علوم و تكنولوژي محيط زيست، دوره هجدهم، شماره سه، پاييز 95

تأثير اندازة سطح روشنههاي تاجپوشش بر استقرار و زندهماني زادآوري طبيعي
جنگل(مطالعة موردي: پارسل 18 طرح جنگلداري سري جمند) مهدي ميردار هريجاني 1
محمدرضا پورمجيديان 2*
m.pourmajidian@sanru.ac.irحميد جليلوند3 قوام الدين زاهدي اميري 4
تاريخ دريافت: 10/7/89 تاريخ پذيرش:7/11/89

چكيده
زمينه و هدف: رفتار و واكنشهاي زيراشكوب ناشي از ميزان بازشدن تاجپوشش است كه شرايط نوري بطور شديدي بعد از شكلگيري آن تغيير ميكند.
روش بررسي: در اين تحقيق پارسل 18 طرح جنگلداري سري جمند انتخاب شد. با پيمايش صد در صد و بررسي تمامي حفرههاي طبيعي تاجپوشش موجود در آن، تأثير اندازة سطح اين حفرهها بر زادآوري طبيعي درختان جنگلي مطالعه شد و درختان مادري حاشية حفرهها به تفكيك نوع گونه مورد بررسي قرار گرفتند. در اين تحقيق حفرههاي تاجپوشش به 4 كلاسه اندازة سطح 200- 50 ، 400- 200 ، 600 – 400 و 800 – 600 متر مربع تقسيم شده و تجزيه و تحليل بر روي آنها صورت گرفت.
يافته ها: بر اساس نتايج بدست آمده ميانگين طول قطرهاي كوچك و بزرگ حفرهها در كلاسة اندازة سطح حفرههاي تاجپوشش در سطح 5% اختلاف معنيدار را نشان ميدهد، بطوريكه با افزايش كلاسة اندازة سطح ميانگين طول قطرها افزايش مييابد و بالعكس. بيشترين ميزان نهالهاي خشك مشاهده شده، در ميان زادآوريهاي استقرار يافته در درون ميكروپلاتهاي اندازهگيري شده در كلاسة اندازة سطح چهارم (كلاسة 8- 6 آر) ميباشد كه اختلاف معنيداري را در سطح 5% نشان ميدهد. بيشترين فراواني درخت ممرز در حاشية حفرههاي كوچكتر از 2 آر وجود دارد و با افزايش كلاسة اندازة سطح از ميانگين فراواني درختان ممرز كاسته ميشود. استقرار زادآوري و همچنين نوع گونههاي زادآوري استقرار يافته، اختلاف معنيداري را در سطح 5% در كلاسههاي مورد مطالعه نشان نداد.
نتيجه گيري: بطور كلي در اين تحقيق افزايش اندازة سطح روشنههاي تاجپوشش و در نتيجه افزايش تنشهاي نوري و دمايي بر نهالهاي استقرار يافته، موجب مرگ و مير نهالها ميشود.
واژه هاي كليدي: حفره طبيعي، زادآوري، نور، قطعه شاهد، جمند
دانشجوي دكتري رشتة جنگلداري دانشكدة منابع طبيعي، دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي ساري.
دانشيار گروه جنگلداري دانشكدة منابع طبيعي، دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي ساري *(مسوول مكاتبات) .
استاد گروه جنگلداري دانشكدة منابع طبيعي، دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي ساري.
استاد گروه جنگلداري و اقتصاد جنگل دانشكدة منابع طبيعي، دانشگاه تهران.

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.3, autumn 2016

Effect of Crown Gap Size on Forest Natural Regeneration
Establishment and Survival (Case Study: Parcel No 18, Forestry Plan Jamand
Series)

1
Mahdi Mirdar Harijani
2
Mohammad Reza Pourmajidian *
m.pourmajidian@sanru.ac.ir
Hamid Jalilvand3
3
Ghavameddin Zahedi Amiri

Abstract
Background and Objective: Understory treatment and reaction are due to crown opening, which light condition to be change intensity after gap forming.
Method: In this research parcel No 18 of forestry plan jamand series was selected. By dealt with a 100 percent survey and an entire field on all natural gaps in it, was surveyed about the effect of these gaps on forest natural regeneration. The trees in the margin of the gaps surveyed according to kinds of tree species. In this research gap size was studied in 4 classifications: 50-200, 200-400, 400-600 & 600800 square meter and analysis was done on them.
Findig: According to the conclusion, averages of large and small diagonals of the gaps in its various types have significant difference at 5% level. With the increasing in the gap size diagonals of the gaps increases, too. The most of the seedling mortality were seen in the microplot which measured in the 4th class (6-8 are) and it has significant difference at 5% level. Most of the Carpinus betulus L. trees were seen in the margin of the gaps lesser than 2 are and with increasing the gap surface Carpinus betulus L. tree decreases. Regeneration establishment and its variety didn’t have significant difference at 5% level in the surveyed groups.
Conclusion: Generally in this research with increasing in the gap surface, light and temperature stress increases, too, and it causes seedling mortality.

Keywords: Natural Gap, Regeneration, Light, Control Plot, Jamand

PhD Student, Faculty of Natural Resources, Sari agricultural and Natural Resorses University, I. R. Iran.
Associate Prof., Faculty of Natural Resources, Sari agricultural and Natural Resorses University, I. R. Iran.
*(Corresponding Author)
Professor, Faculty of Natural Resources, Sari agricultural and Natural Resorses University, I. R. Iran. 4- Professor, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, I. R. Iran.
تاثير اندازة سطح روشنه هاي تاج پوشش …. 191

مقدمه
سير تكاملي هر جنگل به استقرار، تداوم و تحول زادآوري آن بستگي دارد. به عبارت ديگر آيندة يك جنگل طبيعي به وضعيت كنوني زادآوري آن وابسته است و آنچه را كه امروزه در نقاط مختلف تحت عنوان جنگل يا تودههاي جنگلي مي- شناسيم در واقع نتيجة تكامل و تحول زادآوري در آن جنگل در دورههاي گذشته بوده است. وضعيت كنوني زادآوري در يك منطقه مشابه آيينهاي است كه سيماي آيندة جنگل را در آن نقطه مشخّص ميكند، به همين دليل هرگونه تغيير در وضعيت زادآوري طبيعي درواقع سيماي تودههاي جنگلي آينده را دگرگون ميسازد (1).
گروهي از فاكتورهاي زنده و غيرزندة موثر در استقرار زادآوري درختان و رشد و بقاي آنها شامل: نور، رطوبت خاك، مواد غذايي، پوشش لاشبرگي، انتشار بذر و… ميباشد كه حفرههاي تاجپوشش ميتواند تاثير بسيار مهمي در تركيب عوامل فوق در يك رويشگاه طبيعي مسن داشته باشند (2)، همچنين زادآوري طبيعي مطمئنترين روش تجديد حيات است كه طبيعت آنرا به رايگان در اختيار ما قرار ميدهد (3).
براساس مطالعات بيان ميشود، حفره عبارتست از مساحتي از جنگل كه به صورت مستقيم زير بازشدگي تاجپوشش قرار دارد و مساحت نقطة تخريب شده و ميزان نور وارده دو عامل تعيين كننده در استقرار و كيفيت نهال ميباشد (4).
به عنوان اولين پژوهشهاي انجام شده در رابطه با حفرههاي تاجپوشش بيان ميشود كه زادآوري طبيعي جنگل بوسيلة افتادن درختان و شكلگيري متناوب حفرهها در سطح جنگل ايجاد ميگردد (5).
اندازة حفرهها براي استقرار گونههاي مختلف از عوامل مهمي به شمار ميآيد، زيرا فرآيندهاي متفاوتي از قبيل: باد، آتش، آفات و بيماريها، حشرات، مرگ و مير درختان و… ممكن است موجب انتشار حفرههاي متفاوت از نظر اندازة سطح در جنگل بشود. از اينرو ميانگين اندازة سطح حفره وابسته به نوع تخريب در جنگل است. در حفرههاي بزرگتر نور بيشتري نسبت به حفرههاي كوچكتر در دسترس قرار ميگيرد و باعث استقرار گونههاي نورپسند در آنها ميشود (6).
بطوركلي در تودههاي جنگلي دست نخورده، روشنههاي تاج-پوشش نامنظمي از نظر اندازه سطح و يك ساختار ناهمسال در تودة جنگل بوجود ميآيد (7) و رفتار و واكنشهاي زيراشكوب ناشي از ميزان بازشدن تاجپوشش است كه شرايط نوري بطور شديدي بعد از شكل گيري آن تغيير ميكند (8)، به همين جهت مكانيزم ايجاد حفرهها نيازمند توجه بيشتري است (9).
اگر مساحت نقاط باز زيادتر از ميزان طبيعي و توسط انسان ايجاد شده باشد، آنگاه احياي آن بطور طبيعي و خودبخود با مشكلاتي روبرو ميشود و سرعت ترميم وابسته به اندازة سطح حفرههاست (10- 11- 12)
سيماي آيندة جنگلهاي دست نخورده از جمله: كيفيت، كميت و تنوع به ابعاد و اندازة حفرههاي ايجاد شده بستگي دارد و اساسا شروع تحول در جنگل با تخريب همراه است. مطالعة ساختار جنگل به خصوص در جنگلهاي بكر و دست نخورده اهميت زيادي دارد و اطلاعات جامعي در مورد وضعيت اين جنگلها براي برنامهريزي به ما ميدهد و مسيرهاي توسعة مديريت جنگل را براي رسيدن به يك ساختار مطلوب مشخص ميكند (13)، به همين جهت شناخت مراحل تحولي و وضعيت پويايي تودههاي طبيعي دخالت نشده ميتواند راهكارهاي مناسبي را جهت اعمال مديريت بهينه در عرصههاي جنگلهاي شمال بويژه راشستانها ارايه نمايد. از اينرو اين مطالعه در جنگلي صورت گرفت كه هيچگونه دخالت برنامهريزي شده در آن صورت نپذيرفته است.
در اين تحقيق ما فرض كرديم: سطوح متفاوت حفرهها با استقرار زادآوري و زنده ماني نهالها ارتباط معنيداري دارد.

مواد و روشها مواد
سري 3 جمند در حوزة آبخيز 45 گلبند واقع گرديد. اين سري در محدودة طول جغرافيايي “00 ’30 °51 تا “28 ’32 °51 شرقي و عرض جغرافيايي “35 ’27 °36 تا “00 ’30 °36 شمالي واقع شده است. سري 3 جمند به مساحت 1444 هكتار، سطح جنگلهاي قابل بهرهبرداري 1222 هكتار به روش دانهزاد ناهمسال- تك گزيني گروهي مورد برنامهريزي قرارگرفته است. با توجه نتايج آماري اخذ شده ميانگين تعداد در هكتار سري معادل 6/227 اصله و ميانگين حجم در هكتار آن معادل 9/307 متر مكعب و تعداد كل درختان سرپاي سري معادل
278287 اصله با حجم كل سرپا معادل 376504 مترمكعب ميباشد. در اين تحقيق پارسل 18 طرح جنگلداري سري جمند به مساحت 47 هكتار كه در محدودة ارتفاعي بين 1000 تا 1100 متر از سطح دريا قرار دارد، انتخاب شده است كه اقدام به بررسي حفرههاي طبيعي تاجپوشش موجود در آن گرديد. بيشترين سطح قطعه داراي شيب بين 0 تا 30 درصد و با جهت غالب شمال شرق است. اين قطعه به سبب عدم دخالت در آن بسيار مسن ميباشد و تاجپوشش در آن نسبتا متراكم است. قطعة مورد مطالعه بهعنوان قطعة شاهد، محدودة آن با پنج رديف سيم خاردار قرق و محصور است و در طول دوره هيچگونه برداشتي در آن صورت نخواهد گرفت. خاك اين رويشگاه تكامل يافته، بسيار حاصلخيز و از عمق مناسب برخوردار است كه آهكزدايي بطور كامل و تا سنگ مادر ادامه يافته. با توجه به روش طبقهبندي USDA در رده خاكهاي Alfisols قرار ميگيرد. همچنين با داشتن رژيم رطوبتي يوديك در تحت رده Udepts قرار ميگيرد و بر اساس روش فرانسوي جزء خاكهاي قهوهاي جنگلي شسته شده طبقهبندي ميشود. مهمترين تيپهاي جنگلي آن عبارتند از: راش خالص، راش- ممرز، راش- توسكا، راش- پلت، ممرز- توسكا و ساير گونهها بطور پراكنده، كه در منطقة مورد مطالعه قابل مشاهده هستند (14).

روشها

45029-5282

192 علوم و تكنولوژي محيط زيست، شماره 70، پاييز 95 ميردار هريجاني و همكاران
با توجه به در اختيار داشتن نقشه جنگل و از آنجايي كه اغلب نمونهبرداري از حفرههاي تاجپوشش در تودههاي جنگلي با استفاده از ترانسكتها با فاصلة معين انجام شده است (15)، اين تحقيق در پارسل شاهد به مساحت 47 هكتار انجامگرفت و 5 ترانسكت با فواصل بين ترانسكتي 75 متر پياده گرديده. سپس با برداشت تمامي حفرههاي موجود در اجراي عمليات ميداني نسبت به اخذ دادههاي صحرايي اقدام شد. درمسير حركت بر روي ترانسكتها پس از رسيدن به حفرههاي تاجپوشش و مشخص نمودن محل دقيق آنها دادههاي كمي و كيفي شامل:
مساحت حفرههاي تاجپوشش با محاسبه از پايدرختان مادري (13) به روش پيمايشي و با برداشت طول، شيب و آزيموت، همچنين اندازهگيري از قطر بزرگ و قطر كوچك حفرهها بوسيلة متر انجام شد. درختان حاشيه حفرهها به تفكيك نوع گونه، شيب متوسط و جهت حفرهها، صفات كمي (شامل: تعداد، قطر يقه و ارتفاع) و كيفي (شامل: چنگالي، چندشاخه و خشك شده) نهالها به تفكيك نوع گونه با برداشت 5 ميكروپلات يك مترمربعي با فاصلهاي كه از نسبت اندازه قطر بزرگ بدست مي -آيد (16- 17- 18)، مورد ارزيابي قرار گرفتند و ارتفاع نهالها بوسيلة خطكش چوبي مدرج محاسبه شد. همچنين كيفيت تنه درختان مادري، وضعيت تاج آنها و تمامي مشاهدهها در درون حفرهها يادداشتبرداري شد. به منظور بررسي وضعيت تاج درختان مادري حاشية حفرهها به دو دستة: 1) متقارن 2) نامتقارن تقسيم شدند. همچنين جهت بررسي كيفيت تنة آنها به چهار گروه: 1) درختان داراي تنة صاف و سيلندريك 2) تنة صاف داراي شاخة جانبي زياد 3) درختان داراي تنة كج و معوج 4) درختان داراي تنة دو شاخه تقسيم شدند. در آماربرداري صحرايي جهت قطر بزرگ بوسيلة قطبنما تعيين گرديد، تا با جهت دامنه (حفره) مورد تجزيه و تحليل آماري قرار گيرد و نشان داده شود كه آيا جهت كشيدگي حفره (قطر بزرگ) با جهت حفره (دامنه) ارتباط دارد يا خير. بدين منظور در صورت يكي بودن جهت حفره و جهت قطر بزرگ كد 1 و در صورت عمود بودن كد 2 به آنها اختصاص داده شد.

تجزيه و تحليلهاي آماري
تاثير اندازة سطح روشنه هاي تاج پوشش …. 193
كلاسة اندازة سطح حفره اغلب بهعنوان شاخص محيطي براي تفكيك حفرههاي تاجپوشش و بررسي آن با ساير پارامترهاي اندازهگيري شده مورد استفاده قرارميگيرد (19)، لذا در اين تحقيق حفرههاي تاجپوشش به 4 كلاسه اندازة سطح تقسيم شده و تجزيه و تحليل بر روي آن صورت گرفت. اين چهار كلاسه عبارتند از: 200- 50 ، 400- 200 ، 600- 400 و 800- 600 متر مربع. دادههاي حاصل از آماربرداري صحرايي پيش از تجزيه و تحليل طبق اصول آماري از لحاظ نرمال بودن و همگني بررسي شدند. جهت بررسي نرمال بودن دادهها با توجه به اينكه تعداد مشاهدهها 24 قطعه نمونه (حفره) بود (كمتر از 50 قطعه نمونه) با استفاده از آزمون Shapiro-Wilk مورد بررسي قرار گرفت. سپس تجزيه وتحليلهاي آماري با استفاده از آزمون مقايسههاي چندگانة دانكن در نرم-افزار SPSS 11.5 انجام شد. جهت تجزيه و تحليل دادههاي كيفي از آزمون كروسكال واليس استفاده شد. لازم به ذكر است در تمامي مراحل تجزيه و تحليل آماري دادهها، خطاي مجاز نوع اول 5 درصد در نظر گرفته شده است و براي رسم نمودارها از نرمافزار Excel استفاده شده است (20- 21- 22- 23). نتايج
با توجه به آماربرداري، منطقة مورد مطالعه در 5 ترانسكت بهصورت صد در صد از وجود حفرههاي تاجپوشش بررسي شد كه طول كلّ ترانسكتهاي پياده شده 3000 متر بود. اين ترانسكتها با فواصل بين ترانسكتي 75 متر طوري قرارگرفتند كه از روي هركدام، ديگري قابل مشاهده بود (با توجه به علايم قرار داده شده). در اين تحقيق تعداد 24 حفرة تاجپوشش با سطوح متفاوت در مسير ترانسكتهاي پياده شده موردبررسي قرار گرفتند. حفرههاي تاجپوشش پس از اندازه- گيري سطح آنها، در 4 كلاسة اندازة سطح طبقهبندي شدند و فراواني آنها در هر طبقه محاسبه شد و سپس نمودار آن رسم گرديد. در اين بررسي بيشترين حفرههاي تاجپوشش در كلاسة اندازة سطح 6- 4 آر با تعداد 10 عدد قرار گرفتند كه 7/41 درصد تعداد حفرههاي تاجپوشش را شامل ميشود و كمترين تعداد حفرههاي تاجپوشش در كلاسههاي اندازة سطح كوچكتر از 2 آر و 8-6 آر هركدام با تعداد 3 عدد كه 5/12 درصد تعداد حفرههاي تاجپوشش را شامل ميشود (شكل 1).

0
10
20
30
40
50
50-200
200-400
400-600
600-800
(
ع

مرب

متر
)

سطح

اندازة

كلاسة

حفره

فراواني

درصد

0

10

20

30

40

50

50-200

200-400

400-600

600-800

(



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید