علوم و تكنولوژي محيط زيست ، دوره هفدهم، شماره سه، پاييز 94

ارزيابي اثرات گزينه هاي مكاني پيشنهادي دفن زباله شهر زنجان با استفاده ازروش ماتريس ارزيابي اثرات سريع (RIAM)ارتقاء يافته

غزل منزوي1 عبدالرسول سلمان ماهيني2*
[email protected]
حبيب اله يونسي3

تاريخ دريافت: 8/4/89 تاريخ پذيرش: 12/12/89

چكيده
زمينه و هدف: در شهر زنجان هيچ گونه فعاليتي در جهت دفن بهداشتي زباله صورت نگرفته و در حـال حاضـر، تنهـا بـه عمليـات تلنبـاركردن زباله در محلي در نزديكي اين شهر اكتفا مي شود. با توجه به مخاطراتي كه ايـن روش در پـي دارد، بايـد هرچـه سـريع تـر مكـانيمناسب جهت دفن بهداشتي پيشنهاد گردد. يك محل دفن نامناسب ممكن است اثرات منفي بسياري را به همـراه داشـته باشـد. قـوانين ومقررات موجود مرتبط با ارزيابي اثرات محيط زيستي، بر الزام استفاده از آن براي پروژه هاي بـزرگ عمرانـي نظيـر محـلهـاي دفـن زبالـهشهري تأكيد مي نمايد.
روش RIAM (ماتريس ارزيابي اثرات سريع)، انجام يك ارزيابي روشن و سريع از مهم ترين اثـرات را تضـمين مـيكنـد. در كنـار مزايـايبسيار، اين روش داراي ايرادهايي نيز مي باشد و آن تأثير ذهنيت ارزياب بر عدد دهي بـه اثـر فعاليـت هـا بـر پارامترهاسـت. از ايـن رو، درتحقيق حاضر براي تبديل ذهنيت به عينيت و براي ارتقاء روش RIAM، از روش AHP(فرايند تحليـل سلسـله مراتبـي) اسـتفاده شـدهاست.
روش بررسي: در اين پژوهش، ارزيابي محل فعلي دفن زباله شهر زنجان، به همراه چند محل پيشـنهادي ديگـر، بـا اسـتفاده از تلفيـق دوروش RIAM و AHP انجام پذيرفته است كه در نهايت اثرات هر يك از محل ها بر محيط زيست منطقه مورد ارزيابي قرار گرفتـه و بـايكديگر مقايسه شدند.
يافته ها: در اين فرايند، ما روش RIAM را با روش AHP تلفيق كرديم و محل فعلي دفن زباله در مقايسه با ديگر محدوده هـاي مـورد
دانش آموخته كارشناسي ارشد دانشكده منابع طبيعي و علوم دريايي دانشگاه تربيت مدرس و كارشناس اداره كل حفاظت محيط زيست زنجان.
دانشيار گروه محيط زيست دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان *(مسوول مكاتبات).
دانشيار و مدير گروه محيط زيست دانشكده منابع طبيعي و علوم دريايي دانشگاه تربيت مدرس.

مطالعه، كمترين امتياز منفي را كسب كرد.
بحث و نتيجه گيري: نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه ميتوان روش RIAM را از طريق تلفيق آن با روش AHP ارتقاء بخشيد. اين تلفيق، ايده هاي بحث برانگيز را در زمينه امتيازدهي اثرات به فرصتي براي شمول نظرات كارشناسي تبـديل كـرده و موفقيـت امتيـازدهيهماهنگ اثرات را به ميزان زيادي افزايش داده است.

واژه هاي كليدي: دفن زباله شهري، زنجان، ماتريس ارزيابي اثرات سريع، فرايند تحليل سلسله مراتبي.

مقدمه
در طول تاريخ، دفن زباله روش غالب براي دفع نهايي مواد زايـدجامد شهري بوده است (1). يك محـل دفـن نامناسـب ممكـناست اثرات منفـي محـيط زيسـتي، اقتصـادي و اكولـوژيكي بـههمراه داشته باشد. بنابراين بايد انتخاب آن با دقت و بـا در نظـرگرفتن هر دو جنبه قوانين و محدوديتها در ساير منابع صورت گيرد(2). قوانين و مقررات موجود مرتبط با ارزيابي اثرات محيط زيستي، الزام استفاده از آن را براي پـروژه هـاي بـزرگ عمرانـينظير محل هاي دفن زباله شهري تأكيد مي نمايد.
بعضي اوقات در انجام ارزيـابي ، تعـداد پارامترهـا و راهكارهـا بـهقدري زياد است كه مقايسه آن ها بسيار مشكل بـوده و موجـبانتخاب پروژههايي مي شـود كـه سـازگاري كمتـري بـا محـيطزيست دارند يا سبب حذف بخشي از ارزيابي مـي گـردد . روشـيجامع كه بتواند به راحتي و بـه طـور مـوثر تمـامي راهكارهـا راسازماندهي نمايد، بسيار مفيد و با ارزش است (3).
روش RIAM1، روشي است كه انواع اثـرات محـيط زيسـتي را مورد ارزيابي قرار مي دهد (4). از آن جايي كـه ارزيـابي اثـرات محيط زيستي حاصل تلاش يك تيم با تخصـص هـاي مختلـفاست،RIAM مكانيسم ايده آلي است كه انجـام يـك ارزيـابيروشن و سريع از مهم ترين اثرات را تضمين مي كنـد ، بـه ايـندليل كه تمام اجزاء و پارامترها مي تواننـد بـه سـادگي در يـكروش ادغام شوند (3). در كنار مزايـاي بسـيار، ايـن روش داراييك ايراد نيز مي باشد و آن تأثير ذهنيت ارزياب بر عدد دهي به اثر فعاليتها بر پارامترهاست. از اين رو در تحقيق حاضـر بـرايتبديل ذهنيت بـه عينيـت و بـراي ارتقـاء روشRIAM ، روش

