازه شایستگی های فردی و حرفه ای را در نظام آموزش عالی تعیین ‎میکند.
.چارچوبی برای ارزیابی کیفیت عملکرد آنان فراهم می‎کند.
.حد و حدودی )معیارها و استانداردهایی( برای بکار گیری افراد جدید فراهم ‎میسازد.
.پایه و بنیادی برای رشد حرفه ای و شخصی فرد خواهد بود.
قادر خواهد بود نقش موثر در شکل دادن به برنامه های استراتژیکی سیستم مرجع )نظام دانشگاه آزاد اسلامی و آموزش عالی کشور( و سیستم جامع کلان کشور ایفاء کند. نقش آموزش عالی در توسعه کشورها بسیار دارای اهمیت است )موتور توسعه جوامع( از عناصر اصلی دانشگاهها هیئت علمی می‎باشد. سطوح شایستگی هیئت علمی تاثیری بسزا بر عملکرد آموزش عالی دارد.
سطح یادگیری، علاقه، پیشرفت و رضایت دانشجویان تحت تاثیر شایستگی های هیئت علمی قرار دارد. با توجه به مشکلات کیفی آموزش عالی ایران و پایین بودن موارد بالا، محقق بر آن است با توجه به بعد فرهنگ کشور، به دلیل عدم وجود مدل جامع و منسجم در کشور، مدل ارزیابی شایستگی هیئت علمی در دانشگاه آزاد اسلامی را ترسیم کند تا داده های آن در حوزه های گوناگون تصمیم ها در آموزش عالی قرارگیرد و در این راه در آینده شاهد پیشرفت کیفی در نظام آموزش عالی ایران و کاهش معضلات گوناگون گردد. هدف آرمانی این پژوهش، ارتقای کیفیت آموزش عالی در ایران از راه تدوین مدل ارزیابی شایستگی های هیئت علمی در دانشگاه آزاد اسلامی می باشد بنابراین، با توجه به موردهای بالا این پژوهش بر آن بوده که خلاء نبود مدل ارزیابی شایستگی های هیئت علمی در نظام آموزش عالی بویژه دانشگاه آزاد اسلامی پر کند تا نتایج آن در بخش های گوناگون برنامه ریزی و تصمیم گیری آن مورد استفاده قرار گیرد تا بهبود عملکرد آن بدست آید. پیشینه
‎مهمترین ‎بررسیهای انجام شده خارجی و داخلی در موضوع پژوهش به شرح زیر ‎میباشد:
رابرت و همکاران )2009( براین باورند که شایستگی های تدریس اعضای هیئت علمی مشتمل بر هفت بعد: ایجاد جو مساعد یادگیری، درگیر کردن فعالانه فراگیران، ارزیابی دانش، مهارت و نگرش فراگیران، تسهیل ‎دستیابی به اهداف آموزشی برای فراگیران، دادن بازخورد به فراگیران، آگاهی از مقدار شایستگی و توانایی تدریس خود، پرورش خود راهبری و یادگیری مادام العمر است. ویشان)1999( شش بعد مهارتی: دانش حرفه ای، برنامه ریزی برای آموزش، اجرای راهبردهای آموزشی، مدیریت منابع و نیروی انسانی، ارزیابی میزان یادگیری دانشجو و مسئولیت حرفه ای را از
‎مهارتهای مهم برای تدریس موثر استاد نام برده است (1999(Weshan, .
پاتریک واسمارت )1989( بر این باورند که اثربخشی اعضای هیئت علمی در کلاس درس، ابعاد گوناگونی را در بر می گیرد که شامل ابعاد فردی مثل: احترام به دانشجویان، توانایی در به چالش کشیدن دانشجویان و تحریک ذهن آنان، سازماندهی درس، ‎مهارتهای سخنرانی و ارایه مطالب به گونه مناسب است. زاچاری اسمیث )2010( مولفه های شایستگی را از راه تحلیل عاملی بدست آورد. وی در پیمایشی بر اساس مرور متون، مطالعه مقدماتی و بازخور از خبرگان 3 بخش اطلاعات شخصی، حرف ها و پرسش نامه را استخراج کرده است. در این پژوهش مدل شایستگی اصلاح ‎شدهای بر پایه ‎دادههای تجربی جهت رهبر آموزش عالی ارائه شد. مدلی است که پنج بعد مجزای شایستگی را مطرح می کند:(1HELC) .بعد تحلیلی.
.بعد ارتباطات.
.بعد امور مربوط به دانشجو.
.بعد روابط رفتاری .
.بعد روابط بیرونی.
.) Zachary a.smith 2010)شایستگی های تحلیلی
دبلیو برادجانسون)2003( مدل مثلثی ساختار شایستگی مربی را ارایه کرده است. این مدل شامل سه جزء اصلی است:
.قابلیت شخص مربی.
.‎تواناییهای مربی)عقلانی/عاطفی(.
.شایستگی های مربی که در برگیرنده مهارت و نیز دانش است(2003Johnson w.brad (
گراهام چیتهام وجف چیورز)1996( به دنبال این پرسش هستند که چگونه افراد حرفی ای حرفه گرایی خود را کسب و حفظ می کنند. مدل آن ها )مدل صلاحیت حرفه اساتید(چهار جز کلیدی شایستگی حرفه ای است.
1.شایستگی وظیفه ای/کارکردی.
2. شایستگی رفتاری یا فردی.
3.شایستگی شناختی /دانش.
4.شایستگی های اخلاقی /ارزشی(1996(Cheetham& chivers.
میلر )2006( سه نوع صلاحیت برای اساتید دانشگاه ضروری دانسته است که عبارتند از:
الف(صلاحیت و توانایی فنی )علم ومهارت در درس مورد آموزش(.
ب(صلاحیت و توانایی حرفه ای)آگاهی از برنامه ریزی، ارائه و ارزیابی آموزشی(.
ج(صلاحیت شخصی)ویژگی های شخصی و رفتاری موثر در فرایند تعلیم و تربیت.
کمبروجون)1996( در پژوهشی با عنوان: چشم انداز جهانی بر اهداف آموزشی، تدریس و ارزیابی به این نتیجه دست یافت که نظام های آموزش عالی جهان به سمت کیفیت تدریس اعضای هیئت علمی گرایش یافته اند. بنابراین، لازم است ‎مکانیزمهای بررسی کیفیت تدریس به صورت استاندارد ایجاد کرد(1996Kemberjones(.
حجتی) 2008( نشان داد که ارزیابی از کیفیت تدریس اعضای هیئت علمی دانشگاه، از اهمیتی بالا برخوردار است زیرا تربیت نیروی متخصص برای نسل آینده مستلزم وجود کادر قوی و توانمند هیئت علمی در دانشگاههایی است که هم در امر آموزش و هم در امر پژوهش دارای دانش، بینش و تبحر لازم باشند. اعتبار و شهرت موسسات آموزش عالی به اعتبار و کارآیی هیئت علمی آن بستگی دارد. ارزیابی عملکرد کارکنان بر ارتقای سطح بهره وری تاثیر گذار است) 2008Hojjati , (.
جبلی)2004( نشان داد که تلاش و انگیزه استادان دانشگاه، زمانی که معیاری برای مقایسه خود با دیگر همکاران داشته باشند، بهتر و مطلوب تر می شود. این در حالی است که نبود چنین سیستمی باعث شده است تا تفاوتی میان عملکردهای متفاوت استادان و حقوق و مزایای آنان وجود نداشته باشد و در نتیجه انگیزه عملکرد بهتر کاهش یابد. از ارکان اصلی حفظ و بقای هر سازمان، عملکرد نیروی انسانی باشد(2004( Jebeli, . بازرگان )2005( نشان داد، دانشگاهها به عنوان سازمان هایی که هدف تربیت نیروی انسانی متخصص در کنار تولید علم را به عهده دارند، بیش از هر سازمانی نیازمند ارزیابی از عملکرد اعضای هیئت علمی خود هستند. ارزیابی هیئت علمی باعث آشکار شدن نقاط ضعف وقوت آنان گشته و مقدمه توسعه علمی و رسیدن به اهداف دانشگاه بشمار می رود )2005Bazargans, (. آراسته )2005( نشان داد داشتن یک سیستم جامع و دقیق ارزیابی عملکرد اعضای هیئت علمی ‎میتواند تاثیرات مطلوب متعددی مانند: تعیین نیازهای آموزشی، نیازهای منابع انسانی، روش ترفیع و تعیین حقوق و مزایای اعضای هیئت علمی و…داشته
.(Araste,2005)باشد

پرسشهای پژوهش
1.مولفه های اصلی مدل ارزیابی شایستگی هیئت علمی در نظام دانشگاه آزاد اسلامی کدامند؟
2.میزان هر یک از این مولفه ها در وضعیت کنونی هیئت علمی دانشگاه آزاد به چه صورت است؟
3.درجه تناسب مدل پیشنهادی از دیدگاه کارشناسان چه مقدار است؟

روش پژوهش )جامعهآماری، نمونه و روش نمونهگیری(
این پژوهش از لحاظ نوع هدف، کاربردی و از لحاظ روش گردآوری داده ها توصیفی-پیمایشی است. با توجه به این که هدف از این پژوهش کاربرد عملی دانش میباشد ،پژوهش کاربردی می باشد. باتوجه به این که این پژوهش قصد دارد به تدوین مدلی برای ارزیابی شایستگی هیئت علمی در دانشگاه آزاد منطقه یک بپردازد، استاندارد سازی و تدوین این ابعاد مدل در سطح محلی خواهد بود. با توجه به این که محقق از روش ارزیابی بازخور 360 درجه استفاده می کند، بر این اساس جامعه آماری پژوهش را نظرات ذینفعان آموزشی }اعضای هیئت علمی )ارزیابی شونده( ،سرپرستان )مافوق ها که مدیران گروه و معاون آموزشی،( دانشجویان )مشتریان( { واحدهای گوناگون دانشگاه آزاد استان فارس تشکیل ‎میدهد که با بررسی مقدماتی پژوهشگر در 24 واحد فعال در استان فارس حدود 125000هزار نفر می باشد. در این پژوهش از فرمول کرجسی و مورگان برای تعیین حجم نمونه استفاده شد و در برآورد اولیه 380 نفر برآورد شده است. برای انتخاب ‎نمونههای آماری از روش نمونه گیری تصادفی ناحیه ای یا خوشه ای استفاده شد. برای اجرای نمونه گیری به شیوه تصادفی خوشه ای ابتدا استان فارس از نظر بافت جغرافیایی به پنج حوزه شمال، جنوب، شرق، غرب و مرکز تقسیم شد و سپس از بین واحدهای مربوط به هر حوزه، به تناسب حجم جامعه مادر با استفاده از روش های نمونه گیری تصادفی اعضای جامعه نمونه مورد نیاز انتخاب شدند.
جدول1 زیر حوزه ها و اندازه نمونه در واحدهای منتخب را نشان می دهد:

جدول 1- جامعه و نمونه آماری.
اندازه نمونه درصد حجم جامعه آماری واحدهای اتتخابشده حوزه جغرافیایی
82 21/5 28047 آباده شمال
60 16 16958 لارستان جنوب
78 20/5 26170 نیریز شرق
107 28 41510 شیراز غرب
53 14 12811 جهرم مرکز
380 100 125496 جمع

ابزار گردآوری دادهها) رواییو پایایی(
برای گردآوری داده ها در این پژوهش از پرسش نامه محقق ساخته استفاده شده است. برای این منظور، پرسش نامه ای در راستای اهداف ویژه تهیه و اجرا شد. گفتنیاست برای تعیین ابعاد و ارزیابی شایستگی های هیئت علمی، با در نظر گرفتن پژوهش های پیشین و نظر استادان و متخصصین موضوعی و جستجو در پایگاههای اطلاعاتی و علمی شبکه اینترنت استفاده شده و بدین ترتیب، عوامل و مولفه ها به صورت پرسش نامه محقق ساخته تعریف شده است. برای هر یک از مولفه ها تعدادی نشانگر یا شاخص به عنوان زیر مولفه در نظر گرفته شده است. در مجموع تعداد نشانگرها 5 بعد اصلی در 110 گویه یا مولفه فرعی است. روایی و یا اعتبار ابزار اندازه گیری، از دیگر موضوع های مهم در روش پژوهش میباشد. روایی ابزار سنجش شایستگی هیئت علمی به صورت صوری و هم چنین، با استفاده از تحلیل گویه انجام شد .برای روایی صوری با جمعی از اساتید و کارشناسان مشورت و نظرات مطرح شده ایشان در پرسش نامه مربوطه اعمال گردید.11نفر از اساتید و کارشناسان روایی محتوایی این ابزار را تایید کردند. افزون بر این، بمنظور اطمینان داشتن بیش تر از روایی سازه ابزار پس از گرد آوری داده ها با استفاده از تحلیل عاملی بررسی گردید. نتایج بدست آمده از تحلیل گویه نیز در جدول 2 قابل مشاهده است. بر اساس جدول مشاهده میشود که تمامی گویههای ابزار سنجش صلاحیت های هیئت علمی در سازمان بین 54/. تا 62/. در سطح معناداری 0001/. با نمره کل صلاحیت های هیئت علمی رابطه ای مثبت و معنادار داشتند که نشان دهنده روایی بالای این گویهها میباشد.

جدول2- روايي ابزار ارزيابي شايستگي های هيئت علمي.
سطح معناداری روایی زیر مقیاس ردیف
./0001 ./55 – ./65 کارکردی 1
./0001 ./48 – ./56 مهارتی 2
./0001 ./54 – ./60 ارزشی 3
./0001 /48 – ./56 نقشی 4
./0001 ./55 – ./65 فردی 5
./0001 ./54 – ./62 نمره کل
یکی از مهمترین موضوع ها در روش پژوهش، قالبیت اطمینان یا پایایی ابزار اندازه گیری است .
پایایی ابزار اندازه گیری، درجه ای است که نتایج بدست آمده می تواند از اندازه گیری های دوباره نیز بدست آید. به بیان دیگر، با بکارگیری ابزار اندازه گیری در موقعیت های یکسان، میبایست نتایج یکسانی بدست آید .
بمنظور ارزیابی پایایی پرسش نامه، از آزمون آلفای کرونباخ استفاده شده است. این آزمون برای محاسبه هماهنگی درونی پرسش نامه بکار می رود. در این روش با استفاده از نرم افزار SPSS، آزمون آلفای کرونباخ محاسبه شده است. به این منظور، در ابتدا تعداد 30 عدد پرسش نامه بین تعدادی از افراد در جامعه آماری، به گونه تصادفی توزیع شد و در فاصله زمانی دو هفته و برای دو بار پرسش نامه در اختیار آنان قرار داده شد و سپس با استفاده از آلفای کرونباخ، ضریب پایایی پرسش نامه محاسبه گردید. نتایج بدست آمده از اجرای آزمایشی پرسش نامه، نشان دادند که تمامی پرسش های پرسش نامه، از ضریب آلفای کرونباخ بالایی برخوردار هستند. نتایج مربوط به آزمون آلفای کرونباخ، در جدول 3 آمده است:
جدول3- نتايج آلفای کرونباخ.
کل 5 4 3 2 1 مؤلفه ها
./84 ./86 ./76 ./91 ./83 ./79 ضریب پایایی

تجزیه و تحلیل دادهها
پس از تهیه پرسش نامهها و گرد آوری پاسخ های آزمودنیها ،برای تجزیه و تحلیل داده های بدست آمده از روش های آماری توصیفی همچون: فراوانی، درصد فراوانی، نمودار درصد فراوانی ،میانگین، انحراف معیار و نیز روش های آمار استنباطی )تحلیل عاملی،ویلکاکسون و فریدمن( استفاده شد. فرآیند تجزیه و تحلیل دادهها و انجام آزمون های آماری ،به وسیله نرم افزار 19 SPSS انجام شد.

بحث و تفسیر
پرسش نخست پژوهش: مولفه های اصلی مدل ارزیابی شایستگی هیئت علمی در نظام دانشگاه آزاد اسلامی کدامند؟
برای پاسخ به پرسش بالا با بررسی ادبیات و پیشینه موضوع بر اساس چارچوب نظری پژوهش، مدل مفهومی پژوهش به شرح زیر ترسیم گردید که شامل پنج بعد اصلی شایستگی با رویکرد خاص این پژوهش تعریف، مولفه های آن با کمک آزمون تحلیل عاملی )آزمون بارتلت و KMO ، جدول اشتراکات، ماتریس چرخش یافته اجزا، نام گذاری عامل ها (مشخص گردید که شاخص ها یا زیر مولفه های آن ها به شرح زیر می باشند:

ارزشي

فردی

نقشي

مهارتي

کارکردی

ارزيابي

های

ايستگي
ش

ارزشي

فردی

نقشي

مهارتي



قیمت: تومان

دسته بندی : مدیریت

دیدگاهتان را بنویسید