علوم و تكنولوژي محيط زيست ، دوره هفدهم، شماره سه، پاييز 94

طراحي پايدار محيط و منظر در پارك حاشيه شهري يزد

*1علي رضائي[email protected] 2حسنعلي لقايي
حسين بري ابرقويي3
عليرضا ميكائيلي تبريزي4

تاريخ دريافت: 25/6/89 تاريخ پذيرش:21/10/89

چكيده
زمينه و هدف: اين تحقيق در راستاي معرفي معيارها و روش ها جهت طراحي فضاهاي باز تفرجي علاوه بر اصول طراحي منظر در مناطق گرم و خشك فلات ايران با مطالعه موردي يزد مي باشد. شناخت كامل عناصر اقليمي اين مناطق و نحوه تاثير آن ها بر روي شرايط آسايش انسان در فضاي باز، زمينه اوليه مطالعه را تشكيل داده، سپس به نحوه كاهش اين تاثيرات و تعديل آن پرداخته شد.
روش بررسي: با نظر سنجي در سطح شهر نسبت به تعيين عملكردهاي فضاهاي تفرجي يزدو ارتباط آن با فضاي سبز پرداخته شد. نتايج نشان داد كه تاج پوشش زياد در تعديل اقليم و جذب مردم نقش دارد و همچنين وجود آب در فضاهاي مورد علاقه مـردم نقـش اصـلي راايفا مي كند. فضاي منتخب مردم علاوه بر وجود برودت تبخيري ناشي از آب و گياهان پوششي، ارجعيت موقعيـت مكـاني شـيب شـماليدامنه كوه و علاقه به منظر بومي و كفپوش هاي آجري هماهنگ با بستر طبيعي بود. بدين ترتيب معيار هاي طراحي كاشت با گونـه هـاي گياهي مناسب شكل گرفت كه در جهت ايجاد يك ميكر و اقليم و يا مينياتوري كردن فضاي مركزي به همراه كاهش جـذب اشـعه آفتـاب مي باشد.
يافته ها و نتايج: در انتها با تطبيق نتايج نظر سنجي و چگونگي تاثير عناصر اقليمي نتايجي به عنوان معيار همانند جهت گيـري مناسـبفضاهاي باز و مسيرها و رعايت تناسبات مناسب اين فضاهاو ايجاد شيب هاي مصنوعي شمالي در فضاي مينياتوري مركـزي بـراي گياهـانپوششي و خاص و استفاده از تكنيك هاي طراحي كاشت جهت ايجاد ميكرو كليما كه از نتايج اين تحقيق مي باشد معرفي شد.

دانشجوي كارشناسي ارشد مهندسي طراحي محيط دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات *(مسوول مكاتبات).
دانشيار گروه شهرسازي دانشگاه تهران و مدير گروه طراحي محيط دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات
استاديار گروه علوم پايه دانشگاه پيام نور يزد
دانشيار گروه منابع طبيعي دانشگاه گرگان

واژه هاي كليدي: مناطق گرم و خشك، طراحي منظر، تفرج، اقليم آسايش، طراحي كاشت.
مقدمه
امروزه با توجه به لزوم توسعه هماهنـگ و پايـدار كـل كشـور واستفاده بهينه از سرزمين ، برنامه هاي توسعه صنعتي و معـدنيسازگار با مناطق گرم و خشك به همراه صنايع خدمات جنبي و حفظ كشاورزي مختصر موجود در اين منـاطق در حـال برنامـهريزي و اقدام است. در كنار اين توسعه، مدنيت سكونت گاه ها با كاركردهـاي جديـد اقتصـادي- اجتمـاعي و اقليمـي هماهنـگ نيست (1) به طوري كه شهرهاي اين مناطق بـا كمبـود سـرانه كارآمد فضاي سبز و عدم كاركرد اجتماعي مناسب فضاي سبز و فضاهاي تفرجي روبروسـت و عمـلاً ارتقـاي كيفيـت زيسـتي بـامعيارهاي اهداف توسعه اي در نظر گرفته شده براي اين مناطق صورت نگرفته است. به طوري كه بعضي از اهداف جنبي توسـعهاي هماننـد تفرجگـاه هـا و فضـاي بـاز شـهري بـا عـدم تقاضـا روبروست؛ و اين مسئله بر روي توسعه همه جانبه و پايـدار ايـنمناطق اثر گذاشته است. لذا لزوم تحقيقات بيشتر در اين زمينـهجهت كاهش هزينه هاي مصرف آب و منابع بـه همـراه توسـعهپايدار و بالا بردن كارآيي مجموعه هاي سكونتگاهي لازم به نظر مي رسد.در حالي كه در گذشته سكونت گاه هاي وسـط بيابـان ها با هجم حداقل سه برابري فضاي باغات و مزارع احاطـه شـدهبود(2). لذا سعي اين نگارش بر ايـن اسـت كـه راهـي را جهـتمطالعات بيشتر باز كند كه با تحقيق روي مجموعه شـهري يـزدشروع شده، و با معرفي الگوها و معيارهاي مي توانـد راهگشـايخوبي جهت توسعه فضاهاي باز تفرجگاهي در شـهرهاي گـرم وخشك باشد.
2- روش تحقيق:
در مرحله طـرح ريـزي ذهنـي، در ابتـدا بـا مطالعـاتي علمـي – پژوهشي صورت گرفته به اطلاعات پايه اي اقليمـي و چگـونگيتاثير آن بر روي اقليم آسايش رسـيده و بـا مطالعـات ميـداني ومرجعهاي زنده همانند مصاحبه بـ ه اطلاعـات پايـه اي و آمـاريبراي رسيدن به اهداف كاربردي انجام شده است. ايـن اطلاعـاتاز سطح شهر نمونه( يزد) با نظر سنجي بدسـت آمـده اسـت.لذامراحل اصلي تحقيق به صورت زير مي باشد.
2-1- شناخت و تبيين موضوع با مطالعات علمي – پژوهشي و اقليمي منطقه يزد
2-2- استفاده از مطالعات ميـداني بـا مصـاحبه از 220 نفـر درسطح شهر يزد.
2-3- تحليل نظر سنجي و استنتاج نتايج
4- تطابق نتايج نظر سنجي با استانداردها و مطالعات اقليمي شهر و مطالعات پيشين 2-5- معرفي معيارهاي مورد نظر
چهارچوب نظري پژوهش
مطالعات روند تاريخي منظـر سـازي و تفـرج گـاه هـا در مناطق گرم و خشك ايران و جهان
شناخت اقليم و تحليل پارامترهاي اقليمي مناطق گـرم وخشك ايران
شناخت اصول و مباني طراحي پايـدار و بيـوم و بردبـاريپوشش گياهي مناطق گرم و خشك
استنتاج نتايج و تطبيق با مطالعات ميداني (نظر سـنجي ) در راستاي بومي سازي معيارها

3- ادبيات و تاريخچه موضوع:
مبحث، طراحي منظر پايدار، مبحثي نو در محافـل دانشـگاهي وعلمي مي باشد كه با معماري پايدار آغاز شده است اما در مـوردتفرج گاه هـا و پـارك هـاي شـهري در منـاطق گـرم و خشـكهيچگونه تحقيق مشخصي صورت نگرفته است تحقيقات خارجي نيز به دليل تفاوت هاي بيابان هاي عمده دنيا همانند پايين بودن ارتفاع از سطح درياهـاي آزاد و نزديكـي بـهجريانهاي هواي اقيانوسـي و مسـائل بـومي و فرهنـگ عمـوميمنطقه اجراي آن تحقيقات را در ايران عملي نمي سازد.
ولي طراحي كاشت جهت كاهش اثرات اقليمـي منـاطق گـرم وخشك بر روي اقليم و خود فضاي سبز قدمت بسيار بيشتر دارد ؛ شايد بتوان گفت به انـدازه قـدمت ايجـاد قنـات در ايـران كـهبيشتر از 2000 سال مي باشد .كشاورزان به خـوبي يـاد گرفتـهبودند ،كه در كشـتزارهاي خـود جهـت جلـوگيري از سـرعت وذرات شن ريزه باد و در طرف باد غالب با درختان گـز و پـده وداغداغان وغيرو بادشكن درست كنند يا با هدف كـاهش اثـراتتابشي آفتاب سوزان درختان مرتفـع در طـرف جنـوب و غـربزمينهايشان كشت كنند.
و در پاي نخل هاي خود در بم و بافق و طبس درختان مركبات و در زير آن يونجه ويا ديگر غلات كشت مي نمودند،به صـورتيكه درختان نخل براي مركبات يـك ميكروكليمـا ي خـوبي بـهوجود مي آورد و درختان مركبات براي يونجـه يـا زراعـت هـايديگر شرايط رويشي خوبي به وجود مي آوردند. (3)
4-چهارچوب نظري
4-1- مطالعات عناصر اقليمي و راههاي كاهش اثرات سوء اقليمي مناطق گرم و خشك فلات مركزي ايران.
مناطق گرم و خشك فلات مركزي ايران و تفـاوت هـاي آن بـابيابان هاي ديگر جهان:
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل ميشـود ، به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربـي به طرف استوا در حركت اند، هوا بسيار خشك است. اين بادهـا هنگام عبور از قارههاي بزرگ، بيشتر رطوبت خـود را از دسـت ميدهند. علاوه بـر ايـن ، در منـاطق نيمـه اسـتوايي كـه جـزء مناطق پرفشار هستند، هـوا بـه دليـل حركـت از قسـمت هـاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود. توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگيهاي ديگري همراه است. ازنظـر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي منظر اهميت فراوانـي دارد. (4)
4-2-تفاوت هاي بيابان هاي فلات مركزي ايران با ديگر بيابان هاي جهان:
الف- گرماي بسيار شديد به دليل قرار گرفتن مـابين كوههـا وعدم جريان هوا و رطوبت كم
ارتفاع زياد از سطح درياهاي آزاد (به طـور ميـانگين 1300 متر)
خشكي بيش از حد به دليل فاصـله از درياهـا و اقيانوسـها وقرار گرفتن مابين كوهها
داراي حداقل مطلق بسيار پايين(16- الي 25- سـانتيگراد)به دليل ارتفاع از سـطح دريـا و همچنـين دارا بـودن اخـتلافدرجه حرارت شبانه روز و فصول(5)

نظر سنجي از مردم و تحليل اطلاعات به دست آمـدهدرجهت تعيين فضاي مناسب مردم
5-1- اهداف:
تعيين علاقه هـاي مـردم اسـتفاده كننـدگان در اولويـت بنـدي ضوابط طراحي اين مناطق و تعيـين عوامـل نـامطبوع در فراينـد طراحي هاي گذشته همچنين بومي سـازي معيارهـا ي غربـي و بروني با فرهنگ و اقليم خاص اين مناطق و تعين سازگاري هاي طراحـي كاشـت و معرفـي آن هـا و معرفـي بهتـرين راهكـار در بهسازي پارك ها و تفرج گاه هاي موجود. نظـر سـنجي در شـهر يزد و براي 220 نفر انجام مي شود. اين نظـر سـنجي بـه دلايـل عدم حذف عامل نزديكي به پارك در استفاده مستمر متقاضـيان؛ در سطح شهر و نه در سطح پارك ها، به صورت تصـادفي انجـام مي شود. نحوه بررسي نظرات تحليل فضايي مكان تفرجـي برتـردر نظر سنجي و معرفي روش هاي بكار رفته به عنوان معيـار در طراحي فضاهاي تفرجي در مناطق گرم و خشك مي باشد.
5 -2- سوالات نظر سنجي :
1 –كدام پارك شهرتان بيشتر مورد پسند تان واقع مي شود .
(بدون در نظر گرفتن فاصله) در اين سوال پارك هاي معروف با مساحت 2 هكتار به بالا مورد سوال قرار مي گيرد. هفت تير
…….آزادگان …… كوهستان……. بزرگ شهر…… غدير……..
با كدام دلايل زير از آن پارك بيشتر لذت مي بريد.
الف – نزديكي به محل سكونت ب- امكانات تفريحي و رفاهي زياد ج- مناظر زيبا و لذت بخش د – بزرگي پارك ه – نبود پارك ديگر در شهر
از كدام قسمت فضاي پارك بيشتر لذت مي بريد؟ آبنما و درياچه كوه وفضاي سبز (دامنه كوه)

امكانات رفاهي و تفريحي مسيرها با درختكاري انبوه با مسيرهاي پياده گياهان پوششي با چمن كاري
به نظر شما به كدام دليل آن فضا زيباتر شده است ؟ الف : وجود آب ب: فضاي سبز مناسب ج: داراي شيب و اختلاف ارتفاع د: امكانات تفريحي و ورزشي
بيشتر در چه زماني استفاده از فضاي پارك براي شما لذت بخشتر است؟
الف : قبل از ظهر ب: بعد از ظهر ج: غروب شب:
6 – بيشتر استفاده شما از پارك چگونه است؟ الف: پيك نيك و تفريح گروهي ب: پيك نيك و تفريح خانوادگي ت: پيك نيك و تفريح فردي د: استفاده از وسايل ورزشي و بازي
– به نظر شما كدام يك از موارد زير مشكل اساسي پارك مي باشد؟
الف: آفتاب شديد و گرما
ب: بادهاي مزاحم (داغ در تابستان و سرد در زمستان) ج: آلودگي صدا موجود در اطراف (ناشي از ترافيك) د: عدم زيبايي محيط كلي
7- به نظر شما كدام يك از موارد زير مشكل اساسي پارك مي باشد؟
الف: آفتاب شديد و گرما ب: بادهاي مزاحم (داغ در تابستان و سرد در زمستان) ج: آلودگي صدا موجود در اطراف (ناشي از ترافيك) د: عدم زيبايي محيط كلي
8 – در فضاي سبز پارك كداميك زيبا تر و خوش آيند تر است؟ الف) درختكاري و درختچه ها
گلكاري ها.
گياهان پوششي (چمن و بوته ها)
گياهان بالا رونده(پيچها و گياهان روي ديوارها و آلاچيق ها (سطوح عمودي) ذ) هيچكدام
9- به نظر شما در فضاي سبز كدام موارد كمتر كار شده است؟ الف) درختكاري و درختچه ها ب) گلكاري ها
گياهان پوششي (چمن و بوته ها)
گياهان بالا رونده(پيچها و گياهان روي ديوارها و آلاچيق ها (سطوح عمودي) ذ) هيچ
10- به نظر شما كدام جاذبه طبيعي به ارزش اين پارك افزوده است؟ الف) طبيعي ب) تاريخي
ج) منطقه شهري خاص( بازار – خيابان اصلي – مكانهاي ورزشي و ….) د) هيچكدام
– چه نوع جاده هاي داخل پارك را بيشتر دوست داريد؟ الف) آسفالته ب) بتن ريزي شده ج) سنگ فرش د) آجر فرش ذ) ماسه ريزي شده
– اگر براي تفرجگاه وروديه گرفته شود آيا باز هم به پارك مراجعه مي كنيد؟ بله خير اگر وروديه تعريف شود تا چقدر مناسب است:
الف) 100 تومان ب)200 تومان ج) 500 تومان د) 1000 تومان 5-3-مشخصات كلي پنج پارك اصلي سطح شهر يزدكه مورد نظر سنجي قرار گرفته اند.:
پارك هفت تير : مساحت 3 هكتار – نزديكي در مركز شـهرپوشش گياهي غالب چنارو نارون- سن ساخت 70 سال – سن تبديل به پارك عمـومي 40 سـال – امكانـات تفريحـي –رفاهي: متوسط به بالا
پارك آزادگان: -مساحت 3/5 هكتار -سن ساخت40 سـالنزديك بافت مسكوني مرفه نشـين – گونـه هـاي غالـب نـارون و كاج سياه- امكانات تفريحي رفاهي : متوسط پارك كوهستان: مساحت: 100هكتار- سن :14 سـال – امكانـاتتفريحي رفاهي :نسبتا خوب- فاصله از مركز شهر : 7 كيلومتر پارك غدير: مساحت: 4هكتار- سن :40 سال- امكانات تفريحـيرفاهي :متوسط- فاصله از مركز شهر : 2 كيلومتر- پـارك بـزرگشهر: مساحت 40 هكتار- سن 20 سـال – امكانـات تفريحـي ورفاهي :متوسط- قرار گرفته در بافت مسكوني قشر متوسط

5-4 – تحليل نتايج نظر سنجي:
پارك كوهستان يزد با 56 در صد نظرات بهترين فضاي تفرجي يزد انتخاب شد و از نظر 65 درصد استفاده كنندگان مناظر زيبا و لذت بخش بهترين معيار جهت انتخابشان بود ، كه نشان از پتانسيل فضايي مناسب در جذب مردم شهر مي باشد.
نتايج نشان داد كه دليل انتخاب پارك هايي كه در روز استفاده مي شود درختكاراري انبوه و مسيرهاي اطراف آنها ملاك حبوبيت بوده ولي در پارك كوهستان كه درختكاري مناسبي ندارد و در شب استفاده مي شود دامنه كوه با فضاي سبز كه عمدتا از گياهان پوششي انبوه مي باشد، محبوبيت بالايي دارد و در تمام فضاها وجود آبنما و آب دومين دليل مردم جهت استفاده از آن فضا مي باشد.

نمودار1 – دلايل اصلي لذت بخش بودن فضا از نظر مردم

نمودار 2- انتخاب بهترين زمان تفرج در طول شبانه روز

با مشاهده نمودار 2 مشاهده مي شـود زمـان انتخـاب تفـرج درپارك هايي كه داراي فضاي سبز مناسبي هسـتند در طـول روزبيشتر استفاده مي شوند ، وجود درختكاري مناسـب در اطـرافسايت و درختكاري انبـوه در اطراف مسيرها مي تواند تاحدي دماي زياد را تعديل كند همچنين برودت تبخيري ناشي از
وجود آبنما تاثير مناسبي در تعديل دما و رطوبت فضـاهايتفرجگاهي دارد.

نمودار 3- مشكل اساسي پارك ها جهت تفرج

900462-1272513

4698778-771624

روندهپوششي(چمندرختچه هاو بوته ها) پارك هفت تير
پارك آزادگان
پارك كوهستانتمام پاركها نمودار 4- ميزان مطلوبيت عناصر فضاي سبز در پارك ها

با مشاهده نمودارهاي 3 و 4 مشاهده مي شود در پارك هايي مشكل اصلي از نظر بازديد كنندگان گرماي زياد و بادهاي داغ تابستان و سرد زمستان مي باشد مطلوبيت فضاي سبز از نظر درختكاري در آنها پايين است .همچنين در نتايج نظر سنجي از مردم مطلوبيت سنگ فرش متناسب با بستر و آجر فرش كه از نظر جذب حرارتي و انعكاس مناسب آفتاب از مطلوبيت بهتري برخوردارند(بيش از 70 درصد).
5 -5 – نتايج حاصل از نظر سنجي:
5 -5 -1: پتانسيل ها و موارد مناسب از نظر مردم كه در فضاها رعايت شده
ايجاد مناظر طبيعي همانند تپه ها و مسيرهاي آب جاري و آبنماهاي وسيع در جهت تلطيف منظر مناطق خشك.
ايجاد شيب و منظر سازي با ديوارچه ها و سطوح شيبدار براي مردم تنوع و زيبايي خاصي به وجود مي آورد.
سعي شود بيشتر شيب ها كه در جهت استفاده از تفرج و فضاهاي تفريحي استفاده مي شود رو به شمال (پشت به تابش خورشيد) باشد.
ايجاد آبنماهاي نسبتا مناسب نسبت به مقياس پارك و در محل مناسب از اولويت هاي طراحي جهت افزايش رطوبت باشد.
زيرا به تنظيم اقليم آسايش استفاده كنندگان كمك زيادي مي كند .
مصالح مناسب در بدنه ها همانند سنگ به صورت نامنظم
(بادبر) و مصالح مناسب در كفپوش ها همانند سنگفرش و آجر فرش جهت هماهنگي با محيط و عدم بازتاب نور و جذب مناسب نور خورشيد به همراه مقاوت در برابر حد اقل و حداكثر مطلق محيطهاي گرم وخشك بايد مد نظر قرار گرفتهشود.
استفاده از گياهان پوششي به ميزان مناسب در فضاي تمركز فعاليت ها و با سنجش مصرف آب بايد لحاظ شود،در فصل معرفي معيارها به تفصيل نحوه طراحي و اجراي موارد بالا بيان خواهد شد.
5 -5 -2 – كمبودها ( موارد مورد علاقه مردم كه در فضاي بالا رعايت نشده )
استفاده از درختكاري در جهت ايجاد يك ميكرو كليما
(كاهش دما و تبخيرو باد) در فضاهاي منتخب در برنامه ريزي فيزيكي و طرح اوليه سايت در نظر گرفته شود.
استفاده از اندازه مناسب در طراحي فضاهاي تجمع بدون پوشش گياهي (فضاهاي سخت)
استفاده از درختكاري در كليه فضاها (جهت تامين سايه- كنترل باد – كاهش تبخير و افزايش رطوبت) 4- طراحي مناسب مسيرهاي تفرجي و پياده با عرض مناسب جهت كاهش تابش آفتاب و تبخير
استفاده از آلاچيق ها (سايه اندازهاي متفاوت) و با مصالح متفاوت در تامين سايه بعضي فضاها در تركيب با درخت.
استفاده از ديواره هاي سبز و گياهان بالا رونده با استفاده از داربست ها
به دليل گرماي زياد و بيشتر استفاده از شب براي تفرج؛ به نورپردازي جهت ايجاد محيطي امن توجه شود.
به دليل استفاده بيشتر از شب جهت تفرج بهتر است در طراحي كاشت محوطه هاي داراي خدمات بيشتر و مركزي؛ از گونه هاي درختچه اي و درختاني كه تشكيل تاج را در ارتفاع پايين دارند ،كمتر استفاده شود.
6-مناطق گرم و خشك واقليم آسايش انسان:
در مناطق گرم و خشك شناخت رابطه اقليم و ويژگيهاي فيزيو لوژيكي بدن انسان از اهميت ويژه اي برخوردار است ؛ در اين رابطه نيازهاي بدن انسان به دماي مناسب و رطوبت مناسب محيط اطراف از اهميت بسياري بر خوردار است. [بحريني، سيدحسين، 1380] بدن انسان در دماي 20 الي 25 درجه سانتي گراد تعادل و تبادل گرمايي خوبي با محيط دارد .در اين تبادل دماي بدن انسان 37 درجه و دماي پوست 32 درجه است .لذا اضافه انرژي فعاليت هاي فيزيولوژيكي بدن و دستگاهاي داخلي به راحتي تعديل مي شود .
در مناطق گرم و خشك اكثر ماههاي سال( اواسط ارديبهشت الي اواست شهريور) دما بين 30 الي 50 درجه سانتي گراد است.
توجه داشته باشيم تبخير آب از بدن انسان تعادل حرارتي بين بدن انسان و محيط گرم ايجاد مي كند؛ رطوبت نسبي در مناطق گرم وخشك بيشتر اوقات كمتر از 25 درصد مي باشد و اين براي تبخير مناسب است ولي در مناطقي با رطوبت بالاو دماي بالا اين عمل صورت نمي گيرد و براي انسان بسيار آزار دهنده است كه بايد دما را پايين بياوريم. در مناطق گرم و خشك اگر چه تبخير صورت مي گيرد ولي رطوبت بدن كاهش يافته و تعادل خوبي بين جذب آب معده و تبخير از پوست وجود ندارد كه باعث خشك شدن پوست و كاهش راندومان فعاليت هاي بدن انسان مي شود(4).
بنابراين، نسبت درجه حرارت و رطوبت نسبي هوا در ايجاد احساس آسايش انسان تاثير دارد. البته واكنش بدن در برابر شرايط اقليمي پديدهاي تجربي است و در فرهنگها و مناطق جغرافيايي مختلف، متفاوت است.
چگونگي تاثير عناصر اقليمي بر منطقه آسايش انسان در منطقه مورد مطالعه (يزد)
7-1 – تاثير آفتاب بر منطقه آسايش:
با بررسي جدول آماري مابين سال هاي 1993 لغايت 2003 مشخص مي شود بيشترين ساعات آفتابي ماهانه 8/376 ساعت بوده است. به طور متوسط 12 ساعت و 10 دقيقه ساعات آفتابي داريم (منبع هواشناسي يزد)– همانطور كه در ابتداي فصل گفته شد به ازاي هر ساعت 750 كيلو كالري در هر ساعت در متر مربع در سطوح افقي انرژي توليد ميكند و با افزايش پرتو منعكس شده از سطوح باير زمين، شدت آن بيشتر ميشود. لذا بايد از رسيدن آفتاب و حتي انعكاس آن در سطح زمين جلوگيري شود. دارد محاسبات و آزمايشهايي كه در اين موردانجام شده نشان مي دهد كه هر 5/12 كيلو كالري انرژي خورشيدي در ساعت ميتواند 8/1 درجهي سانتي گراد كاهش دماي هوا را جبران كند. (4)
7-2 – دما و چگونگي تاثير بر اقليم آسايش انسان با بررسي آمار 10 ساله دما در يزد(منبع: هواشناسي يزد) ميانگين گرمترين ماه سال (مرداد) در يازده سال 1993 الي 2003 در حدود8/39 درجه سانتيگراد مي باشد. لذا بايد از تابش آفتاب و جذب آفتاب در سطوح فضاي تفرجي كه باعث افزايش دما مي شود جلوگيري كرد ، تا حدي بايد از جريان همرفت هواي گرم محوطه هاي حاشيه فضاي تفرجي و فضاي اصلي با حائلهاي پوشش گياهي جلوگيري كرد. (6) 7-2 – رطوبت و چگونگي تاثير بر اقليم آسايش انسان:
با بررسي ميانگين درصد رطوبت هوا در ماههاي مختلف سال در دوره آزماي ده ساله(1993 الي 2003، منبع :هواشناسي يزد) مشاهده مي كنيم حد اكثر رطوبت نسبي در ماههاي گرم سال (خرداد الي شهريور) از 18 درصد تجاوز مي كند . لذا با توجه جدول پن واردن ما مي توانيم رطوبت را تا هفتاد درصد نيز بالا ببريم(6). در حالي كه اين رطوبت هوا از طريق تبخير بالا مي رود . مي تواند انرژي خود را از آفتاب و گرماي محيط بگيرد يه بعبارتي گرماي تابيده شده به سطح آب يا پوشش گياهي به همراه گرماي هواي اطراف صرف تبخير آب مي شود و باعث كاهش دماي محيط مي شود ، در حالي كه اين رطوبت به علت خشكي بيش از حد هوا باعث جلوگيري از جريان تبخير از بدن انسان نمي شود. (7)
7-3 -تاثير باد بر منطقه ي آسايش:
سرعت جريان هوا به دو طريق بدن انسان را تحت تاثير قرار مي دهد. جريان هوا، از يك سو مقدار تبادل حرارتي از طريق همرفت (جا به جايي هوا در اثر اختلاف دما) را مشخص ميكند و از سوي ديگر، ظرفيت تبخير در هوا و در نتيجه، ميزان خنك شدن بدن از طريق تعريق را تعيين مينمايد. (4)
بنابراين در دماهاي بالا، يك سرعت بهينهي باد وجود دارد كهدرآن سرعت، بدن تا بيشترين حد ممكن خنك ميشود. كاهش سرعت هوا از اين حد باعث افزايش دماي پوست و افزايش آن باعث گرم تر شدن بدن از طريق همرفت ميشود. اين حد مطلوب سرعت باد ثابت نيست و به عواملي چون دما و رطوبت هوا، قدرت بيولوژيكي بدن و پوشش فرد بستگي دارد.
با مشاهده آمار ده ساله باد سنج هاي ايستگاه سينوپتيك يزد ميانگين روزهاي باد خير يزد برابر 58 روز در سال بوده است كه حداقل 22 روز و حداكثر 171 روز را شامل مي شود . جهت غالب باد در يزد شمال غربي (17درصد) و بسي از آن بادهاي غربي (12 درصد) و بادهاي جنوب شرقي (10 درصد) است. كه بيشتر در زمان اواخر زمستان و بهار مي وزد (درست زماني كه گياهان در شروع رشد خود بوده و نياز به حفظ رطوبت خود دارند) (8)
8-نتيجه گيري و معرفي معيارهاي طراحي منظر پايداردر منطقه مورد مطالعه:
8-1- جهت گيري مناسب معابر و فضاهاي باز و ساختمان ها
جهت گيري ها ساختمان ها، بخصوص در ايران بايد به طرف جنوب باشد ولي باد غالب و باز شوها را بايد در نظر گرفت. اما جهت گيري مسيرها بادر نظر گرفتن باد هاي سرد زمستان و گرم تابستان باشد . بهتر است بيشتر مسيرها به سمت شمال –جنوب با انحراف 30 درجه به طرفين باشد تا درختان بتوانند سايه مناسب را در طول روز به مسير بدهند. البته مسيرهاي اصلي با اين شرايط و مسيرهاي فرعي درجه 2 و 3 به دليل داشتن عرض كمتر از 3 متر با در نظر گرفتن مسير بادهاي مزاحم در هر منطقه مي توانند در جهت هاي متفاوت طراحي و اجرا شوند. توجه داشته باشيم در يزد ودر فصل سرد: فضاي باز عريض و از تونل باد سرد اجتناب شود (بادشكن مناسب در مدخل شمال غرب و جنوب شرق) 8-2-در نظر گرفتن تناسبات
در كليه معابر و فضا هاي باز بايد توجه داشته باشيم عرض معابر پياده از قطر تاج حد اكثر بهترين درخت سايه انداز در منطقه به عنوان مثال يزد و اكثر مناطق گرم و خشك ايران كهنارون مي باشد(5 متر) تجاوز نكند . البته اين براي مسير هاياصلي است.و فقط براي مسيرهايي تعريف مي شود كه شاهراه اصلي پياده يا محور اصلي فضا باشند. زيرا براي تامين شرايط ايده آل تامين سايه – آفتاب و كنترل گرماي كف بايد در تابستان سايه مناسب داشته باشيم. البته به شرايط خاك و آب نيز براي رشد گياه بايد مطمئن بود. توجه داشته باشيم اگر با توجه به شرايط سايت و دسترسي هاي اطراف نياز به مسير عريض داشتيم .مي توانيم از داربست يا سايه انداز با گياهان رونده خزان دار استفاده كنيم. و يا از سايه اندازهاي جمع شونده استفاده كنيم.(توجه داشته باشيم ، تناسبات مسيرها در تعين جهت گيري آنها مهم است)) ارتفاع درختان در افزايش ساعات آفتابي مهم است و بهتر است . در شرايط ايده آل تامين سايه ارتفاع درختان اطراف مسيرهاحتي الامكان 7 برابر عرض مسيرها باشد. (زيرا در وسط روز سايه عمودي اجسام در مدار
32 درجه تقريبا 7/1 ارتفاع آن است)
8-3-استفاده از سايه اندازهاي طبيعي و سايبان هاي مصنوعي
به دليل شرايط سخت مناطق گرم و خشك استفاده از سايبان براي بعضي فضاها اجتناب ناپذير است.لذا معيارها به صورت زير تبيين مي شود.
الف) در جبهه غرب و شرق معابر و فضاهاي باز ار رواق يا تيفه هاي چوبي يا ستوني (ترجيحا متحرك)براي تامين آفتاب و سايه مورد نياز.
ب) در معابر و فضاهاي باز با كشيدگي شرقي-غربي و تاحدود 30 درجه انحراف انتخاب ارتفاع تاج يا سايه اندازهاي مصنوعي را بيش از دو برابر عرض معبر تعيين مي كنيم.البته به شرط رعايت فاصله مناسب از معبر و ارتفاع تشكيل تاج براي تامين آفتاب در زمستان. (عرض جغرافيايي 32 درجه- h 7/1) ج) پس معابر شرقي- غربي و تا حدود 30 درجه انحراف به طرفين را به صورت عريض و سايبان هاي (ثابت : رواق و يا متحرك: درختان) در ضلع رو به جنوب در نظر بگيريد.
د) در جبهه رو به جنوب درختان برگريز را به عنوان سايبان
متحرك براي كنترل سايه و آفتاب و بوته هاي هميشه سبز رادر جبهه شمالي براي كنترل يخبندان در نظر بگيريد.
پايه هاي سايبان هاي مصنوعي و تيرهاي افقي از چوب استفاده شود و از پيچ هايي چون پيچ امين الدوله و پيچ گليسين و مو مي تواند، سايه مورد نياز را در فصل تابستان تامين كند.
8-4- براي كنترل سايه- آفتاب و همچنين تامين جهت مناسب براي كاشت گونه ها، پيچش يا خمش در مسيرها مي تواند موثر باشد.
مسيرهاي شمالي -جنوبي در تابستان بيشتر نور خورشيد جذب مي كنند لذا بهتر است براي تامين سايه در طول حركت با پيچش 90 درجه در طول معين، امكان تامين سايه با درختان را به وجود مي آوريم . يا مي توانيم با خمش (منحني) در طول معين ( حد اكثر 100 متر) به اندازه 90 درجه قسمت هايي از طول مسير را داراي سايه كنيم. (9)
8-5 – انتخاب مصالح مناسب با انعكاس مناسب نور و جذب حرارتي كم
به تركيب پوششهاي سبز گياهي، خاك و آب ( مصالح خيس مثل سفال نمدار) به عنوان منبع جذب حرارت و تعديل دما در فضاهاي باز عنايت داشته باشيد. (6)
از كاربرد مصالح بسيار روشن در كف و جداره مثل سطوح وسيع، روشن و صاف سنگ، با انعكاس بالا و ايجاد خيرگي پرهيزكنيد. مصالح كف و سطوح افقي فضاهاي باز (مخصوصاً عريض) را به لحاظ داشتن حداكثر تابش در فصول گرم، با جذب اشعه و حرارت تشعشعي بالا انتخاب نكنيد. از مصالح تيره رنگ مثل سطوح وسيع آسفالت، سنگ هاي تيره و … د ر كف و جداره ها پرهيز نماييد.وحتي الامكان، معابر پياده، به جاي آسفالت از سطوح آجر روشن، بتن و تركيب با سطوح سبز استفاده نماييد. ( استفاده از آجر فرش و آجر نما با جذب اشعه حدود 50 -30 درصد در كف و نما توصيه ميشود – در صورت مسقف نمودن فضاهاي باز، از انتخاب مصالحي مثل لوله هاي آهني كه با ايجاد حرارت تشعشعي به فضاي زير خود باعث گرم شدن آن شود، اجتناب كنيد. در طول معابر كنار ساختمان ها و ديواره ها از سطوح روشن و فضاي سبز براي كاهش شدتگرماي تشعشعي جداره استفاده كنيد.
8-6- استفاده از برودت تبخيري جهت كاهش گرماي هوا
براي تامين رطوبت و ايجاد برودت تبخيري از سطح آب، گياهان و خاك در فضاهاي باز ميتوان موارد زير را در نظر گرفت به دليل استفاده از آب براي آبياري بهتر است . آب را در ابتدا در درون آبنا يا جوي به صورت سيركوله. (نزديك 3 درصد و تا 10 درصد كل فضا ) در فضاي مركزي تفرج گاه ها استفاده نمود.گياهان پوششي همانند چمن و گياهان پوششي ديگر نيز در فضاي مركزي ميكروكليما مي توانند تا 5 در صد كل فضا با در نظر گرفتن منابع آب استفاده شوند.
8-7 – شيب بندي و ايجاد شيب ها و تپه هاي مصنوعي در سايت
شيب بندي و ايجاد تپه ها و دره هاي مصنوعي در داخل فضاهاي تفرجگاهي داراي محاسن زير مي باشد:
ايجاد منظر متفاوت با زمينه و شهرهاي كويري وايجاد زيبايي مضاعف در بر انگيختن هيجان بازديد كنندگان
ايجاد پتانسيلي در توسعه آبنماها و آب روان در ايجاد منظر لذت بخش و ايجاد صداي مطبوع در محيط
ايجاد شيب هاي پشت به خورشيد و كاهش تبخير در جهت كاشت گونه هاي متنوع پوششي ودرختچه اي
8-8- نور پردازي مناسب جهت استفاده مردم در شب
كليه مسيرهاي مركزي وفضاي مركزي از نور ملايم (چراغ هاي پاركي) و حتي الامكان كوتاه، روشن شوند.
كليه مسيرهاي فرعي و فضاهاي حاشيه اي جهت ايجاد حس امنيت با چراغ هاي 3 متري و در مواقع لزوم (وسيع بودن فضا) 9 متري روشن شوند و- با نور پردازي در آب (چراغ هاي زير آبي) وجود آب را براي مردم برجسته كنيم و با مشخص شدن عمق آب احساس امنيت بيشتري به استفاده كنندگان بدهيم.
8-10 – ارائه راهكارها و روش هاي طراحي كاشت در جهت تخفيف شرايط نامطلوب محيطي و فيزيكي براي گياه و استفاده كنندگان
8-10-1- ايجاد يك ميكرو كليما توسط كاشت گونه هايمقاوم در لا يه هاي خارجي پارك يا محوطه مورد نظر(حداقل اين لايه 10 متر با اشكوب بندي (ارتفاع هاي) متفاوت
استفاده گونه هاي گياهي لايه هاي خارجي از مقاوم ترين و كم نياز ترين گونه ها باشند مانند:كاج سياه – زربين -گز – داغداغان- عر عر – اقاقيا – سنجد
ايجاد درختان سايه انداز و بلند در كنار مسيرها و در قسمت جنوبي و غربي مسيرها جهت ايجاد سايه در فصول گر م و آفتاب مناسب در فصول سرد.
درصد زيادي از فضاي پارك (بيش از 70 در صد) با گياهان پوششي و مقاوم همانند: رزماري – اسطوخدوس – فرانكينيا و بومادران پوشانده شود(10).
از گياهان پهن برگ و پر نياز به صورت محدود و تك كاشت در اطراف فضاهاي نشستن و حتي المكان در محيط نيم سايه كشت شوند. مانند گونه هاي:چنار – اقاقيا چتري – بيد سفيد – بيد مجنون – توت نرك- برگ بو- زيتون تلخ- بر روي ديوارچه ها و تراسبندي ها گونه هاي رونده همانند – پيچ گليسين – پيچ امين الدوله – پيچ اناري – و مو استفاده شود

منابع
گلكار، كوروش، طراحي شهري پايدار در شهرهاي حاشيه كوير، مجله هنرهاي زيبا، سال 1379، شماره 8.
بحريني، سيد حسين، توسعه شهري پايدار: از فكر تا عمل، ماهنامه محيط شناسي، 1383، شماره 27 3. لقايي، حسنعلي با همكاري امير عشيري و پروانه رستم خاني، اصول طراحي فضاي سبز در فضاهاي مسكوني، چاپ اول، مركز تحقيقات ساختمان و مسكن وزارت مسكن و شهرسازي،1383، فصل دوم و سوم
كسمائي مرتضي، اقليم و معماري، انتشارات نشرخاك،1387، فصل دوم و سوم و پنجم
بري ابرقويي، حسين، پنه بندي اقليم كشاورزي استان يزد،1383، طرح تحقيقاتي اداره كل هواشناسي استان يزد، فصل دوم و سوم
تقوايي، سيد حسن، ديدگاه طراحي منظر بومگرا در مناطق گرم و خشك ايران (الگوي واحه)، پايان نامه دكتري معماري منظر، دانشكده معماري و شهرسازي دانشگاه شهيد بهشتي،1383، صفجات 116 تا 138 7. غفاري، علي، نظام استقرار و فرم معماري و شهرسازي در توسعه پايدار، مجله صفه،1381، شماره 34
جزيره اي. محمد حسين، 1380، جنگل كاري در خشكبوم، مؤسسه انتشارات چاپ دانشگاه تهران، فصل دوم و سوم و چهارم
لقمان، حسين، طراحي منظر جاده ها و بزرگراها بااستفاده از گياهان مقاوم به خشكي و سطوح آبگير باران، مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري وزارت جهاد سازندگي،1376، فصل سوم و چهارم
mary Rose Duffield(1992) (landscape architect) ،Warren d.jones(professor of landscape architecture، university of Arizona ،Plants for dry climates-how to select،Grow and enjoy، printed in u.s.a ، 1992، page 9-26

-43365202673

12 علوم و تكنولوژي محيط زيست، شماره 66 ،پاييز 94 رضائي و همكاران

Construction of sustainable environment and landscape on the borderline- parks of Yazd province

Hosseinali Lakaei١
Hossein Bari Abarghouei٢
Alireza Mekaeili Tabrizi٣
Ali Rezaei٤

Abstract
Aimes and Objectives: This study introduces the parameters and methods of the construction of open joy lands in Yazd Province.
Methods: During the present project، for the identification of the climatic factors and their impact on the people in open places، the basic pattern of the project was constructed and the effect and decrease of these climatic factors was noted.
Results: The data of the functioning of open joy lands and their relation with the green areas was estimated according to the viewpoints of the Yazdian citizens. The results have shown that the covered joy lands have a great impact on the climatic changes and the people and the presence of water in such areas is of great interest for the people (٤٠٪ of the views). The areas of interest of the people were abundance of water، shady trees، and sloppy regions of the northern mountains. The other thing of interest for the yazdian citizens was the presence of classical pathways covered with stone tiles or bricks، connected with the green land area (for the least absorption of sun rays). Another parameter was the miniaturization or creation of a natural climate via the growth of different plants to minimize the sun rays absorption.
Conclusion: The present results show that open joy lands should be constructed in such a way that they should have green areas and artificial sloppy regions، like those of northern areas، with different kinds of shady trees using different techniques of sowing to create a miniaturized climate.

Key words: Warm and dry regions، landscape design ،recreation، soothing climate، sowing techniques.

١- Department of Climate-Construction Engineering, Science and Research Center, Islamic Azad University, Tehran, Iran
٢- Department of Urban Development, University of Tehran, Tehran, Iran
٣- Department of Agriculture, Payame Noor University, Yazd, Iran
٤- Department of Natural Resources, Gorgaan University, Gorgaan, Iran

-5265202673

بررسي و شناسايي ميكروجلبك ها … 13



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید