تحليل مفاهيم آلودگي و خسارت در حقوق بين الملل محيط زيست

يلدا خلعت بري*1 [email protected] داود هرميداس باوند2 علي زارع3 سيد عباس پورهاشمي4

چكيده
با توجه به گسترش مخاطرات زيست محيطي در جهان و عدم كارايي حقوق بين الملل محيط زيست در جلوگيري از ورود خسارات زيست محيطي، يكي از دغدغه هاي اساسي براي جبران خسارت زيست محيطي، تدوين شاخص هاي خسارت زيست محيطي است. با وجود ايـنخسارت هاي فرامرزي زيست محيطي به طور مداوم رخ ميدهند و مسايل مربوط به مسووليت و معاهدات را به وجود مي آورند. بـا توجـهبه ماده 38 اساس نامه ديوان بين المللي دادگستري، معاهدات بين المللي يكي از مهم ترين منابع حقوق بين الملل به شمار مي آيد و بـاعنايت به اين كه تصويب بيش از يك هزار معاهده و قرارداد دو يا چند جانبه در حقوق بين الملل محيط زيسـت و معاهـدات بـين المللـينقش مهمي در توسعه محتوايي و ماهوي اين رشته حقوقي داشته است، اين پژوهش با رويكردي توصيفي- تحليلي در تـلاش اسـت تـا بـابررسي و تحليل معاهدات بين المللي زيست محيطي امكان تدوين شاخص هاي خسارت زيست محيطـي را بيـان نمايـد. تـدوين شـاخصهاي خسارت زيست محيطي، علاوه بر جلوگيري و پيش گيري از وقوع آلودگي هاي زيست محيطي، به احراز مسووليت بين المللي دولت ها در وقوع خسارات زيست محيطي كمك شاياني مي نمايد، لذا بررسي و تحليل امكان تدوين شاخص هاي خسـارات ز يسـت محي طـي در معاهدات بين المللي براي اثبات مسووليت بين المللي دولت ها ضروري و اجتناب ناپذير است.
واژ هاي كليدي: خسارات زيست محيطي، آلودگي زيست محيطي، مسووليت بين المللي دولت ها، جبران خسارت

دانشجوی دکتری حقوق محيط زيست دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقيقات تھران(مسوول مکاتبات)
استاد مدعو واحد علوم و تحقيقات دانشگاه آزاد اسلامی تھران
استاديار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سياسی، واحد علوم و تحقيقات دانشگاه آزاد اسلامی، تھران. ايران
استاديار و عضو ھيات علمی گروه حقوق محيط زيست، واحد علوم و تحقيقات دانشگاه آزاد اسلامی تھران. ايران

مقدمه
با توجه به گسترش انواع آلودگي ها و ديگر خسارت هاي زيست محيطي ناشـي از رشـد بـي رويـه اقتصـادي و افـزايش جمعيـت و سـاير فعاليت هاي انساني كه اثراتي بر محيط زيست دارند كه بعضاً منفي و مضر هستند(1 ) و با عنايت به اين كه نمي توان براي محيط زيسـتحد و مرزي قايل شد و همه بشريت سوار بر يك كشتي واحد به نام كره زمين مي باشند كه هرگونه صدمه و آسيب به اين كشـتي سـببنابودي كل جامعه بشريت مي گردد(2)، به نظر مي رسد كه بررسي مفهوم خسارات زيسـت محيطـي، گـامي بـراي شناسـايي مسـوول يـامسوولين خسارت زيست محيطي است؛ همان گونه كه تعريف شاخص هاي خسارت زيست محيطي به منظور شناسـايي مسـ وول جبـرانخسارت نيز امري بديهي است(3). لذا از آن جا كه تعريف واحد و قطعي در حقوق بين الملل محيط زيسـت از خسـارات زيسـت محيطـيموجود نيست و خسارات زيست محيطي در سيستم هاي قانوني مختلف متفاوت معنا مي شوند(4)، تدوين شـاخص هـا و واكـاوي مفهـومخسارات زيست محيطي از لحاظ حقوقي و بررسي قلمرو و ابعاد خسارت زيست محيطي ناشي از آلودگي هـا از منظـر حقـوق بـين الم لـل اجتناب ناپذير است.
1- تعريف آلودگي زيست محيطي
اصطلاح آلودگي مشتق از كلمه يوناني پلوتوس5 است كه از معناي ناپاكي گرفته شده است. بنـابراين، منظـور از آلـودگي عبـارت اسـت ازفرآيندي كه باعث افزودن مواد مضر يا كثيف به زمين، هوا، آب، محيط و غيره شده، به طوري كـه بـراي اسـتفاده بهينـه نـامطلوب باشـد.
اصطلاح آلودگي و يا خسارت آلودگي، اغلب به جاي خسارات زيست محيطي استفاده مي شود، اما مي تواند مفهوم گسـترده تـري داشـتهباشد(5). صدمه به محيط زيست در اسناد حقوقي محيط زيست تعريف شده است و شامل همه عوارض جانبي بـه انسـان، مصـنوعات او ومحيط زيست است(1). تغييرات منفي در محيط زيست به علاوه چيزهاي خطرناك يا زيان آور، يك تعريف ساده از آلودگي است. در اصول اعلاميه استكهلم 1972 و اعلاميه ريو 1992، تنها اشاره شده است كه به منظور حفاظت از محـيط زي سـت با يـد از ” آلـودگي” جلـوگيري شود، اما هيچ تعريف صريح و روشني از آلودگي ارايه نشده است. مطابق تعريف EPA 6 »آلودگي« حضور يك ماده در محيط زيست
مي باشد به دليل اين كه تركيبات شيميايي يا كيفيت مانع كاركرد فرآيند هاي طبيعي است و اثرات محيط زيستي و بهداشـتي نـامطلوبيرا ايجاد مي كند(6). مطابق قانون هواي پاك7 به عنوان مثال اين اصطلاح تغييرات فيزيكي، بيولوژيكي، شـيميايي ، تماميـت راديولـوژيكيآب و ساير رسانه هاي ساخته دست انسان يا ناشي از انسان تعريف شده است(7). بر اساس سيستم قطع نامـه حـل و فصـل اختلافـات درژاپن آلودگي زيست محيطي شامل موارد زير است:
1-در ميان تداخل با حفاظت محيط زيستي، آلودگي هوا، آلودگي آب(شامل)،آلودگي خاك، صوت، ارتعاشات، نشست زمـين بـه اسـتثناينشست ناشي از حفاري زمين مي باشد و بوهاي نامطبوع، آلودگي زيست محيطي تعريف مي گردد.
2-موثر بر مناطق گسترده
3-ناشي از كسب و كار و ساير فعاليت هاي انساني
4-سبب آسيب به سلامت انسان يا محيط زيست مي شود و ارتباط نزديكي با سلامت انسان و نيز گياهان و جانوران دارد كـه مـرتبط بـازندگي انسان و غيره هستند(8).

5 Pollutus
2Environmental Programe Agency( EPA)
3 The Clean Air Act(CAA)
حقوق محيط زيست دريايي، آلودگي را ورود مستقيم يا غير مستقيم مواد يا انرژي به محيط زيست توسط انسان مي داند كه اثـرات زيـانبخش دارد يا ممكن است داشته باشد، به گونه اي كه به منابع زنده و حيات آبزيان آسيب برساند، براي سلامت انسان خطر داشته باشد يا مانع استفاده هاي مشروع گردد(9).
در همين چارچوب، سازمان همكاري و اقتصادي توسعه آلودگي را اين گونه تعريف مي كند : »ورود مواد يا انرژي هايي به محـيط زيسـتتوسط انسان به طور مستقيم يا غير مستقيم كه در نتيجه اثرات زيان بار آن ها بهداشت انساني بـه خطـر بيفتـد، بـه منـابع زنـده و اكـوسيستم آسيب برسد، امكانات را مختل كند و يا با ديگر استفاده هاي مشروع از محيط زيست تداخل داشـته باشـد«(10).از ويژگـي هـايخاص اين تعريف اين است كه آلودگي اثر مضر بايد توسط انسان و با اضافه كردن مواد خطرناك به محيط طبيعي ايجاد شود. لذا آلـودگيهايي موجب مسووليت بين المللي دولت ها مي گردد كه منشأ انساني داشته باشد. هم چنين آلـودگي محـيط زيسـت بـر مبنـاي تعريـفعلمي عبارت است از »هر گونه تغيير در ويژگي هاي اجزاي متشكل محيط به طوري كه استفاده پيشين از آن ها ناممكن گردد و به طـورمستقيم يا غير مستقيم منافع و حيات موجودات زنده را به مخاطره اندازد«. مطـابق بـا تعريـف ديگـري آلـودگي عبـارت اسـت از “تغييـرنامطلوب در خواص فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي هوا، آب يا زمين”. علاوه بر اين در تعريف ديگري از آلودگي آمده اسـت كـه »آلـودگيزماني ايجاد مي شود كه غلظت يك عامل شيميايي در محيط، به اندازه اي باشد كه باعث واكنش فيزيولوژيكي به وسـيله موجـودات زنـدهدر نتيجه تغييرات بوم شناختي شود«(11) . بند ف ماده 2 كنوانسيون نوميا براي حفاظت از منابع طبيعي و محيط زيست منطقـه جنـوباقيانوس آرام، آلودگي را اين چنين تعريف نموده است: »معناي “آلودگي” توسط انسان، به طور مستقيم يا غير مستقيم، اضافه شدن مـواديا انرژي به محيط زيست دريايي (از جمله مصب) است كه در نتيجه و يا به احتمال زياد منجر به اثرات زيان بار به عنوان آسيب بـه منـابع زندگي و حيات دريايي، خطرات براي سلامت بشر، مانعي براي فعاليت هاي دريايي از جمله ماهي گ يـري و ديگراسـتفاده هـاي مشـروع ازدريا، اختلال در كيفيت استفاده از آب دريا و كاهش امكانات رفاهي معرفي شده است«. (12)
كنوانسيون منطقه اي حفاظت از درياي سرخ و خليج عدن در بند 3 ماده 1 در تعريف آلودگي دريايي اعلام داشته است: »آلودگي توسـطانسان، به طور مستقيم يا غير مستقيم، اضافه شدن مواد يا انرژي به محيط زيست دريايي است كه اثرات زيان آوري را هم چون آسيب بـهمنابع زنده، خطرات بازماندگي سلامت انسان به فعاليت هاي دريايي از جمله ماهي گيري، اختلال در كيفيت استفاده از آب دريا و كـاهشامكانات رفاهي به دنبال دارد«.(13) پروتكل آمادگي، مقابله و همكاري به آلودگي حـوادث توسـط مـواد خطرنـاك و مضـر، 2000 در بنـد1ماده 2 در تعريف واقعه آلودگي اين چنين اشعار مي دارد: »و قوع يا مجموعه اي از وقوع با همان منشاءاسـت ، از جملـه آتـش سـوزي و انفجار، كه در نتيجه و يا ممكن است در نتيجه تخليه، رهايي يا انتشار مواد خطرناك و سمي به وقوع بپيوندد و ممكن است تهديدي بـراي محيط زيست دريايي و يا خط ساحلي يا منافع مربوط به يك ياچند كشور مطرح نمايد، كه اقدام اضطراري ياواكنش فوري مورد نيـاز مـيباشد«.(14)
در نظــام حقــوق داخلــي برخــي كشــورها نيــز بــه تعريــف آلــودگي پرداختــه شــده اســت؛ بــه طــور مثــال مطــابق بنــد 4 مــاده 2 قـــانون حمايـــت از محـــيط زيســـت ويتنـــام مصـــوب 1993 آلـــودگي محـــيط زيســـت عبـــارت از هرگونـــه تغييـــر درمختصـ ات محـ يط زيسـ ت و نقـ ض اسـ تانداردهاي زيسـ ت محيطـ ي اسـ ت. در حقـ وق هلنـ د آلـ ودگي »بـ ه ورود مسـ تقيم ي ا غي ر مس تقيم م واد ي ا ان رژي ب ر اث ر فعالي ت ه اي انس اني در آب،ه وا و زم ين گوين د، از قبي ل ان رژي ه ا، گرم ا، ص دا، ارتعــاش و الكتــرو مغنــاطيس هــا كــه داراي اثــرات زيــان بــاري بــر ســلامتي انســان، كيفيــت محــيط زيســت و خســارت بــهامـ وال،ميراث فرهنگي،تخريـ ب ارزش هـ اي زيبـ ا شـ ناختي طبيعـ ت يـ ا مزاحمـ ت بـ ا سـ اير اسـ تفاده هـ اي مشـ روع ازطبيعت باشد«.(15).
ماده 9 قانون حفاظت و به سازي محيط زيست مصوب 1353 و ماده 688 قـانون مجـازات اسـلامي، ايـن تعريـف را از »آلـودگي زيسـتمحيطي« ارايه مي دهد: »منظور از آلوده ساختن محيط زيست عبارت است از پخش يا آميختن مواد خارجي به آب يـا هـوا يـا خـاك يـازمين به ميزاني كه كيفيت فيزيكي يا شيميايي يا بيولوژيك آن را به طوري كه زيان آور به حال انسان يا ساير موجودات زنده و يا گياهـان و يا آثار و ابنيه باشد تغيير دهد«(16). ويژگي اين تعريف توجه به همه عناصر محيط زيست (انسان و غير انسان) و رويكردهاي طبيعـت وانسان محور در اين تعريف است. تعريف ديگري كه از آلودگي زيست محيطي ارايه شده بيان مي دارد كه »آلودگي عبارت است از هرگونـهتغيير در ويژگي هاي اجزاء تشكيل دهنده محيط زيست، به طوري كه استفاده پيشين از آن ها ناممكن گردد و به طـور مسـتقيم يـا غيـرمستقيم منافع و حيات موجودات زنده را به مخاطره اندازد« (17). اين آلودگي ها باعث ورود ضرر و خسارت به محيط زيست و مشـتركاتجهاني مي شود. به نظر مي رسد مساله اي كه در تعاريف فوق مشترك و قابل استنباط مي باشد اين است كـه آلـودگي زيسـت محيطـي،فرآيندي است كه تعادل و توازن محيط زيست را بر هم زده و آن را دچار تغيير و دگرگوني مي سازد.
2- بررسي مفهوم خسارت در حقوق بين الملل محيط زيست
بر اساس يك تعريف كلي “خسارت” زيان يا صدمه اي است كه در نتيجه فعل يا ترك فعل تابعان حقوق بين الملل و در اثر بـروز حـوادثطبيعي به افراد، اموال و محيط زيست وارد مي شود(18). فلسفه وجودي مسووليت بين المللي، معمـولا در حقـوق كشـوري ديگـر نهفتـهاست و نقض هر حقي، نوعي خسارت به شمار مي رود. به تعبير بهتر، عامل خسارت در قالـب عنصـر عي نـي مسـووليت(نقض تعهد)مسـتتراست(19). خسارت زيست محيطي به طور ويژه در خصوص مسووليت، به نظر مي رسد مركـب از دو عنصـر خسـارت و جبـران خسـارتاست؛ به عبارتي ديگر خسارت بدون محيط زيست خسارت زيست محيطي نيست(20) .
برخلاف اين اصل كلي در حقوق بين الملل، هر نقض تعهد بين المللي به صرف وقوع، خود نوعي خسارت است و به تعبير بهتر، خسارت در نقض تعهد مستتر است، اما در حقوق بين الملل محيط زيست، ايراد خسارت مادي و محسوس يكي از اركان مسووليت بين المللي جبـرانخسارت است. از اين رو در تحليل قواعد حاكم بر جبران خسارت زيست محيطي بررسي مفهوم چنين خسارتي ضرورتي انكار ناپـذ ير دارد. با اين حال عدم تعريف جامع و مانع از خسارت زيست محيطي در حقوق بين الملل عمده ترين مانع پـ يش روي جبـران خسـارت زيسـت محيطي در عمل مي باشد. خسارت زيست محيطي جرقه اي به سوي هر دو مسووليت محض و مسووليت عيني است (21). لـ ذا ضـرور ي است كه در اين جا مفهوم خسارت زيست محيطي مورد بررسي قرار گيرد.
از نظــر كــاربرد واژه خســارت زيســت محيطــي، اولــين بــار ايــن اصــطلاح توســط يكــي از حقــوق دانــان فرانســه بــه كــار گرفتــه شــد كــه بــيش تــر بــر خســارت هــاي بــا واســطه ناشــي از محــيط زيســت اشــاره داشــت (18). يكــي از نويســندگان نيـ ز خسـ ارت زيسـ ت محيطــي را ايــن چنـ ين تعريـ ف مـ ي كنـ د: “خســارت زيسـ ت محيطــي خســارتي اسـ ت كــه بـ ه اشـ خاص و يـ ا اشـ ياء محـ يط پيرامـ ون زنـ دگي انسـ ان وارد مـ ي شـ ود”. بنـ ابراين ايـ ن تعريـ ف محـ يط زيسـ ت منبـ ع خســارت اســت نــه قربــاني خســارت. در مقابــل برخــي از حقــوق دانــان خســارت بــه اشــياء و پديــده هــاي زيســت محيطــي را در تعريــف خســارت زيســت محيطــي مــي آورنــد و آلــودگ ي آب، هــوا يــا خــاك را نيــز داخــل در ايــن تعريــف مــي داننــد ، هرچنــد كــه آثــار غ يــر مســتقيم ايــن خســارت هــا بــه انســان بــر مــي گــردد. بنــا بــر آن چــه در ايــن تعريــف آمــده اســت،خســارت زيســت محيطــي عبــارت اســت از: “خســارتي كــه بــدون توجــه بــه بازتــاب هــايي كــه ايــن خســارت بــر اشــياء و اموال دارد، به طور مستقيم به محيط پيرامون وارد مي شود “(20) .
البتــه لازم بــه تاكيــد اســت كــه خســارت زيســت محيطــي در سيســتم هــاي حقــوقي مختلــف بــه طــور متفــاوتي تعريــف مــي گــردد. دســتورالعمل زيســت محيطــي اتحاديــه اروپــا8 خســارت زيســت محيطــي را بــه عنــوان آســيب بــه گونــه هــايحفاظــت شــده، ســاكنين طبيعــي، آب و زمــين محســوب مــي نمايــد، مشــروط بــه آن كــه آلــودگي آن ســلامت بشــري را مــورد تهديــد قــرار دهــد. در آمريكــا تعريــف خســارت بــه محــيط زيســت هزينــه هــاي مــرتبط بــه اقــدامات واكنشــي مربــوطبــه آســيب هــاي وارده مــي باشــد. قــوانين آمريكــا دربــاره خســارات مربــوط بــه صــدماتي اســت كــه شــامل اتــلاف يــا تخريــبمنــابع طبيعــي و هزينــه هــاي منطقــي ارزيــابي چنــين آســيب هــايي مــي باشــد(23). تعريــف آمريكــا از منــابع طبيعــي از

4 ELD, 2004/35/EC
لحــاظ ماهيــت كــاملا موســع مــي باشــد و نــه تنهــا شــامل منــابع معمــول هماننــد زمــين، آب هــاي ســطحي، حيــات وحــش و مــاهي هــا مــي گــردد، بلكــه شــامل هــوا،آب هــاي زيرزمينــي،آب شــرب يــا هــر منبــع ديگــري مــي باشــد. امــا ايــن تعريــفبــه هــر حــال بــه منــابع در اختيــار دولــت (در مقابــل منــابع خصوصــي) محــدود مــي گــردد. هــر دو تعريــف صــراحتأ بــه
امكـ ان بازسـ ازي خسـ ارات مربـ وط مـ ي شـ ود(24) . هـ م چنـ ين برخـ ي حقـ وق دانـ ان خسـ ارات زيسـ ت محيطـ ي را خســارت بــه شــخص يــا جامعــه افــراد ندانســته، بلكــه جهــان طبيعــي را بــه عنــوان دارا يــي مشــترك ملــت هــا دانســته ومحيط زيست به مال و شئ تشبيه شده كه استفاده از آن متعلق به جامعه است.(25)
بنا به تعريف ديگر، خسارات زيست محيطي، خساراتي است كه بر اشخاص يا اشياء از طريق محيط زيستي وارد مي شود كه در آن زنـدگ ي مي كنند. در اين جا محيط زيست ، منبع خسارت است، نه زيان ديده، برخي ديگر بر اين باورند كه اين خسارات ناشي از آلـودگ ي اسـت ومرتبط با همه خساراتي است كه در كاهش عناصر (آب، هوا، صدا) دخيل مي باشد(26). در حقـوق فرانسـه، منظـور از خسـارات وارده بـرمحيط زيست، »هر قسم تخريب مستقيم يا غير مستقيم قابل اندازه گيري بر محيط زيست است…«(11). در حقوق آلمان، خسارت زيست محيطي بدين گونه بيان مي شود، »هر گونه تغيير نامطلوب قابل اندازه گيري در منابع طبيعي (گونه ها، سكونت گاه هـا ي طبي عـي، آب و خاك) يا اختلال قابل اندازه گيري در كاركرد منابع طبيعي كه ممكن است به گونه اي مستقيم يا غير مستقيم حادث شود«(11). مجلـس اروپايي در سال 2004، رهنمودي را درباره مسووليت هاي زيسـت محي طـي بـراي كشـورهاي عضـو، در خصـوص پـيش گ يـري و جبـرانخسارات زيست محيطي، تصويب كرد. اين رهنمود، مسووليت هاي گوناگوني را در بر مي گيرد. خسـارات زي سـت محي طـي در ا يـن سـند،محدود به خسارات وارد بر موجودات زنده، زيست گاه ها، آب و خاك شده است. ديدگاه رهنمود، درباره موجودات زنـده و زي سـت گـاه هـاخيلي محدود است و درباره آسيب به خاك، تنها به آلودگي، آن هم در صورتي كه به زيان بشر باشد، اشاره شده است و اين در حالي است كه در بقيه موارد، چنين نيست و خود محيط زيست حمايت شده است. اين موضوع به نظر نمي رسد كه پذيرفتني و توجيه پذير باشـد. از طرفي خسارات زيست محيطي ناشي از حوادث حمل و نقل دريايي و زميني را، از قواعد دستور العمل مستثني كرده است؛ بـه ا يـن دل يـل كه اين مسايل به طور كافي در معاهدات بين المللي مدنظر قرار گرفته اند(26). خسارات زيست محيطي هـر نـوع تغ ييـر، در كـل محـيط زيست يا در بخشي از آن است، به طوري كه آثار زيان بار و مخربي بر كيفيت محيط زيسـت داشـته باشـد. منظـور از تغ ييـر در ا يـن جـا ، تغييرات فيزيكي يا بيولوژيكي است كه در تركيب محيط زيست، برگشت پذيري آن، بهره برداري از اكوسيستم طبيعي و ن يـز در قابل يـت و ظرفيت محيط زيست ايجاد مي شود كه براي حفظ كيفيت محيط زيست (كيفيت قابل قبول حيات يا تعادل و توازن پايدار) آثـار مخربـي (بر اكوسيستم ها، بهداشت انسان، اموال و ساير استفاده هاي مشروع از محيط زيست) داشته باشد. در ضمن آلودگي بايد قابـل ملاحظـه و ارزيابي،اساسي يا فراتر از سطح معمول باشد. اين شروط انعطاف پذير بر اساس شرايط طبيعي و منطقه اي متفـاوت خواهنـد بـود. بـا ا يـن توضيحات محرز مي گردد كه خسارت زيست محيطي، مفهومي پيچيده و گسترده دارد.
اسناد حقوق بين الملل عمومي شامل تعاريف متعددي درخصوص مفهوم خسارت زيست محيطي است. غالبـأ ا يـن واژه بـه صـورت بسـيار نامشخص استفاده مي گردد چرا كه اختصاص يك طبقه بندي خاص براي انواع متعدد خسارت زيست محيطي مشكل به نظـر مـي رسـد،بنابراين اين واژه در متون مختلف معاني متفاوتي دارد .(27)
3-انواع خسارت زيست محيطي
به طوركلي خسارات از جنبه هاي ذيل قابل دسته بندي هستند:
1- خسارت از لحاظ ماهيت
خسارت از لحاظ ماهيت به دو قسم خسارت مادي و معنوي تقسيم مي شود.
الف- خسارت مادي: ضرر و زيان ناشي از عمل مستقيم يك كشور يا اتباع آن است، مانند: آلودگي هوا.
ب- خسارت معنوي يا غير مادي: خسارتي است كه بر اثر حدوث آن، به هيچ وجه لطمه مادي و مالي وارد نمي گردد، بلكـه ضـرر و زيـان جنبه معنوي و غير مالي دارد، مانند: تاثيرات رواني بر مردم ناشي از آلودگي هوا
در مواردي خسارت ايجاد شده سبب هر دو نوع خسارات مادي و معنوي مي گردد، مانند تخريب منظر.
2- خسارت از جهت شيوه ورود خسارت
از اين جهت خسارت به خسارت مستقيم و خسارت غير مستقيم (خسارت بي واسطه يا با واسطه) دسته بندي مي گردد.
الف- خسارت مستقيم: اگر ميان خسارت اعم از مادي و معنوي و يك عمل متخلفانه بين المللي رابطه عليت يا سببيت قطعـي و مسـلميبرقرار شود، آن خسارت مستقيم است. مانند تخليه مواد نفتي در دريا. طبق يك رويه قضايي بين المللي تنها خسارت مستقيم ممكن است موجب طرح مسووليت بين الملي گردد.
ب- خسارت غير مستقيم: در مقابل خسارت مستقيم، خسارت غير مستقيم قرار دارد، كه فرع بر خسارت مستقيم است(28). به طور مثـالتخليه زايدات نفتي در رودخانه، كه بعدها به دريا وارد گردد. در اين جا اين عمل به صورت غير مستقيم عامل خسارت در دريا مي شود.
3 – خسارت از حيث علت ورود خسارت
خسارت از اين حيث به خسارت تصادفي و غير تصادفي تقسيم مي گردد.
الف- خسارت تصادفي: به معني خسارت ناگهاني است و از وقوع يك رويداد به طور كلي پيش بيني نشده(يا يك سري از اتفاقـات بـا يـكمنشاء مشترك) ناشي مي شود. اين كه آيا خسارت از وقوع يك حادثه ناشي مي شود و يا از يك فرآيند تجمعي اثـرات مضـر مـي آيـد تـا ج ايي ك ه ب ه مس ووليت مرب وط م ي ش ود تف اوتي ن دارد. در ه ر دو م ورد، ممك ن اس ت عام ل انج ام فعالي ت مس وول باش د.
ب- خسارات غير تصادفي: به زيان ناشي از اثرات تدريجي و افزايشي فعاليت ها اطلاق مي شود. اين خسارات مي تواند از يك فرايند مداوم مانند انتشار دود صنعتي و يا از اعمال تكرار شونده مانند تخليه زباله در رودخانه و يا دريا ناشي شود. اين خسارات عمدتاً خود را در شـكل خسارت آلودگي آشكار مي نمايند(29).
4- خسارت از حيث قلمرو
خسارات زيست محيطي در دو قلمرو ملي و بين المللي حادث مي گردند.
الف- قلمرو ملي: بر طبق قوانين داخلي كشورها، در صورت وقوع هرگونه خسارت زيست محيطـي در محـدوده حاكميـت ملـي دولـت هـاقوانين داخلي جاري است. در بيش تر قوانين ملي كشورها ميزان و نحوه جبران خسارت زيست محيطي تعريف شده است كه بر اساس آن هرگونه خسارت زيست محيطي جبران خسارت مي گردد. مسووليت در قلمرو ملي اعم از مسووليت مدني و مسووليت كيفري طبق قوانين داخلي كشورها مشخص گرديده كه در صورت بروز هرگونه خسارت زيست محيطي، جبران خسارت مي گردد. لذا در صورتي كه خسـارتدر قلمرو ملي باشد، آسيب رساننده پيرو قوانين داخلي كشورها مكلف به جبران خسارت است.
ب- قلمــرو بــين المللــي: گــاه يــك نــوع از آلــودگي داراي پيامــدهايي فراملــي و فرامــرزي مــي گــردد ماننــد آلــودگي هــواو ايجـــاد بـــاران اســـيدي كـــه ممكـــن اســـت منشـــأ پيـــدايش آن كيلومترهـــا از محـــل وقـــوع آن فاصـــله داشـــته باشـــد.علــت ايــن مســأله را بايــد در بــه هــم پيوســتگي و ارتبــاط عناصــر و مؤلفــه هــاي محــيط زيســت جســتجو كــرد. نمونــههــاي بســياري از ايــن موضــوع را مــي تــوان ذكــر كــرد كــه از مهــم تــرين آن هــا پيــدا شــدن آثــاري از مــواد راديــو اكتيــو نيروگـــاه چرنوبيـــل در ســـواحل آمريكـــا پـــس از گذشـــتن بـــيش از چهـــل ســـال از حادثـــه انفجـــار راكتـــور هســـته ايچرنوبيــل در اوكــراين اســت. جهــان امــروز مواجــه بــا آلــودگي هــاي فرامــرزي و تخريــب محــيط زيســت در ســطح بــين المللــي اســت. البتــه منظــور از تخريــب بــين المللــي پيامــدهاي بــين المللــي و جهــاني يــك تخريــب اســت. بــه طــور مثــالمشــخص شــده كــه تخريــب جنگــل هــاي آمــازون واقــع در برزيــل از عمــده تــرين دلايــل وقــوع پديــده گرمــاي جهــاني است كه گرم شدن كره زمين و آب شدن كوه هاي يخ قطبي و … را در پي دارد.
-مفهوم خسارات فرامرزي
خسارت فرامرزي مي تواند از طيف گسترده اي از فعاليت ها ناشي شود كه در يك كشور به اجرا درمي آيند، اما در قلمرو ديگري عوارض جانبي ايجاد مي كنند. با اين حال به طور معمول خسارت فرامرزي به خسارات برون مرزي اي اشاره دارد كه از طريق زمين، آب يا هوا در روابط بين دولت ها ايجاد مي شوند. در حقوق بين الملل محيط زيست، چنين خسارتي اغلب با عنوان آسيب يا خسارات زيست محيطي بين المللي شناخته مي شوند. از آن جا كه اصطلاح “محيط زيست” با چنين معاني گسترده اي تكامل يافته است، خسارات فرامرزي به
چهار عنصر محدود شده است:
(1)رابطه فيزيكي بين فعاليت و خسارت ، (2) علت و معلول انسان، (3) آستانه مشخصي از شدت كه مستلزم اقدامات قانوني است و (4) حركت فرامرزي تاثيرات مخرب(29).
4- جايگاه خسارات زيست محيطي در معاهدات بين المللي
همان گونه كه قبلا متذكر شديم، مطابق يك تعريف كلي “خسارت” زيان يا صدمه اي است كه در نتيجه فعل يا ترك فعل تابعـان حقـوقبين الملل و در اثر بروز حوادث طبيعي به افراد، اموال و محيط زيست وارد مي شود(19). اين واژه به فراخور تحولات و پيشرفت ها در هـربرهه اي از زمان و در عرصه هاي مختلف، ابعادي گوناگون يافته است. از آن جمله ماده يك كنوانسـيون پـاريس مربـوط بـه مسـووليت در قبال شخص ثالث در زمينه انرژي هسته اي (1960)، ماده يك بند 7 كنوانسيون بروكسل در مورد مسووليت متصديان كشتي هـاي اتمـي(1962) و كنوانسيون در مورد مسووليت بين المللي براي خسارات ناشي از اجسام فضـايي (1972). در تمـام مـوارد مـذكور، خسـارت بـهمعناي »سلب حيات، صدمه ي شخصي، تلف مال و يا لطمه بدان«، تعريف شده است. تعـ اريف مـذكور، محـدود بـوده و آشـكارا خسـاراتزيست محيطي يا اكولوژيكي را از نظر دور داشته است، از طرف ديگر اين تعاريف، شكلي خاصي از تسلط و مالكيت را در خود نهفته دارد و بدين خاطر به نظر مي رسد در شمول عنوان خسارت نسبت به تخريب و انهدام مشـتركات جهـاني، ترديـد ايجـاد كنـد. بـه عنـوان مثـالكنوانسيون پاريس مربوط به مسووليت در قبال اشخاص ثالث در زمينه انـرژي هسـته اي بـدون توجـه بـه خسـارات زيسـت محيطـي يـااكولوژيك خسارت را صرفأ سلب حيات، صدمه ي شخصي، تلف و يا لطمه به مال تعريف كرده اسـت (19). در برهـه اي ديگـر اسـناد بـينالمللي در تعاريف خود از واژه خسارت، صدمات زيست محيطي را لحاظ نموده اند.
چنان چه كنوانسيون بين المللي لندن در مورد مسووليت و جبران خسارت براي خسارت در ارتباط با حمل و نقل مواد سـمي و خطرنـاكاز طريق دريا، خسارت را شامل »خسارت وارده بر حيات، صدمات وارده بر شخص يا صدمات وارده بر امـوال و يـا خسـارت وارده ناشـي ازآلوده كردن محيط زيست و هزينه هاي مربوط به اقدامات حفاظتي« مي داند. بيش تر كنوانسيونهاي مسـ ووليت مـدني بـين المللـي كـهآسيب هاي زيست محيطي را پوشش مي دهند، تعريف يكسان و يا تقريبا مشابهي از خسارت ارايه مي دهند: خسـارت بـه محـيط زيسـتقابل بازيابي است، اما براي جبران خسارت در محيط زيست به هزينه هاي معقول اقدامات بازسازي محدود مي شود كه در واقع انجام شده و يا بايد انجام شوند. اين تعريف در سال 1984 ارايه شد و بخشي از پروتكل سال 1984 است كه بـراي اصـلاح كنوانسـيون بـين المللـيمسووليت مدني براي خسارت آلودگي نفتي 1969 تدوين شد و به كنوانسيون صندوق 1971 مربوط ميشود. اين تعريف خسارت آلـودگيدر نهايت در پروتكل 1992 كه كنوانسيون آلودگي نفتي را اصلاح كرد ارايه شد. بسياري ديگر از كنوانسيون هاي بين المللي كه ضـررهايزيست محيطي مشابهي را پوشش ميدهند، تعريف مشابه و يا قابل مقايسهاي از خسارات اريه مـي دهنـد. بـه عنـوان نمونـه، كنوانسـيون1989 در زمينه مسووليت مدني براي خسارت ناشي از حمل كالاهاي خطرنـاك از طريـق جـاده، راه آهـن و شـناورهاي نـاوربري داخلـي
((CRTD، كنوانسيون بين المللي مسووليت و جبران براي خسارت در ارتبـاط بـا حمـل مـواد خطرنـاك و سـمي در دريـا (HNS)1996، پروتكل بازل 1999، كنوانسيون بازل در زمينه كنترل و حركت فرا مرزي زباله هاي خطرناك و دفع آن ها 1989 و كنوانسيون بين المللي مسووليت مدني ناشي از خسارات آلودگي انبار هاي نفتي 2001 (30). لذا به طور كلـي مـي تـوان گفـت تعريـف خسـارت هـاي زيسـتمحيطي در حال تكامل است و در اسناد اوليه هيچ اشاره اي به محيط زيست نشده بود، در ادامه به بيان برخي تعاريف از خسـارت زيسـتمحيطي كه در كنوانسيون هاي بين المللي ارايه شده است، مي پردازيم:
-كنوانسيون مسووليت فضا91972
كنوانسيون مسووليت فضا كه بايد احتمال ضرر به محيط فضا را پيش بيني كند، خسارت را به شيوه اي محدود و بـه ايـن عنـوان تعريـفميكند: بند الف ماده 1 اين كنوانسيون بيان داشته است: »از دست دادن زندگي، صدمات شخصي و يا ساير اختلالات بهداشتي و درمـاني،يا فقدان خسارت به اموال ايالات و يا افراد، حقيقي يا حقوقي، يا بر اموال سازمان هاي بين دولتي بين المللي«.(31) با اين حـال، در سـال1984 پروتكل 1969 كنوانسيون مسووليت مدني خسارت آلودگي نفت10را جبران هزينه اقدامات معقول ترميمـي كـه بايـد بـراي محـيطزيست دريايي انجام شود، در نظر مي گيرد(32).
-كنوانسيون بين الملل حقوق دريا 111982
بــــر اســــاس مــــاده 235 كنوانســــيون حقــــوق دريــــا ، بــــه جــــاي واژه خســــارت ناشــــي از آلــــودگي از LIBILITY و RESPOSIBILITY اســـتفاده مـــي شـــود(33). حتـــي واژه خســـارت در هـــيچ كجـــا از كنوانســـيون تعريـــف نشـــده اســـت.عــلاوه بــر آن، بــر اســاس مــواد مشــابه دولــت هــا بايــد “خســارت ناشــي از آلــودگي” را جبــران نماينــد. برخــي رژيــم هــايخاص مسووليت زيست محيطي، از اين تعريف در رژيم هاي خاصي استفاده مي كنند.
به عنوان مثال ماده 1 (6) كنوانسيون مسووليت مدني در خصوص خسـارت ناشـي از آلـودگي نفتـي12 بـر “خسـارت آلـودگي13 ” اشـارهدارد(34). چهارچوب كنوانسيون حقوق دريا تعريفي از خسارت به عمل نمي آورد، حتي زماني كه معاهده در برخي مواد از كلمـه خسـارتاستفاده مي كند. به عنوان مثال ماده 235 از خسارت ناشي از آلودگي محيط زيست دريايي صـحبت مـي كنـد. كنوانسـيون حقـوق دريـاتعريفي، اگرچه كاملا موسع، از آلودگي محيط زيست دريايي مي نمايد. ماده 1(4) كنوانسيون حقوق دريا اشاره دارد: »انتشار مواد يا انرژي به محيط زيست است كه منجر به تاثيرات زيان آوري هم چون آسيب به منابع زنده دريايي، تهديد سلامت بشـري و اخـتلال در فعاليـتهاي دريايي مي شود كه شامل ماهي گيري يا ديگر استفاده هاي قانوني از دريا است«، كه اين ماده چنين تاثيرات زيـان آوري از خسـارترا مشخص نمي نمايد و بنابراين موجب مي گردد تا تفاسير مختلفي از آن به عمل آيد(35).
-كنوانسيون 1984 بروكسل در مورد مسووليت مدني نسبت به خسارت آلودگي نفتي
خسارت زيست محيطي در اين كنوانسيون معنايي گسترده تر به خود مي گيرد. بر اساس اين اصـلاحيه خسـارت زيسـت محيطـي هزينـهاقدامات پيش گيرانه و بازدارنده جهت كاهش خسارت و نيز اقدامات معقولي را كه به منظور بالا بردن توان مقاومت محيط زيسـت اتخـاذمي شود، پوشش دهد(36).

Convention on International Liability for Damage Caused by Space Objects,(Space Liability Convention 1972
the 1984 Protocol to the 1969 Convention on Civil Liability for Oil Pollution Damage imposes compensation for the cost.
UNITED NATIONS CONVENTION ON THE LAW OF THE SEA1982
Convention on civil liability for oil pollution damage, nov.29,1969,reprinted in 973 UNTS 3, 9ILM45(1970)
Pollution damage

-كنوانسيون تنظيم اقدامات در مورد منابع معدني جنوبگان 141988
اين كنوانسيون صريحاً خسارت زيست محيطي را تعريف مي كند. بند 15 ماده 1 اين كنوانسيون در تعريف خسارت، اين چنين اشعار مي دارد:
»هرگونه پيامد و اثر بر بخش هاي زنده و غير زنده ي محيط زيست مذكور(جنوبگان) يا اكوسيسـتم هـاي آن از جملـه صـدمه بـه حيـاتاتمسفري، آبي يا فراسوي آن چه قابل تحمل است يا فراسوي آن چه ارزيابي شده و متفاوت از آن، اين بوده كه بر اساس كنوانسيون، قابـلقبول باشد«(37). اين تعريف، كه تعريفي موسع مي باشد، نه تنها تعريفي از خسارت، بلكـه تعريفـي از محـيط زيسـت را نيـز در بـر دارد.
خسارت نه تنها با معيار ماهوي (فراسوي آن چه قابل اغماض باشد)، بلكه با شاخص و معيار شـكلي (قضـاوت آن حـاكي از قابـل پـذيرشبودن آن باشد)، نيز تعريف شده است. ممكن است در جهت عموميت دادن بـه ايـن تعريـف اسـتدلال شـود كـه مفهـوم خسـارت زيسـتمحيطي، به خساراتي اطلاق مي شود كه در محيط زيست به وجود مي آيد؛ يعني تغيير در بخش خاص يا كـل محـيط زيسـت كـه پيامـدزيان بار قابل توجهي بر كيفيت خود محيط زيست، يا تغيير در توان آن براي حفظ يك كيفيت قابل قبول حيات يـا يـك تعـادل و تـوازنماندني و پايدار زيست بوم، داشته باشد.
اغلــب كنوانســيون هــاي بــين المللــي ديگــر، تنهــا بــه معيــار مــاهوي اشــاره مــي كننــد كــه بــه دليــل مــبهم بــودن آن، بــهروي تفســير بــاز هســتند. بــراي مثــال كنوانســيون آلــودگي شــديد فرامــرزي هــوا بــه آثــار مخــرب بــر منــابع و اكوسيســتم هــاي زنــده، بهداشــت انســان و امــوال مــادي و هــم چنــين اخــتلال در مطبــوع و دلپــذير بــودن يــا ســاير اســتفاده هــايمشــروع از محــيط زيســت اشــاره مــي نمايــد(38). ايــن كنوانســيون، هزينــه هــاي پــاك ســازي و از بــين بــردن آلــودگي هــا و اقـ دامات لازم بــراي اعـ اده وضـ ع بــه حـ ال ســابق را در مـ واردي كــه خســارتي بـ ه محـ يط زيسـ ت قطـ ب جنــوب يـ ااكوسيســتم هــاي مــرتبط يــا وابســته بــه آن وارد آيــد، بــراي جبــران خســارت لازم دانســته اســت15. ايــن كنوانســيون در ايـ ن رابطـ ه بـ ه هزينـ ه هـ اي پـ اك سـ ازي، حـ ذف و اقـ دامات لازم بـ راي احيــاي محـ يط زيسـ ت قطـ ب جنــوب و يــااكوسيســتم وابســته يــا مــرتبط اشــاره مــي كنــد. ايــن ســند پرداخــت غرامــت را بــه هزينــه هــاي معقــول و منطقــي محــدودنكــرده، بلكــه يــك گــام جلــوتر مــيرود و در پــاراگراف 2(الــف) مــاده 8 اظهــار مــي دارد: »در صــورتي كــه هــيچ بازگشــتيبـ ه وضـ عيت موجـ ود صـ ورت نگيـ رد بايـ د غرامـ ت پرداخـ ت شـ ود «(37). در ايـ ن رابطـ ه در گـ زارش ششـ م كميسـ يون حقـــوق بـــين الملـــل16 در زمينـــه مســـووليت و هـــم چنـــين در دســـتورالعمل كـــار اجبـــاري17 و در پـــيش نـــويس اتحاديـــه بــينالمللــي حفاظــت از طبيعت (اتحاديــه جهــاني حفاظــت 18)، رويكــرد مشــابهي يافــت مــي شــود. بــا ايــن توضــيح كــه درصـ ورت خسـ ارات زيسـ ت محيطـ ي، دسـ تورالعمل هــاي تسـ ك فـ ورس بـ ه اقـ دامات جــايگزيني بــراي جبـ ران خســارت
زيســـت محيطـــي تمايـــل دارد: »اقـــدامات بـــراي جـــايگزيني زيســـت گـــاه حفاظـــت شـــده خـــاص «، و مـــاده 24، پـــاراگراف (الــف) در گــزارش ششــم گــزارش گــر ويــژه كــه بــه موضــوع كميســيون حقــوق بــين الملــل در تعيــين مســ ووليت مربــوط مــي شــود پيشــنهاد مــيكنــد كــه »دولــت مبــدأ بايــد هزينــه هــاي هــر گونــه عمليــات منطقــي بــراي بازگردانــدن شــرايطيرا كــه قبــل از وقــوع ضــرر وجــود داشــته اســت تحمــل كنــد.اگر بازگردانــدن ايــن شــرايط بــه طــور كامــل غيــر ممكــن باشــدبايد بر سر غرامت مادي يا غيرمادي كه دولت منشاء بايد براي آسيبي ايجاد شده بپردازد توافق شود«(39).

10Convention on Regulation of Antarctic Mineral Resources (CRAMRA) The text of this convention was agreed, but CRAMRA has not been adopted. The Protocol on Environmental Protection to the Antarctic Treaty has been adopted instead
http :// unep.ch/sedac.cies in.columbia.edu
International Law Commission(ILC)
the Task Force Guidelines
NATURAL RESOURCES CONSERVATION NATUREAND INTERNATIONAL UNION (IUCN)
– كنوانسيون 1989 در زمينه مسووليت مدني براي خسارت ناشي از حمل كالاهاي خطرناك از طريق جاده، راه آهن و شناورهاي ناو بـريداخلي(CRTD)19
اين كنوانسيون يك سند زودهنگام است كه دو اظهار نظر فوق در تعريف محيط زيست را شامل نمي شود، اگر چـه “خسـارت بـه محـيطزيست”را در دامنه مسووليت در نظر ميگيرد. ماده 1، پاراگراف(1) “خسارت” را تعريف مي كند و در پـاراگراف(ج) مـيگويـد: »زيـان يـاخسارت ناشي از آلودگي كه توسط كالاهاي خطرناك براي محيط زيست ايجاد مي شود، به شرطي كه هزينه جبران اختلال محيط زيست غير از دست دادن سود ناشي از اين اختلال، بايد به هزينه هاي اقدامات معقولي كه براي بازسازي انجام ميشود يا بايد انجام شود محـدودشود«.(40)
-كنوانسيون ارزيابي اثرات زيست محيط ي در محيط فرامرزي1991(كنوانسيون اسپو20)
در اين جا بايد به كنوانسيون سازمان ملل متحد در زمينه ارزيابي اثرات زيسـت محيطـي فرامرزي(كنوانسـيون اسـپو) اشـاره كنـيم. ايـنكنوانسيون، اگرچه كنوانسيوني در خصوص مسووليت نمي باشد، اما به موضوع خسارت زيست محيطي و جبران خسـارت آن مـي پـردازد. هدف اين كنوانسيون از ارزيابي تاثيرات زيست محيطي يك فعاليت فراتر رفته و جنبه پيش گيرانه به خود گرفته و از دولت ها مي خواهد به طور انفرادي يا جمعي تمامي اقدامات ممكن و مؤثر را براي پيش گيري، كاهش يا كنترل تاثيرات مخرب زيست محيطـي فرامـرزي بـهكار گيرند(41). يك تعهد عمومي در زمينه پيش گيري نيز در ماده 2 پاراگرف1 مطرح شده است: “طرفين بايد به صورت فردي يا به طور مشترك، تمام اقدامات مناسب و موثر براي جلوگيري، كاهش و كنترل تاثيرات جانبي قابل توجه فرامـرزي زيسـت محيطـي را از فعاليـتهاي صورت گرفته انجام دهند”. (42) آن چه بيش تر قابل توجه است، اين كه تعهد پيش گيري به آسيب به محـيط زيسـت اشـاره دارد؛ همان طور كه در عنوان كنوانسيون پيشنهاد شد و همان گونه كه در ماده 1 پاراگراف (ششم)، (هفتم)و (بخش هشتم) تعريف شـده اسـت.پاراگراف(هفت)بسيار مهم است: “تأثير به معني هر اثر ناشي از فعاليت هاي انجام شده بر محيط زيسـت شـامل سـلامت و ايمنـي انسـان،گياهان، جانوران، خاك، هوا، آب، آب و هوا، چشم انداز تاريخي و بناهاي تاريخي و يا ديگـر سـاختارهاي فيزيكـي و يـا تعامـل ميـان ايـنعوامل. اين شامل تأثير بر ميراث فرهنگي و شرايط اجتماعي و اقتصادي ناشي از تغييرات آن عوامل نيز ميشود”(42). در پاراگراف بعـديميگويد تأثير فرامرزي »به معني هرگونه تأثير نه منحصرأ از طبيعت جهاني، بلكه در منطقه تحت صلاحيت يك طـرف، ناشـي از فعاليـتهايي كه منشأ فيزيكي آن به طور كامل يا بخشي از آن تحت صلاحيت طرف ديگر قرار دارد«.
-پروتكل اصلاحي 1992 كنوانسيون بين المللي مسووليت مدني خسارت آلودگي نفتي 211969
در حادثه تانكر نفتي توري كانيون در سال 1967، از آن جايي كه درباره جبـران خسـارت آلـودگي نفتـي پيشـرفت و تحـولي در مقـرراتبينالمللي ايجاد نشده بوده، نياز به ايجاد يك راه حل بينالمللي براي جبران خسارت قربانيان در صورت بروز آلودگي نفتي ضروري به نظر ميرسيد، لذا برخي از كشورهاي عضو سازمان بينالمللي دريانوردي در كنفرانسي كـه سـازمان مـذكور در 29 نـوامبر 1969 در بروكسـلبرگزار كرده بود با آگاهي از خطرات آلودگي ناشي از حمل جهاني نفت از طريق دريا به صورت فله و با اعتقاد به ضرورت حصول اطمينـاناز وجود غرامت كافي براي اشخاصي كه از آلودگي ناشي از نشت يا تخليه نفت از كشـتي زيـان مـيبيننـد و بـا ميـل بـه تنظـيم قواعـد ورويههاي بينالمللي متحدالشكل به منظور حل مسايل مسووليت و ارايه غرامـت كـافي، كنوانسـيوني بـا عنـوان »كنوانسـيون بـينالمللـيمسووليت مدني خسارت ناشي از آلودگي نفتي« را تصويب كردند. (٣۴)

15Convention on Civil Liability for Damage Cause during Carriage of Dangerous Goods by Road, Rail and Inland Navigation Vessels (CRTD)Geneva 10.10.1989
16The 1991 United Nations Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context (the Espoo Convention)
17International Convention on Civil Liability for Oil Pollution Damage, 1992 (1992 Liability Convention)
در سال 1992، كنوانسيون مسووليت مدني ناشي از خسارت آلودگي نفتي در راستاي پوشش دادن مسايل حقوقي آلـودگي هـاي نفتـي و
نيز جبران خسارت هاي احتمالي توسط سازمان بين المللي دريانوردي بازنگري كلي گرديد. در اين راستا كنوانسيون 1992 تحـت عنـوانپروتكل اصلاحي جهت اصلاح كنوانسيون بينالمللي مسووليت مدني ناشي از خسارت آلودگي نفتي 1969 مشتمل بر مقدمه، هجده ماده و يك ضميمه به تصويب رسيد.(44)
»خسارت آلودگي« پيرو اين پروتكل عبارت است از:
– خسارت به بار آمده در خارج از كشتي در اثر آلودگي ناشي از خروج يا تخليه نفت از كشتي، صرف نظر از محل وقوع اين خروج يا تخليه كشتي، مشروط بر آن كه جبران خسارت در ازاي آسيب وارده بر محيط زيست به استثناي عدمالنفع حاصل از آسـيب مزبـور، محـدود بـههزينه اقدامات معقولي شود كه عملاً براي اصلاح وضعيت انجام پذيرفته است يا بايد انجام بپذيرد.
-هزينههاي اقدامات پيش گيرانه و خسارت ناشي از اين اقدامات (34)
-كنوانسيون سازمان ملل متحد در مورد آثار فرامرزي فعاليت هاي صنعتي، هلسينكي 221992
بر اساس اين كنوانسيون، فعاليت خطرناك فعاليتي است كه در آن يك يا چند ماده خطرناك به ميزان بـيش تـر از مقـادير ذكـر شـده درپيوست آن وجود داشته باشد كه م ي تواند موجب تأثيرات فرامرز ي گردد. اين كنوانسيون هم چنين، تعهد كلي براي پيش گيـري از بـروزآسيب به افراد محيط زيست را مورد تأكيد قرار داده و به تعهدات مشاوره، تبادل اطلاعات و اقدامات تقنيني، اجرايـي و مـالي اعضـا بـراي آمادگي مقابله با حوادث اشاره مي نمايد(41). “فعاليت هاي خطرناك” به شيوه اي متفاوت، همان طـور كـه در پـيش نـويس كميسـيونحقوق بين الملل تعريف شدهاند، در ماده (1) (ب) آمده است:»…هر گونه فعاليتي كه در آن يك يا چند ماده خطرناك كه قـادر بـه ايجـاداثرات فرامرزي است به مقدار و يا بيش از مقدار آستانه ذكر شده در ضميمه I استفاده شده باشد«. هم چنين در ماده 1(ج)درمورد عناصـر”محيط زيست” كه ممكن است اثرات فرامرزي جانبي داشته باشند آمده است:»اثر به معنـي هرگونـه نتيجـه نـامطلوب مسـتقيم يـا غيـرمستقيم، فوري و يا با تأخير ناشي از يك حادثه صـنعتي بـر مـوارد زيـر اسـت(از ميـان چيزهـاي ديگر):(الف)انسـان، گياهـان و جـانوران.
(ب)خاك، آب، هوا و چشم انداز،(ج)تعامل بين عوامل (الف)، (ب) و (د)دارايي هاي مادي و ميـراث فرهنگـي، از جملـه بناهـاي تـاريخي«.
كنوانسيون هلسينكي در ماده 2 (1) هم چنين به تعريف آلودگي پرداخته است؛ نه خسارت.
اين ماده اشعار دارد: »انتشار مواد يا انرژي به درون دريا كه موجب بروز خطر براي سلامت بشـري، آسـيب بـه منـابع زنـده و اكوسيسـتمدريايي،ايجاد اختلال در كاربري هاي قانوني از دريا همانند ماهي گيري، برهم زدن كيفيت آب دريا مـي گـردد«، كـه البتـه ايـن تعريـفهمانند تعريفي است كه در كنوانسيون حقوق درياها آمده است و اين سوال را مطرح مي كند كه منظور از مواد يا انرژي هايي كـه موجـببروز مسووليت يا خطر مي گردند چيست؟در ماده 3(1) اين كنوانسيون مجموعهاي از تعهدات كلي براي پيش گيري از آسيب به انسـان ومحيط زيست را بيان نموده است:اقدامات »پيش گيري، آمادگي و پاسخ، از جمله اقدامات بازسازي بايد بـا هـدف كـاهش ميـزان و شـدتحوادث و كاهش اثرات آن ها به كار گرفته شوند«(45). بر تعهدات معمول از مشاوره و تبادل اطلاعات با دولـت آسـيب ديـده، كشـورهايعضو بايد اقدامات قانوني، نظارتي، اجرايي و مالي مناسب را بـراي پـيش گيـري، آمـادگي و پاسـخ بـه حـوادث صـنعتي مـاده(4)3 انجـامدهند.ماده 13 درخواست همكاري براي”حمايت از تلاش هاي بين المللي براي شرح قوانين، ضوابط و روشها در زمينه مسووليت و تعهـدرا دارد.(45)
– كنوانسيون مسووليت مدني در قبال خسارت ناشي از فعاليت هاي خطرناك براي محيط زيست(كنوانسيون لوگانو231993)

18The 1992 United Nations Convention on the Transboundary Effects of Industrial Accidents (the Helsinki Convention)
در كنوانسيون لوگانو مسووليت مدني به طور كامل به حفاظت از محيط زيست اختصاص داده شده است. اين كنوانسـيون تـلاش مـيكنـدغرامت كافي را براي خسارت ناشي از فعاليت هايي كه براي محيط زيست خطرناك هستند، تضمين كنـد. يـك “فعاليـت خطرنـاك”يـكفعاليت حرفه اي است كه شامل مواد خطرناك، موجودات و يا ميكرو ارگانيسم هاي خطرناك و اصلاح شده ژنتيكي و عمليـات مربـوط بـهزباله است. ماده2(1) فعاليت هاي خطرناك را تعريف مي كند. پاراگراف 2 مواد خطرناك را تعريف ميكند(46). در ضمايم مختلف فهرست مواد خطرناك كه ويژگي نشان گر و غير جامع دارند ارايه شده است. پاراگراف3 ”موجودات 5اصلاح شده ژنتيكـي “ را تعريـف مـي كنـد وپاراگراف 4”ميكرو ارگانيسم“ را بيان مي نمايد.(38)
تعريف سابق با تعريف موجود در كنوانسيون لوگانو كه از متن هاي اخير در مورد مسووليت مدني است،تفاوت قابـل تـوجهي دارد. مـاده 2 (تعاريف)، پاراگراف 7، پس از اشاره در پاراگراف (الف) و(ب)كه به خسارت به افراد و اموال، اختصاص دارد، پاراگراف(ج)بـه محـيط زيسـتاختصاص دارد و پاراگراف(د)و بند 8 اين ماده با هم مرتبط هستند. بند 7 ماده 2 بيان داشته است:
الف-از دست دادن زندگي و ياخسارت شخصي.
ب-از دست دادن يا خسارت به اموال غير از نصب خود و يا اموال تحت كنترل اپراتور در محل فعاليت خطرناك برگزار شد.
ج- زيان يا خسارت از طريق اختلال در محيط زيست كه در معناي خسارت در پاراگراف الف يا ب در نظر گرفته نشده است. در بـالا بيـانشده كه جبران 5 اختلال در محيط زيست، به غير از دست دادن سود حاصل از آن اختلال، بايد به هزينه هاي اقداماتي كه در واقـع بايـدبراي احيا انجام شود و يا انجام شده است محدود شود.
د-هزينه اقدامات پيش گيرانه و هرگونه زيان يا خسارت ناشي از اقدامات پيش گيرانه، تا جايي كه زيان و يا آسيب كـه در پـاراگرافهـايفرعي الف تا ج اين پاراگراف اشاره شده است، از خواص خطرناك مواد خطرناك، ارگانيسم هاي اصلاح شده ژنتيكي و يا ميكـرو ارگانيسـمها ناشي ميشود و يا از زباله ها نشات مي گيرد(46)«.
بند 8 ماده 2 اين كنوانسيون نيز اشاره دارد: »”اقدامات ترميم“ به معني هرگونه اقدامات معقول با هدف ترميم يا احياي اجـزاي خسـارتديده يا نابود شده محيط زيست و يا معرفي، جايگزين مناسب براي اين بخشهاي محيط زيست است. حقوق داخلي نشـان مـي دهـد كـهچه كسي بايد چنان اقداماتي را انجام دهد.«(47) در اين گزارش توضيحي آمده است: ايـن مفهـوم اساسـي اسـت، چـرا كـه بـه رسـميتشناختن حفاظت مستقيم از محيط زيست را كه ممكن است مستقل از هر گونه صدمه به اموال و يا افراد باشد تضمين مـي كنـد. اقـداماتترميمي شامل همه موارد بالا است و هر زمان كه احيا يا مرمت محيط زيست ممكن باشد. اين به ايجاد وضـعيت زيسـت محيطـي مشـابهوضعيتي كه قبل از خسارت وجود داشته است مربوط ميشود. هنگامي كه بازگرداندن و يا احياي مجدد محيط زيست غيـر ممكـن باشـد،اقدامات ترميمي ميتواند معرف اجزاي معادل محيط زيست باشد. اين امر به عنوان مثال در مورد انقراض گونه هاي جانوري و يـا تخريـبجبران ناپذير زيست بوم اعمال مي شود. اين خسارت ها از نظر مالي قابل اندازه گيري نيستند و هـر گونـه احيـاي محـيط زيسـت از نظـرتئوري غير ممكن است. از آن جا كه اين مشكلات نبايد به فقدان كامل غرامت منجر شود، يـك روش خـاص بـراي جبـران ايـن خسـارتمعرفي شده است. اين روش جبران به دسترسي به معادل مشابه محيط زيست استوار اسـت. ايـن مفهـوم بـر شـرايط مفـروض هـر مـوردخسارت كه در كنوانسيون تعريف نشده است متكي است. علاوه بر اين كنوانسيون نشان نمي دهـد كـه چـه كسـي بايـد ايـن اقـدامات رابرعهده بگيرد. از اين رو حقوق داخلي در اين مورد تصميم گيري ميكند.در هر صورت، اقدامات جبران بايد در حد معقول باشد. هم چنين اين كنوانسيون بر اساس بند 10 ماده 2 تعريف گسترده اي از “محيط زيست” ارايه نموده است كه بـه گسـترش دامنـه جبـران خسـارت

19Convention on Civil Liability for Damage Resulting from Activities Dangerous to the Environment, (Lugano,
21,VI,1993)( The Treaty of Lisbon amending the Treaty on European Union and the Treaty establishing the European Community entered into force on 1 December 2009. As a consequence, as from that date, any reference to the European Economic Community shall be read as the European Union).
كمك مي كند. بند 10 ماده 2 محيط زيست را شامل موارد ذيل دانسته است: »منابع طبيعي هر دو نوع غير جاندار و جانـدار ماننـد هـوا،آب، خاك، گياه و تعامل بين عوامل مشابه و اموالي را كه بخشي از ميراث فرهنگي را تشكيل مي دهند و نيز جنبه ويژگيهاي چشم انـداز شامل مي شود«(46).
-كنوانسيون بين المللي مسووليت و جبران براي خسارت در ارتباط با حمل مواد خطرناك و سمي در دريا(كنوانسيون1996HNS24)
اين كنوانسيون در تعريف خسارت اين چنين اشعار دارد: »الف) از دست دادن زندگي و يا صدمه شخصي در عرشه و يـا خـارج از كشـتي حمل مواد خطرناك و مضر ناشي از آن مواد، )ب از دست دادن يا خسارت به اموال در خارج از كشتي حمل مواد خطرناك و سمي ناشي از آن مواد، )ج از دست دادن ياخسارت ناشي از آلودگي محيط زيست ناشي ازمواد خطرناك و سمي كه جبـران خسـارت را بـراي اخـتلال در محيط زيست فراهم مي كند، به غير از دست دادن سود حاصل از چنين اختلال بايد به هزينه هاي اقدامات معقول بازگشت محـدود شـودكه در واقع انجام شده و يا انجام مي شود و د) هزينه هاي اقدامات پيش گيرانه و علاوه بـرآن از دسـت دادن ياخسـارت ناشـي از اقـدامات پيش گيرانه(48). بر اساس حقوق مسووليت ناشي از شبه جرم (مسووليت مدني)، خسارت به صدمه اي اطلاق مي شود كه به يك فـرد يـايك گروه يا به طور دقيق تر به حقوق آن ها وارد مي شود. اين تعريف مستقيماً نمي تواند تـا حـدودي كـه منـافع تمليـك نشـده زيسـتمحيطي تحت تاثير قرار گرفته باشند، در مورد خسارات زيست محيطي مورد استفاده قرار گيرند. اين امر نـه تنهـا مسـاله نحـوه تعيـين وتشخيص “خواهان مناسب” مي باشد، بلكه نحوه ايجاد و تعيين ارزش مناسب براي محيط زيست يا اجزاي آن نيز هست.
در ايـ ن خصـ وص بايـ د توجـ ه داشـ ت كـ ه معاهـ دات بـ ين المللـ ي زيسـ ت محيطـ ي بـ ه طـ ور اتفـ اقي بـ ه ارزش “ارزش ذاتــي” محــيط زيســت اشــاره مــي كننــد. بــراي مثــال، مــاده 3 پروتكــل الحــاقي حفاظــت از محــيط زيســت، بــه معاهــدهجنوبگـــان، “ارزش ذاتـــي جنوبگـــان از جملـــه زيبـــايي وجالـــب توجـــه بـــودن آن” را بـــه رســـميت مـــي شناســـد و بـــرايحفاظــت از آن تــلاش مــي كنــد. عبــارت مشــابه آن را مــي تــوان در مقدمــه كنوانســيون تنــوع زيســتي يافــت . بــا اشــارهبــه ايــن كنوانســيون هــا و پــس از ارزيــابي معاهــدات بــين المللــي موجــود محــرز مــي گــردد كــه هرچنــد در معاهــدات بــينالمللــي زيســت محيطــي بــه طــور اتفــاق بــه ارزش ذاتــي محــيط زيســت اشــاره مــي كننــد، امــا در مــورد تعريــف خســارتبــه محــيط زيســت، عقايــد مشــتركي وجــود نــدارد. برخــي، بــين پيامــد وارده بــر محــيط زيســت و محــدوده اي كــه بايــدزيانبــار تلقــي شــده و در نتيجــه خســارت را تشــكيل مــي دهــد، تفــاوت قايــل مــي شــود.ايــن تفــاوت گــذاري و مرزبنــدي بــه روشــني حــاكي از ايــن اســت كــه اقــدامات انســان، هميشــه داراي آثــار زيســت محيطــي اســت، امــا هــر اثــر و پيامــدي،غيــر قابــل تحمــل و زيــان بــار نيســت. معمــولا تــلاش مــي شــود تــا آســتانه مــذكور معلــوم شــود، لــيكن كلمــات مــورداسـ تفاده نظيـ ر تغييـ رات مهـ م بــا آثـ ار زيـ ان بـ ار و نــاروا، ا خـ تلال در محـ يط زيسـ ت، اثــر زيـ ان آور و نظـ اير آن، ايـ نواقعيــت را مخفــي مــي كنــد كــه در بــيش تــر مواقــع، محــدوده و آســتانه ي تلقــي يــك پيامــد زيســت محيطــي بــه عنــوانخســارت، بــه هــدف تعقيــب شــده توســط فعاليــت موجــد پيامــد مــذكور از يــك ســو و قابــل احتــراز بــودن يــا نبــودن پيامــدمذكور از سوي ديگر، بستگي دارد.(38)
– كنوانسيون بين المللي مسووليت مدني ناشي از خسارات آلودگي انبار هاي نفتي 252001
بند 9 ماده 1 اين كنوانسيون “خسارت آلودگي” را اين گونه تعريف نموده است: »الف) از دست دادن ياخسارت به وجـود آمـده خـارج از كشتي توسط اختلال ناشي از فرار يا تخليه انبارهاي نفت كشتي، فرار و يا تخليه ممكن است در هر كجا رخ دهـد، جبـران خسـارت بـراي اختلال محيط زيست فراهم مي كند به غيـر از دسـت دادن سـود حاصـل از چنـين اخـتلال كـه با يـد بـه هزينـه هـاي اقـدامات معقـول

21INTERNATIONAL CONVENTIONON LIABILITY AND COMPENSATION FORDAMAGE IN CONNECTION WITH THE CARRIAGE OF HAZARDOUSAND NOXIOUS SUBSTANCES BY SEA, 1996 (1996 HNS CONVENTION)
20International Convention on Civil Liability for Bunker Oil Pollution Damage, 2001 London, 23 March 2001
محدودبازگشت شود كه در واقع انجام شده و يا انجام مي شود. و ب) هزينه هاي اقدامات پيش گيرانه و از دست دادن ياخسـارت ناشـ ي از اقدامات پيش گيرانه«. (49)

سخن آخر
با توجه به تحليل تعاريف خسارات ناشي از آلودگي زيست محيطي از منظر حقوق بين الملل محيط زيست؛ محرز مي گردد كه علـي رغـمتلاش ها براي تعريف خسارات ناشي از آلودگي زيست محيطي از منظر حقوق بين الملـل محـيط زيسـت در حقـوق قـراردادي و از منظـرمعاهدات بين المللي، تعريف شفاف و جامعي از آن به عمل نيامده است و با توجه به پيچيـدگي هـاي حقـوقي و اجرايـي در خصـوص آن،تشخيص نحوه جبران آن نيز با مشكلات حقوقي ديگري رو به رو است. لذا بـا وجـود گسـترش آلـودگي زيسـت محيطـي در حـوزه هـايمختلف، دولت ها تمايل چنداني براي پذيرش قوانين و استانداردها جهت مبارزه با آلودگي و جبران خسارت آن ندارنـد. از سـوي ديگـر بـاتوجه به خصيصه جهاني آلودگي زيست محيطي، تدوين قوانين و مقررات ملي و بين المللي براي مبارزه بـا آن ، بـا مشـكلات و پيچيـدگيهايي رو به رو است. با اين همه، در اصول پايه اي حقوق بين الملل محيط زيست به جبران خسارت پرداخته شـده كـه ايـن امـر در اصـلپرداخت توسط آلوده ساز مورد توجه قرار گرفته و خلأهاي حقوق بينالملل را تا حدي پوشش داده است. اين اصل به عنـوان يـك وسـيلهمؤثر اقتصادي نيز تلقي مي گردد و آن عبارتست از هزينه هايي براي جلوگيري از آلودگي كه به عنوان مقررات كنترل كننـده بـه وسـيلهمقامات عمومي بنيان نهاده شده است. مفهوم اصل پرداخت توسط آلوده ساز بر يك منطق ساده حقوقي استوار است كه عامل يك فعاليت يا اقدام كه سود چيزي را مي برد بايد زيان هاي ناشي از آن به محيط زيست را نيز متقبل گردد. اين اصل حوزه بسيار گسترده اي دارد و در نظام هاي حقوقي بسياري از كشوها با اندكي تفاوت به آن اشاره شده است، گرچه اين اصل در حقوق بين الملل محيط زيست برجسته تر از ساير رشته هاي حقوقي مورد قبول افتاده و اجرايي تر گرديده است.

منابع
1-Larsson, Marie Louise, “ Legal of the Environment and Envionmental Damage”. Estokholm
Institute Law 1957 -2009 . pp155.158,159
پورهاشمي. سيدعباس و ارغند. بهاره، 1393، كليات حقوق بين الملل محيط زيست، تهران نشر دادگستر.ص 2
Romppanen, Seita, : “Reflection on Environmental Responsibility with on emphasis on the Nord Stream pipeline in the Baltic Sea Area”. -LL.M in ntural Raesources Law and International Environmental Law ,Januery 2010. p37,947 .
LIABILITY FOR ENVIRONMENTAL DAMAGE IN EASTERN EUROPE, CAUCASUS AND CENTRAL ASIA (EECCA) : OECD 2012 -P 9
5-Springer, A L, Towards a meaningful concept of pollution in international law, International and Comparative Law Quarterly, Vol 26 1977, et seq (hereinafter Springer 1977). pp 550 and 556-557/ See also C Redgwell, Compensation for Oil Pollution Damage, Quantifying Environmental Harm, Marine Policy, March 1992, discussing pollution as damage.
Environmental Programe Agency- EPA
The Clean Air Act(CAA)
8-Environmental Dispute Resolution System in Japan. July 2011, Mitsuhisa YOSHIDA Examiner Environmental Dispute Coordination Commission, government of Japan. p6.
9-Framework Convention for the Protection of the Marine Environment of the Caspian Sea
10-The Organisation for Economic Co-operation and Development(OECD),
http://www.oecd.org/environment/
11-مشهدي .علي، 1389 ، ترمينولوژي حقوق محيط زيست، چاپ اول، تهران، انتشارات خرسندي،صص24,105,23
NOUMEA CONVENTION FOR THE PROTECTION OF THE NATURAL( RESOURCES AND ENVIRONMENT OF THE SOUTH PACIFIC REGION,Noumea24 November 1986
Regional Convention for the Conservation of the Red Sea and Gulf of Aden enviromnet( Jedaa Convention 1982.)
14-Protocol on Preparedness, Response and Co-operation to Pollution Incidents by Hazardous and Noxious Substances, 2000 (HNS Protocol).
15-قانون 9 نوامبر2000 هلند راجع به دسترسي به اطلاعات زيست محيطي، حمايت از محيط زيست و ارزيابي اثرات زيست محيطي
16-مجموعه قوانين و مقررات محيطزيست
17-فتائي. ابراهيم، 1386، مقدمه اي بر شناخت محيط زيست، چاپ اول، اردبيل، انتشارات مهد تمدن. ص214
18- كاتوزيان. ناصر و انصاري. مهدي،تابستان 1387، مسووليت ناشي از خسارت هاي زيست محيطي، فصل نامه حقوق، مجلـه دانشـكدهحقوق و علوم سياسي، دوره38 ، شماره 2.
19-زماني. سيد قاسم،1381 ، توسعه مسووليت بين المللي در پرتو حقوق بين الملل محيط زيست، مجله پژوهش هـاي حقـوقي، شـماره
.يك ص44
Sands, Philippe, Principles of International Environmental Law, 2nd Edition, October 2003.p877
Romppanen, Seita, : “Reflection on Environmental Responsibility with on emphasis on the Nord Stream pipeline in the Baltic Sea Area”. -LL.M in ntural Raesources Law and International Environmental Law ,Januery 2010.p37.
22-Prieur Michel , “Droit de l’environnement”, 1avril 1996.
23-Comprehensive Environmental Response, Compensation, and Liability Act, Section 107(a)(4)(C)
24-LIABILITY FOR ENVIRONMENTAL DAMAGE IN EASTERN EUROPE(EECCA).2012
25-Ghestin, Jacques. Jourdain, Patrice Geneviève Viney, , “Les effets de la responsibilite”, LGDJ 2001. P 178. رجبي. عبداﷲ، 1388 ، بررسي معيارهاي ويژه در طراحي نظام مسووليت مدني خسارات زيست محيطي، حقوق محيط زيست(نظريه-26
ها و رويه ها)، چاپ اول، تهران، انتشارات خرسندي، صص 159,161
Brans Edward. H. P. Uilhoorn Mark. u : “liability for damage to public Natural Resources”,17 september 1997. Pp9-12.B.Sandvik:Miljoskadeansvar,p123
ضيايي بيگدلي. محمدرضا،1387، حقوق بين الملل عمومي، تهران، انتشارات گنج دانش، چاپ سي و دوم.صص 493-494
29-Hankin, Xue , “ Transboundery Damage in International Law”. Cambrige University Press. Frist puplished 2003p3.4
30- Brans Edward H.P. “Liability for Damage to Public Natural Resources under the 2004 EC Environmental Liability Directive Standing and Assessment of Damages”. E N V I R O N M E N T A
L L A W R E V I E
W. E N V L R E V 7 ( 2 0 0 5 ).p107.
Convention on International Liability for Damage Caused by Space Objects,(Space Liability Convention 1972
the 1984 Protocol to the 1969 Convention on Civil Liability for Oil Pollution Damage imposes compensation for the cost.
T.Kuokkanen. Defining environmental damage in international and Nordic environmental law in The Legal Status of Individual in Nordic environmental law, Juridica Lapponica series 10.p53.
Sands, Philippe, Principles of International Environmental Law, 2nd Edition, October 2003.p877.
UNITED NATIONS CONVENTION ON THE LAW OF THE SEA1982.
موسوي. سيد فضل اﷲ و قياسيان. فهيمه،بهار 1390، جبران خسارت زيست محيطي در حقوق بين الملل، فصل نامه حقوق، مجله دانشكده حقوق و علوم سياسي، دوره 41،شماره 1.
Convention on the Regulation of Antarctic Mineral Resource Activities(CRAMRA)
روديگر.ولفروم(نويسنده)،. پيوند حقوق بشر و محيط زيست؛ يك مسووليت اجتماعي در عرصه بين الملل، ساعد، نادر(مترجم)،صص6,5,3
Report of the Special Rapporteur to the ILC, Yearbook . .., 1990, Vol. II, Part One, (See the Sixth pp. 96-97)
40-Convention on Civil Liability for Damage Cause during Carriage of Dangerous Goods by Road,
Rail and Inland Navigation Vessels (CRTD)Geneva 10.10.1989
تقي زاده انصاري. مصطفي و فائقي راد. مونا، 1389،



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید