علوم و تكنولوژي محيط زيست ، دوره هفدهم، شماره سه، پاييز 94

بررسي ساختار مورفولوژيكي جمعيت هاي ماهي سفيد (1901(Rutilus frisii kutum Kamenskii, در سواحل استان گيلان با استفاده
Truss Network System

سعيد شفيعي ثابت1*
71102225491734

[email protected]محمد رضا ايمان پور1 باقر امينيان فتيده2 سعيد گرگين1

تاريخ دريافت: 18/6/88 تاريخ پذيرش:20/12/88

چكيده
زمينه و هدف: در اين پژوهش ساختار مورفولوژيك جمعيتي ماهي سفيد (1901Rutilus frisii kutum Kamenskii, ) در سـواحلجنوب غربي درياي خزر ناحيه بندركياشهر و بندرآستارا با استفاده از Truss Network System مورد بررسي قرار گرفت.
روش بررسي: به اين منظور تعداد 315 عدد ماهي سفيد طي فصل صيد ماهيان اسـتخواني دريـاي خـزر در سـال 87-1386 از سـواحلجنوب غربي درياي خزر ناحيه بندركياشهر و بندرآستارا به ترتيب توسط شركت هاي تعاوني پره ساحلي و دام گوش گير صيد شدند و پس از انتقال به آزمايشگاه ماهي شناسي 23 فاصله-محل ريخت سنجي (Land Marks) و هم چنين 4 مشخصه قطر چشـم، فاصـله بـين دوچشم، طول فورك (چنگالي) و طول كل در هر ماهي اندازه گيري شد.
يافته ها: در نتايج حاصل از تحليل واريانس يك طرفه (One-way ANOVA) براي ويژگي هاي ريخـت سـنجي، تعـداد 14 مشخصـهريخت سنجي در بين نمونه ها شامل طول كل، طول استاندارد، قطر حدقه چشمي، فاصله اولين خار باله پشتي تـا ابتـداي بالـه سـينه اي،نوك پوزه تا ابتداي باله شكمي، محل اولين شعاع باله دمي بالا تا اولين شعاع باله دمي پايين، محل اولين شـعاع بالـه دمـي بـالا تـا محـلآخرين شعاع نرم باله مخرجي، محل آخرين شعاع نرم باله پشتي تا محل اولين خار باله مخرجي، محل آخرين شعاع نرم باله پشتي تا محل اولين شعاع باله دمي (بالا)، محل اولين شعاع باله دمي (پايين) تا محل آخرين شعاع نرم باله مخرجي، محل ابتداي بالـه شـكمي تـا محـل
گروه شيلات، دانشكده شيلات، دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان، گلستان*(مسوول مكاتبات)
موسسه آموزش عالي علمي- كاربردي علوم و صنايع شيلاتي ميرزا كوچك خان رشت، گيلان.

آخرين شعاع نرم باله پشتي،محل اولين شعاع باله دمي (بالا) تا محل اولين خار باله مخرجي، نوك پوزه تا غشاء پايه آبششي و محل اولـينخار باله پشتي تا غشاي پايه آبششي در سطوح مختلف تفاوت معني داري داشت كه نشان دهنـده تنـوع ريخـت شناسـي بـارز در ماهيـانسفيد اين دو ناحيه شيلاتي مي باشد. در مجموع نتايج نشان داد كه از نظر ساختار مورفولوژيك جمعيتـي، جمعيـت مـاهي سـفيد نمئنـهبرداري شده در ناحيه بندركياشهر از لحاظ آماري به طور معني داري با جمعيت ماهي سفيد در ناحيه بندرآستارا متفاوت است. واژه هاي كليدي: ماهي سفيد، Truss network system ،Rutilus frisii kutum، بندركياشهر، بندرآستارا

مقدمه
ماهي سفيد يكي از مهم ترين ماهي هاي استخواني درياي خـزربوده و با توجه به ارزش غذايي بالا، كيفيت عالي گوشت و لذيـذبودن مورد توجه صيادان، سـاحل نشـينان و مـردم كشـور مـا وحتي ساير كشورهاي حاشيه درياي خزر مـي باشـد. صـيد ايـنگونه اقتصادي در اوايل دهه 60 به كمترين ميزان خـود رسـيدهبود كه البته با برنامه ريزي هاي سازمان شيلات ايـران و انجـامتكثير نيمه مصـنوعي مـاهي سـفيد در مراكـز تكثيـرو پـرورشاستان هاي شمالي، وضعيت ذخاير اين ماهي از سـال 1362 رو به بهبود نهـاده اسـت (1). بـه طـور ك لـي ميـزان كـل ماهيـاناستخواني صيد شده در درياي خزر به 16000-15000 تن مي رسد (2). طول عمر اين ماهي در درياي خزر 10-9 سال بوده و صيد ساليانه اين مـاهي معمـولاً از 10 مهرمـاه شـروع و تـا 10 فروردين ماه ادامه مي يابد. بر روي سر و اطراف بدن جـنس نـرماهي سفيد در فصل تخم ريزي برجستگي هـاي سـفيد خـاريشكل ديده مي شود كه اصطلاحاً به آن لباس عروسي مي گويند (3). چشم داراي لبه آزاد و براي ديدن فواصـل نزديـك بـه كـاررفته و در تغذيه و جهت يابي از اهميت ويژهاي برخوردار است.
در جلو و طرفين پوزه دو سوراخ بيني وجود دارد كـه در جلـويچشم ها واقع شده و هر سوراخ بيني توسط يك چين پوستي به دو بخش تقسيم مي شود. از نظر توليدمثلي ماهي سفيد از نظـرهم آوري جزء ماهيان با تعداد تخم زياد بوده و ميزان هـم آوريمطلق ايـن مـاهي از 19718 تـا 147696 و بـه طـور متوسـط74774 عدد تخم مي باشد (4) و (5). ميانگين تعداد تخـم بـهازاي هر گرم از تخمدان 272 عدد تعيين شده است. اندازه قطـرتخمك 2/1 تا 9/1 ميلي متر و رنـگ تخـم هـا زرد متمايـل بـهطلايي و گاهي سبز مغز پستهاي ميباشد. مولـدين نـر در زمـانتكثير داراي وزن حداقل 400 گرم تا حداكثر 100/2 كيلوگرم و ماده داراي وزن حداقل 500 گرم تـا حـداكثر 300/3 كيلـوگرممي باشند (4). سن بلوغ در نرها 3-2 سالگي و در ماده هـا 4-3 سالگي است (5) و(6). نسبت جنسي نر به ماده در شرايط تكثير طبيعي در رودخانههاي مختلف مهاجرت تكثيـر پـ ذير متفـاوتبوده و به طور كلي بين 2/3 به 1 تا 6/6 به 1 متغير است. عمده پراكنش ماهي سفيد در درياي خزر مربوط به مناطق جنـوبي وجنوب غربي اين دريا بوده و از رودخانه اتـرك واقـع در منطقـهقفقاز ( ساحل غربي خزر مياني) تا سواحل جنوب تركمنسـتان ، ماهي سفيد به عنـوان يـك مـاهي اقتصـادي ارزشـمند توسـطصيادان صيد مي گردد (7). حضور ماهي سفيد در ديگر منـاطقدرياي خزر از جمله خزر شمالي و رود ولگا به نـدرت و مـورديبوده و تاكنون هيچ گزارش رسـمي مبنـي بـر مهـاجرت مـاهيسفيد به اين مناطق ارايه نشده است. به منظور مديريت منطقي و كارآمد شيلاتي، شناسايي ساختار ذخيرهاي گونهاي از مـاهيكه مورد بهره برداري قرار ميگيرد، اهميت بـ ه سـزايي دارد چـراكه هر ذخيره بايد بـه طور جـداگانهاي مـديريت شـود تـا بهـرهبرداري از آن گونه در حـد بهينـه اي صـورت گيـرد (8)، (9) و (10). بـه طـور كلـي مطالعـات سيسـتماتيك جهـت شناسـايي وتفكيك بين گونه ها، تمايز جمعيت هـاي مـاهي وتغييـر درونگون ه اي جمعيت ي ك اربرد فراوان ي دارد (11) و (12) و (13).
(14): خصوصيات ريخت سنجي ماهي سوف در دلتاي رودخانـهRhone فرانسـه را بـه روش تـراس و (15) تغييـرات ريختـيماهي سوف در رودخانه دانوب را به روش سنتي بررسي كردنـد.
در گذشته تصور مي شد كه تغييرات ريختي فقط ژنتيكي است، اما امروزه مشخص شده است كه منشا اين تغييرات هم محيطي و هم ژنتيكي اسـت (16). تحقيقـات اخيـر مشـخص كـرده كـهاختلافات ريختي بين گروه هاي مختلف ماهيان الزامـا آن هـا رااز لحاظ ژنتيكي جدا نمي كند و در برخـي از مـوارد اختلافـاتريخت شناسي فقط ناشي از محيط اسـت و اختلافـات ژنتيكـيهيچ نقشي ندارند (17). برخي از تحقيقات نشان داده است كـهبا وجود زياد بودن اختلافات ريختي ميان جمعيت ها، آن هـا ازلحاظ ژنتيكي يكسانند و بدين ترتيـب نقـش اصـلي محـيط بـهعنوان عامل اصلي تغييرات ريختي به اثبات رسيده اسـت (18).
جدول (1)- برخي از مشخصات ريخت شناسي ماهيان سفيد منطقه بندركياشهر و بندرآستارا
(دامنه، ميانگين .و انحراف معيار).
دامنه سني (سال) (gr) وزن ±SD ±SD طول فورك (چنگالي)
(cm) طول كل ±SD (cm) متغير ها
3+- 5+ 875 ±16 44/4 ±1/7 47/6 ±2/31 ماهي سفيد منطقه بندرآستارا
3+- 5+ 975 ±45 46/25 ±5/2 49/38 ±3/14 ماهي سفيد منطقه بندركياشهر
براساس مطالعات (16)، بين ضـريب تغييـرات و وراثـت پـذيريويژگيهاي ريخت سنجي يك همبستگي منفـي وجـود دارد. بـهعبارت ديگر، در تغيير پذيري ويژگي هاي ريخـت سـنجي، آثـارزيست محيطي نسبت به وراثت پـذيري موثرترنـد. (19) وجـودتفـاوت هـاي ريخ ت شناسـي در مـاهي هرين گ (Clupea pallasi) را در آب هاي غربـي و شـرقي كـره گـزارش كردنـد(20) و (21)، هم چنـين تنـوع ريختـي و برخـي ويژگـي هـايمورفولوژيكي و بررسي خصوصيات توليـد مثلـي مولـدين مـاهيسفيد درياي خـزرRutilus frisii kutum Kamenskii, )
(1901 مهاجر به رودخانه سفيدرود را مورد مطالعه قرار دادند.
با توجه به اهميت ماهي سفيدهدف از انجام اين پژوهش بررسي ساختار جمعيتي ماهي سفيد به كمك ويژگيهاي ريخت سنجي سيستم تراس در سواحل جنوبي درياي خزر ناحيه بندركياشهر و بندر آستارا؛ ضمن اينكه در اين بررسي سيستم اندازه گيري تراس به عنوان تكميل كننده روش سنتي بررسي در تحقيقات ريخت سنجي ماهيان معرفي مي گردد.

مواد و روش ها
در اين تحقيق تعداد 315 عدد مـاهي سـفيد طـي فصـل صـيدماهيان استخواني دريـاي خـزر در سـال 87-1386 از سـواحلجنوب غربي دريـاي خـزر در ناحيـه بندركياشـهر و بندرآسـتارابررسي شدند. نمونه هاي ماهي سفيد درياي خزر بندركياشهر و بندرآستارا به ترتيب توسط شركت هاي تعـاوني پـره سـاحلي ودام گوشگير صيد شدند و بلافاصله به آزمايشگاه ماهي شناسـيانتقال يافتند. براي اندازه گيري فواصل در سيستم تراس از متـرپارچه اي، براي طول كل و طول استاندارد بر اساس روش (22) ؛ (23) از تخته بيومتري و براي فواصل قطر چشم و فاصله بـيندو چشم، از كوليس با دقت 05/0 ميلـي متـر اسـتفاده گرديـد.برخي از مشخصات ريخت شناسي ماهيان سفيد به دست آمـدهدر اين پژوهش در جدول (1) ذكر شده است.

سيستم اندازه گيري تراس Truss network system سيستم جديدي از اندازه گيري هاي ريخت سـنجي بـه منظـورتعيين تفاوت ميان گونه ها و به خصوص جمعيـت هـا بـه طـور فزاينده اي مورد استفاده قرار گرفته است كـه بـه آن شـبكه يـاپروتكل تراس مي گويند. اين سيستم شامل مجموعه منظمي از فواصل است كه اين فواصل بين يك سري نقاط از پيش طراحي شده كه به آن ها نقاط نشـانهLnad Mark (لنـد مـارك) مـيگويند، دور تـا دور بـدن انـدازه گيـري مـي شـود و بـدن را بـهواحدهاي كاري تقسيم مي كنند. سيستم تراس فاقد ضعف ها و معايب روش هاي سنتي ريخت سنجي اسـت و كـل بـدن را بـهطور منظم پوشش مي دهد. هم چنين در ايـن روش مـي تـوانميانگين شكل كلي افراد را براي جمعيت ها به دست آورد (24)
و (12). شكل (1) الگوي سيستم تراس را در ماهي سفيد نشـانمي دهد. علاوه بر انـدازه گيـري فواصـل سيسـتم تـراس چهـارويژگي روش سنتي شامل قطر چشم، فاصله بين دو چشم، طول فورك (چنگالي) و طول استاندارد نيز اندازه گيري شد.

شكل (1) – الگوي سيستم تراس در ماهي سفيد
(Rutilus frisii kutum Kamenskii, 1901) 😀 ،محل اولين خار باله پشـتي :C ،پيشاني :B ،نوك پوزه :A
محل آخرين شعاع نرم باله پشتي، E: محـل اولـين شـعاع بالـهدمي (بالا)، F: محل اولين شعاع بالـه دمـي (پـائين)،G : محـلآخرين شعاع نرم باله مخرجي، H: محل اولين خار باله مخرجي، I: ابتداي باله شكمي، J: ابتداي باله سينه اي و K: غشـاي پايـهآبششي.
براي اندازه گيري طولهاي كل، چنگالي از خط كش بـا دقـت 1 ميلي متر، براي اندازه گيري فواصل نقـاط نشـانه (لنـد مـارك)الگوي سيسـتم تـراس از متـر پارچـه اي و بـراي انـدازه گيـريفواصل قطر چشمو فاصله بين دو چشم، از كوليس با دقت 05/0 ميلي متر و براي طول كل و طول اسـتاندارد از تختـه بيـومتري استفاده گرديد. از آن جايي كه اندازه هاي ريخت سنجي به طور پيوستهاي با افزايش اندازه بدن تغيير مي كند، به طـور معمـولدر تحقيقات ريخت سنجي ماهيان، اثر اختلاف اندازه نمونه ها از تغييرات شكل بدن حـذف مـي شـود(25) و(26). بـراي از بـينبردن آثار رشد غير همسان £، ويژگي ريخت شناسي بـا فرمـولz = λ – µ ÷ б استاندارد شدند كه در اين فرمول، λ ميـانگيناندازه نمونـه،б انحـراف معيـار نمونـه،µ ميـانگين جامعـه وz ويژگي استاندارد شده است. بدين ترتيب اين ويژگـي هـا دارايميانگين صفر و انحراف معيار يك شده و در تجزيه وزن يكساني پيدا كردند (25). سپس كـارايي داده هـاي اصـلاح شـده از راهآزمون معني دار بودن همبستگي بين متغير اصلاح شده و طول چنگالي سنجش شد. معنـي دار نبـودن ايـن همبسـتگي نشـاندهنده حذف كامل اثر اختلاف اندازه از داده هاست (25).
علاوه بر اين، مقادير دامنه، ميانگين و انحراف معيار هـر يـك ازويژگي هاي ريخت سـنجي و نيـز ضـريب تغييـرات ويژگـي هـامحاسبه گرديد (26). هر يك از ويژگي هاي اندازه گيري شده با استفاده از روش تحليل واريانس تك عـامليANOVA مـوردمقايسه آماري قرار گرفت و بر اساس ميزان سـطح معنـي داري،وجود و يا عدم وجود اختلاف آماري بـين دو جمعيـت از لحـاظصفات مورد بررسي مشخص گرديد. (سطح 1 و 5%). سـپس بـهمنظور يافتن عامـل هـاي اصـلي از روش تجزيـه بـه عامـل هـا(Factor Analysis) از مولف ـه هـاي اص لي (Principal Component Analysis)، براي ويژگي هاي ريخت سـنجياســتفاده شــد . در روش تجزيــه بــه عامــل هــا از آمــاره
Kaiser-Merer-Olkin)KMO) استفاده شد. معمولا مقدار KMO بزرگ تر از 6/0 دلالت بر تاييد روش تجزيه به عامل ها دارد (26). پس از انتخاب عامـل هـاي اصـلي، بـه كمـك روشتجزيه تابع تشخيص (Discriminant) و تجزيه تابع تشخيص كانوني (Discriminant Function Canonical) به ترتيب ميزان تمايز و ميزان اشتراك يا درصد هـم پوشـاني متغيرهـاي(عامل هـاي) اصـلي بـين دو جمعيـت مـورد مقايسـه مشـخص گرديد. محاسبات فوق با اسـتفاده از نـرم افـزار آمـاريSPSS 0,11 انجام شد.

نتايج
اطلاعات مربوط به تعداد و اندازه نمونه ها در جـدول (2) آورده شده است. هيچ يك از ويژگي هاي ريخت سنجي اصلاح شده با طـول فـورك اخـتلاف معنـي داري نداشـتند، بنـابراين فرمـول آلومتريك به طور موفقيت آميزي اثر اندازه را از داده هـا حـذفكرد. تحليل واريانس يك طرفه براي ويژگي هاي ريخت سـنجياصلاح شده نشان داد كه 14 ويژگي از 27 ويژگي اندازه گيـريشده در بين دو جمعيت داراي اختلاف معنـي دار بـود (جـدول2). طبق اطلاعات اين جداول تفاوت هاي فاحشي بين مولـدينجنس نر و ماهيان مولد جـنس مـاده از لحـاظ عوامـل مختلـفوجود دارد. هم چنين بر اساس آزمون آماري تجزيه به عامل هـاماهي ان دو منطق ه در برخ ي از م وارد داراي اختلاف ات قاب لتوجهي از لحاظ خصوصـيات و مشخصـه هـاي ريخـت سـنجيبودند، به طوري كه در روش تجزيه به عامل ها، بـراي مشخصـه
شكل (2) -مقايسه برخي از شاخص هاي مورفولوژيكي ماهي سفيد در طول دوره نمونه برداري 40.00
42.00
44.00
46.00
48.00
50.00
52.00
totallength

forklength

كياشھر

بندر
آستارا

بندر

0.00
0.50
1.00
1.50
2.00
2.50
3.00
3.50
4.00
4.50
eyediameter

interorbitaldistance

كياشھر

بندر
آستارا

بندر

40.00

42.00

44.00

46.00

48.00

50.00



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید