علوم و تكنولوژي محيط زيست ، دوره هفدهم، شماره سه، پاييز 94

تاثير ميزان كل مواد آلي (TOM) و دانه بندي رسوبات در پراكنش اجتماعات ماكروبنتيك رودخانه حفار غربي در خرمشهر

زينب غلامي 1 [email protected]سيدمحمدباقرنبوي2

تاريخ دريافت: 18/11/88 تاريخ پذيرش:27/6/89

چكيده
زمينه و هدف: شهر خرمشهر در 128 كيلومتري اهواز و در جنوب غربي خوزستان واقع است. رودخانه كارون قبـل از رسـيدن بـه خلـيجفارس در شهر خرمشهر به دو شاخه بهمن شير و حفار تقسيم مي شودكه باتوجه به اهميـت رودخانـه حفـار و وضـعيت هيـدرولوژيكي آنبررسي موجودات ماكروبنتيك آن اهميت مي يابد.
روش كار: در اين پژوهش تعداد 10 ايستگاه در محدوده مطالعاتي انتخاب شد و نمونه برداري ها از اسفند 86 آغاز و در شهريور 87 پايـانيافت. نمونه برداري ها توسط گرب ون وين با وسعت 025/0 مترمربع در دو، فصل گرم و سرد و در هر فصل يـك بـار انجـام گرفـت. هـم چنين پارامترهاي فيزيكوشيميايي آب شامل دما، pH , DO و شوري نيز اندازه گيري شد. ميزان كل موادآلي درون رسوبات با اسـتفادهاز روش احتراق وآناليز دانه بندي رسوبات در هر ايستگاه با استفاده ازروش بوكنن انجام گرفت.
نتيجه: از ميان گروه هاي بنتوزي شناسايي شده بيشترين فراواني به ترتيـب عبـارت اسـت از پرتـاران 19/65 %، شـكم پايـان 65/29 %، دوكفه اي ها 97/4 % و حشرات 18/0 % .
در ايستگاه هايي كه ميزان مواد محلول بالا بود، شمار ماكروبنتيك ها كاهش چشم گيري داشت. در ايستگاه 1 (كارخانه صابون سـازي) ودر بافت هاي رسوبي سيلتي – رسي و شن ريز تعداد آن ها زياد بود. بيشترين فراواني بنتيك ها در ايسـتگاه هـاي پـايين دسـت رودخانـه مشاهده شد كه ميزان مواد آلي موجود در رسوبات در اين ايستگاه ها كمتر بوده است. ب ه طور كلي اجتماعات بنتيك در بافت هاي رسـوبيبا مواد آلي كم و ذرات رسوبي شن ريز درشت تر بيشترين فراواني را دارا بودند.
واژه هاي كليدي: رودخانه حفار، ماكروبنتيك، ميزان كل مواد آلي، دانه بندي رسوبات
كارشناس ارشد آلودگي هاي محيط زيست، دانشگاه آزاد اسلامي، واحد علوم وتحقيقات اهواز *(مسوول مكاتبات).
استاديار، مديرگروه محيط زيست دانشگاه علوم وفنون دريايي خرمشهر

12998-5325

98 علوم و تكنولوژي محيط زيست، شماره 66، پاييز 94 غلامي و همكار

مقدمه
بـي مهرگـان آبـزي از جملـه مهـم تـرين گـروه موجـودات آب هستندكه برحسب شرايط محيطي مختلف مي باشند. هم چنين اين موجودات به شرايط محيط حساسيت هاي گونـاگون دارنـد، به طوري كه گروهي مقاوم و برخي غير مقاوم هستند.
با توجه به حساسيت آن ها نسبت به آلاينـده هـاي مختلـف بـاتعيين پراكنش و ساختار آن ها مي توان به آلودگي آب پي برد. لذا شناخت بي مهرگان آبزي مي تواند عامل مهمـي در نظـ ارت بيولوژيكي منابع آبي باشد.
بي مهرگان كف زي كه در سطح يا درون رسوبات منـابع آ بـي ونواحي نزديك بستر زندگي مي كنند داراي چندين نقش عمده و اساسي در جوامع آبزي مـي باشـند كـــ ه از آن جمـ ـله بـــ ه نقش هاي تغذيه اي آن ها بر گونه هاي مختلف آبزيان، جـا بـ ه جايي و چرخش مواد غذايي در اكوسيسـتم هـاي آبـي و نقـشعمده آن ها در ساختار زنجيره غذايي يك اكوسيستم به عنـواننمايه اي از ميزان كـل توليـدات و شاخصـي بـراي كيفيـت آباشاره مي شود (1).
بنتوزها موجوداتي هستند كف زي كه هميشه در سطح يا درون رسوبات بستر آب زيست مي كنند و يا به هر حـال بـا رسـوباتدريا ارتباط دارند (2).
اندازه دانه هاي تشكيل دهنده رسوبات يكي از عواملي است كـهدر بررسي نحوه گسترش و تجمع بنتوزها مورد مطالعـه دقيـققرار مي گيرد. گرچه اندازه ذرات در نحوه توزيـع بنتوزهـا مـؤثراست ولي در حقيقت عامل محدود كننده همان منافـذ موجـوددر بين ذرات خاك و رسوبات است كه از آب پر شـده و محـيطمناسبي براي تجمـع بنتوزهـا فـراهم مـي آورد. بنـابراين ذراتدرش ت تر(ش ن و س نگريزه) رس وبات فض اي بيش تري ب رايبنتوزهاي درون رسوب زي ايجاد مي كنند.مواد آلـي موجـود دررســوبات كــه متشــكل از ذرات ريــز و يــا موجــودات زنــدهميكروسكوپي مي باشند به عنوان منبع غذايي موجودات بنتيك محسوب مي شوند. البته ازدياد مواد آلي در رسوبات به تنهـايينمي تواند موجب تراكم و تجمع گونه هاي بنتيـك در رسـوباتباشد چرا كه در گسترش و توزيع اين موجودات، علاوه بـر مـوادآلي عوامل ديگري نيز موثر است.
روش بررسي
در ابتدا با استفاده از نقشه منطقه مورد مطالعه ايستگاه هاي ده گانه انتخاب و با دستگاه GPS موقعيت جغرافيايي آن ها به دست آمد. سپس نمونه برداري ها در دو فصل گرم و سرد با استفاده از گرب ون وين با وسعت 025/0 مترمربع انجام گرفت.
اين نمونه برداري ها از اسفند 86 آغاز و در شهريور 87 پايان يافت. از هر ايستگاه 3 نمونه رسوب جهت جداسازي و شناسايي ماكروبنتوزها ويك نمونه هم براي آناليز دانه بندي رسوبات (GSA) و سنجش ميزان موادآلي درون رسوبات (TOM) برداشت گرديد. نمونه هاي رسوبي حاوي ماكروبنتوز در فيلد و با استفاده از الك 5/0mm شستشو داده شده و سپس توسط فرمالين 5 درصد تثبيت و به آزمايشگاه منتقل شد. اين نمونه ها در آزمايشگاه مجددا شستشو داده شده وبا رزبنگال به مدت 45 دقيقه رنگ آميزي شده و سپس دوباره شستشو داده شده و سپس در زير لوب نمونه هاي ماكروبنتوزي مورد جداسازي و شمارش قرار گرفتند. آناليز دانه بندي رسوبات درهر ايستگاه با استفاده از روش استاندارد معرفي شده توسط بوكنن (3) و سنجش موادآلي درون رسوبات با استفاده از روش احتراق سردا (4) انجام گرديد. در اين بررسي از شاخص هاي تنوع شانون و سيمپسون نيز استفاده شد. هم چنين پارامترهاي دما و DO در محل نمونه بـرداري بـا دماسنـج وDO متر اندازه گيري گرديد .براي انجام عمليات آماري از نرم افزار spss و جهت محاسبه شاخص هاي تنوع زيستي از Biotools استفاده شد.از طريق محاسبات آماري سعي برآن شد تا ميان متغيرهاي مورد بررسي رابطه ايجاد نموده تا بر اساس آن نتيجه گيري شود. ميانگين هريك از داده ها با حدود اطمينان قابل قبول (05/0) براي هريك از متغيرها به دست آمد و از آناليز واريانس يك طرفه و دو طرفه جهت تعيين اختلاف هريك از پارامترها درفصول و ايستگاه هاي مختلف استفاده شدو آزمون ضريب همبستگي نيز
-2209790

براي ايجاد ارتباط بين پارامترهاي مختلف محاسبه گرديد. تاثير ميزان كل مواد آلي (TOM)…. 99
نتايج
فـراواني هم مربــوط به گروه پرتــاران و جنس Nereis sp مي باشد. تصاوير برخي گونه هاي شناسايي شده در پايين جدول آورده شده است.
پس از شناسايي و شمارش نمونه هاي مختلف ماكروبنتوزي در مجموع 10 جنس مربوط به 4 رده بنتوزي شناسايي شد كه در جدول 1 ارايه شده است. از اين ميان 1 جنس مربوط به گروه پرتاران، 5 جنس مربوط به شكم پايان، 3 جنس مربوط به دوكفه اي ها و1 جنس مربوط به حشرات بوده است. بيشترين

جدول 1-گروه هاي ماكروبنتوزي شناسايي شده در كل دوره
رده بنتوزي نام علمي گونه ايستگاه ها تعداد
كل
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Polychaete Nereis sp 1 77 39 109 39 122 86 89 86 60 708
Gastropoda Planorbis sp 1 0 0 4 11 1 1 0 1 5 24
Gastropoda Melanoids sp 1 1 65 33 35 47 16 4 7 60 269
Gastropoda Unknown Gastropoda 0 0 0 0 2 0 0 0 0 24 26
Gastropoda Balanus sp 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 2
Bivalvia Corbicula sp 0 1 23 1 11 2 0 0 0 0 38
Bivalvia Barbatia sp 0 0 0 0 2 0 0 0 0 0 2
Bivalvia Angulus sp 0 0 4 3 4 0 1 0 1 1 14
Insecta Clucoides sp 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 2
Gastropoda Limnaea Pregra 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 1

تصوير برخي گونه هاي شناسايي شده

Planorbis sp Melanoids sp

Nereis sp Barbatia sp
(05/0) بيشتر است، بين ميزان مواد آلي در دو فصل گرم و سرد اختلاف معني دار وجود ندارد.
از نظر دانه بندي رسوبات نتايج نشان داد كه تركيب عمده رسوبات در فصل سرد از نوع شن ريز وخيلي ريز (25/0- 063/0mm) و در فصل گرم از نوع ذرات سيلتي -رسي
(>063/0mm) بوده است. طبق نتايج، ميزان DO درفصل سرد با ميانگين 81/7 mg/lit بود كه در ايستگاه هاي پايين دست بيشترين ميزان خود را داشت وكمترين ميزان آن در فصل گرم با ميانگين 91/5 mg/lit وحداقل آن در ايستگاه 1 بود. حداكثر ميزان شوري در فصل گرم با ميانگين 7/30 pptبود كه حداكثر آن در ايستگاه 1 وحداقل آن در فصل سرد بوده است. ميزان pH در فصل سرد نسبت به فصل گرم اندكي كاهش نشان داد و ميانگين آن در فصل سرد 96/7 بوده و بيشترين ميزان pH در فصل گرم در ايستگاه 1 با ميانگين 5/8 بوده است.
بيشترين ميزان موادآلي درون رسوبات در فصل سرد در ايستگاه 1 با ميانگين 84/21درصد وكمترين آن در فصل گرم در ايستگاه 10 با ميانگين 19/5 درصد بود. با توجه به نتايج آناليز واريانس و مقدار (p531/0)كه از سطح معني داري آزمون
-219460136914

100

،
زيست

محيط

تكنولوژي

و

علوم
شماره

66

،
پاييز

94

غلامي

همكار

و

100

،

زيست



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید