امنیت انسانی و چالشهاي توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر در ایران، با تاکید بر امنیت زیست محیطی

مسعود موسوي شفائی، یونس نوراللهی*، احمد سلطانی نژاد،، احد رضایان قیه باشی، حسین یوسفی، علی حسین رضایان

چکیده
طرح مسئله
امنیت زیست محیطی به عنوان یکی از ابعاد هفتگانه امنیت انسانی با چگونگی استفاده از منابع انرژي رابطۀ تنگاتنگی دارد. مدیریت بخش انرژي با کاهش آلودگیهاي زیست محیطی، نقش کلیدي در دستیابی به توسعه پایدار ایفا میکند و توسعه پایدار بدون تامین امنیت زیست محیطی امري غیر ممکن است. به عبارت بهتر انرژي با امنیت و توسعه ارتباط مستقیمی دارد. متخصصان و برنامهریزان انرژي در دنیا اتفاق نظر دارندکه انرژيهاي تجدیدپذیر باید نقشی بیشتر از این براي تامین انرژي مورد نیاز جوامع بشري و کاهش آلودگیهاي زیست محیطی ایفا کنند. بررسی مشکلات پیش رو و تدوین یک راهبرد و سیاستگذاري مناسب میتواند نقشی کلیدي در توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر در تامین بخشی از تقاضاي انرژي مورد نیاز کشورها داشته باشد .
هدف تحقیق
این مقاله با بررسی اهمیت و جایگاه توسعه منابع انرژيهاي تجدیدپذبر در ایران و جهان به مزایا و فرصتهاي توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر در ایرا ن با بررسی میدانی عوامل درگیر در سازمانهاي متولی میپردازد. با عنایت به مزایاي قابل توجه توسعه انرژيهاي تجدیدپـذیر از جملـهي آنها میتوان به منبع انرژي قابل اطمینان و پاك، تولید برق با قیمت پایدار، تنوع بخشی به سبد انرژي کشور در راستاي صادرات بیشتر، منبع تولید برق پاك با کمترین هزینه جانبی، رسیدن به اهداف برنامه چهارم و پنجم توسعه، پتانسیل توسعه اقتصادي با تاکید بر توسعه تکنولوژي و ایجاد مشاغل جدید اشاره کرد. همچنین در این مقاله با بررسی سیاسیتها و قوانین موجود در زمینه توسعه انرژیهاي نـو ، لـزوم سیاسـتگذاري مناسب براي توسعه کاربرد انرژيهاي تجدیدپذیر در برنامهریزي ملی انرژي در راستاي تامین امنیت انسانی و امنیت زیست محیطی با تاکیـدبر چالشهاي فراروي توسعه کاربرد انرژيهاي تجدیدپذیر در کشور پرداخته شده است.
روش بررسی
در این پژوهش تلاش گردیده است تا با تکیه بر مطالعات کتابخانهاي و به تبع آن گردآوري و طبقهبندي دادهها، به شیوهاي استدلالی بـر لـزوممدیریت پایدار منابع در راستاي نیل به محیط زیست پایدار که متضمن امنیت انسانها باشد پرداختـه شـود. در جمـعآوري دادههـا از تجـاربمدیران و پژوهشگران در کنار اطلاعات موجود در منابع معتبر علمی بهره گرفته شده است .

نتایج و یافتهها
نتایج تحقیق نشان میدهد توسعه کاربرد انرژيهاي تجدیدپذیر در دنیا با چالشها و موانع اقتصادي ،فنی، مدیریتی و قانونی زیادي مواجه است که تاخیر در توسعه و استفاده از این منابع انرژيهاي نو -که خود به دلیل استفاده بیش از حد از منابع سوختهاي فسیلی بـا تخریـب محـیطزیست منجر به تهدید امنیت انسانها شده است- را در پی داشته است. اما توسعه کـاربرد انـرژيهـاي تجدیدپـذیر در ایـران، عـلاوه بـر موانـعبینالمللی ذکر شده با مشکلات ملی، بومی و محلی دیگري نیز مواجه است که برخی از مهمترین موانع توسعه پروژههاي انرژيهاي تجدیدپذیر در ایران شامل نبود سیاستها و برنامه هاي مدون براي توسعه، عدم وجود قوانین ملی و محلی در خصوص انرژي هاي تجدیدپذیر، آشنا نبودن برنامهریزان و مدیران ملی با کارکرد این نوع از منابع انرژي، ضعف در مدیریت منابع انسانی و موانع انتقال تکنولوژي شناسایی و بررسـی شـده است.

واژههاي کلیدي
امنیت انسانی، امنیت زیست محیطی، انرژيهاي تجدیدپذیر، توسعه پایدار، چالشها و فرصتها

1- مقدمه
بر اساس گزارشسازمان بهداشت جهانی، میزان مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا، بیش از سایر مرگ و میرها است به طوري که در سال 2011 بیش از 2 میلیون نفر در جهان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست دادهاند. [1] این آمار براي ایران بر اساس گزارش سازمانهاي رسمی داخلی(سازمان بهشت زهرا و ستاد حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار شهرداري تهران)، بیش از45000 نفر در سال است (گفت و گوي رئیس ستاد با خبرنگاران ،30 خرداد 1391). به عبارتی بهتر، ایران با دارا بودن یک صدم جمعیت جهان، تقریبا یک بیستم کل تلفات ناشی از آلودگی هوا را به خود اختصاص داده است. در واقع آلودگی هوا به سلاحی مرگبار، بیبدیل و خاموش(بیسرو صدا) براي نابودي انسانها تبدیل شده است، از این روي امروزه به جرات میتوان تخریب محیط زیست را (که بیشتر به صورت انواع آلودگیها ظهور میکند) مهمترین تهدید کننده امنیت انسانها به خصوص در کشورهاي در حال توسعه در نظر گرفت[2و3].
امروزه از یک سو جوامع صنعتی(توسعه یافته و در حال توسعه) و شهرهاي بزرگ با مشکل آلودگی محیط زیست مواجهند و از سوي دیگر ،مواد اولیه و سوخت مورد نیاز جوامع بشري با شتاب روز افزونی در حال اتمام است. اثرات زیانبار مصرف بالاي انرژيهاي فسیلی، در آب و خاك و هوا نمایان شده و تلاش براي کاهش مصرف این انرژيها تاکنون نتوانسته راه حلی براي خروج از این مشکل باشد. تلاش براي حل این مسئله، دانشمندان و محققان را به فکر جایگزینی انرژيهاي تجدید پذیر و پاك، با انرژيهاي رو به پایان و آلوده کننده فسیلی، انداخته است [2].
بنابراین استفاده از انرژيهاي نو جایگزین منابع انرژي متداول (سوخت هاي فسیلی) در آینده خواهد شد[ 3]. از این روي توسعه و گسترش انرژيهاي تجدیدپذیر به تحقق اهداف توسعه اقتصادي، اجتماعی و زیست محیطی کشور کمک می کند و از عوامل اساسی در رسیدن به توسعه پایدار در هر کشوري است. استفاده از انرژيهاي نو میتواند باعث کاهش وابستگی به منابع فسیلی، کاهش انتشار گازهاي آلاینده از بخشهاي تولید و مصرف منابع انرژي و همچنین باعث کاهش انتشار گازهاي گلخانهاي (که تاثیر اساسی بر گرمایش جهانی دارند) و به تبع آن، حفظ امنیت و سلامت انسانها و محیط زیست شود .
انرژيهاي تجدیدپذیر ساختار متفاوتی نسبت به تکنولوژيهاي تولید انرژي متعارف دارند .زیرا فرایند توسعه در انرژيهاي تجدیدپذیر داراي هزینههاي سرمایه گذاري اولیه بالا و در مقابل هزینه تعمیر و نگهداري پایین است. در روشهاي تولید انرژي از منابع متعارف، هزینههاي سرمایهگذاري اولیه به نسبت پایین است. مزایاي متفاوتی براي توسعه کاربرد انواع انرژيهاي تجدیدپذیر در کشور میتوان متصور بود که عموماٌ وابسته به شرایط محلی، ویژگی منابع جایگزین و نگرانیهاي اجتماعی است. در یک نگاه کلی مزایاي انرژيهاي تجدیدپذیر را به چهار دسته میتوان تقسیم کرد. دسته اول شامل مزیت زیست محیطی و کاهش آلایندههاي زیست محیطی است. دسته دوم شامل استقلال در تامین انرژي و تقویت امنیت ملی است. دسته سوم به نفع اقتصادي آن در کاهش هزینهها به طور عام مربوط می شود و در نهایت مزایاي مربوط به دسته چهارم شامل: منافع اقتصادي در معناي خاص است[4]. همچنین در یک دستهبندي گسترده تر میتوان از مزایاي کاربرد انرژيهاي تجدیدپذیر به موارد ذیل اشاره کرد[5].
− افزایش امنیت عرضه انرژي
− کاهش میزان گرمایش جهانی
− تحریک رشد اقتصادي
− ایجاد اشتغال
− افزایش میزان درآمد سرانه
− افزایش عدالت اجتماعی
− حفاظت از محیط زیست در تمام زمینهها
بهره برداري از انرژيهاي تجدیدپذیر همچنین باعث افزایش دسترسی به منابع انرژي پایدار و مطمئن براي مناطق روستایی و کمتر توسعه یافته میشود[6]. لذا در توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر لازم است بیشتر به دیدگاه توسعهاي این انرژيها توجه کرد تا صرفاً بعد اقتصادي و رشد محورانه آن. انرژيهاي تجدیدپذیر، پاك، فراوان و قابل اعتمادند و در صورتی که به درستی از آنها بهره برداري شود به عنوان منابع انرژي پایدار نقش مهمی در رسیدن به اهداف توسعه پایدار کشورها بازي می کنند .
در بخش اول این مقاله ابتدا به تعریف امنیت انسانی و ابعاد مختلف آن با تاکید بر بعد زیست محیطی امنیت انسانی و مخاطرات انسانی ناشی از تخریب محیط زیست در پی مصرف بی رویۀ سوختهاي فسیلی با تلاش براي جایگزینی آنها پرداخته میشود در بخش دوم ضمن اشارهاي اجمالی به وضعیت انرژي (فسیلی و تجدیدپذیر) در ایران و جهان به اهمیت و مزایاي استفاده از انرژيهاي تجدیدپذیر با توجه به پتانسیلهاي کشور در جهت نیل به اهداف توسعهاي با تاکید بر توسعه پایدار پرداخته میشود. بخش دوم به چالشها و موانع مدیریتی، فنی، برنامهاي و قانونی مترتب که باعث عدم توفیق کافی و درخور توجه توسعه کاربرد این منابع عظیم انرژي در کشور بوده است، می پردازد و در نهایت راهکارهاي مناسب جهت فایق آمدن به این مشکلات ارایه خواهد شد.
2- حفاظت از محیط زیست لازمه تامین امنیت انسانی
مفهوم امنیت انسانی، غالباً با گزارش توسعه انسانی سازمان ملل در سال 1994 که توسط »محبوب الحق« تدوین گردیده ، عجین است. البته این مفهوم قبل از این تاریخ نیز از سوي برخی از پژوهشگران حوزه امنیت منتشر شده بود. لکن از این تاریخ به بعد، مفهوم امنیت انسانی رواج بیشتري یافت. هدف امنیت انسانی مرتبط کردن دو مقوله »رهایی از نیاز« با »رهایی از ترس« میباشد که بخش عمدهاي از اهداف سازمان ملل متحد را تشکیل میدهد. منظور از عبارت رهایی از ترس، رهایی از خشونت و بلایاي زیست محیطی همچون گرمایش کره زمین یا سوراخ شدن لایه اوزون است و عبارت رهایی از نیاز به رهایی از فقر اشاره دارد. برقراري ارتباط مؤثر میان این دو مقوله از این جهت مهم است که خود انسان هم از فقر بیم دارد و هم خواستار صلح و حفاظت فیزیکی است.گزارش توسعه انسانی سازمان ملل، همچنین پیشزمینهاي براي اجلاس شوراي اقتصادي و اجتماعی در کپنهاگ گردید. در این اجلاس بحثهاي مفصلی راجع به صلح انجام یافت که بر نگرانیهاي اصلی نوع بشر متمرکز بود[7] با بهرهگیري از یک نگرش نظام مند، این گزارش چهار ویژگی اصلی امنیت انسانی را شناسایی کرده است.
امنیت انسانی، موضوعی جهانی است که همه مردم جهان اعم از فقیر و غنی را شامل میشود .
اجزاي امنیت انسانی به هم مرتبطند .
امنیت انسانی از طریق پیشگیري به موقع بهتر تضمین میشود تا مداخله بعدي .
امنیت انسانی مردم محور(انسان محور) است. این مفهوم به چگونگی زندگی مردم در جامعه با محدودیتها و فرصتهاي آنان در شرایط صلح یا درگیري ، ارتباط مییابد[7].
نهایتاً، گزارش توسعه انسانی 1994، امنیت انسانی را از یک سو مصونیت از تهدیدات مزمنی نظیر، گرسنگی، بیماري، گرمایش کره زمین و آلودگیهاي شدید زیست محیطی میداند و از سوي دیگر حفاظت از بلایاي ناگهانی و مضر در زندگی روزمره مردم تعریف میکند. این گزارش در تعریف خود هفت جنبه مهم از امنیت انسانی را در ابعاد شخصی، زیست محیطی، اقتصادي، سیاسی، اجتماعی، بهداشت و امنیت غذایی خلاصه میکند که از این بین تاکید ما بر بعد زیست محیطی امنیت انسانی و راههاي حمایت از امنیت زیست محیطی با بیان لزوم جایگزین کردن سوختهاي فسیلی با سوختهاي تجدید پذیر خواهد بود .
3- وضعیت انرژيهاي فسیلی و تجدیدپذیر در ایران و جهان
طی 60 سال گذشته بیش از 80 % انرژي مورد نیاز جهان از سوختهاي فسیلی تامین شده است. در سال 1950 بیش از 57 % انرژي مورد نیاز کشورهاي جهان، از سوزاندن زغال سنگ،30 % نفت و 7 % گاز طبیعی و بقیه 6 % نیز مربوط به انرژيهاي تجدیدپذیر و انرژي هستهاي و به نسبت کمی نیز از منابع آبی حاصل شده است. در سال 2011 این ارقام با جابجایی در اهمیت این انرژيها و بدون تغییر مطلوبی در کاهش وابستگی به انرژيهاي فسیلی همراه بوده است بعبارت دیگر بعد از گذشت 60 سال و علیرغم پیامدهاي مخرب و جبرانناپذیر ناشی از مصرف انرژيهاي فسیلی، در مقایسه با دهه 1950هنوز هم بیش از 80 % انرژي مورد نیاز جهان از سوختن زغال سنگ، نفت و گاز تامین میشود .
البته این به معناي بیتوجهی به توسعه انرژيهاي تجدید پذیر و پاك نیست. نمودار 1 به روشنی گویاي تاریخچه 60 ساله مصرف انواع انرژيها در جهان و پیامدهاي مثبت (رشد GDP) و منفی (تولید 2CO ) ناشی از این امر میباشد[8، 9 و 10].
در طی سالیان اخیر مسایل متعددي نظیر صرفه جویی در بهره برداري از منابع فسیلی ،نگرش هاي زیست محیطی، افزایش بی رویه رشد جمعیت و تهی شدن منابع طبیعی موجب گردیده است تا کاربرد منابع جدید تامین انرژي همچون انرژيهاي تجدیدپذیر در سطح جهان مورد توجه واقع شود. در نتیجه کم و کیف بهره برداري از این منابع به عنوان یکی از شاخصهاي توسعه یافتگی کشورها مطرح میگردد .
انرژيهاي تجدیدپذیر روز به روز سهم بیشتري در سیستم تامین انرژي جهان به خصوص در زمینه تولید برق به عهده میگیرند. به طوري که در سال 2008 بیش از 120 میلیارد دلار در بخش افزایش ظرفیتها، ساخت نیروگاهها و تحقیق و توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر در دنیا سرمایهگذاري شده است. تا انتهاي سال 2010 ظرفیتهاي موجود انرژيهاي تجدیدپذیر 4/3 % از تولید الکتریسیته جهان بوده است که این آمار برق تولیدي از نیروگاههاي برق آبی را در بر نمی گیرد. انرژي برق آبی به تنهایی 15% تولید برق جهان را شامل میشود که خود نوعی انرژي تجدیدپذیر محسوب می شود. در بیش از 66 کشور جهان اهداف راهبردي در جهت توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر تدوین و سیاستگذاريهاي لازم براي سالهاي 2010 تا 2020 انجام یافته است. کشورهاي پیشرو اروپا نیز در کمیسیونی در سال 2007 اعلام کردند تا سال 2020 تلاش خواهند کرد تا 20 % از تقاضاي انرژي خود را از منابع تجدیدپذیر انرژي تامین کنند. هم اکنون سهم این انرژيها در تامین انرژي کشورهاي اروپایی 5/8 % است [8 و 9].

نمودار1- تاریخچه 60 ساله مصرف انواع انرژي در جهان [10]
حل مشکلات زیست محیطی، محدودیت انرژيهاي فسیلی و ضرورت تنوع در سبد انرژي موجب گردیده است تا فعالیتهاي گستردهاي در سطح جهان به ویژه در کشورهاي صنعتی در جهت کاربرد انرژيهاي تجدیدپذیر صورت گیرد. همان طوري که گفته شد حداقل در 66 کشور جهان اهداف راهبردي براي توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر تدوین و سیاستگذاريهاي لازم براي سالهاي 2010 تا 2020 انجام یافته است. هم اکنون سهم انرژيهاي تجدیدپذیر در تامین انرژي مورد نیاز قاره اروپا در حدود 5/8% است. براي مثال در کشور آلمان سهم برق تولیدي تجدیدپذیر از میزان 3/6 % در سال 2000 به 12% در سال 2006 رسیده و هدف این کشور افزایش این مقدار به 27% در سال 2020 و حداقل 45% تا سال 2030 است. در کشور امریکا نیز تا پایان سال 2007 انرژي هاي تجدیدپذیر سهم 7% در تامین انرژي مصرفی داشته اند و ظرفیت نصب شده نیروگاه هاي تجدیدپذیر از میزان 96 هزار مگاوات در سال 2003 به بیش از 106 هزار مگاوات در پایان سال 2007 رسیده و پیش بینی شده است منابع تجدیدپذیر تا سال 2030 بیش از 5/12% از برق این کشور را تامین کند[11].
همان طور که در نمودارهاي 2 و 3 مشاهده میشود تلاش براي افزایش سهم انرژيهاي تجدیدپذیر در تأمین تقاضاي انرژي جهان به یک دهۀ اخیر برمیگردد و طی آن به خصوص در تامین انرژي مورد نیاز براي تولید برق، از سوختهاي زیستی و انرژيهاي تجدیدپذیر بهره گرفته شده است. این نمودار به ویژه نشان میدهد که سوختهاي زیستی نقش پررنگتري دارند. ایران با دارا بودن ذخایر عظیم فسیلی، به ترتیب جایگاه دوم و چهارم بزرگترین دارندگان گاز و نفت جهان را با 61/29تریلیون مترمکعب (گاز) و 140 میلیارد بشکه (نفت) به خود اختصاص داده است[12].
بر اساس گزارشهاي مربوط به کمپانی انرژي بریتیش پترلیوم و ترازنامه سال 1390انرژي کشور (ایران)، در حال حاضر 55 % تقاضاي انرژي کشور را گاز طبیعی ،43 % را نفت خام و 2 % باقی مانده را به نسبت مساوي، زغال سنگ و برق آبی تامین میکنند[18 و 13]. بر اساس این گزارشها در ایران، سالیانه نزدیک به 720 میلیون بشکه نفت و 117 میلیارد متر مکعب گاز مصرف میشود. ایران با تولید سالیانه 116 میلیارد متر مکعب گاز، چهارمین تولید کننده گاز در جهان است. همچنین با تولید نزدیک به 5/1 میلیارد بشکه در سال (تا قبل از سال 2011 و اعمال تحریمها از سوي برخی کشورها) یکی از بزرگترین تولید کنندگان نفت در جهان به شمار میرفت. همچنین همان طور که در مقدمه نیز بیان شد وجود چنین وابستگی شدیدي برخلاف ظرفیتها و پتانسیلهاي موجود براي تولید و توسعه انرژيهاي تجدیدپذیر، باعث تولید بسیار بالاي آلودگی و گرما و به تبع آن، تخریب محیط زیست و تهدید امنیت انسانها شده است .نمودار 3 نشان دهنده افزایش میزان تولید مهمترین آلاینده یعنی کربن دي اکسید در ایران طی یک دهه اخیر است. به طوري که ایران در حال حاضر رتبه چهارم آسیا و دهم دنیا را در تولید آلاینده هاي هوا دارد که نسبت به تولید ناخالص ملی رقم بسیار بزرگی است.

نمودار2- رشد انرژيهاي تجدیدپذیر در سبد تقاضاي انرژیک جهان از سال 2000-2011 [10]

آبی

منابع

بادي

توده

زیست

گرمایی

زمین

آبی

منابع

بادي

توده

زیست

گرمایی

زمین



قیمت: تومان


پاسخ دهید