صفحات 17 – 28
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 17 شماره3 پاییز 1391
91279011650

سنجش ابعاد اجتماعی فضای جمعی ایستگاه های پایانه ای مترو *
نمونه موردی : ایستگاه پایانه ای مترو شهید سلطانی کرج

نینا خلیقی1، محمدرضا پورجعفر**2، محمدرضا بمانیان3
1دانشجوی کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2استاد گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
3دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 2/2/91، تاریخ پذیرش نهایی: 15/7/91(چکیده
در دوران معاصر، فضای ایستگاه های پایانه ای مترو از جمله فضاهای عمومی است، که بستری برای وقوع بخشی از فعالیتهای اجتماعی محسوب می شود. از این رو، دستیابی به چارچوبی جهت سنجش بعد اجتماعی این فضاها، هدف اصلی پژوهش حاضر است. جهت نیل به هدف مذکور، با استفاده از روش تحقیق توصیفی – تحلیلی، ابتدا دیدگاه متخصصین در باب مفهوم فضای جمعی ایستگاههای پایانه ای مترو و ابعاد اجتماعی آنها، همچنین تجارب جهانی موفق، مورد بررسی قرار گرفته اند .سپس با توجه به معیارها و شاخص های اجتماعی مستخرج از مراحل پیشین، مدل ویژه سنجش ابعاد اجتماعی مختص فضای جمعی ایستگاه های پایانه ای مترو، تدوین شده است. در ادامه با استفاده از مدل مذکور، وضعیت موجود فضای ایستگاه مورد مطالعه ،یعنی ایستگاه پایانه ای مترو شهید سلطانی کرج، از طریق مشاهدات میدانی و تکمیل پرسش نامه، ارزیابی گردیده است. نتایج سنجش حاکی از آن است که از بین 6 معیار اصلی اجتماعی، فضای ایستگاه مورد مطالعه در حوزة معیارهای دسترسی و عدالت ،مشارکت و نظارت و آموزش و سلامت از بیشترین مشکلات رنج می برد.
واژه های کلیدی
ایستگاه پایانه ای مترو، فضای جمعی، ابعاد اجتماعی، معیارهای اجتماعی.

*این مقاله برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده اول تحت عنوان: تدوین معیارهای طراحی برای فضای ورودی ایستگاههای متروی شهری و بین شهری. نمونه موردی ایستگاه مترو شهید سلطانی کرج میباشد که، در دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس تهران به راهنمایی نگارنده دوم و مشاوره نگارنده سوم در دست انجام است.
.E-mail: pourja_m@modares.ac.ir ،021-82883731 :نویسنده مسئول: تلفکس**
270788209649

3480788209649

مقدمه
2737893048350

ایستگاه پایانهای مترو، نقطهی اتصال و ارتباط یکی از مهمترین و با صرفهترین انواع سامانه حمل و نقل عمومی به نقاط مختلف شهر است،که در بیشتر موارد به عنوان دروازهی ورودی یک شهر نیز به ایفای نقش میپردازد. این ایستگاه که جزئی از سیستم حمل و نقل ریلی است، در حقیقت مقیاس کوچکتری از ایستگاه های راهآهن سراسری کشوری محسوب شده و به عنوان محل تبادل انواع وسایط نقلیه نیز کاربرد مییابد. همچنین این فضا به دلیل خاصیت گره- مکانی، نقطه ای فعال بوده و روزانه شاهد استفاده گسترده کاربران میباشد .به همین علت، در دل شهرهای امروز، بالاخص شهرهای ایران ،از اهمیت بسیاری برخوردار است. یکی از جمله ریز فضاهای مهم ایستگاههای پایانهای مترو، فضای جمعی ایستگاه است که محل وقوع اتفاقات گوناگون، فعالیتهای جمعی و فردی و تعاملات اجتماعی بسیاری است. فضاهای مذکور به دو صورت سرپوشیده و باز، امروزه به عنوان یکی از فضاهای عمومی
روش تحقیق
این مقاله با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی تدوین گشته است .هدف اصلی این مقاله، تدوین مدل ویژه سنجشی است که بتوان بر اساس آن، ابعاد اجتماعی فضای جمعی ایستگاههای پایانهای مترو را بررسی نمود. جهت تدوین این مدل، سه مرحلة اصلی در قالب یک فرآیند منظم انجام گردیده، که شرح آن به صورت نمودار 1 است. ابتدا با استفاده از ابزار کتابخانهای، سوابق موضوع در قالب تعریف مفهوم ایستگاههای پایانهای مترو و فضای جمعی آنها مورد بررسی قرار گرفته است. سپس ابعاد اجتماعی فضاهای عمومی از نگاه نظریهپردازان گوناگون در قالب جدولی ارائه گردیده است. در ادامه پس از مقایسه تطبیقی نظرات گوناگون افراد و منابع در زمینه ابعاد اجتماعی فضای عمومی با ماهیت فضای جمعی ایستگاههای پایانهای مترو، معیارهایی که ماهیت نزدیک تری به فضای مذکور دارند، از جدول استخراج شده و جهت ارزیابی تجارب جهانی موفق استفاده شدهاند .سپس بر اساس نتایج حاصل از بخش تجارب جهانی، که در قالب شاخصهای اختصاصی برای فضای جمعی ایستگاههای پایانهای مترو و قطار نمود یافته، مدل ویژه سنجش ابعاد اجتماعی فضای جمعی ایستگاههای پایانهای مترو ارائه شده است. در ادامه با استفاده از مدل مذکور، پارهای از مصادیق فضای جمعی ایستگاه مترو مورد مطالعه، یعنی ایستگاه شهید سلطانی کرج، بر مبنای مشاهدات عمیق میدانی در قالب چک لیست ارزیابی مورد بررسی قرار گرفته است. بخش دیگر این مصادیق نیز از طریق پرسشنامه مشتمل بر 40 سوال و مصاحبهای که کاربران ایستگاه و بالاخص فضای جمعی آن را مورد خطاب قرار داده، بررسی شهری معاصر به ساختار شهرها اضافه شده و سبب تغییرات بسیاری نیزگردیده است. از جمله ابعاد مهم اینگونه از فضاها ،بعد اجتماعی این فضاست که بدون وجود آن، این فضای شهری معنای خود را از دست می دهد و قادر به ایفای نقش خویش که همانا امکان برقراری تعاملات اجتماعی است، نخواهد بود .بنابراین با توجه به اهمیت فضای جمعی ایستگاه های پایانهای از نقطه نظر تعاملات اجتماعی و به دلیل اهمیت روز افزون ابعاد اجتماعی در پژوهش های اخیر در کشور ایران، این مقاله تلاش دارد به دنبال بررسی و سنجش ابعاد اجتماعی ایستگاه پایانهای مترو شهید سلطانی کرج، به عنوان یکی از مهمترین گره های حمل و نقلی و دروازهی ورودی شهر کرج، از سویی زمینه لازم برای ارتقای کیفیت فضاهای موجود از نقطه نظر ابعاد اجتماعی را فراهم سازد و از طرف دیگر زمینه استفاده از یافتههای پژوهش را در طراحی دیگر ایستگاه های پیشنهادی ایجاد نماید .
57600005222653

2887891544112

شده است. جامعه آماری پرسشنامه به گونهای انتخاب شده که گروههای سنی 20 تا 50 سال و گروههای جنسی متفاوت را دربرگیرد و تمرکز پرسشنامه بر افرادی بوده که در بازهی زمانی 5 دقیقه و بیشتر در فضای جمعی توقف مینمودند. در نهایت با تلفیق نتایج پرسش نامه و چک لیست ارزیابی میدانی، نقاط ضعف و قوت ایستگاه، مورد تحلیل قرار گرفته و در قالب جدولی نهاییارائه شده است. نمودار 1 فرایند پژوهش را نشان می دهد.
نمودار 1- فرایند پژوهش.
160727600347

مفهوم ایستگاه پایانه ای مترو و فضای جمعی آن
ایستگاههای پایانهای مترو، گونهای از ایستگاههای مترو هستند که در نقاط عطف ترافیکی قرار میگیرند و نقش شهری و یا فراشهری دارند. این نوع از ایستگاهها به عنوان مکانهای تغییر وسیلهی نقلیهی سفر مورد استفاده قرار میگیرند و در کنار آنها، پایانههای اتوبوس و تاکسی و دیگر وسایل نقلیه موتوری برای جابهجایی شهروندان و انتقال آنها به نقاط داخلی شهر وجود دارد. مانند ایستگاههای پایانهای صادقیه تهران و شهید سلطانی کرج )خبازان ،1387، 8(. ایستگاههای یاد شده به علت قرارگیری در محل تبادل وسیلهی نقلیه و همچنین به علت نقش ارتباطی آن میان دو شهر یا منطقة شهری، با دو خاصیت عمده گره- مکانی شناخته می شوند. اولین خاصیت، که با عنوان گره از آن یاد می شود، در حقیقت ایستگاه پایانهای را نقطهای مرکزی میداند که بخش های فرعی از آن مشعب شده و جزو اصلی یک شبکه محسوب میگردد. در این تعریف، ایستگاه به عنوان نقطة تجمع سیستمهای زیربنایی)شبکه مترو( و فعالیتهای اقتصادی مردم شناخته میشود)Camagni & Salone,1993, 1054) . این نقطه در حقیقت نقطة تغییر و تبادل نوع وسیلهی نقلیه محسوب میگردد، به همین علت دارای ویژگی ها و ریز فضاهای خاصی است که در ادامه و پس از تعریف خاصیت مکانی ایستگاه پایانهای مترو، به آن اشاره خواهد شد.
دومین خاصیت ایستگاه پایانهای مترو از مفهوم مکانی آن در ساختار شهرها ناشی می شود و به صورت ذیل تعریف می-گردد:
ایستگاه به عنوان مکان شامل تمامی فضاهای ساخته شده و فضاهای باز، همراه با کاربریهای و فعالیتهای مرتبط با ماهیت آن است، که در اطراف ساختمان ایستگاه با شعاع قابل پیادهروی قرار گرفته و با توجه به نوع ویژگیهای روانی-فیزیکی کاربران، ویژگیهای تاریخی- عملکردی مکان قرارگیری و توسعة در حال وقوع در اطرافش ساختار یافته است.)Bertolini &Spit, 1998, 13)
هر دو خاصیت نامبرده در تعامل و ترکیب با یکدیگر سبب تشکیل رویکرد تازهای میشوند که با نام مکان های ملاقات1 معنا مییابد. این رویکرد در حقیقت مفهوم فضای عمومی شهری را به فضای ایستگاه های پایانهای مترو می بخشد. در نتیجة ترکیب خاصیت گره-مکان، یکسری از خصوصیات ویژه برای این گونه از فضاها تعریف می شود که سبب شکلگیری فضای عمومی معاصر در دل شهرهای امروزی می گردد. با این تعریف، فضای پایانهای ایستگاههای مترو در حقیقت مکان وقوع ملاقاتهای از پیش تعیین شده و غیرپیش بینی شده است، این فضا و محیط اطرافش به عنوان یک بازار مدرن2 و مکانی که مردم در آن با تمامی زندگی شهری در ارتباط نزدیک قرار دارند، به ایفای نقش می پردازد)Peek & Louw ,2006, 6-7). روابط گره – مکانی ایستگاه در تصویر 1 ارائه شده است.

تصویر1- خواص گره- مکان ایستگاه.
ماخذ: )Bertolini &Spit, 1998,13)همانگونه که در تعریف ایستگاه پایانهای مترو به خاصیت گره مانند و تبادلی بودن آن اشاره گردید، ایستگاه پایانه ای مترو به دلیل قرارگیری در مکان تبادل وسیله ی نقلیه به عنوان فضای تبادلی کاربرد می یابد. در این تعریف، فضای تبادلی پایانه ای ، محدودهای مشخص با تسهیلات مبادله )مانند پایانه های تاکسی و اتوبوس و پارکینگ های اتومبیل، دوچرخه، موتور و…( است،که در آن تبادل دو یا چند نوع وسیلة نقلیه صورت میپذیرد و به همین علت، نقطه تمرکز و تجمع در سیستم حمل و نقل ریلی مترو و نقطة مکث و توقف در شهر )بعضاً ورودی شهر( به حساب میآید) Davies, 2009, 2(. این گونه از فضاهای تبادلی به دلیل نوع عملکرد خود به سه ریز فضا تقسیم می شوند که شرح آن در ذیل ارائه شده است.
فضای تصمیم گیری: این گونه از فضاها در ایستگاه های پایانهای مترو شامل مکانهایی است که با ماهیت ایستگاه و نوع کاربرد آن در ارتباط مستقیم قرار دارد. محل های تهیهی بلیط مترو، اتوبوس و محلهای انتظار برای ورود و خروج مترو ،اتوبوس و تاکسی، ورودی و خروجی اصلی ایستگاه و گیت های کنترل بلیط مسافران جزو این فضاها محسوب می شود.
فضاهای فرصت یا مکث:فضاهای نشستن، ایستادن، ملاقات ،صحبت کردن، خوردن و مطالعه و… در فضای ورودی ازجمله فضای باز و سبز ایستگاه، پلکانهای کنار ورودی ساختمان ، نیمکتهای موجود در فضای ورودی، فضاهای سرپوشیده و زیر سایه بان ها، فضای باز مقابل کافی شاپها، دکه های خوراکی و دکههای فرهنگی و انواع دیگر فضا که مشوق تجمع و مکث در فضای ایستگاه است؛ جزو فضای فرصت محسوب میشود. این فضا در حقیقت همان مفهوم فضای جمعی و عمومی ایستگاههای پایانه ای مترو، یعنی مکانی که در آن تعامل اجتماعی رخ می دهد ،را تداعی می نماید و هدف اصلی این تحقیق محسوب می شود.
فضاهای حرکتی: فضاهای حرکتی در ایستگاههای پایانهای مترو شامل مسیرهای ارتباط دهنده میان فضاهای تصمیمگیری به یکدیگر و به فضاهای فرصت هستند)Davies, 2009, 7-9(.
پس از معرفی فضای ایستگاههای پایانهای مترو و بیان نحوة عملکرد ریزفضاهای آن، میتوان نتیجه گرفت که ایستگاه پایانهای مترو مجموعهای با کالبد مجزا و فضای باز مختص به خود بوده که با توجه به نقش گره- مکانی و ماهیت تبادلیش، محل وقوع فعالیتهای گوناگون و تعاملات اجتماعی انسانها محسوب میگردد. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که فضای مذکور ،زمانی به عنوان فضای عمومی شهری کاربرد مییابد، که ایستگاه

تصویر2- ریزفضاهای ایستگاه پایانه ای مترو ، بالا : فضای باز جمعی و توده ایستگاه .پایین : فضای سرپوشیده و باز جمعی و ریزفضاهای آن .
ماخذ: )Davies, 2009,7-9( به عنوان مقصد مسافران مورد استفاده قرار گیرد؛ یعنی زمانی که مسافر وقت کافی برای سپری کردن و گذران اوقات فراغت در ایستگاه را داشته باشد. در این جاست که نقش ریزفضای فرصت پررنگتر میگردد و در نتیجه مفهوم فضای عمومی در ایستگاه تجلی مییابد. با توجه به موارد عنوان شده، فضای ایستگاه پایانهای مترو به عنوان یکی از نمونههای معاصر فضاهای عمومی در سطح شهرها شناخته شده و باید دارای یکسری معیارهای خاص و عام باشد تا بتواند سبب ایجاد تعاملات اجتماعی موثر میان کاربران فضا گردد. به همین جهت در ادامه برای دستیابی به چنین معیارهایی، پس از بیان مفهوم ابعاد اجتماعی و مقایسه نظرات گوناگون در باب این ابعاد، معیارهای سنجش مختص فضای ایستگاههای پایانهای مترو بالاخص ریزفضای فرصت آن ارائه خواهد شد.
مفهوم فضای عمومی و ابعاد اجتماعی آن
فضای عمومی از دیدگاه اجتماعی ـ فرهنگی به عنوان مکانی جهت ایجاد و تقویت مناسبات و روابط بیرونی، تعاملات، تغییرات و رویارویی های اجتماعی و مکانی که گروههای مختلف با خواستها و علایق متفاوت گرد هم جمع میشوند، تعریف میشود )رفیعیان ،1384، 36(. با توجه به این تعریف، یکی از ابعاد مهم اینگونه از فضاها بعد اجتماعی آن است. بعد اجتماعی فضای عمومی، به مردم و فعالیت آنها جهت خلق، بهره برداری و مدیریت این فضاها اشاره دارد )Mitchell,1996 ,128(. به بیانی دیگر، این عبارت دربردارنده مفهوم دسترسی آزاد برای عموم و فراهم نمودن زمینهای کالبدی جهت وقوع فعالیت های جمعی و تعاملات اجتماعی است)Madanipour, 2010 ,89(. با توجه به تعریف فوق، مهمترین بُعد از ابعاد اجتماعی فضاهای عمومی، وقوع تعاملات اجتماعی در آنهاست. تعاملات اجتماعی به مفهوم کنش پویا میان دو یا چند فرد )Latour,1996 ,229( و یا بروز فعالیتهای جمعی در فضای عمومی شهر است. این دسته از فعالیت ها به زعم یان گل، وابسته به حضور دیگران در فضاست و شامل تعاملات فعال3 همچون صحبت کردن ، سلام و احوالپرسي کردن و تعاملات منفعل4 مانند تماشای مردم و گوش دادن به صحبتهاي مردم میگردد)Gehl, 2011, 10). دراینجا باید ذکر کرد که شرط اصلی بروز فعالیت های جمعی چه به صورت فعال و چه به صورت منفعل، وجود شرایط محیطی مناسب و حضور دیگر افرادی است که جهت انجام فعالیت های اختیاری و ضروری5 به فضا مراجعه نموده اند )Tang , 2012 402,(. بنابراین جهت بروز فعالیتهای جمعی در یک فضا و تبدیل آن به یک فضای عمومی حامی تعاملات اجتماعی، توجه به یکسری از معیارها و شاخص های سنجش جهت ارزیابی آن ،ضروری است. مقصود از معیارهای اجتماعی6، تمامی مولفههای کلانی است که از سنجش رابطه میان مردم و فضا بدست میآید )Coles ,2001,5). در اینجا مقصود فضاهای عمومی است. از سویی دیگر شاخص7 متغیري است که براي ارزیابي شرایط در ارتباط با اهداف و مقاصد، در این جا معیارهای اجتماعی، به کار میرود ) www.merriam-webster.com, 1391(. در ادامه، ابتدا ابعاد اجتماعی فضاهای عمومی از نگاه نظریه پردازان گوناگون در جداول1و2 بررسی و سپس معیارهای اجتماعی برای انواع فضاهای عمومی استخراج خواهند شد .
38880008673354

به نظر میرسد با وجود کاربرد واژگان مختلف توسط صاحبنظران و منابع گوناگون در جداول 1 و 2، تعریف ابعاد اجتماعی برای انواع فضاهای عمومی از لحاظ مفهوم، شباهت بسیاری به یکدیگر داشته و هدف تمامی آنها دستیابی به مکانی متعلق به تمامی افراد جامعه با امکان بروز فعالیت های جمعی در آن است. ایشان جهت تعریف ابعاد اجتماعی و سنجش آن، به یکسری از معیارها اشاره نمودند. معیارهای مشترک مورد نظر ایشان شامل: ایمنی و امنیت، جذابیت و سرزندگی، دسترسی و عدالت، مشارکت، نظارت، آموزش و سلامت و هویت می گردد .
با توجه به مقایسه ی تطبیقی معیارهای حاصل از جدول 1 و 2 و ماهیت فضای جمعی ایستگاه پایانه ای مترو، به نظر میرسد که معیارهای عام عنوان شده برای تمامی فضاهای عمومی از جملهی فضای مورد نظر این پژوهش، قابل استناد بوده و تنها شاخصهای سنجش این معیارها مطابق با نوع فضای عمومی ،از دیگر انواع فضاها متمایز میگردند. بر این اساس، با توجه به معیارهای بدست آمده، در ادامه وضعیت نمونههای موفق در جهان مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
40679999078353

ابعاد اجتماعی درتجارب جهانی موفق
جدول1- بررسی ابعاد اجتماعی از نگاه صاحبنظران.

جدول 2- بررسی ابعاد اجتماعی از نگاه منابع دیگر شامل:کتاب، مقاله و گزارش.

جهت یادگیری از تجارب جهانی موفق با توجه به ابعاد اجتماعی در فضاهای جمعی ایستگاههای پایانهای مترو،4 نمونهی جهانی مورد بررسی قرار گرفت، که برخی از آنها هم به عنوان پایانهی قطار و هم سیستم مترو فعالیت می نمودند. در حقیقت ،بخش اعظم ایستگاههای پایانهای مترو در کشورهای اروپایی، بر اساس تعریفی که از آنها در بخش ابتدایی به عمل آمد، همراه با ایستگاههای قطار به صورت مختلط به ایفای نقش می پردازند .بخشی دیگر از ایستگاههای پایانهای مترو نیز به صورت جداگانه به عملکرد میپردازند، که ایستگاههای پایانهای مترو ایران و روسیه از این قبیل میباشند. بنابراین در این تحقیق، از بین تمامی نمونههای ایستگاههای پایانهای مترو، چه به صورت مختلط با ایستگاههای قطار و چه به صورت مجزا، نمونههایی انتخاب گردیدهاند که در زمینهی توجه به معیارهای اجتماعی در طرح فضای جمعیشان موفق بوده اند. نمونههای مذکور براساس معیارهای کلان مستخرج از مراحل قبل در قالب جدول 3، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و حاصل آنها دستیابی به شاخص های سنجشی است که به صورت خلاصه در ذیل عنوان گردیده اند .
جدول 3- بررسی نمونه های جهانی موفق بر اساس معیارهای 6 گانه و معرفی شاخص های متناسب با هریک از معیارها.
عنوان و مکان ایستگاهمعیارها و اجتماعیا شاخصیستگاههای عنوان و مکان ایستگاهمعیارها و شاخص های اجتماعی ایستگاهایستگاه سینتاگما)متروی مشروطه(آتن8• جذابیت و سرزندگی: ایستگاه متروی راپونجی ژاپن9ایمنی و امنیت:
کاربرد ایستگاه به عنوان موزه اشیا • جداسازی مسیرهای سواره و تعبیه فضا در میان ساختمان های فعال جهت افزایش ایمنی و باستانی آتن و جذب توریست به فضاامنیت فضا
اتصال با مرکز تاریخی شهر و ساختمان جذابیت و سرزندگی:
های باستانی• اختلاط فضای پایانه ای ایستگاه با کاربری های هتل ، رستوران ها ، برج های مسکونی ، تجاری • فعالیت دستفروشان در فضاو تفریحی )پارک و سینما(
ترکیب فضای سبز )تفریحی(با ورودی • ایجاد فضاهای مختص کودکان
ایستگاه جهت استراحت و گذران اوقات • استفاده از درختان و فضاهای سایه گیر و مبلمان مناسب برای آسایش مسافرانتصویر 3- ورودی ایستگاه مترو فراغتمشارکت و نظارت:
ماخذ:)سینتاگما و فضای باز و سبز مقابل آن.http://promptguides.com • مشارکتبرپایی و نظارت:تظاهرات مردمی در فضا در تصویر برگزاری4 – )ورزش فضای بازسنتی .مقابل ایستگاه www.roppongihills.و • امکان و برگزاری سلامت:ورزش های سنتی در فضای باز مقابل ایستگاه در هوایی آزاد
ایجاد و گاه برای نمایش فیلمایستگاه مرکزی قطار و متروی آتوچا مادرید10 جذابیت و سرزندگی:
02/9/09,(ایام خاصماخذ: com, 90/9/20( • آموزش صفحه های نمایش در نقاط مختلف ورودی ایستگاه و داخل آن برای آموزش شهروندان
وجود اختلاط کاربری در فضای جمعی ایستگاه شامل کافه ها، رستوران ها، مراکز خرید و کلوپ های شبانه
تعبیه ی فضای سبزب زرگب ا مساحت 4000 متر مربع در فضای مرکزی جمعی ایستگاه)هر درختب ه عنوانن مادی از کشته شدگان در ایستگاه( و ایجاد محیطی مطلوب برای گذران اوقات فراغت همچنین تبدیل شدن آن به یک جاذبه توریستی• استفاده از برکه های مصنوعی و استفاده از عنصر آب برای القای مفهوم زندگی در اطراف فضاهای سبز
ایجاد فضاهای پوشیده از درخت و گیاهان برای ایجاد محیط های دنج جهت استراحت مسافران و یا قدم زدن از میان آنها
استفاده از پرندگان، لاک پشت ها و دیگر حیوانات بی آزار در فضای سبز و القای حس فضای سبز جنگل های گرمسیری به کاربران
تصویر 5- راست: فضای جمعی ایستگاه. چپ: نماد قربانیان حادثه بمب گذاری هویت:
ایستگاه.• ایجاد نماد قربانیان حادثه ی بمب گذرای در ایستگاه قطار سال 2004 در یکی از بخش های فضای جمعی و تعبیه ی سقفی شیشه ای ماخذ: )http://media.treehugger.com ,91/4/3( همراه با نوشته های بازماندگان و دیگر کاربران بر روی آن جهت جذب بازدیدکنندگان به این المان نمادین و زنده نگهداشتن یاد کشته شدگانایستگاه مرکزی قطار و متروی یونیون )اتحاد( واشنگتن دی.سی11
-27797032115826

تمامی ایستگاههای مورد مطالعه در این پژوهش، علاوه بر عملکرد اصلی خود، یعنی جابه جایی مسافران، مکان بروز فعالیتهای جنبی و اتقافات فرهنگی ـ هنری و یا تفریحی هستند. این امر به معنای وجود کیفیت جذابیت و سرزندگی در این ایستگاه و به نوعی نشان دهندهی امنیت و ایمنی این فضا جهت وقوع این اتفاقات است. استفاده از فضای ایستگاه مترو سینتاگما به عنوان موزهی اشیا باستانی، توجه ویژه به معیار جذابیت عملکردی و پویایی را نشان می دهد. توجه به کیفیات کالبدی همچون کفسازی و مبلمان مناسب، بهسازی
ساختمانهای تاریخی و بسیاری دیگر از موارد سبب بروز معیار جذابیت کالبدی می شود. به عنوان مثال، ایستگاه قطار یونیون واشنگتن، نمونهای از طراحی منحصر به فرد و جذاب با بهرهگیری از ماهیت تاریخی ساختمان به حساب می آید .شرکت در فعالیتهای جمعی و برگزاری مراسم گوناگون در فضای ایستگاه خود سبب مشارکت مردم و حضور فعال آنها در این فضاها گردیده است. یکی از نمونههای واجد این معیار، ایستگاه مترو راپونجی ژاپن است که در فضای بیرونی آن مراسم ورزش رزمی برگزار میشود و مشارکت فعال تمامی افراد را طلب میکند. توجه به تمام گروههای سنی و جنسی همچون ایجاد کاربریهای تفریحی – پذیرایی برای تمام سنین، ایجاد مراکز خرید برای بزرگسالان، فضاهای سبز تفریحی و… در کنار تعبیة امکانات همچون ایجاد رامپها و تابلوهای خوانا برای معلولین، نشان دهندة توجه به معیار عدالت اجتماعی و دسترسی در این فضاهاست. نمونة این امر در ایستگاه قطار آتوچا قابل مشاهده است. استفاده از نمادهای فرهنگی – تاریخی مانند ناقوس آزادی در ایستگاه
تصویر 6- راست بالا: ساختمان ایستگاه. چپ بالا: سالن اصلی و مراسم کریسمس و تعریف قلمروهای رفتاری توسط تعبیه المان های عمودی. راست پایین: مراسم تکریم ریاست جمهوری. چپ پایین: سالن اصلی و مبلمان آن.
)http://www.photohome.com ,91/4/3( :ماخذ
جذابیت و سرزندگی:
امکان برگزاری مراسم های عروسی و جشن های مختلف به صورت شبانه روزی در فضاهای تعیین شده
برگزاری مراسم کریسمس به صورت سالانه و تجمع مردم در فضای آن برای بازدید از درخت کریسمس
برگزاری مراسم های سیاسی و تکریم 17 رئیس جمهور آمریکا در سالن اصلی و برگزاری مراسم های شبانه و جشن های حزبی در آن
وجود مرکز خرید متنوع)خرده تجاری های گران قیمت در فضای داخلی سالن ایستگاه و بازار کشاورزان و گلفروشی در فضای باز بیرون ایستگاه( همچنین رستوران ها و کافی شاپ ها در ترکیب با کاربری ایستگاه و جذب توریست به آن • تعبیه مبلمان هماهنگ در فضای داخلی
استفاده از عناصر طبیعی مانند درختان در فضای داخلی ایستگاه و تامین نور از طریق سقف مشبک آن و تعبیه ی آبنما در بخش های گوناگون سالن جمعیدسترسی و عدالت:
دسترسی آسان معلولین به فضا
امکان دسترسی آسان به پارکینگ موتور، اتومبیل و دوچرخه. همچنین پایانه های اتوبوس، تاکسی و مترومشارکت و نظارت:
همکاری نهادهای عمومی-خصوصی در مرمت بخش هایی از ایستگاه و نگهداری از فضای آنهویت:
کاربرد ایستگاه به عنوان نشانه ی شهری و یکی از پربازدید ترین نمادهای تاریخی شهر
ایجاد مجسمه ها و نمادهای تاریخی )مانند ناقوس آزادی( در فضای داخل و خارج از ایستگاه یه عنوان نماد ملی
استفاده برنهایم معمار ساختمان از مفاهیم مختلف در قالب مجسمه سازی )مانند تعبیه مجسمه خدایان با نماد آتش، کشاورزی و….( در ورودی ایستگاه
قطار یونیون نشانه و نمادی هویتی و جذاب محسوب شده و هم به علت یاد آوری تاریخ استقلال آمریکا برای توریستان و کودکان جنبة آموزشی دارد. استفاده از بروشورها و تابلوهای و صفحههای نمایش در ورودی ایستگاه و نقاط مختلف آن علاوه بر جنبة تبلیغاتی، با پخش فیلمهای آموزشی در زمینة استفاده صحیح از قطار و ایستگاه، توصیههای بهداشتی و موارد دیگر، به نوعی نشان دهندة توجه به معیار آموزش و سلامت در فضای ایستگاه است. این امر در تمامی ایستگاه های مورد بررسی، قابل مشاهده می باشد.
در ادامه با توجه به توضیح مختصر شاخصهای سنجش برای هر یک از معیارهای نامبرده مستخرج از جدول ابعاد اجتماعی عمومی و تلفیق آنها با معیارهای حاصل از مراحل قبل، مدل ویژه سنجش ابعاد اجتماعی فضای ایستگاههای پایانهای مترو تدوین میگردد. این مدل در قالب 6 معیار کلان و 42 شاخص در جدول 4 ارائه شده است .
286728593300

سنجش ابعاد اجتماعی ایستگاه مترو شهید سلطانی
34727591860

2520344782360

ایستگاه پایانهای متروی شهید سلطانی یاا یستگاه قطار شهری فردیس در منطقه دو شهرداری کرج، در جنوب شرقی شهر و در ضلع جنوب غربی پل بزرگراه کرج- فردیس و آزادراه کرج-قزوین در میدان شهید سلطانی واقع شده است. این ایستگاه طبق طرح تفصیلی شهر کرج، به عنوان کانون دروازهای پل فردیس معرفی گشته و در حوزه ی خدماتی فردیس قرار گرفته است .سطح و مقیاس عملکرد ایستگاه مذکور سطحی منطقهای و بین شهری است و به همین علت از لحاظ جغرافیایی و عملکردی در نقطهای استراتژیک و مهم مکانیابی شده و بخش اعظم بار ترافیکی شهر کرج را بر دوش میکشد. ایستگاه مذکور با توجه به تعاریف اولیة مقاله، به علت برخورداری از ساختمان، فضای باز و سبز، همچنین پایانههای تاکسی و اتوبوس و پارکینگ مختص به خویش به عنوان ایستگاه پایانه ای شناخته شده و یکی از پر رفت و آمدترین نقاط کانونی حمل و نقل ریلی)مترو( در شهر کرج محسوب میگردد. اما باوجود وقوع 1472464 تعداد سفر)سفرهای ماه آذر90( به صورت ماهانه، ایستگاه شهید سلطانی کرج از مشکلات بسیاری رنج می برد و روز به روز اوضاع آن وخیم تر می گردد)www.tehranmetro.com 01/01/09 ;(.
توجه صرف به مسائل فنی جهت ساخت ایستگاه و کم توجهی به دیگر ابعاد مکان یابی و طراحی فضای ایستگاه های پایانه ای مترو، سبب بروز مشکلات بسیاری گردیده است، که تنها بعد اجتماعی فضای جمعی آن در قالب این مقاله قابل بررسی است، و پرداختن به تمامی مسائل آن سبب انحراف تحقیق از مسیر اصلی می شود. به همین علت در ادامه بر اساس مدل ویژه سنجش ابعاد اجتماعی فضای ایستگاه پایانهای مترو، وضعیت موجود فضای جمعی)سرپوشیده و باز(12 ایستگاه شهید سلطانی کرج مورد
.
گرفت

خواهد

قرار

تحلیل

و

تجزیه

.

گرفت

خواهد

قرار

تحلیل



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید