تدوین استراتژي هاي مجتمع هاي صنفی خدماتی (مطالعه موردي: مجتمع صنفی خدماتی خاوران)
رکسانا موگویی1
صدف فرسادي2
چکیده
زمینه و هدف: شهر تهران 21/16 % از سهم جمعیتی کشور را به خود اختصاص داده است. امروزه تداخل کاربري هاي مسکونی، تجاري و صنعتی ، عدم رعایت جنبه هاي زیست محیطی و بهداشتی و عدم دسترسی متصدیان واحدهاي صنفی به ضوابط جامع استقرار کارگاه هاي شغلی، زندگی را براي شهروندان سخت نموده است. ایجاد مزاحمت و آلودگی توسط این واحدها منجر به صدور راي به استناد بند 20 ماده 55 قانون شهرداري ها جهت جلوگیري از فعالیت و انتقال آنان به مجتمع هاي صنفی خدماتی شده است .
روش بررسی: با توجه به فقدان مطالعات زیست محیطی در مجتمع صنفی خدماتی خاوران، سعی گردیده است از روش SWOT جهت شناسایی و ارزیابی نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدها و از ماتریس هاي QSPMو SPACE جهت بررسی و تدوین استراتژي هاي مناسب براي مدیریت زیست محیطی و نیز روش تجزیه و تحلیل عامل به منظور مدیریت نقاط قوت و ضعف مجتمع هاي صنفی و خدماتی استفاده شود.
یافته ها و نتایج: نتایج نشان دهنده وضعیت زیست محیطی مجتمع در حالت محافظه کارانه (WO) به معنی بهره گیري از فرصت ها جهت کاهش نقاط ضعف می باشد. استراتژي هاي مربوط به پررنگ تر نمودن نقش شرکت ساماندهی به عنوان متولی امر انتقال و ساخت مجتمع هاي مذکور علی الخصوص کنترل مسایل زیست محیطی ، واگذاري امور مربوط به خدمات شهري به بخش خصوصی و پیگیري جهت اخذ گواهی نامه هاي زیست محیطی به ترتیب در اولویت هاي یک ، دو و سه می باشد
بحث و نتیجه گیري : نتایج بیان گر لزوم نظارت و تعامل صحیح از سوي شهرداري منطقه 15، شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل ،سازمان جنگلها و مراتع، اتحادیه هاي صنفی و صنوف مشمول طرح انتقال ، اجراي دقیق بخش نامهها و آیین نامهها از سوي هیات امناي مجتمع علی الخصوص در بحث مسایل زیست محیطی و لزوم مدیریت یکپارچه میباشد .

وازگان کلیدي: SPACE ،QSPM، مجتمع صنفی خدماتی

استاد یارگروه برنامه ریزي ، مدیریت و آموزش محیط زیست دانشکده علوم و فنون دریایی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال
دانشجوي کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست دانشکده علوم و فنون دریایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال* ( مسوول مکاتبات)
زمینه و هدف
از زمان انقلاب صنعتی به بعد توسعه شهري همواره با توسعه صنعتی همراه بوده است.شاید بتوان گفت که ایـن همراهـی شـهر و صـنعتمهم ترین و موثرترین عامل در شکل گیري نظام کالبدي فضایی شهرها و حومه ها محسوب مـی شـود کـه پیامـدهاي گونـاگون زیسـتمحیطی ، اقتصادي و اجتماعی به همراه داشته است[ 1] .در حقیقت توسعه شهري نوین از سویی با فرآیند تولید صنعتی گره خورده و بـهمیزان زیادي از رشد صنعتی ناشی می گردد و از سوي دیگر، توسعه صنعتی آثار وپیامدهاي گسترده اي بر رونـد توسـعه شـهري و شـهرنشینی بر جاي می گذارد. در کشورهاي در حال توسعه، صنعت یک امر تحمیلی به شهرها و بدون جایگاه مشخص در بافت شهري است .
مقررات پهنه بندي یکی از راهکارهاي کشورهاي توسعه یافته براي قرار گرفتن صنعت در بافت شهري بوده است . پراکنش صنایع سبک در بافت شهري که سبب ایجاد مزاحمت و آلودگی در بافت هاي شهري شده است، یکی از مسایل مهم شهري است کـه بـه دلیـل عـدمنظارت مبادي مرتبط روز به روز در حال افزایش است[ 2] . یکی از مشکلات موجود در شهر تهران، استقرار نامناسب و ناسـازگار فعالیـت هاي صنعتی، صنفی و خدماتی در کنار سایر کاربري هاست، به نحوي که فعالیت این گونه واحدها موجب ایجاد مزاحمت و آلودگی بـرايشهروندان و در نتیجه کاهش کیفیت مطلوب بافت شهري می شود[ 3] . پسماندهاي خطرناك بیولوژیکی وغیر بیولوژیکی ماننـد پسـماندهاي چرم سازي، سالامبور سازي ، پسماند هاي تولید ایرانیت، تولیدات و فرآیندهایی که در آنها از مواد رادیواکتیو استفاده می شـود و … وارد محیط شهري می گردد[ 4و5] . فاضلاب حاصل از فعالیت هاي صنعتی و تولیدي معمولا بر اثر استفاده از آب و سایر ترکیبات (اغلب به شکل مایع) در فرآیندها و فعالیت هاي مختلف تولیدي، شستشوي مواد اولیه، ظروف بسته بندي وفاضلاب انسانی می باشد. بطور کلی فاضلاب واحدهاي مورد نظر، از نظر کیفیت ، داراي یکی از ویژگی هاي زیر و یـا مجموعـه اي از آن هـا مـی باشـد :۱- شـیمیایی (نظیـرفاضلاب ناشی از آب کاري) 2- فیزیکی (نظیر فاضلاب ناشی از سنگ بري) 3- پرتوزایی (نظیر فاضلاب ناشی از فعالیت هاي آزمایشـگاهیکه در آن ها از مواد رادیو اکتیو استفاده می شود) 4- بیولوژیکی (نظیر فاضلاب ناشی از پاك کردن و بسته بندي گوشت)
فاضلاب هاي ناشی از فعالیت واحدهاي تولیدي مستقر در بافت شهري ، پس از انجام تصفیه و یا بدون انجام آن (که در مورد واحدهاي کوچک بیشتر مورد دوم صادق است) به داخل کانال هاي روباز و یا روبسته ، شبکه فاضلاب شهري، چاه هاي جاذب و یا در مواقعی در زمین هاي بایر تخلیه می شود که بر حسب کمیت و کیفیت فاضلاب و نیز نوع منبع پذیرنده ،می تواند اثرات سوء مختلفی به خصوص بر روي کیفیت آب هاي سطحی و زیرزمینی داشته باشد[ ۶] . فعالیت واحدهاي تولیدي و خدماتی به این دلایل باعث بروز آلودگی صوتی می شود: در فرآیند تولید کالا و ارایه خدمات، برخورد دستگاه ها با مواد اولیه و یا فعالیت دستگاه ها و ابزار آلات باعث ایجاد سر و صدا و نیز ایجاد لرزش می شود. علاوه بر این تخلیه و بارگیري نیز عامل مهم دیگري در این زمینه می باشد. در واقع بخش مهمی از آلودگی صوتی در بافت شهري مربوط به فعالیت واحدهایی نظیر آهن گري، تراش کاري ، نجاري، صاف کاري و … می باشد که بسته به محل استقرار آن ها در کنار کاربري هاي مسکونی، آموزشی ، بهداشتی، تفریحی، صنعتی و … و زمان فعالیت شان در اوقات مختلف شبانه روز، میزان مزاحمت این واحدها قابل تغییر است .

منابع مولد آلودگی هوا به سه طبقه تقسیم می شود : 1- کارخانجات، کارگاه ها و نیروگاه ها 2- وسایل نقلیه موتوري 3- منابع متفرقه (خانگی و …)
واحدهاي صنعتی به دو صورت هوا را آلوده می کنند: 1ـ استفاده از سوخت هاي فسیلی 2ـ آزاد شدن مواد آلاینده در طی فرایند تولید. در ایران سوخت اکثر واحدهاي صنعتی ، مازوت و گازوییل است که هر دو از جمله آلاینده ترین سوخت ها به شمار می آیند .
عامل دیگري که واحدهاي صنعتی و تولیدي را در شمار منابع آلاینده هوا در می آورد، فرآیند تولید است. واحدهاي صنعتی بر حسب نوع محصولی که تولید می کنند، از مواد اولیه گوناگونی بهره می گیرند که این مواد می توانند در طول فرآیند تولید، به صورت هاي مختلف (آلاینده اولیه یا ثانویه) وارد محیط شوند. هم چنین بر اساس موقعیت استقرار و آثار کالبدي – فضایی آن ایجاد مزاحمت می کنند. فشار بر زیر ساخت هاي شهري مثل آب، برق، گاز ،تغییر کاربري زمین، اختلاط کاربري مسکونی و یا دیگر کاربري هاي حساس (آموزشی ، درمانی و …) با صنعت، جاي گزینی بافت هاي فرسوده، جا به جایی و مهاجرت جمعیت، ایجاد بافت هاي حاشیه نشینی و زاغه نشینی ، ایجاد فضاهاي نا امن شهري، تجمع گروه هاي ویژه اجتماعی در محلات و معابر مسکونی، استفاده از شبکه هاي شهري به منظور حمل و نقل صنعتی، باعث ایجاد زمینه تداخل سفرهاي روزانه شهري با حمل و نقل سنگین ،ایجاد گره گاه ها و کاهش ظرفیت ترافیکی و فشار بر شبکه حمل و نقل شهري و تأثیر نامطلوبی بر سیما و چشم انداز فضاهاي شهري و نیز عدم ایمنی می شود.
بر اساس مصوبه سال 69 کمیته انتقال (توافق مجامع امور صنفی و شهرداري تهران)مشاغل و صنوف شامل 8 اتحادیه ماشین ساز و فلز تراش ،آهن کاران ساختمانی ، آلومینیوم کاران ،درودگران ،چـوب فروشـان ،آهـن فروشـان ،مصـنوعات فلـزي و بنگـاه هـاي بـاربري بـازیرمجموعه فعالیت هاي تحت پوشش که قبلا به آن اشاره شد، باید در مجتمع هاي صنفی خدماتی مصوب مستقر شوند [ 7] .

مجتمع صنفی خاوران از مهم ترین مجتمع هاي صنفی – خدماتی تحت پوشش شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران از شرکت هاي معاونت خدمات شهري شهرداري تهران می باشد که بامساحت 240 هکتاردرکیلومتر15 جاده خاوران واقع شده است . این مجتمع دربرگیرنده صنوف فروشندگان چوب وتخته با مساحت 44 هکتار، درودگران با مساحت 21 هکتار، آهن کاران ساختمانی با مساحت 28 هکتار، ماشین ساز و فلزترا ش شهر ري با مساحت11 هکتار، نوآوران( قسمت دوم مجموعه درودگران) بامساحت 15هکتار ومجموعه فن آوران با مساحت 42 هکتارمی باشد[ 8] .
بنابراین یکی از اهداف برنامه ریزي و مدیریت شهري به شیوه ساماندهی و استقرار این واحدها در مکان هاي مناسب اشاره می کند، اما باید توجه داشت که موضوع ساماندهی صنایع و مشاغل پدیده اي پیچیده و چند بعدي می باشد که از ماهیت روابط متعارض و گاه متضاد مشاغل و شهر ناشی می شود. بنابراین شهرداري بر اساس آیین نامه اجرایی ایجاد مجتمع هاي صنفی به ساماندهی صنایع و مشاغل شهر اقدام نموده است [ 9] .
در تحقیقی که توسط حسین کاچار در سال 1382انجام شد، براي اولین بار وضعیت مشاغل آلاینده و مزاحم از دیدگاه علمی به صورت مطالعه موردي در شهرداري منطقه 11 مورد بررسی قرار گرفت. در این تحقیق پس از بررسی وضعیت مشاغل آلاینده در منطقه 11 شهرداري تهران در خصوص عوامل و مشکلات موجود در این زمینه بحث گردیده ولی توضیحی در مورد نقش مجتمع هاي صنفی خدماتی و اثرات ایجاد آن ها به طور کامل داده نشده است .[ 10]
هدف از انجام تحقیق : ارایه راهکارهاي افزایش مشارکت صنوف مشمول طرح انتقال، به خریداري زمین در مجتمع هاي صنفی خدماتی مصوب به منظور ارتقاء کیفیت مدیریت و کاهش آلودگی هاي زیست محیطی ناشی از تجمع صنوف یکسان در سایتهاي مجتمع است .
در سال هاي اخیر عدم نظارت مناسب از سوي مبادي مرتبط(شهرداري تهران،اتحادیه هاي مرتبط و …) بر مجتمع صنفی خدماتی خاوران باعث ایجاد مشکلاتی شامل آلودگی حاصل از جمع آوري نامناسب پسماندهاي ناشی از روند فعالیت سایت هاي مختلف،عدم استقبال برخی از صنوف جهت خریداري زمین در مجتمع مذکور،واگذاري زمین به واحدهاي داراي جواز و عدم توجه به واحدهاي فاقد جواز در محیط شهري و … گردیده است. لذا با عنایت به این که بسیاري از صنوف استقرار یافته قبل از انتقال داراي واحدهاي مختلف در بافت شهري و مسکونی بوده اند و با استمرار مشکلات فوق امکان بازگشت مجدد به محیط شهري و مکان هاي قبلی و در نتیجه ایجاد آلودگی هاي احتمالی وجود دارد ، ارائه برنامه مدیریت راهبردي با استفاده از روش SWOT جهت شناسایی نقاط قوت ،ضعف ، فرصت و تهدیدها و ارائه استراتژي مناسب ، ماتریس برنامه ریزي استراتژیک کمی QSPM) ) به منظور اولویت بندي استراتژي ها وماتریس تحلیل ارزیابی موقعیت و اقدام راهبردي (SPACE) کمک بسزایی در بهبود شرایط و رضایت ذینفعان و به طبع کاهش آلودگی هاي زیست محیطی خواهد داشت.
روش بررسی
در این تحقیق ابتدا سیستم مدیریت محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی طراحی و برنامه راهبردي مناسب به منظور مدیریت اصولی براي رسیدن به توسعه پایدار ارایه شد .در اجراي این روش مراحل ذیل به انجام رسید: نخست عوامل داخلی و خارجی محیط تحت بررسی شناسایی شد [ 11] . بدین منظور در گام نخست لازم بود تا عوامل مؤثر بر مدیریت محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی شناسایی و تجزیه و تحلیل شود. با این هدف کار فهرست برداري و نهایی کردن عوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف) و عوامل خارجی (فرصت ها و تهدیدات ) با کمک پرسش نامه خبرگان و متخصصین به روش دلفی و کاوش تک متغیره به انجام رسید. در ابتدا پرسش نامه هاي باز طراحی شد تا تم هاي اصلی بدون ساختار بر اساس روش دلفی تعیین شود. در این روش در مراحل بعد ابتدا فهرست اولیه اي از عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر راهبردهاي مدیریت محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی (بین 10 تا 20 عامل داخلی و 10 تا 20 عامل خارجی) در منطقه تهیه شد .سپس از تعدادي از افراد مجرب که داراي حداقل مدرك تحصیلی کارشناسی در زمینه هاي تخصصی ، برنامه ریزي صنعتی ، محیط زیست، مهندسی فاضلاب یا مدیریت و تجربه فعالیت در منطقه تحت بررسی بودند (به عنوان گروه دلفی) خواسته شد با استفاده از پرسش نامه، در خصوص عوامل داخلی و خارجی موثر بر مدیریت محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی در منطقه مورد مطالعه اظهار نظر نموده و اهمیت آن ها را درجه بندي نمایند . سپس نظرات رتبه بندي شده و پیش بینی هاي جدید نیز به عوامل اضافه شد. بنابراین اطلاعات جمع آوري شده در جدول ارزیابی عوامل داخلی (IFE) و جدول ارزیابی عوامل داخلی (EFE) تنظیم گردید. در این جداول، در ستون اول فهرستی از عوامل اصلی داخلی و خارجی و در ستون دوم اوزان مربوط به هریک از عوامل به گونه اي تنظیم شد که جمع اوزان متعلقه در ستون نرمال و برابر عدد یک گردد. در ستون سوم درجه بندي امتیاز هر یک از عوامل به شرح زیر اعمال شد: به هر یک از عوامل بر اساس نظرهاي پاسخ دهندگان امتیازي از 4 (بسیار خوب) تا 1 (ضعیف) تخصیص داده شد. در ستون چهارم امتیاز موزون هر عامل، از حاصل ضرب ستون دوم در ستون سوم حاصل شد و سرانجام امتیاز وزن دار کل مجموعه تحت بررسی محاسبه گردید. پس ازتکمیل جداول IFE و EFE که مقایسه کننده نقاط قوت با ضعف (در جدول ارزیابی عوامل داخلی) و فرصت ها و تهدیدها (در جدول ارزیابی عوامل خارجی) شناخته می شوند، لازم بود تا عوامل با یک دیگر مقایسه شوند و بنابراین ازماتریس SWOT استفاده شد . این مرحله با هدف تبیین راهبردهاي مبتنی بر عوامل داخلی و عوامل خارجی انجام شد. در پایان این مرحله پس از بررسی و ترکیب پارا مترهاي O ،W ،S و T گروه تحلیل کننده به چهار نوع راهبرد قابل اجرا دست یافت که عبارتند از راهبردهاي SO (تهاجمی)، راهبردهاي ST (رقابتی)، راهبردهاي WO (محافظه کارانه) و راهبردهاي WT (تدافعی). این راهبردها با استفاده از ماتریس برنامه ریزي راهبردي کمی (QSPM) قابلیت اولویت بندي دارد، بنابراین ماتریس QSPM با استفاده از مراحل زیر تکمیل و راهبردها اولویت بندي شد: در ستون اول این ماتریس، فهرست عوامل راهبردي درون سازمان شامل نقاط قوت و نقاط ضعف و فهرست عوامل راهبردي برون سازمان شامل تهدید ها و فرصت ها مندرج در مراحل قبلی، درج گردید. سپس وزن هر عامل راهبردي محاسبه شده در جداول IFE و EFE عینا به ستون دوم منتقل شد. در ستون هاي بعدي انواع راهبردهایی که از ماتریس SWOT به دست آمده بود، منتقل شد. هر یک از ستون هاي مربوط به انواع راهبردها به دو زیر ستون تقسیم شد. یکی زیر ستون SI و دیگري زیر ستون WISI . در زیر ستون SI میزان تاثیر هر یک ازعوامل در انتخاب راهبرد مورد نظر تعیین و نمره جذابیتی بین یک تا چهار تخصیص داده شد. در این فرایند نمره 4 به معناي تاثیر زیاد این عامل در انتخاب این راهبرد و نمره 1 به معنی تاثیر کم این عامل در انتخاب این راهبرد است. در صورت عدم تاثیر یک عامل در انتخاب یک راهبرد می توان نمره جذابیتی در نظر نگرفت [ 12] .
زیر ستون دوم از حاصل ضرب وزن هر عامل در نمره جذابیت آن محاسبه می شود و نشان دهنده جذابیت نسبی هر عامل در انتخاب راهبرد مورد نظر است. سپس جمع امتیازات ستون WISI در آخرین ردیف محاسبه شدکه این عدد همان امتیاز اولویت راهبرد است.[ 13و 14]
بدین ترتیب گزینه هاي مختلف راهبردي مدیریت محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی با مقدار عددي تعیین اولویت و با یک دیگر مقایسه شدند [ 15و 16] .براي تکمیل محدودیت هاي روش دلفی و براي درون یابی فرایندها و استفاده از آن در برنامه ریزي راهبردي همه عوامل درگیر در گردش گري از نظر گردش گران و ساکنین منطقه ساحلی موردمطالعه در قالب تجزیه و تحلیل مولفه اصلی مورد بررسی قرار گرفتند[ ۱۷] .
جهت برنامه ریزي راهبردي محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی ، ابتدا شاخص هاي مدیریت پایدار بر اساس آن چه گزارش شده بود انتخاب و مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار گرفت. پس از بررسی هاي اولیه براي ارزیابی وضعیت مدیریت محیط زیست مجتمع هاي صنفی خدماتی از نظر متخصصان، شاخص هایی که از میانه بالاتري برخوردار بودند، تجزیه و تحلیل آماري با استفاده از نرم افزار SPSS قرار گرفت [ 18] . کلیه تجزیه و تحلیل هاي آماري نیز در سه بخش تعیین فراوانی، بررسی توزیع نرمال، تعیین ضریب همبستگی بین شاخص ها و تعیین چارچوب کلی از طریق تجزیه و تحلیل عامل با آنالیز مولفه اصلی انجام گرفت .

شکل (1)- نماي کلی از مجتمع صنفی خدماتی خاوران
Shape (1)- General view of khavaran integrated corporate service

شکل(2)- موقعیت سایت هاي ایجاد شده در مجتمع
Shape (2)- Location of created sites in Khavaran complex

جدول (1)- تعداد واحدهاي مستقر درسایت هاي مجتمع صنفی خدماتی خاوران
Table(1)- Number of based units in Khavaran complex’s sites

جمع

کل

جمع

کل

واحدهاي

خدماتی

واحدهاي

خدماتی

سایت
نو

اوران

سایت

نو



قیمت: تومان


پاسخ دهید