١ – Rapid Impact Assessment Matrix
AHP2 (فرايند تحليل سلسله مراتبي) همراه بـا روشRIAM مورد استفاده واقع شده است.
مفهوم RIAM در سال 1998 توسط Pastakia توسـعه دادهشده، اما بلافاصله منتشر نشده است، تا اين كه روش ها به طـورسختگيرانهاي به صورت ميداني به كار گرفتـه شـده و آزمـايششدند. اولين پروژه منتشر شده RIAM در زمينه ارزيابي اثرات توسعه براي توسـعه گردشـگري بـوده اسـت (1993) و مفهـومRIAM در 1995 در اذهـــان عمـــومي جـــاي گرفـــت (4).
روشRIAM روش نسبتاً جديدي است كـه نسـبت بـه سـايرروشهاي ارزيابي اثرات محيط زيستي كمتر مورد استفاده قـرارگرفته است. همچنين در ايران اين روش به صورت بسيار معدود مورد استفاده واقع شده و روشي نسبتاً ناشناخته است. در عـينحال ارتقاي روش RIAM و تلفيق آن با ساير روشها نيـز درسراسر دنيا بسيار معدود است.
از سويي در زمينه دفن زباله هاي شهر زنجان مطالعـات انـدكيصـورت گرفتـه و در عمـل تـا كنـون راهكـاري در جهـت رفـع معضلات دفن زباله اين شهر ارايه نشده است.
مواد مذكور لزوم انجام تحقيق حاضر را مشخص مي نمايد.
روش بررسي
شهرستان زنجان با وسعت 6763 كيلـومتر مربـع، مركـز اسـتانزنجان مي باشد كه بين 47 درجـه و 25 دقيقـه و 48 درجـه و54 دقيقه طول شرقي و 36 درجـه و 27 دقيقـه و 37 درجـه و
15 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته اسـ ت (5). شـهر زنجـان درفلات مرتفع زنجان – ابهر به وسعت 1450 كيلومتر مربـع بـين
٢ – Analytic Hierarchy Process
48 درجه و 28 تا 30 دقيقه طول شـرقي و 36 درجـه و 40 تـا
41 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است (6).
اوضاع جوي و شرايط اقليمـي منطقـه بـر حسـب پسـتي وبلندي هاي بسيار متغير است. به طور كلي ارتفاعات آب و هواي سرد و كوهها پوشيده از برف بوده و از تابسـتان هـاي معتـدل وخشك برخوردار مي باشد.
روزانه در شهر زنجان 265 تن زباله شهري بـا سـرانه 765 در اين پژوهش، ارزيابي محيط زيسـتي محـل فعلـي دفـنزباله شـهري شـهر زنجـان، بـه همـراه ارزيـابي چنـد محـدوده پيشنهادي ديگر كه در پژوهشهاي پيشين به عنوان محل دفن زباله معرفي شده اند، با اسـتفاده از تلفيـق دو روشRIAM و AHP انجام پذيرفته است (شكل 1). مشخصات محدوده هـايمذكور در جدول 1 به طور خلاصه درج گرديده است.
گرم به ازاي هر نفر توليد و از سـطح منطقـه شـهري آن جمـعآوري و در 19 كيلومتري جنوب شهر دفن ميگردد (7).

شكل 1- موقعيت محدوده هاي مورد مطالعه نسبت به شهر زنجان

در اين پژوهش، ابتدا از طريق بازديد ميداني، نسبت بـه بررسـيشرايط محيط زيستي محدوده ها اقدام گرديده و ساير اطلاعات نيز از طريق نقشه هـا و منـابع معتبـر گـردآوري شـدند. بـدينترتيب پارامترهاي محيط زيسـتي مـورد بررسـي قـرار گرفتـه وفرايند ارزيابي براسـاس اطلاعـات مـذكور صـورت پـذيرفت. در نهايت با مقايسه اثرات هر يـك از محـلهـا بـر محـيط زيسـتمنطقه، گزينه مناسبتر كه داراي اثرات سوء كمتري مي باشـد،معرفي شد.
RIAM روش –
روش RIAM دربرگيرنده هر 4 جزء محيط زيست شـاملاجـزاي فيزيكـي- شـيميايي، زيسـتي- اكولوژيـك، اجتم اعي- فرهنگي و اقتصـادي – اجرايـي مـي باشـد. در ايـن روش اثـراتفعاليتهاي پروژه براساس اجزاي محيط زيستي ارزيابي و بـرايهر شرايطي يك طبقه بندي ارايه شد (استفاده از معيار از پيش تعيين شده)، كه ميزان يـك اثـر مـورد انتظـار را بـراي اجـزايمحيط زيستي پيش بيني ميكند (3). معيارهاي مهم ارزيابي به دو گروه تقسيم مي شوند:
معيارهايي كه از اهميت وضعيت برخوردارند كـه بـهطور مستقل مي توانند امتياز به دست آمده را تغييـردهند.
معيارهايي كه از ارزش موقعيت برخوردارنـد، امـا بـهطور مستقل نمي توانند امتياز به دست آمده را تغيير دهند.
امتياز داده شده به هر يك از اين گروه معيارها با استفاده از يك سري فرمولهاي ساده تعيين ميشود. اين فرمولهـا اجـازهميدهند كه امتيازها براي اجزاي منحصر به فرد، براسـاس يـكپايه تعريف شده تعيين گردنـد . سيسـتم امتيـازدهي بـه ضـربساده امتيازهاي داده شده به هر معيار در گـروه نيـاز دارد (A).
امتيازها براي گروه معيارهاي ارزشي (B) براي به دسـت آوردنيك جمع بندي واحد با يكديگر جمع مي شوند. براي به دست آوردن امتيــاز نهــايي ارزيــابي شــرايط (ES)، حاصــل جمــعامتيازهاي گروه B در حاصل ضرب امتيازهـاي گـروهA ، طبـقرابطه رياضي ذيل ضرب مي شوند.
  a1  a2aT
     b1  b2  b3 bT
aT  bTES
ك ه 1 a و a2 امتيازه اي جداگان ه ب راي گ روه A و  b2 ، b1 و 3 b امتيازهـاي جداگان ه بـراي گ روه B هستند،aT حاصل ضـرب همـه امتيازهـايA و bT حاصـلجمع همه امتيازهاي B و ES امتياز محيط زيستي براي شرايط موجود است. داوري كردن در مورد هر عامـل در مطابقـت دادنآن بـا معيارهـا و مقيـاسهـاي ارايـه شـده در جـدول 2 انجـام ميشود.
اين روش نياز به عوامل ارزيابي ويژهاي براي نمايان شدن در ميان يك فرايند غربال كردن دارد و اين عوامل محيط زيستي به يكي از چهار طبقه بندي فيزيكي- شيميايي (PC)، زيستي – بوم شناختي (BE)، اجتماعي- فرهنگي (SC) و اقتصادي- اجرايي (EO) تعلق دارند. براي استفاده از سيستم ارزيابي شرح داده شده، ماتريسي براي هر شق پروژه، متشكل از خانههاي نمايش دهنده معيارها و قرار گرفته در برابر هر عامل تعريف شده، مورد استفاده قرار ميگيرد. در هر خانه امتيازهاي جداگانه معيارها قرار داده مي شوند. مطابق فرمول ارايه شده پيشين، نمره ES محاسبه و ثبت ميگردد. براي تامين يك سيستم دقيقتر ارزيابي، امتيازهاي منحصر به فرد ES با يكديگر در محدوده هايي كه بتوانند با هم مقايسه شوند، گرد هم ميآيند.
جدول 3 ارزشهاي ES و دامنه تغييراتي را كه به طور معمول در RIAM مورد استفاده قرار مي گيرند، ارايه مي دهد. ارزيابي نهايي هر عامل، طبق اين دامنه تغييرات انجام مي شود. به محض اينكه امتياز ES در رديف دامنه تغييرات قرار ميگيرد، مي تواند به طور مستقل يا گروهي، براساس نوع عامل، به شكل نمودار يا عددي نشان داده شوند. اين روش ابزاري براي سازماندهي، تجزيه و ارايه نتايج يك ارزيابي اثرات محيط زيستي مي باشد. سيستم كامپيوتري RIAM به ماتريس اجازه نمايش به شكل نمودار را مي دهد كه با اين روش وضوح نتايج حاصله را به مقدار زيادي افزايش ميدهد. ماهيت سازمان يافته RIAM اجازه بررسي مجدد و دقيق اجزاي انتخاب شده را در يك طريقه درست و سريع مي دهد. اين انعطاف پذيري، روش را به ابزاري قوي براي ارزيابي و اجراي پروژه هاي EIA تبديل ميكند. روش مذكور توانايي ساختن آميختهاي از شرايط را براي مقايسه كردن گزينههاي مختلف دارد. معيارها در اين روش اجازه مي دهد هر دو گروه داده هاي كمي و كيفي مورد ارزيابي قرار بگيرند (4).

جدول2- معيارهاي ارزيابي (Pastakia وJensen ، 1998 )
معيارها مقياس توصيف
A1:
اهميت وضعيت 4
3
2
1
0 اهميت ملي و بين المللي اهميت منطقه اي و ملي
اهميت براي مناطق حاشيه محل
فقط داراي اهميت براي شرايط محلي بدون اهميت
A2:
بزرگي اثرات +3
+2
+1 0
-1
-2
-3 اثر بسيار مثبت
اثر معني دار مثبت اثر مثبت بي اثر
اثر منفي
اثر معني دار منفي اثر بسيار منفي
B1:
دوام اثرات 1
2
3 بدون تغيير موقتي دايمي
B2:
برگشت پذيري 1
2
3 بدون تغيير
برگشت پذير برگشت ناپذير
B3:
اثرات تجمعي و تشديد شونده 1
2
3 بدون اثر
اثر غير تجمعي (منفرد) اثرات تجمعي و تشديد شونده

جدول3- تبديل امتيازهاي محيط زيستي به محدوده تغييرات ( Pastakia وJensen ، 1998 )
امتياز محيط زيستي محدوده تغييرات توصيف محدوده تغييرات
72+ تا 108+ +E اثرات بسيار مثبت
36+ تا71+ +D اثرات مثبت معني دار
19+ تا 35+ +C اثرات مثبت متوسط
10+ تا 18+ +B اثرات مثبت
1+ تا 9+ +A اثرات مثبت اندك
0 N بدون تغيير
1- تا 9 – -A اثرات منفي اندك
10- تا 18 – -B اثرات منفي
19- تا 35 – -C اثرات منفي متوسط
36- تا 71- -D اثرات منفي معني دار
72- تا 108 – -E اثرات بسيارمنفي

AHP روش
روش AHP يكي از كارآمدترين روش هاي تصميم گيـرياست كه اولين بار توسط Saaty در سال 1980 مطرح شد. اين روش يكي از روش هاي مقايسه دو به دو1 است كـه د ر تحقيـقحاضر در محيط نرم افزار Idrisi انجام پذيرفته است.
ابتدا براساس پارامترهاي محيط زيستي تأثير پذير از مراحل مختلف اجراي پروژه محل دفن بهداشتي زبالـه، اعـم از مراحـلساختماني، بهره بـرداري و پـس از بهـره بـرداري، يـك جـدولAHP متشكل از 13 رديف و 13 ستون تهيه (جداول 5 تـا 8) و با تكميل آن براساس شرايط محيطي هر يك از محدوده هـايمورد مطالعـه، مقايسـه زوجـي ميـزان تأثيرپـذيري پارامترهـايمحيط زيستي در اثر اجراي پروژه مذكور انجام پذيرفت. سـپساعداد مندرج در جداول AHP وارد نرم افزار Idrisi شده و از طريق نرم افزار، براي هر فر م عامل CR محاسبه گرديدند.
تلفيق روش RIAM با روش AHP
در مواردي كه عامـل CR حاصـل از روشAHP كمتـر از1/0 بوده، از آن براي امتيازدهي جداول RIAM استفاده شـده

١- Pairwise Comparisons
و در مــواردي كــه عامــل مــذكور بيشــتر از 1/0 بــوده اســت، امتيازدهي ها مورد بازبيني قرار گرفته و اصلاح شده اند و سپس از آن ها براي امتيازدهي در RIAMاستفاده شده است. با اين روش، چنانچه در امتيازدهي جـداولRIAM تناقضـي وجـود داشته باشد، از مقايسه آن بـا امتيازهـاي داده شـده درAHP ، تناقضات موجود مشخص شده و لزوم اصلاح جداول RIAM را مشخص نموده است. در نهايت براي هر محدوده، مطابق فرمـولذي ل، وزن ه اي ب ه دس ت آم ده ب راي هـر پ ارامتر مح يطزيستي(حاصل از تكميل جداول (AHP، با وزن هاي داده شده در تكميل جداول B3 ,B2 ,B1 ,A2 ,A1) RIAM)، ضرب شده و در امتيازدهي نهايي به محدوده هـا مـورد اسـتفاده قـرارميگيرند.
ES’=[(A1*W)*(A2*W)]*[(B1*W) + (B2*W) +
(B3*W)] ط ي اي ن مرحل ه امتيازه اي جدي دي ب راي ه ر ي ك ازپارامترهاي محيط زيستي، در هر محدوده به دست آمـده اسـت(ES’) كه طبـق الگـوي موجـود در روشRIAM نسـبت بـهدامنه بندي امتيازهاي بـه دسـت آمـده در محـدوده هـايي كـهبتوانند با هم مقايسه شوند اقدام شده است. جدول 4 ارزشهاي ES’ و دامنه تغييراتي را كه اعمال شـده و مـورد اسـتفاده قـرارگرفته اند، ارايه مي دهد. ارزيابي نهـايي هـر عامـل، طبـق ايـندامنه تغييرات انجام گرفتـه اسـت. بـا طـي ايـن مراحـل، روش RIAM اجرا گرديد و با استفاده از روش AHP ارتقا داده شد.
براساس نمودارها و امتيازهاي حاصله و از طريـق يـك محاسـبهرياضي، با ضرب كردن تعداد هـر امتيـاز در ميانـه هـر دامنـه وجمع آنها با يكديگر و به دست آوردن اعداد براي هـر مكـان،بهترين گزينه انتخاب شد. هرچه اين عدد بزرگتـر و بـه اعـدادمثبت نزديكتر باشد، نشانگر اثـر پـذيري كمتـر آن محـدوده و مناسب تر بودن آن مكان است.
جدول 4 – تبديل امتيازهاي محيط زيستي حاصل از تلفيق دو روش RIAM و AHP به محدوده تغييرات
امتياز محيط زيستي محدوده تغييرات توصيف محدوده تغييرات
10+ تا 99+ +E’ اثرات بسيار مثبت
1+ تا9/9+ +D’ اثرات مثبت معني دار
1/0+ تا 99/0+ +C’ اثرات مثبت متوسط
01/0+ تا 099/0+ +B’ اثرات مثبت
001/0+ تا 0099/0+ +A’ اثرات مثبت اندك
0 N’ بدون تغيير
001/0 – تا 0099/0- -A’ اثرات منفي اندك
01/0 – تا 099/0- -B’ اثرات منفي
1/0 – تا 99/0- -C’ اثرات منفي متوسط
1- تا 9/9 – -D’ اثرات منفي معني دار
10- تا 99 – -E’ اثرات بسيارمنفي

يافته ها
– يافته هاي حاصل از انجام روش AHP ميزان تأثير پذيري آن ها از اجراي پروژه دفن زباله، به تفكيـكبا تكميل جداول AHP براي هر يـك از محـدوده هـا، مقايسـه هر يك از محدوده هاي مورد مطالعه و با توجه به كليـه شـرايطزوجي ميـزان تأثيرپـذيري پارامترهـاي محـيط زيسـتي در اثـر محيط زيستي و اقتصادي- اجتماعي آن ها بـه دسـت آمـد كـهاجراي پروژه انجام پذيرفت و با استفاده از نـرم افـزارIDRISI ، نتايج حاصل در ذيل آورده مي شود (جداول 6،5، 7، 8):
عامل CR و وزن هاي اختصاص يافته به هـر پـارامتر، از لحـاظ

ارزيابي اثرات گزينه هاي مكاني پيشنهادي دفن زباله … 135

جدول 5 – مقايسه زوجي و وزن دهي پارامترهاي محيط زيستي تأثير پذير از پروژه دفن زباله براساس روش AHP در محدوده شماره 1
كيفيت
هوا صدا آبهاي زير
زميني آبهاي
سطحي خاك جانوران گياهان زيبايي
شناختي بهداشت اشتغال كشاورزي كاربري
اراضي طرحهاي توسعه آتي وزن عوامل
كيفيت هوا 1 0/0195
صدا 1/3 1 0/0119
آبهاي زير زميني 3 5 1 0/0414
آبهاي سطحي 7 9 5 1 0/1897
خاك 3 5 1 1/3 1 0/0432
جانوران 5 7 3 1/3 3 1 0/1080
گياهان 3 5 1 1/3 1 1/3 1 0/0635
زيبايي شناختي 3 5 1 1/3 1 1/3 1 1 0/0432
بهداشت 5 7 3 1 3 1 3 3 1 0/1172
اشتغال 5 7 3 1/3 3 1 3 3 1 1 0/1080
كشاورزي 5 7 3 1/5 3 1 3 3 1 1 1 0/1062
كاربري اراضي 3 5 1 1/3 1 1/3 1 1 1/3 1/3 1/3 1 0/0432
طرحهاي توسعه آتي 5 7 3 1 3 1 1/3 3 1 1 1 3 1 0/1049
CR 0/04

جدول 6- مقايسه زوجي و وزن دهي پارامترهاي محيط زيستي تأثير پذير از پروژه دفن زباله براساس روش AHP در محدوده شماره 2
كيفيت
هوا صدا آبهايزير
زميني آبهاي
سطحي خاك جانوران گياهان زيبايي
شناختي بهداشت اشتغال كشاورزي كاربري
اراضي طرحهاي توسعه آتي وزن عوامل
كيفيت هوا 1 0/0153
صدا 1 1 0/0153
آبهاي زير زميني 5 5 1 0/1083
آبهاي سطحي 7 7 3 1 0/1214
خاك 3 3 1/5 1/3 1 0/0361
جانوران 3 3 1/3 1 1 1 0/0671
گياهان 7 7 1 3 5 3 1 0/1804
زيبايي شناختي 5 5 1 1 3 1 1/3 1 0/0982
بهداشت 5 5 1 1 3 1 1/3 1 1 0/0762
اشتغال 3 3 1 1/3 3 1/3 1/5 1/3 1/3 1 0/0506
كشاورزي 7 7 1 1 3 1 1/3 1 3 3 1 0/1131
كاربري اراضي 7 7 1/3 1/3 3 3 1 1/3 3 1 1/3 1 0/0907
طرحهاي توسعه آتي 3 3 1/3 1/5 1/3 1/3 1/5 1/3 1/3 1/3 1/3 1/3 1 0/0273
CR 0/07

136

جدول7 – مقايسه زوجي و وزن دهي پارامترهاي محيط زيستي تأثير پذير از پروژه دفن زباله براساس روش AHP در محدوده شماره3
كيفيت
هوا صدا آبهايزير
زميني آبهاي
سطحي خاك جانوران گياهان زيبايي
شناختي بهداشت اشتغال كشاورزي كاربري
اراضي طرحهاي توسعه آتي وزن عوامل
كيفيت هوا 1 0/0153
صدا 1 1 0/0153
آبهاي زير زميني 3 3 1 0/0332
آبهاي سطحي 7 7 3 1 0/1393
خاك 3 3 1 1/3 1 0/0491
جانوران 7 7 5 1 3 1 0/1048
گياهان 7 7 5 1 3 1 1 0/1048
زيبايي شناختي 9 9 7 1 5 3 3 1 0/2118
بهداشت 5 5 3 1 3 1 1 1/3 1 0/0954
اشتغال 3 3 1 1/3 1 1/3 1/3 1/5 1/3 1 0/0362
كشاورزي 5 5 3 1/3 1 1 1 1/3 1 3 1 0/0812
كاربري اراضي 5 5 3 1/3 1 1 1 1/3 1 3 1 1 ./0812
طرحهاي توسعه آتي 3 3 1 1/5 1/3 1/3 1/3 1/5 1/3 1 1/3 1/3 1 0/0324
CR 0/02

جدول8- مقايسه زوجي و وزن دهي پارامترهاي محيط زيستي تأثير پذير از پروژه دفن زباله براساس روش AHP در محدوده شماره4
كيفيت
هوا صدا آبهاي زير
زميني آبهاي
سطحي خاك جانوران گياهان زيبايي
شناختي بهداشت اشتغال كشاورزي كاربري
اراضي طرحهاي توسعه آتي وزن عوامل
كيفيت هوا 1 0/0308
صدا 1/5 1 0/0108
آبهاي زير زميني 1/3 5 1 0/0202
آبهاي سطحي 5 9 9 1 0/1930
خاك 1 5 1 1/5 1 0/0305
جانوران 3 7 5 1/3 3 1 0/0803
گياهان 3 7 5 1/3 3 1 1 0/0803
زيبايي شناختي 3 7 5 1/3 3 1 1 1 0/0803
بهداشت 7 9 7 1 5 3 3 3 1 0/1946
اشتغال 3 7 5 1/3 3 1 1 1 1/3 1 0/0803
كشاورزي 3 7 5 1/3 3 1 1 1 1/3 1 1 0/0803
كاربري اراضي 3 5 3 1/5 1 1/3 1/3 1/3 1/5 1/3 1/3 1 0/0380
طرحهاي توسعه آتي 3 7 5 1/3 3 1 1 1 1/3 1 1 3 1 0/0803
CR 0/03

– يافته هاي حاصل از انجام روش RIAM
پس از انجام روش AHP و اطمينان از صـحت امتيـازدهيدر روش مذكور (با استفاده از عامل CR)، روش RIAM انجام پذيرفت. ضـمن ايـنكـه در امتيـازدهي در روشRIAM ، وزن هاي اختصاص يافته به پارامترهاي مورد بررسي در روش AHP نيز مد نظر قرار گرفـت ، بـه ايـن ترتيـب كـه پارامترهـا در هـرمحدوده با توجه به وزن كسب نموده، از نظر ميزان تأثير پذيري الويت بندي شدند و در امتيازدهي در روش RIAM، به ويـژهدر امتيـازدهي معيـار 2 Aكـه بيـانگـر بزرگـي اثـرات اسـت،
ارزيابي اثرات گزينه هاي مكاني پيشنهادي دفن زباله … 11

الويتهاي مذكور مد نظر قرار گرفت تا حتـي المقـدور از ايجـاد جـداول 9، 10 و 11 نتـايج حاصـل از اجـراي روشRIAM را تناقض و دخالت ذهنيت در امتيازدهي جلوگيري به عمـل آيـد. نشان مي دهند.
جدول 9- امتيازهاي اختصاص يافته به پارامترهاي محيط زيستي در هر يك از محدوده هاي مورد مطالعه
B3 B2 B1 A2 A1 معيار
شماره محدوده
4 3 2 1 4 3 2 1 4 3 2 1 4 3 2 1 4 3 2 1
پارامترها
كيفيت هوا 1 1 1 2 1- 1- 1- 2- 3 3 3 3 2 2 2 2 3 3 3 3
صدا 2 2 2 2 1- 1- 1- 1- 3 3 3 3 2 2 2 2 2 2 3 3
آبهاي زير زميني 2 3 3 2 1- 3- 3- 1- 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3
آبهاي سطحي 3 3 3 3 3- 3- 3- 3- 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3
4 3 2 1 محدوده
RB ES RB ES RB ES RB ES
-C -32 -A -8 -A -8 -A -8 كيفيت هوا
-B -16 -B -16 -B -14 -B -14 صدا
-B -18 -E -81 -E -81 -B -18 آبهاي زير زميني
-E -81 -E -81 -E -81 -E -81 آبهاي سطحي
-B -18 -D -36 -B -18 -B -18 خاك
-D -36 -D -36 -D -36 -D -54 جانوران
-D -36 -D -36 -D -36 -B -18 گياهان
-C -28 -D -48 -C -28 -A -8 زيبايي شناختي
3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 -2 -2 -1 -1 1 2 2 2 خاك 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 -2 -2 -2 -2 2 2 2 3 جانوران
گياهان 2 2 2 2 1- 2- 2- 2- 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3
زيبايي شناختي 1 2 2 2 1- 2- 3- 2- 3 3 3 3 3 2 3 2 2 2 2بهداشت 3 3 2 3 2- 2- 3- 3- 3 3 3 3 2 3 3 3 3 3 3 3
اشتغال 3 2 2 3 1- 1- 1- 1 3 3 3 3 2 3 3 2 3 3 3
كشاورزي 2 3 2 2 2- 3- 2- 2- 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3
119585-3734393

كاربري اراضي 2 2 2 2 1- 2- 2- 2- 3 3 3 3 2 3 3 3 3 3 3 3 طرحهاي توسعه آتي 2 2 2 2 2- 1- 1- 2- 3 3 3 3 2 2 2 2 3 3 3 3

جدول 10- امتيازهاي محيط زيستي (ES) و محدوده تغييرات ((RB در هر يك از محدوده هاي مورد مطالعه براساس روش RIAM
138

-E -81 -D -54 -D -54 -D -48 بهداشت
C 24 -B -18 -B -18 -C -24 اشتغال
-D -36 -D -36 -E -81 -D -36 كشاورزي
-D -36 -D -36 -D -36 -B -16 كاربري اراضي
-C -32 -B -16 -B -16 -C -32 طرحهاي توسعه آتي

جدول 11- خلاصه وضعيت محدوده هاي مورد مطالعه براساس روش RIAM
E D C B A N -A -B -C -D -E
0 0 0 0 0 0 2 5 2 3 1 محدوده 1
0 0 0 0 0 0 1 4 1 4 3 محدوده 2
0 0 0 0 0 0 1 3 0 7 2 محدوده 3
0 0 1 0 0 0 0 3 3 4 2 محدوده 4
همچنين نرم افزار RIAM در نهايت نمودارهايي را به عنـوانخلاصه نتايج نهايي حاصل از اجراي روش ارايه مي دهد (شـكل2).

فيزيکی – شيميايی
46482-35576

زيستی- بوم شناختیاجتماعی – فرھنگی
اقتصادی- اجرايی
شكل2 – خلاصه نتايج حاصل از اجراي روش RIAM در هر چهار محدوده مورد مطالعه
سپس براساس نمودارها و امتيازهـاي بـه دسـت آمـده و ازطريق يك محاسبه رياضي، با ضرب كردن تعـداد هـر امتيـاز درميانه هر دامنه (جدول12) و جمع آنها با يكديگر و به دسـتآوردن اعداد براي هر مكان، مي توان بهترين گزينـه را انتخـابنمود. هرچه اين عدد بزرگتر و به اعداد مثبت نزديكتـر باشـد،نشان دهنده اثر پذيري كمتر آن محدوده از اجراي پـروزه دفـنبهداشتي زباله و مناسب تر بودن آن مكان است.
138

جدول 12- ميانه محاسبه شده براي هر امتياز در روش RIAM
E D C B A N -A -B -C -D -E امتياز
90 53/5 27 14 5 0 -5 -14 -27 – 53/5 -90 ميانه

= امتيازمحدوده شماره
(1*(-90))+(3*(-53/5))+(2*(-27))+(5*(-14))+(2*(-5))+ +(0*0)+(0*5)+(0*14)+(0*27)+(0*53/5)+(0*90) = -384
= امتيازمحدوده شماره
(3*(-90))+(4*(-53/5))+(1*( -27))+(4*(-14))+(1*(-5))+(0*0)+(0*5)+(0*14)+(0*27)+(0*53/5)+(0*90) = -572
= امتيازمحدوده شماره
(2*(-90))+(7*(-53/5))+(0*(-27))+(3*(-14))+(1*(-5))+(0*0)+(0*5)+(0*14)+(0*27)+(0*53/5)+(0*90) = -601/5
= امتيازمحدوده شماره
(2*(-90))+(4*(-53/5))+(3*(-27))+(3*(-14))+(0*(-5))+(0*0)+(0*5)+(0*14)+(1*27) +(0*53/5)+(0*90) = -490

يافته هاي حاصل از تلفيق روش هاي RIAM و AHP
در عين حال براساس امتيازهاي جديد (ES’) و دامنه اعداد آن، محدوده بندي جديدي بر اساس الگوي محدوده بندي روش RIAM صورت پذيرفته است. خلاصه وضـعيت محـدودههـايمورد مطالعه براساس تلفيق روش هاي RIAM و AHP، طبق محدوده بندي جديد، در جدول (14) نشان داده شده است. در نهايت براي هر محدوده، وزن هاي به دست آمـده بـرايهر پارامتر زيست محيطي (حاصل از تكميل جداول (AHP، بـاوزنهاي داده شده در تكميل جداول ,B1 ,A2 ,A1) RIAM 2B3 ,B)، ضرب شده كه به دليل ارقـام اعشـاري بسـيار زيـاد،مجدداً اعداد مذكور در عدد 100 ضرب شده و در جـدول (13) به صورت ES’ نشان داده شده انـد و در امتيـازدهي نهـايي بـهمحدوده ها مورد استفاده قرار گرفته اند.

140

جدول 13- امتيازهاي محيط زيستي (ES’) و محدوده تغييرات (RB’) در هر يك از محدوده هاي مورد مطالعه براساس تلفيق روش هاي RIAM و AHP
4 3 2 1 محدوده
RB’ ES’ RB’ ES’ RB’ ES’ RB’ ES’
-B -0/093497958 -A -0/002865262 -A – 0/003861447 -A -0/0059319 كيفيت هوا
-A -0/002015539 -A -0/005730523 -A -0/007503125 -A -0/002359223 صدا
-B – 0/014836334 -E – 31/82775567 -E -15/0730227 -C -0/145118822 آبهاي زير زميني
-E – 58/2313617 -E -35/0790507 -E -20/46521642 -E – 55/29514631 آبهاي سطحي
-B -0/051070725 -C -0/2460375 -C – 0/140138069 -C -0/145118822 خاك
-D – 1/864013857 -D -1/559545817 -D -1/5803136 -D -6/8024448 جانوران
-D – 1/864013857 -D – 1/039697212 -D -1/734805094 -C -0/460886175 گياهان
-D – 1/449788556 -E – 52/65130047 -D -3/767604019 -B – 0/064497254 زيبايي شناختي
-E -59/69164214 -D -2/1882096 -D -1/6595712 -D -7/72723415 بهداشت
+D 1/242675905 -C -0/119574225 -C -0/594941933 -D – 2/770369558 اشتغال
-D – 1/242675905 -D – 1/102255286 -E – 16/47459942 -D -4/5349632 كشاورزي
-C -0/1975392 -D – 1/025605123 -D -3/44041785 -C -0/128994509 كاربري اراضي
-D -1/656901206 -B -0/054419558 -B – 0/040659494 -D – 3/83286505 طرح هاي توسعه آتي

جدول 14 – خلاصه وضعيت محدوده هاي مورد مطالعه براساس تلفيق روش هاي RIAM و AHP
E D C B A N -A -B -C -D -E
0 0 0 0 0 0 2 1 4 5 1 محدوده 1
0 0 0 0 0 0 2 1 2 5 3 محدوده 2
0 0 0 0 0 0 2 1 2 5 3 محدوده 3
0 1 0 0 0 0 1 3 1 5 2 محدوده 4

يافته هاي كلي حاصل از تلفيق روش هاي RIAM و AHP
در نهايت، براساس امتيازهاي بـه دسـت آمـده و از طريـق يـكمحاسبه رياضي، با ضرب كردن تعـداد هـر امتيـاز در ميانـه هـردامنه (جدول 15) و جمع آنها با يكديگـر و بـه دسـت آوردناعداد براي هر مكان، بهترين گزينه انتخاب شد. هرچه اين عـددبزرگتر و به اعداد مثبت نزديكتر باشد، نشان دهنده اثر پذيري كمتر آن محدوده از اجراي پروژه دفن بهداشتي زباله و مناسـبتر بودن آن مكان است.

بحث و نتيجه گيري
با اجراي روش RIAM كه البته در امتيازدهي در اجـراي روشمذكور از نتايج وزن دهي ها در AHP نيـز الهـام گرفتـه شـدهاست، ترتيب مطلوبيت محدوده هاي مورد مطالعه به ترتيب زيـراست:
محدوده 1< محدوده4< محدوده 2< محدوده3
همچنين با تلفيق روش RIAM بـاAHP ، ترتيـب مطلوبيـتمحدوده هاي مورد مطالعه به ترتيب زير به دست آمده است:
140

جدول 15- ميانه محاسبه شده براي هر امتياز در تلفيق روش هاي RIAM و AHP
E’ D’ C’ B’ A’ N’ -A’ -B’ -C’ -D’ -E’ امتياز
54/5 5/45 0/545 0/0545 0/00545 0 -0/00545 – 0/0545 – 0/545 – 5/45 – 54/5 ميانه

(0*0) + ((00545/0-)*2) + ((0545/0-)*1) + ((545/0-)*4) + ((45/5-)*5) + ((5/54-)*1) = امتيازمحدوده شماره
+(0*0/00545) + (0*0/0545) + (0*0/545) + (0*5/45) + (0*54/5) = -83/9954
(0*0) + ((00545/0-)*2) + ((0545/0-)*1) + ((545/0-)*2) + ((45/5-)*5) + ((5/54-)*3) = امتيازمحدوده شماره
+(0*0/00545) + (0*0/0545) + (0*0/545) + (0*5/45) + (0*54/5) = -191/9054
(0*0) + ((00545/0-)*2) + ((0545/0-)*1) + ((545/0-)*2) + ((45/5-)*5) + ((5/54-)*3) = امتيازمحدوده شماره
+(0*0/00545) + (0*0/0545) + (0*0/545) + (0*5/45) + (0*54/5) = -191/9054
(0*0) + ((00545/0-)*1) + ((0545/0-)*3) + ((545/0-)*1) + ((45/5-)*5) + ((5/54-)*2) = امتيازمحدوده شماره
+(0*0/00545) + (0*0/0545) + (0*0/545) + (1*5/45) + (0*54/5) = -131/51395
محدوده 1< محدوده4< (محدوده 3 = محدوده2) مشاهده ميشود كه الويتهاي اول و دوم در نتايج حاصـل از دوروش يكسان است و تفاوت در الويتهاي سوم و چهـا رم وجـوددارد، بـدين ترتيـب كـه الويـتهـاي مـذكور در روش تلفيقـي، امتيازهاي يكساني را كسب نمـوده انـد. بنـابراين از نظـر نتـايجنهايي، هر دو روش تقريباً هم سو عمل كرده و در نتـايج نهـاييآنها تفاوت اندكي وجود دارد. در عـين حـال، همـانگونـه كـهاشاره گرديد، نبايد از ياد برد كه در اجـراي روش RIAM نيـزمد نظر قرار دادن وزن هاي عوامـل كـه از روشAHP حاصـلشدهاند، مـانع از دخالـت برخـي ذهنيـتهـا در امتيـازدهي بـهمعيارهــاي موجــود در روش RIAM شــده انــد. حــال بــرايمشخص شدن دقيق تفاوتهاي نتايج حاصل از اجراي هر يك از روشها در جداول (16) تا (19)، ميـزان تأثيرپـذيري هريـك ازپارامترهاي محيط زيستي در محدوده هاي چهارگانـه، براسـاسروشهاي مـورد اسـتفاده در ايـن تحقيـق بـه معـرض مقايسـهگذاشته شدهاند.
در هر محدوده، تفاوتهايي هرچند اندك، در ميزان تأثيرپذيري برخي از پارامترهـا، طبـق نتـايج حاصـل از دو روشRIAM و روش تلفيقي به چشم مي خورد كه اين تفاوتها به دليل تفاوت وزن دهـي مقايسـه اي در روش AHP بـا امتيـازدهي در روش RIAM مي باشد. در هر صورت، براساس مقايسه نتايج حاصـلاز روش RIAM با روش تلفيقي، تفاوت زيـادي كـه منجـر بـهتفاوت در تصميم گيري نهايي براي انتخاب گزينه ها شود، ديده نشد و اين امر نشان مي دهد كه وزن دهي با AHP نيز نتـايجقبلي را تأييد ميكند. البته اين نكته را نبايد از يـاد بـرد كـه درتحقيـق حاضـر، وزن دهـي در روش RIAM نيـز بـا مـد نظـر قراردادن امتيازهاي وزني حاصـل از روشAHP انجـام گرفتـهاست و اين امكان وجود دارد كه در صورت امتيـازدهي مسـتقلدر روش RIAM، بــدون در نظــر گــرفتن الويــت هــاي وزنــي پارامترها، كه در روش AHP انجام گرفته و از نظـر صـحت بـه
16 علوم و تكنولوژي محيط زيست، شماره 66 ، پاييز 94 منزوي و همكاران

معرض آزمون گذاشته شدهاند، بـا تـأثير برخـي ذهنيـت هـا درروش RIAM، نتايج حاصله تفاوتهاي بيشتري را نشان دهند.
جدول16- مقايسه ميزان تأثير پذيري هريك از پارامترهاي محيط زيستي در محدوده شماره1، براساس نتايج حاصل از اجراي هر يك از روش ها
رتبه ميزان تأثير پذيري (حاصل از
(AHP روش وزن اختصاص يافته در روش
AHP ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش تلفيقي ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش RIAM پارامتر محيط زيستي
1 0/1897 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) آبهاي سطحي
2 0/1172 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) بهداشت
3 0/1080 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) جانوران
3 0/1080 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي متوسط(-C) اشتغال
4 0/1062 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) كشاورزي
5 0/1049 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي متوسط (-C) توسعه آتي
6 0/0635 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي (-B) گياهان
7 0/0432 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي(-B) خاك
7 0/0432 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي (-B) كاربري اراضي
10 0/0414 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي (-B) آبهاي زيرزميني
11 0/0432 اثرات منفي (-B) اثرات منفي اندك (-A) زيبايي شناختي
9 0/0195 اثرات منفي اندك (-A) اثرات منفي اندك (-A) كيفيت هوا
10 0/0119 اثرات منفي اندك (-A) اثرات منفي (-B) صدا

143 جدول17- مقايسه ميزان تأثير پذيري هريك از پارامترهاي محيط زيستي در محدوده شماره2، براساس نتايج حاصل از اجراي هر يك از روش ها
رتبه ميزان تأثير پذيري (حاصل از
(AHP روش وزن اختصاص يافته در روش
AHP ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش تلفيقي ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش
RIAM پارامتر محيط زيستي
1 0/1362 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) آبهاي سطحي
2 0/1267 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) كشاورزي
3 0/1230 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) آبهاي زير زميني
4 0/1104 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي متوسط (-C) زيبايي شناختي
5 0/0985 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) كاربري اراضي
6 0/0840 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) بهداشت
7 0/0784 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) گياهان
8 0/0760 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) جانوران
9 0/0604 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي (-B) اشتغال
10 0/0427 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي (-B) خاك
11 0/0294 اثرات منفي (-B) اثرات منفي (-B) طرح هاي توسعه آتي
12 0/0175 اثرات منفي اندك (-A) اثرات منفي اندك (-A) كيفيت هوا
13 0/0169 اثرات منفي اندك (-A) اثرات منفي (-B) صدا

144 علوم و تكنولوژي محيط زيست، شماره 66 ، پاييز 94 منزوي و همكاران

جدول18- مقايسه ميزان تأثير پذيري هريك از پارامترهاي محيط زيستي در محدوده شماره3، براساس نتايج حاصل از اجراي هر يك از روش ها
رتبه ميزان تأثير پذيري (حاصل از
(AHP روش وزن اختصاص يافته در روش
AHP ميزان تأثير پذيري
براساس نتايج حاصل از روش تلفيقي ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش
RIAM پارامتر محيط زيستي
1 0/1941 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات منفي معني دار (-D) زيبايي شناختي
2 0/1630 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) آبهاي سطحي
3 0/1578 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) آبهاي زير زميني
4 0/0740 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) بهداشت
5 0/0674 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) كشاورزي
6 0/0661 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) جانوران
6 0/0661 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) گياهان
7 0/0658 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) كاربري اراضي
8 0/0450 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) خاك
9 0/0405 اثرات منفي متوسط (-C) اثرات منفي (-B) اشتغال
10 0/0303 اثرات منفي (-B) اثرات منفي (-B) طرحهاي توسعه آتي
11 0/0150 اثرات منفي اندك (-A) اثرات منفي اندك (-A) كيفيت هوا
11 0/0150 اثرات منفي اندك (-A) اثرات منفي (-B) صدا

145 جدول19- مقايسه ميزان تأثير پذيري هريك از پارامترهاي محيط زيستي در محدوده شماره4، براساس نتايج حاصل از اجراي هر يك از روش ها
رتبه ميزان تأثير پذيري (حاصل از
(AHP روش وزن اختصاص يافته در روش
AHP ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش تلفيقي ميزان تأثير پذيري براساس
نتايج حاصل از روش RIAM پارامتر محيط زيستي
1 0/1946 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) بهداشت
2 0/1930 اثرات بسيار منفي (-E) اثرات بسيار منفي (-E) آبهاي سطحي
3 0/0803 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) جانوران
3 0/0803 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) گياهان
3 0/0803 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي متوسط (-C) زيبايي شناختي
3 0/0803 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي معني دار (-D) كشاورزي
3 0/0803 اثرات منفي معني دار (-D) اثرات منفي متوسط (-C) طرحهاي توسعه آتي



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید