علوم و تكنولوژي محيط زيست، دوره هجدهم، شماره سه، پاييز 95

برنامهريزي راهبردي مديريت پسماند شهر زاهدان به روش SWOT

حميدرضا رخشانينسب 1
rakhshaninasab_h@yahoo.com 2خديجه صفري
تاريخ دريافت: 1/10/92 تاريخ پذيرش:21/5/93

چكيده
زمينه و هدف: امروزه با پيشرفت عـلوم و فـنآوري، توليد و مديريت مواد زايد جامـد بسيار دگرگون شده است. با توجـه به اينكه در عصر حاضر مديريت راهبردي گامي مؤثر در جهت رسيدن به موفقيت سازمان و نيز تحقق اهداف سازماني در برنامههاي بلند مدت است، لذا در اين پژوهش برنامهريزي راهبردي مديريت پسماند شهر زاهدان ارايه شده است.
روش بررسي: به منظور ارايه برنامه راهبردي مديريت پسماندهاي شهر زاهدان از روش SWOT3 و تكميل جدول برنامهريزي راهبردي كمي موسوم به QSPM4 استفاده شده است. همچنين از نظرات كارشناسي خبرگان نيز بهره گرفته شده است.
يافتهها: يافتههاي پژوهش نشان ميدهد، مهمترين راهبرد با بالاترين امتياز جهت تحقق اهداف سازمان و دستيابي به توسعه پايدار در شهر زاهدان، همكاري و حمايت دولت جهت تخصيص اعتبارات لازم ميباشد. مهيا كردن موقعيت جهت جذب و مشاركت بخشهاي خصوصي، ضرورت آمـوزش و فرهنگسازي عمومي، تدوين رويههاي تولـيد و بخشهاي نرمافزاري و عدم اجـراي قوانين و مقـررات مديريت پسماند، ساير راهبردهاي مؤثر در بهبود مديريت پسماند شهر زاهدان ميباشد.
بحث و نتيجهگيري: اولويتهاي راهبردي بهدست آمده در اين تحقيق ميتواند در مسير توسعه پايدار، گامي اصولي جهت تحقق اهداف محيط زيستي مديريت پسماند شهر زاهدان بهشمار رود. از سوي ديگر، شهرداريها و سازمانهاي محلي ميتوانند سياستهاي لازم را جهت تقويت ابتكارها و ابداعهاي محلي سازماندهي و اجرا نمايند. همچنين خانوادهها، صنايع و مشاغل، ادارهها و ارايه كنندگان خدمات در زمينه پسماند، ملزم به اجراي سيستم مديريت پسماند شهري هستند.

واژه هاي كليدي: بازيافت، برنامهريزي راهبردي، پسماند، مديريت پسماند.

استاديار گروه جغرافيا و برنامهريزي شهري، دانشكده جغرافيا و برنامهريزي محيطي، دانشگاه سيستان و بلوچستان (مسؤول مكاتبات)
كارشناس ارشد مديريت محيط زيست
Strengths, Weaknesses, Opportunities and Threats (SWOT)
Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM)

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.3, autumn 2016

Strategic Planning Management of Solid Waste in Zahedan City Using SWOT Method

Hamid-Reza Rakhshaninasab 1* rakhshaninasab_h@yahoo.com Khadijeh Safari2

Abstract
Background and Objective: Nowadays, with the advances of sciences and technologies, production and management of solid waste have been significantly transformed. Regarding the fact that in the present age, strategic management is considered as an effective step in attaining organizational successes and also realization of organizational objectives in long-term plans; therefore, in the preset study, the strategic planning management of solid waste in Zahedan City is investigated and presented. Method: In order to present the strategic planning management of the waste of Zahedan City, the Strengths, Weaknesses, Opportunities and Threats (SWOT) and Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM) were employed. In addition, the professional ideas of elites and experts were used. Findings: The findings of the present study indicate that the most strategy with the highest score for realization of the organization’s objective and achieving sustainable development in Zahedan City, the government’s cooperation and support for allocation of credits is necessary. Providing the situation of attracting and participating private sectors, necessity of education and public acculturation, codifying production approaches and software sections and the lack of executing regulations and laws regarding management of the waste are among the effective strategies in improving solid waste management in Zahedan.
Discussion and Conclusion: Strategic priorities obtained from the study can take a significant step in the path of sustainable development for the realization of ecological objectives of management of the waste in Zahedan. On the other hand, municipalities and local organizations can execute and organize the required policies for reinforcing local innovations and Initiatives. Furthermore, families, industries and occupations, offices and providers of services working in the domain of waste are required to execute MSW (Municipal Solid Waste) management system.

Key words: Recycling, Strategic Planning, Waste, Waste Management.

Assistant professor of Geography and Urban Planning, Faculty of Geography and Environmental Planning, University of Sistan and Balouchestan *(Corresponding Author).
M.A of Environmental Management

مقدمه
امروزه رشد بيرويه جمعيت، توسعه شهرنشيني، ظهور فن-آوريهاي جديد و تغييرات حاصل شده در عادتها و الگوي مصرف از يك سـو و محـدوديت در استفاده از منابـع طـبيعي از سوي ديگر، علاوه بر بهوجود آوردن انواع مشـكلات پيچيده در كيفيت زندگي انسان، بروز انواع ناسازگاريهاي اجتماعي، اقتصادي و نهايتاً محيط زيستي را به دنبال داشته است (1).
توجه به آلودگيهاي محيط و مقابله با آنها از طريق برنامههاي مختلف زيستمحيطي از جمله مديريت پسماندهاي شهري اكنون به صورت گستردهاي در بهداشت و اقتصاد جهان مطرح است كه مقوله بازيافت آن، انقلابي را در كاربرد فنآوري نوين بهوجود آورده است (2).
مديريت مواد زايد در سالهاي اخير همواره جزء يكي از مهم -ترين مسـايل محيط زيستي بوده است (3). يكي از مهمترين اين شيوهها، مديريت و برنامهريزي راهبردي ميباشد كه در جهت مقابلة سيستماتيك با معضلات شهري از طريق درك فرصتها، امكانات، تهديدهاي موجود و تخصيص منابع، ميتواند به سازمانهاي شهري بهويژه شهرداريها كمك مؤثري نمايد (4). برنامهريزي راهبردي از جمله روشهايي است كه متناسب با نوع تغييرهاي محيطي ابداع شده و در اين نوع از برنامهريزي؛ هدف، تعريف و تدوين راهبردهاست (5). »شندلر«1 و »هافر«2 راهبرد را فعاليتهاي تأمينكننده هماهنگي ميان منابع داخلي و استعدادهاي سـازمان يا فرصـتها و تهديدهاي حيطة بيروني تعبير كـردهاند (6).
در سالهاي اخير، كشورهاي در حال توسعه شروع به بهبود سيستم مديريت پسماندهاي شهري خود نمودهاند، اما زبالههاي توليدي رو به افزايش اين كشورها به دليل رشد سريع شهرنشيني، معمولاً به نحو مطلوبي مديريت نميشود (7). يكي از مشـكلاتي كه اكـثر شـهرهاي ايـران با آن مواجـه اسـت، عدم مديريت صحيح مواد زايد جامد شهري است. در شهر زاهدان روزانه بهطور متوسط 220 تن زباله يعني سالانه حدود
Chendler
Hafer
80 هزار تن پسماند توليد ميگردد3 و سرانه پسماند حدود 375 گرم ميباشد. تقريباً از 20 ســال قـبل، زبالـههاي تولـيدي شهر زاهدان در نزديكي جاده ميرجاوه تخليه و تلنبار ميگردد.
اين مسأله موجب آلودگي بيش از 800 هكتار از اراضي اطراف شهر شده كه علاوه بر به خطر افتادن بهداشت و سلامت مردم، مشكلات محيط زيستي بسياري را در منطقه موجب شده است.
زبالههاي شهر زاهدان (به جز زبالههاي بيمارستاني، صنعتي و پسماندهاي كارخانهها) از سال 1384 با تأسيس كارخانه بيوكمپوست زاهـدان تفكيك ميگردد. كارخانه بيوكمپوست شهر زاهـدان در يك محـوطه 10 هكتاري در كيلومـتر 14 جاده ميرجاوه واقع شده است (8). كارخانه بيوكمپوست زاهدان با توجه به اهميت اصولي بازيافت صحيح زباله جهت دستيابي به اهداف ارزشمندي از جمله جلوگيري از اتلاف سرمايههاي ملي، صرفهجويي در مصرف مواد اوليه و انرژي، حفظ منابع طبيعي و مواهب محيط زيستي، ايجاد زمينه رشد و فعاليت صنايع تبديلي و بالا رفتن درصد اشتغالزايي تأسيس شده است (9). بنابراين، برنامهريزي در راستاي بهبود وضعيت محيط زيست در اين شهر ميتواند از رشد پيامدهاي زيستمحيطي منفي كه در بسياري از مناطق شهري آن وجود دارد، جلوگيري نمايد.
در زمينه پيشينه پژوهش ميتوان گفت، مافي و همكاران (10) در تحقيق خود روشهاي بهينه حوزه خدمات شهري با تأكيد برمديريت پسماند شهري را بهصورت راهبردي تدوين و مورد ارزيابي قرار دادند. نتايج يافتههاي آنان نشان داد كه شناخت نيازها و اولويتهاي شهروندمداري و ايجاد محيط زيست سالم و پايدار ميبايست مبنا و ملاك تصميمسازيها با رويكرد راهـبردي باشـد. براي كنترل و مديريت پسـماند جامد، مديريت پسماند جامد شهر هالتون (11) در برنامه گزارش نهايي خود براي سالهاي 2012 تا 2016 بر اين نكته اشاره ميكندكه مهمترين راهبرد براي كنترل و مديريت پسماند

3 – اين مقدار از توزين كل زباله شهر به مدت 2 هفته در محل كارخانه بيوكمپوست، در اواخر تابستان 1391 محاسبه گرديده است.
شهري، بازيافت مواد، آموزش افراد جامعه و دفن اصولي زباله -هاي مجتمعهاي مسكوني بهصورت صحيح ميباشد. دولت كانادا (12) در طرحي موسوم به مديريت منابع و پسماندهاي جامد مجتمعها در شهر ونكوور چهار برنامه را هدفگذاري كرده است كه از مهمترين اين برنامهها به دفن صحيح زبالهها و پسماندها پس از بازيافت مواد و انرژي اشاره شده است. در همين رابطه در شهر كانتي در كشور هلند (13) براي مديريت پسماند آن به صورت راهبردي طرحي ارايه شده است كه در اين طرح بسياري از عوامل داخلي و خارجي تأثيرگذار بر پسماندها را در قالب رويكرد »SWOT« مورد بررسي قرار داده است. با توجه به موارد اشاره شده، ميتوان گفت كه با بررسيهاي انجام يافته در طي ده سال گذشته موضوع اين تحقيق يكي از نيازهاي مديريت شهري است كه با كاربرد صحيح توصيههاي ارايه شده در آن ميتوان با مديريت صحيح پسماندهاي شهري، ساليانه از هدر رفت منابع مالي و غير مالي جلوگيري و توسعه شهري را به شيوههاي قابل قبولي به انجام رساند. بنابرين با مديريت صحيح پسماندهاي شهري ميتوان عواملي چون توليد مواد زايد، جمع -آوري، حمل و نقل، دفع، دفن زباله و بازيافت آنها را كارشناسي و بهطور صحيح مديريت كرد و اصول مهندسي براي هر كدام از آنها را طراحي نمود.
در پژوهش حاضـر هدف اصلـي آن است كه ضمن شناخت نقاط قوت و ضعف مديريت پسماند شهر زاهدان، به ارايه راهكارها و تعيين راهبردهاي كاربردي به منظور بهبود سيستم مديريت پسماند اين شهر مبادرت شود.

مواد و روشها
شـهر زاهـدان با مسـاحتي بالـغ بر 187502 كيلومـتر مـربع به عنوان مركز استان سيستان و بلوچستان و نيز پهناورترين استان كشور كه معادل 4/11 % مساحت كل كشور را در بر گرفته است، داراي جمعيتي معادل 567449 نفر و 110000 خانوار است (14). زاهدان در حال حاضر داراي 5 منطقه شهري و 15 ناحيه بوده كه تحت پوشش خدمات شهري شهرداري زاهدان قرار دارند.
در اين پژوهش جهت تحليل و برنامهريزي راهبردي مديريت پسماند شهر زاهدان از مدل SWOT استفاده شده است.
مدل SWOT يكي از ابزارهاي راهبردي تطابق نقاط قوت و ضعف درون سيستمي با فرصتها و تهديدات برون سيستمي است. مـدل SWOT تحليل سيستماتيكي را براي شناسايي اين عوامل و انتخاب راهبردي كه بهترين تطابق بين آنها را ايجاد مينمايد، ارايه ميدهد. از ديدگاه اين مدل يك راهبرد مناسب قوتها و فرصتها را به حداكثر و ضعفها و تهديدها را به حداقل ممكن ميرساند. براي اين منظور نقاط قوت و ضعف و فرصتها و تهديدها در چهار حالت كلي ST ،WO ،SO و WT پيوند داده ميشود و گزينههاي راهبردي از بين آنها انتخاب ميشود (15).

1- ماتريس ارزيابي عوامل خارجي (EFE)1 و عوامل داخلي (IFE)2 و مراحل آن در اين پژوهش ابتدا به بررسي و شناسايي عوامل محيطي (محيط داخلي وخارجي) پرداخته شده است. بدين منظور مي- بايست از متغيرهاي موجود در محيطهاي داخلي و خارجي سـازمان آگاه بود. از اينرو، عـوامل راهبردي را مورد ارزيابي قرار داده و پس از تعيين عوامل مهم و كم اهميت، اولويتبندي صورت ميگيرد. براي ارزيابي عوامل راهبردي داخلي و خارجي از جداول IFE و EFE استفاده شده است (16).
جهت اولويتبندي، به هر كدام از عوامل ضريب وزني از 1 تا 4 داده مـيشود. اين وزن بر اسـاس اهميت و با توجه به نظـر گروه كارشناسي كه آشنايي كامل با مسايل و مشكلات سازمان دارند، ميباشد. وضع موجود هر عامل با امتيازي بين 1 تا 4 تعيين ميگردد و در پايان، اولويت راهبردها مشخص شده و جهت رسيدن به وضعيت مطلوب سازمان، برنامهريزي لازم انجام ميگردد (17).

External Factor Evaluation (EFE) Matrix
Internal Factor Evaluation (IFE) Matrix
1- 1- بررسي عوامل داخلي
هـر سـازمان با مـجـموعهاي از منابــع با ارزش، شـامـل داراييهاي پايه، قابليتها، شايستگيها و فرايندهاي فعاليت خود به توليد كالا و خدمات ميپردازد. در اين بخش به شناسايي و ارزيابي نقاط قوت وضعف واحدهاي وظيفهاي سازمان پرداخته ميشود.
نتايج اين بررسي ليستي از نقاط قوت و ضعف سازمان خواهد بود كه ميتواند در تعيين اهداف راهبردي سازمان نقش مهمي داشته باشد (جدول 1).
فرايند بررسي عوامل داخلي سازمان به موازات فرايند بررسي عوامل خارجي سازمان ميباشد. براي تعيين نقاط قوت و ضعف سازمان، بايد نمايندگان مديران و كاركنان سازمان نقشي اساسي داشته باشند.
فراينـد بررسي عوامل داخلي سازمان در مقايسه با بررسي عوامل خارجي براي كاركنان فرصت بيشتري بهوجود ميآورد تا بتوانند رابطه شغل واحد خود را با كل سازمان بهتر درك كنند (18).

2- بررسي عوامل خارجي عوامل خارجي يا محيطي عواملي هستند كه بر سازمان تأثيرگذارند ولي معمولاً سازمان بهطور مستقيم بر آنها تأثيرگذار نيست. هدف از بررسي عوامل و نيروهاي خارجي، شناسايي و تهيه ليست فرصتها، وجود زمينههاي مساعد براي سرمايهگذاري و فعاليت سازمان است كه بايد با استفاده از اين فرصتها، ضعفها، ناتوانيها و آسيبها را كاهش داده يا جبران نموده و به نفع سازمان بهرهبرداري كرد. تهديدها نيز برآيند وضعيت نامساعد و نامطلوبي است كه بر خلاف اهداف، ارزشها، اصول و منافع سازمان عمل نموده و خارج از كنترل سازمان هستند. لذا احتمال آشفتگي و اختلال در روند فعاليتهاي سازمان وجود دارد كه بايد از آنها پرهيز نمود (19). نتايج اين بررسي ليستي از فرصتها و تهديدهاي سازمان خواهد بود كه ميتواند در تعيين اهداف راهبردي سازمان نقش مهمي داشته باشد (جدول 2).

2- ماتريس راهبردها و اولويتهاي اجرايي SWOT راهبردها حركتدهنده تواناييهاي سازمان و تعيينكننده راه -هاي رسيدن از وضع موجود به وضع مطلوب را بيان ميكنند.
راهبردها در واقع چيستي، چرايي و چگونگي اقدامات اساسي سازمان را مشخص ميسازد و بر فضاي فكري، كاري و فرايندهاي تصميمسازي و تصميمگيري آن احاطه دارد (20). براي شناسايي، طراحي و پيشنهاد راهبردهاي ممكن، از ماتريس SWOT استفاده ميشود (نمودار 1). با استفاده از ماتريس SWOT چهار نوع يا چهار گروه از راهبردهاي ممكن بهدست ميآيد.

2- 1- راهبردهاي قوت- فرصت (SO) اين حالت، مطلوبترين و مناسبترين حالت براي سازمان است و بدين مـعني است كه سـازمان ضمن آنكه از تواناييها و نقاط قوت در خور و قابل اتكايي برخوردار است، در محيط تعاملي و زمينهاي خود نيز با فرصتهاي مناسب و گرانبهايي مواجه است. بنابراين، اين دسته از راهبردها چگونگي به-كارگيري توان موجود سازمان در جهت بهرهبرداري حداكثري از فرصتهاي مغتنم محيطي را بيان ميدارد (19).

2- 2- راهبردهاي قوت- تهديد (ST) در اين حالت، سازمان هر چند از قوت و تواناييهاي قابل اتكايي برخوردار است ولي، در محيط تعاملي و زمينهاي خود نيز با چالـشها و تهديدهـاي متـعدد و جـدي رو بـه رو مـيباشد.
اين دسته از راهبردها، چگونگي بهرهگيري از حداكثر توان موجود براي مقابله بهينه با فشارها، چالشها و تهديدهاي محيطي را ترسيم ميكند (18).

2- 3- راهبردهاي ضعف- فرصت (WO) در اين حالت، هر چند فرصتهاي متعدد و گرانبهايي براي سازمان در محيط فراهم است ولي از سوي ديگر، ضعفها و ناتوانيها و آسيبپذيريهاي جدي نيز آن را در بر گرفته است. بنابراين، با استفاده از اين راهبرد بايد نهايت تلاش خود را براي جبران ضعفها و ناتوانيهاي خود با استفاده از فرصتهاي محيطي به كار گيرد.

4- راهبردهاي ضعف- تهديد (WT) اين حالت، بدترين، دشوارترين و مخاطرهآميزترين شرايط را براي فعاليت سازمان ترسيم ميكند. زيرا، عليرغم آنكه با ضعـفها و ناتوانايـيهاي متعـدد و قابل توجـهي مواجه است، در محيطهاي تعاملي يا زمينهاي خود نيز با فشارها، چالشها و تهديدهاي گوناگوني بايد مقابله نمايد.
از اين رو، با استفاده از اين راهـبرد سعي ميشـود سـازمان نقاط ضعف خود را به نوعي پوشش دهد يا آسيبپذيريهاي خود را از ناحيه تهديدهاي محيطي كمينه نموده، به حداقل ممكن برساند و يا در صورت امكان، خود را از گزند اين آسيبها و تهديدها مصون و به دور نگه دارد (17).
با ترسيم جدول SWOT و انجام تجزيه و تحليلهاي راهبردي مربوط، فهرستي از راهبردهاي ST ،WO ،WT و SO جهت سازمان مديريت پسماند زاهدان فراهم شده است (جدول 3).

مرحله تلفيق
پس از شناسايي عوامل داخلي و خارجي، نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهديدهاي مديريت پسماند زاهدان را مشخص نموده و به هر عامل يك ضريب وزني بين صفر (بي اهميت) تا 9
(بسيار مهم) اختصاص داده شد.
وضع موجود هر عامل با امتيازي بين 1 تا 4 تعيين شده است.
تخصيص امتياز جهت عوامل داخلي بدين صورت محاسبه شد:
اگر قوتهاي پيش روي سازمان يك قوت عالي باشد، امتياز 4، يك قوت معمولي، امتياز 3، يك ضعف معمولي، امتياز 2 و يك ضعف بحراني، امتياز 1 (جدول 1).
تخصيص امتياز جـهت عوامل خارجي بدين صورت محاسبه شده است:
گامهاي بلندي برداشت (جدول 5).
اگر فرصتهاي پيش روي سازمان يك فرصت استثنايي باشد، امتياز 4، يك فرصت معمولي، امتياز 3، يك تهديد معمولي، امتياز 2 و يك تهديد جدي، امتياز 1 (جدول 1).
پس روند امتيازدهي در ماتريسهاي ارزيابي عوامل داخلي و عـوامل خارجـي طوري است كه هر قـدر از فرصـت استثنايي به سمت تهديد جدي حركت شود، ميزان امتياز كمتر شده و از
4 به1 ميرسد (16).
منظور از وضع موجود نحوه مديريت نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهديدها در سازمان ميباشد. اگر مديريت سازمان در پي كاستن نقاط ضعف و تهديد باشد، امتياز بالايي در خصوص نقطه ضعف يا تهديد به خود اختصاص ميدهد و بر عكس، اگر نقاط قوت و فرصتها به خوبي مديريت نشود، امتياز پايين دريافـت ميكند. لذا امـتياز موزون يا وزندار هـر عـامل محاسبه گرديده است كه بدين منظور، امتياز هر رديف از عوامل داخلي و خارجي سازمان را در وزن نرمال شده ضرب نموده، در ستون امتياز وزندار درج شده است. جمع امتيازهاي وزندار محاسبه ميشود كه حداقل آن 1 و حداكثر آن 4 ميباشد و ميانگين آن 5/2 است.
اگر نمره نهايي IFE كمتر از 5/2 باشد، اين بدان معناست كه مديريت پسماند از نظر عوامل داخلي داراي ضعف است. اگر نمره نهايي EFE كمتر از 5/2 باشد، اين بدان معناست كه مديريت پسماند در خصوص استفاده از فرصتها و مقابله با تهديدها به خوبي عمل نميكند (16).

4- مرحله تهيه جدول برنامهريزي كمي راهبردي
(QSPM)
براي تهيه جدول برنامهريزي كمي راهبردي از تجزيه و تحليل-هاي مرحله اول و دوم (مقايسه عوامل داخلي و خارجي)، چارچوب جامع تدوين راهبردها استفاده ميشود، تا بدان وسيله به شيوهاي عيني راهبردهاي قابل اجرا مشخص شوند. به هنگام كاربرد جدول برنامهريزي كمي راهبردي، بايد از قضاوت شهودي خوب استفاده كرد (جدول 4).
با در نظر گرفتن نمره جذابيت (AS) و نتيجه حاصل ضرب آن در امتياز (TAS)، ميتوان بهترين راهبرد را انتخاب و بعد از اولويتبندي بهترين راهبردها، راهكارهاي مناسب در جهت تحـقق اهـداف سـازمـان را ليست و با اجـراي آن در شهر يافتهها
همانگونه كه قبلاً ذكـر شد، جهت ارايه برنامه راهبردي مديريت پسماند شهر زاهدان از مدل SWOT استفاده شده است. بدين منظور ابتدا فهرستي از عوامل داخلي (قوتها و ضعفها) و عوامل خارجي (فرصتها و تهديدها) توسط كارشناسان حوزه مديريت پسماند شهرداري زاهدان تنظيم گرديد. حاصـل عملكـرد گروه خبرگان، پيشبيني 10 قوت و 10 ضعف داخلي و 10 فرصت و 10 تهديد به مثابه عوامل خارجي در زمينه مديريت پسماند شهر زاهدان بود (جداول 1 و 2). در مرحله بعدي، عوامل داخلي و خارجي مورد ارزيابي و وزندهي به عوامل داخلي و خارجي صورت گرفت (جداول 1 و
.(2
جدول 1- ماتريس ارزيابي عوامل داخلي (IFE) مديريت پسماند شهر زاهدان
Table 1. Internal factors evaluation matrix of waste management in Zahedan
امتياز وزني امتياز وزن عوامل داخلي رديف
نقاط قوت (S) 0/32 4 0/08 S1: روحيه بالاي همكاري كاركنان 1
0/28 4 0/07 S2: روشن بودن اهداف سازمان 2
0/24 4 0/06 S3: ايجاد شرايط مناسب جهت فروش محصولات (كود و پسماندهاي بازيافتي) 3
0/15 3 0/05 S4: مهيا بودن امكانات نرمافزاري و سختافزاري 4
0/09 3 0/03 S5: امكان بالقوه تحقيق و توسعه 5
0/06 3 0/02 S6: پيشرفت كار در فرايند توليد و رسيدن به استانداردهاي شناسايي شده 6
0/03 3 0.01 S7: استفاده از سيستم MIS و آمار و آناليز اطلاعات 7
0/28 4 0/07 S8: همكاري آموزش و پرورش در فرهنگسازي 8
0/15 3 0/05 S9: زمينه همكاري مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي 9
0/09 3 0/03 S10: گردش مالي 10
نقاط ضعف (W) 0/18 2 0/09 W1: هزينهبر بودن طرحهاي تفكيك پسماندها و زيانآور بودن مشاغل مرتبط 1
0/08 1 0/08 W2: هزينههاي آموزش و تحقيق و توسعه 2
0/05 1 0/05 W3: محدوديت در روشهاي توليد 3
0/12 2 0/06 W4: ضرورت كارآموزي و آ موزش كاركنان و هزينههاي مربوطه 4
0/14 2 0/07 W5: مشكلات مربوط به رعايت ايمني و سلامت بهداشت كاركنان 5
0/08 2 0/04 W6: ضرورت برنامهريزي بهداشت شغلي و رواني كاركنان و پيمانكاران 6
0/10 2 0/05 W7: ضرورت سرمايهگذاري در تجهيزات و منابع انساني 7
0/03 1 0/03 W8: مشكلات مربوط به محل جغرافيايي كار و لزوم جا به جايي آن 8
0/03 1 0/03 W9: ضعف در نوع توليد، كنترل فرايند و صنايع تبديلي 9
0/03 1 0/03 W10: ضرورت تغير در اساسنامه و آييننامههاي مرتبط و چارت سازماني 10
2/53 – 1 جمع جدول 2- ماتريس ارزيابي عوامل خارجي (EFE) مديريت پسماند شهر زاهدان
Table 2. External factors evaluation matrix of waste management in Zahedan
امتياز وزني امتياز وزن عوامل خارجي رديف
فرصتها (O) 0/36 4 0/09 O1: ايجاد اشتغال و كارآفريني 1
0/28 4 0/07 O2: امكان استفاده ازپيشرفتهاي فنآوري كشورهاي پيشرفته 2
0/09 3 0/03 O3: تأثيرات اجتماعي فعاليت سازمان 3
0.20 4 0/05 O4: تأثيرات زيستمحيطي فعاليت سازمان 4
0/06 3 0/02 O5: بازار رو به رشد فروش محصولات و خدمات 5
0.06 3 0/02 O6: انحصاري بودن بازار (شهرداريها) 6
0/12 3 0/04 O7: افزايش و رشد جايگاه سازمان در بازار 7
0/20 4 0/05 O8: حساسيتهاي قوانين و مقررات دولتي 8
0/32 4 0/08 O9: امكان اخذ وامهايي با بهرههاي بسيار كم 9
0/36 4 0/09 O10: امكان بالقوه ايجاد و راهاندازي آموزشهاي عمومي تا مقاطع دانشگاهي 10
تهديدها (T) 0/18 2 0/09 T1: عدم همكاري كليه ارگانها، مؤسسات و آموزشهاي عمومي 1
0/08 2 0/04 T2: مشكلات مربوط به فرهنگسازي عمومي 2
0/10 2 0/05 T3: جديد بودن قوانين و شيوهنامههاي مربوط 3
0/02 1 0/02 T4: پرداخت هزينههاي مربوط 4
0/12 2 0/06 T5: زمينه استفاده و كاربرد غيرمجاز و غير اصولي از محصولات و خدمات 5
0/10 2 0/05 T6: ضعف دراستانداردها و معيارها و قوانين 6
0/04 2 0/02 T7: پايين بودن سطح اجتماعي مشاغل مربوط 7
0/08 2 0/04 T8: هزينهبر بودن ايجاد فرهنگ صحيح توليد و تفكيك پسماند 8
0/12 2 0/06 T9: زمانبر بودن راههاي اجرايي رسيدن به اهداف 9
0/03 1 0/03 T10: تخريب منابع طبيعي (خاك، آب و هوا) 10
2/92 – 1 جمع
همانگونه كه در جدول 1 ملاحظه ميشود، روحيه بالاي همكاري كاركنان با وزن 08/0 مهمترين قوت و زيانآور بودن مشاغل مرتبط با وزن 09/0 مهمترين ضعف بهشمار ميرود.
ايجاد اشتغال و كارآفريني و امكان بالقوه ايجاد و راهاندازي آموزشهاي عمومي تا مقاطع دانشگاهي با امتياز 09/0 مهم-ترين فرصتها و عدم همكاري كليه ارگانها، مؤسسات و آموزشهاي عمومي با ضريب 09/0 مهمترين تهديد خارجي و عامل بازدارنده در مديريت پسماند شهر زاهدان محسوب مي- شود (جدول 2). بر اساس مدل SWOT به هر يك از عوامل داخلي و خارجي امتيازهايي بين 1 تا 4 داده شد (ستون دوم جداول 1 و 2) و در ستون سوم حاصل ضرب بين وزن در امتياز هـر عامل محاسبه گرديد. همانگونه كه در جداول فوق ملاحظه ميشود، حاصل جمع امتياز وزني عوامل خارجي 92/2 ميباشد. در حالي كه امتياز وزني عوامل داخلي (53/2)، نشان-دهنده برتري نسبي عوامل خارجي در قياس با عوامل داخلي است.
ماتريس راهبردها و اولويتهاي اجرايي سيستم مديريت پسماند شهر زاهدان در نمودار 1 نشان داده شده است. جمع امتيازهاي نهايي ارزيابي عوامل داخلي بر روي محور Xها به نمايش درآمده و جمع امتياز نهايي ارزيابي عوامل خارجي بر روي محور Yها نشان داده شده است. نقطه تلاقي جمع امتيازهاي عوامل خـارجي و داخلي مديريت پسماند شهر زاهدان بر روي
نمودار 1- ماتريس راهبردها و اولويتهاي اجرايي مديريت پسماند شهر

زاهدان
Fig1- Strategies and operational priorities matrix of waste management in Zahedan

محور Xها و Yها، تعيينكننده موقعيت اين بخش در ماتريس راهبردها و اولويتهاي اجرايي است.
موقعيت سيستم مديريت پسماند شهر زاهدان در ماتريس راهبردها و اولويتهاي اجرايي، تعيينكننده راهبردهاي درخور قبول براي بهبود وضعيت مديريت پسماند اين شهر است. اين راهبردها در برنامهريزي مديريت پسماند شهر زاهدان، راهبردهاي مبتني بر محيط تهاجمي هستند. بنابراين در هنگام برنامـهريزي، مبنا قـرار دادن راهبردهاي تهاجمي در اولويت قرار دارند.
به مـنظور تدوين راهـبردهاي قابـل اجـرا در محيط تهاجمي، در مرحله تلفيق با بهرهگيري از عوامل داخـلي و خارجي فهرست شده در جدول IFE و EFE، راهبردهاي اجرايي توسط اعضاي تيم پژوهشي انديشيده شود. بر اين اساس چهار راهبرد تهاجمي، سه راهبرد رقابتي، چهار راهبرد محافظهكارانه و پنج راهبرد تدافعي انديشيده شد (جدول 3). با توجه به اولويت راهبردهاي تهاجمي (محيط SO)، تلاش گرديد در مرحله نهايي به منظور تحليل نتايج در جدول برنامهريزي كمي راهـبردي (جـدول QSPM)، از راهـبردهاي چـهارگـانه محيط تهاجمي استفاده شود.

جدول 3- تلفيق عوامل داخلي و خارجي
Table 3- The combination of internal and external factors
عوامل داخلي
نقاط ضعف (W) نقاط قوت (S)
W1: هزينهبر بودن طرح و زيانآور بودن مشاغل مرتبط
W2: هزينههاي آموزش و تحقيق و توسعه
W3: محدوديت در روشهاي توليد
W4: ضرورت كارآموزي و آموزش كاركنان و مديران و هزينههاي مربوطه
W5: مشكلات مربوط به رعايت ايمني و سلامت بهداشت كاركنان
W6: ضرورت برنامهريزي بهداشت شغلي و رواني پرسنل و پيمانكاران
W7: ضرورت سرمايهگذاري در تجهيزات و منابع انساني
W8: مشكلات مربوط به محل جغرافيايي كار و لزوم جا به جايي آن
W9: ضعف در نوع توليد، كنترل فرايند و صنايع تبديلي
W10: ضرورت تغير در اساسنامه و آييننامههاي مرتبط و چارت سازماني S1: روحيه بالاي همكاري كاركنان
S2: روشن بودن اهداف سازمان S3: ايجاد شرايط مناسب جهت فروش محصولات (كود و پسماندهاي بازيافتي) S4: مهيا بودن امكانات نرمافزاري و سختافزاري
S5: امكان بالقوه تحقيق و توسعه S6: پيشرفت كار در فرايند توليد و رسيدن به استانداردهاي شناسايي شده S7: استفاده از سيستم MIS و آمار و آناليز اطلاعات
S8: همكاري آموزش و پرورش در فرهنگسازي
S9: زمينه همكاري مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي
S10: گردش مالي
عوامل خارجي
راهبردهاي محافظهكارانه (WO) راهبردهاي تهاجمي (SO) فرصتها (O)
آموزش و فرهنگسازي عمومي
امكان استفاده از حمايتهاي دولتي و جهاني
مهيا كردن موقعيت جهت جذب و مشاركت بخشهاي خصوصي
تدوين رويههاي توليد و بخشهاي نرمافزاري – استفاده بيشتر از حمايتهاي دولتي و قانوني
– امكان استفاده از راهبردهاي افقي و ساماندهي وضعيت فروش كودهاي توليدي
– ايجاد اشتغال و كارآفريني
– ضرورت آموزش و فرهنگسازي عمومي
(امكان بهرهگيري از تبليغات رسانهاي در جهت تفكيك و كاهش زباله و نيز رعايت زمان جمعآوري زباله) O1: ايجاد اشتغال و كارآفريني O2: امكان استفاده ازپيشرفتهاي فنآوري كشورهاي پيشرفته O3: تأثيرات اجتماعي فعاليت سازمان
O4: تأثيرات محيط زيستي فعاليت سازمان O5: بازار رو به رشد فروش محصولات و خدمات
O6: انحصاري بودن بازار (شهرداريها)
O7: افزايش و رشد جايگاه سازمان در بازار
O8: حساسيتهاي قوانين و مقررات دولتي
O9: امكان اخذ وامهايي با بهرههاي بسيار كم O10: امكان بالقوه ايجاد و راهاندازي آموزش-هاي عمومي تا مقاطع دانشگاهي

ادامه جدول
راهبردهاي تدافعي (WT) راهبردهاي رقابتي (ST) تهديدات (T)
آموزش نيروهاي متخصص در زمينه مديريت پسماند
استفاده از امتيازات و حمايتهاي دولتي
(اشتغال و جذب سرمايه در زمينه فنآوري جمعآوري)
تحقيق و توسعه
بهرهگيري از خدمات پيمانكاران و نظارت كيفي و كمي بر سازمان
توسعههاي نرمافزاري و سختافزاري امكان استفاده ازحمايتهاي دولتي
عدم اجراي قوانين و مقررات مديريت پسماند
بهينهسازي بخشهاي نرم-افزاري و سختافزاري T1: عدم همكاري كليه سازمانها، مؤسسات و آموزشهاي عمومي T2: مشكلات مربوط به فرهنگسازي عمومي
T3: جديد بودن قوانين و شيوهنامههاي مربوطه
T4: پرداخت هزينههاي مربوطه T5: زمينه استفاده و كاربرد غيرمجاز و غير اصولي از محصولات و خدمات T6: ضعف دراستانداردها و معيارها و قوانين
T7: پايين بودن سطح اجتماعي مشاغل مربوط T8: هزينهبر بودن ايجاد فرهنگ صحيح توليد و تفكيك پسماند T9: زمانبر بودن راههاي اجرايي رسيدن به اهداف
T10: تخريب منابع طبيعي (خاك، آب و هوا)

همانگونه كه در جدول 4 ملاحظه ميشود، در جدول برنامه-ريزي كمي راهبردي تأثير ساير عوامل داخلي و خارجي سيستم تحت بررسـي بر راهـبردهاي محيـط منتخب (تهاجمي) محاسبه شده است. بدين منظور ضمن فهرست كردن تمامي عوامل داخلي و خارجي كوشش گرديد اثر تقويتكننده يا بازدارنده هر عامل تحت عنوان نمره بهبود (كه در جدول 4 با حروف AS مشخص شده است) در انتخاب راهبرد اجرايي مد نظر قرار گيرد. ميزان اين تأثيرات با نمرات طبيعي 1 تا 4 امتيازدهي شد. با ضريب امتياز نمره جذب (AS) در وزن هر عامل (بر گرفته از جدول IFE و EFE)، نمره بهبود كل يا TAS محاسبه گرديد. در نهايت از جمع نمرات بهبود كل هر راهبرد، اولويت اجراي هر راهبرد از منظر عوامل داخلي و خارجي تعيين گرديد.

جدول 4- برنامهريزي كمي راهبردي (QSPM) مديريت پسماند شهر زاهدان
Table 4. Quantitative Strategic Planning (QSPM) of waste management in Zahedan

276606206516

ادامه جدول

در ادامـه جـدول اولويتبندي راهـبردهاي مديريت پسماند شهر زاهدان ارايه شده است (جدول 5). همانگونه كه در اين جدول ملاحظه ميشود، استفاده از امتيازات و حمايتهاي دولتي با امتياز 29/6 بيشترين امتياز را به خود اختصاص داده و كمترين امتياز با ضريب 71/5 مربوط به راهبرد عدم اجراي قوانين و مقررات مديريت پسماند ميباشد. ساير راهبردها شامل مهيا كردن موقعيت جهت جذب و مشاركت بخشهاي خصوصي، آموزش و فرهنگسازي عمومي و تدوين رويههاي توليد و بخشهاي نرمافزاري است.

بحث و نتيجهگيري
بشر در تمام مراحل زندگي گامهاي بلندي جهت پيشرفت و ارتقاي سطح زندگي خود برداشته است. اگر چه پيشرفتهاي چشمگيري در اكثر حوزهها داشته ولي از جهاتي باعث ايجاد تهـديد و خـطرات جـدي بـراي محيطزيست شـده اسـت. از آن جمله، تولـيد زبالههاي شهري است كه اگر مديريت صحيح بر اينگونه مـواد صــورت نگيـرد، ضـررهاي جـبرانناپـذيـري بر اكـوسيستمهاي طبيعي و در نـهايت به خـود انسان وارد ميگردد.
جدول 5- اولويتبندي راهبردهاي مديريت پسماند شهر زاهدان
Table 5. Prioritization of waste management strategies in Zahedan
امتياز نهايي راهبردها رديف
6/29 استفاده از امتيازات و حمايتهاي دولتي (اشتغال و جذب سرمايه د ر زمينه فن آوري جمعآوري) 1
6 مهيا كردن موقعيت جهت جذب و مشاركت بخشهاي خصوصي 2
5/90 ضرورت آموزش و فرهنگسازي عمومي (امكان بهرهگيري از تبليغات رسانهاي در جهت تفكيك و كاهش زباله و نيز رعايت زمان جمعآوري زباله) 3
5/78 تدوين رويههاي توليد و بخشهاي نرمافزاري 4
5/71 عدم اجراي قوانين و مقررات مديريت پسماند 5
بر اين اسـاس در پژوهـش حاضـر برنامـهريزي راهبردي مديريت پسماند شهر زاهدان با روش SWOT انجام گرفت. يافتههاي بهدست آمده نشان از اولويتبندي پنجگانه در زمينه استفاده از امتيازات و حمايتهاي دولتي، مهيا كردن موقعيت جهت جذب و مشاركت بخشهاي خصوصي، ضرورت آموزش و فرهنگسازي عمومي، تدوين رويههاي توليد و بخشهاي نرم-افزاري و عدم اجراي قوانين و مقررات مديريت پسماند دارد. نتايج بهدست آمده پژوهش حاضر با گزارش نهايي مديريت پسماند جامد شهر هالتون (11) و مديريت پسماند شهر ايپسويچ (2010 تا 2015) و شهر كانتي در كشور هلند (13) همخواني داشته و با تحقيق مافي و همكاران انطباق نداشته است. بنابرين اولويتهاي راهبردي بهدست آمده در اين تحقيق در مسير توسعه پايدار ميتواند گامي اصولي جهت تحقق اهداف محيط زيستي مديريت پسماند شهر زاهدان باشد. با اين شرط كه سازمان مديريت پسماند شهر زاهدان از امتيازات و حمايت-هاي دولتي به منظور ايجاد اشتغال و جذب سرمايه در زمينه فنآوري جمعآوري (اولويت راهبردي اول) استفاده كند. بدون شك براي رسيدن به اهداف سازمان، نياز به حمايتهاي دولتي ميباشد. خريد ماشينآلات مورد نياز جهت جمعآوري زباله و هزينه آموزشهاي عمومي جهت تفكيك از مبدأ و تهيه بروشور و برنامـههاي رسانهاي نياز به درآمد يا حمايت دولت است.
بدون حمايت دولت، تحقق اولويتهاي بعدي هم به سختي امكانپذيرخواهد بود. از طرف ديگر جهت ساماندهي بهتر پسماند شهري، مشاركت بيشتر مردم و همكاري بخش خصوصي (اولويت راهبردي دوم) ميتواند براي رسيدن به اهداف سازمان مديريت پسماند همواره راهگشا باشد. اجراي برنامههاي كاهش ميزان توليد پسماند، كاهش مصرف، نحوه تفكيك و تشويق شهروندان به همكاري با شهرداري، بالا بردن روحيه مشاركت در بين شهروندان و ايجاد احساس مسؤوليت در شهروندان در مقابل زباله توليدي، ضرورت آموزش و فرهنگسازي (اولويت راهبردي سوم) را اجتنابناپذير ميكند (افزايش آگاهي و اطلاعات مديران از طريق برگزاري كلاسهاي آموزشي در زمينه مديريت پسماند). همچنين به منظور استقلال بيشتر در انجام امور اولويتهاي راهبردي مهم چون مديريت پسماند شهري جهت تفكيك از مبدأ نياز به امكانات سختافزاري و نرمافزاري (اولويت راهبردي چهارم) از ضروريات است. با تغيير روش، ايجاد فرهنگ، به روز شدن فنآوري، ساماندهي و تجهيز امكانات سختافزاري و نرمافزاري در عصر حاضر رسيدن به اهداف سازماني راحتتر و علميتر شده و در نهايت تحقق اهداف و خط مشيهاي سازمان مهمي چون پسماند، نياز به حمايت و پشتيبانيهاي قانوني دارد كه تدوين واجراي صحيح قانون مديريت پسماند در كلان شهرهايي چون زاهدان، موفقيت در جهت رسيدن به اهداف محيط زيست را تسهيل خواهد كرد. در پايان پيشنهاد ميگردد كه به كليه برنامههاي مربوط به كنترل مواد زايد جامد، كاهش توليد پسماندها و بازيافت در قالب طرح ارايه شده راهبردي توجه ويژهاي شود. زيرا موفقيت و رسيدن به اهداف در برنامههاي مديريت پسماند، بيشتر مستلزم اطلاعرساني و فرهنگ سازي جامعه نسبت به اهميت و ارزش بهداشتي و اقتصادي آن است تا بتوان با جلب مشاركت و رضايتمندي آحاد جامعه، اين برنامهها را هر چه بهتر به مرحله اجرا گذاشت. از سوي ديگر، در حالي كه ايجاد و توسعه سيستم مديريت پسماند شهري به عهده دولت ميباشد، شهرداريها و سازمانهاي محلي ميتوانند سياستهاي لازم را جهت تقويت ابتكارات و ابداعات محلي سازماندهي و اجرا نمايند. هر يك از سطوح دولتي داراي نقش-هاي منحصر به فردي جهت تسهيلسازي اجراي مديريت پسماند شهري ميباشند. همچنين خانوادهها، صنايع و مشاغل، ادارات و ارايه كنندگان خدمات در زمينه پسماند، ملزم به اجراي سيستم مديريت پسماند شهري هستند. از اين رو و با اين چشمانداز و با اولويتبندي راهبردهاي كليدي، انتظار مي -رود پژوهش حاضر زمينه براي دستيابي يا حداقل نزديك شدن به توسعه پايدار شهري را در زاهدان فراهم نمايد.

منابع
1. عبدلي، محمدعلي. 1387. بازيافت مواد جامد شهري. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
.2 Tchobanoglous G. Keith F. 2002.
Handbook of Solid Waste Mangement, McGraw-Hill. Second Edition.

3. حبيبي، كيومرث. لطفي، صديقه. كوهساري، محمدجواد. 1388. مكانيابي محل دفن مواد زايد شهري با استفاده از مدلهاي منطق فازي و AHP.
مجموعه مقالات همايش توسعه پايدار شهري (با تأكيد بر شهرهاي شمال). بابلسر: دانشگاه مازندران.
.4 Vans, N., Campbell, D., & Stonehouse, G., 2010. Strategic Management for Travel and Tourism, Butterworth, Oxford.
زياري، كرامتاﷲ. 1391. مكتبها، نظريهها و مدل-هاي برنامه و برنامهريزي منطقهاي. چاپ پنجم تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مرادي مسيحي، واراز. 1384. برنامهريزي استراتژيك و كاربرد آن در شهرسازي ايران. تهران: انتشارات شركت پردازش و برنامهريزي شهري.
علويمقدم، محمدرضا. مختاراني، ناهيد. مختاراني، بهنام. 1387. مديريت مواد زايد شهري. همايش ملي مديريت بازيافت.
سازمان بازيافت مواد زاهدان. 1381. خلاصه طرح توجيهي احداث كارخانه بيوكمپوست زاهدان با همكاري برنامه ملل سازمان ملل متحد در استان سيستان و بلوچستان. زاهدان: شهرداري زاهدان.
صفري، خديجه. نورائي، محمدرضا. 1392. بررسي آلودگيهاي محيط زيست شهري؛ عوامل و
راهبردهاي مؤثر بر كاهش آن. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهي.
مافي، عزتاﷲ. حسينپور، سيدعلي. عباسزاده، غلامرضا. نجفي، محدثه. 1391. ارزيابي راهبردي و تدوين متدولوژي بهينه حوزه خدمات شهري مديريت محلي ايران با تأكيد بر پسماند شهري.
چهارمين كنفرانس برنامهريزي و مديريت شهري، مشهد.
.11 Halton Region County Report. 2010.
‘Rethinking our Waste.
.21 Integrated Solid Waste and Resource Management. 2010. “A Solid Waste Management Plan for the Greater Vancouver Regional District and Member Muncipalities.
.31 Brown County Port & Solid Waste Department. 2012. “A Strategic SolidWaste Management Plan, p (2).
مركز آمار ايران. 1385. نتايج تفصيلي سرشماري نفوس و مسكن شهر زاهدان. تهران: انتشارات مركز آمار ايران.
حكمتنيا، حسن. موسوي، ميرنجف. 1389. كاربرد مدل در جغرافيا با تأكيد بر برنامهريزي شهري و ناحيهاي، چاپ دوم. يزد: انتشارات علم نوين.
ابراهيمزاده، عيسي. كاظميزاد، شمساﷲ. اسكندري ثاني، محمد. 1390. برنامهريزي راهبردي توسعه توريسم با تأكيد بر توريسم مذهبي. مجله پژوهش-هاي جغرافياي انساني، شماره 76.
هريسون، جان. كارن، جان. 1389. مديريت راهبردي. ترجمه بهروز قاسمي. تهران: انتشارات هيأت.
نوحهگر، احمد. حسينزاده، محمد مهدي. پيراسته، اسماء. 1388. ارزيابي قابليتهاي طبيعتگردي جزيره قشم با بهرهگيري از مدل مديريت استراتژي SWOT. فصلنامه جغرافيا و توسعه، شماره 15.
هانگر، جان. ويلان، توماس. 1389. مباني مديريت استراتژيك. ترجمه سيد محمد اعرابي و داوود ايزدي.
تهران: انتشارات مركز پژوهشهاي فرهنگي.



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید