صفحات 5 – 15
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 17 شماره3 پاییز 1391
91279010678

آسیبشناسیِ لرزهای معابر شهری*
)مطالعه موردی: محله کارمندان،کرج(

محمد مهدی عزیزی**1،میلاد همافر2
استاد دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری و منطقه ای، پردیس بین المللی کیش، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 26/11/90، تاریخ پذیرش نهایی: 15/7/91(چکیده
برنامه ریزی شهری با هدف کاهش آسیب پذیری، ناگزیر از شناخت نحوه و علل آسیبپذیری هر یک از عناصر کالبدی شهر است. در این راستا، آسیبشناسی لرزهای شبکه ارتباطی و به ویژه معابر شهری، به عنوان یکی از عناصر کالبدی شهر، از اهمیت ویژهای برخوردار است. این پژوهش تلاش دارد، با به کارگیری روشهای نوین آماریِ مرتبط و AHP و نیز استفاده از GIS ، مدلی بسطپذیر را برای تعیین آسیبپذیری لرزهای معابرِ شهری ارائه کند. برای تدقیق پیشنهادات یاد شده، محله کارمندان واقع در شهر کرج به عنوان مطالعة موردی مورد ارزیابی قرار گرفته است. براساس نتایج تحلیل سلسله مراتبی، از میان 10 معیار آسیب پذیری منتخبِ پژوهش، معیارهایِ جمعیت مرتبط با معبر، موقعیت و ویژگیهای زیرساختهای شهری و شیب معبر، بیشترین ،و معیارهای دسترسی و کیفیت کف معبر، از کمترین اهمیت در تعیین سطح آسیبپذیری معبر برخوردار هستند. بررسی روابط همبستگی، نشان از همبستگی درونی میان معیارها، همپوشانی دادهها و عدم امکان تعیین حد آستانه به صورت منفرد برای معیارها دارد. بنابراین، آسیب پذیری لرزهای معابر شهری، معلول یک معیار نبوده و برآیند مجموعه ای از عوامل میباشد. برای تعیین آسیبپذیری لرزهای، ضروری است از روشهایِ تحلیلیِ مبتنی بر تحلیل توامان معیارها سود جست که این امر نشان دهندة مطلوبیت و کارآیی مدل ارزیابی پیشنهادی پژوهش حاضر می باشد.
واژه های کلیدی
برنامه ریزی کاهش آسیب پذیری، زمین لرزه، شبکه ارتباطی، معابر شهری، کرج.

*این مقاله بر گرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده دوم با عنوان «تحلیل آسیب پذیری لرزه ای معابر شهری و تبیین نقش آن در مدیریت بحران )نمونه موردی: محلات کارمندان و ویان در شهر کرج(» است که به راهنمایی نگارنده اول در سال 1390 در پردیس بینالمللی کیش دانشگاه تهران انجام شده است.
**نویسنده مسئول: تلفن: 66462134-021، نمابر: 66461504-021، E-mail: mmazizi@ut.ac.ir.
270788209649

3480788209649

مقدمه
تاکنون عمده تلاشهای صورت گرفته در راستای کاهش آسیبهای ناشی از وقوع زمین لرزه، محدود به برنامه های مقاوم سازی ساختمانها بوده است. در حالیکه، ایمن سازی جامع شهر ،در ارتباط با شناخت کامل و دقیق از عناصر تشکیلدهنده کالبد شهر و تشخیص علل و میزان آسیب پذیری هر یک از عناصر شهری و داشتن راهکارهایی با هدف کاهش آسیب پذیری عناصر شهری است. در این میان، معابر شهری به عنوان یکی از عناصر کالبدی شهر، نقش کلیدی در زمان وقوع و نیز پس از رخداد زمین لرزه به عهده دارند. بر این اساس، هدف اصلی تحقیق حاضر ،تشخیص و تفکیک عوامل اثرگذار بر آسیب پذیری معابر شهری و تعیین میزان اثر هر یک از عوامل بر سطح آسیب پذیری معبر است .در این پژوهش، تلاش می گردد در قالب معیارهای شهرسازی ،ابتدا معیارهای آسیب پذیری معابر استخراج گردد. پس از تدقیقِ زیرمعیارها، با استفاده از روشAHP و به کمک نرمافزار Expert
چارچوب نظری و روش تحقیق
270788-688598

مدیریت بلایای طبیعی و توسعه پایدار، امروزه به عنوان موضوعی یکپارچه در نظر گرفته می شود. با توجه به محدود بودن منابع، توسعه واقعی بدون یکپارچگی با برنامه های کاهش بلایای طبیعی امکان پذیر نخواهد بود )هادیزاده،29،1386(. از این رو، برنامهریزی با هدف مدیریت بحران و تخمین ریسکِ زمینلرزه همواره یکی از دغدغههای اصلی برنامهریزان و مدیرانِ شهری در مناطق لرزه خیز بوده است. مدیریت بحران ،علمی است کاربردی که با مشاهدة سیستماتیک بحرانها و تجزیه و تحلیل آنها در جستجوی یافتن ابزاری است که از طریق آن بتوان از وقوع بحران پیشگیری نمود و یا در صورت وقوع، از شدت اثرات آن کاست )ناطق الهی،711،1374(. اقدامات مدیریت بحران را میتوان در سه بخش 1- پیشگیری ،2- واکنش و 3- بازسازی خلاصه کرد )درابک،190،1383(. با توجه به سرعت وقوع، قدرت تخریب بالا و عدم امکان پیش بینی وقوع زمین لرزه ،مفهوم مدیریت ریسک در خصوص زمین لرزه با تاکید بر کاهش آسیبپذیری سرمایه ها و با هدف کاهش ریسک زمین لرزه مورد توجه قرار می گیرد. در این رهیافت، توجه به آسیبپذیری کالبدی شهر به عنوان مشهودترین شکل آسیب پذیریِ ناشی از زمین لرزه، قابل کنکاش است. شناخت علل آسیب پذیری و نحوه تاثیر پذیری شهر از رخداد زمین لرزه، وابسته به شناخت دقیق علل و نحوه آسیب پذیری هر یک از عناصر تشکیل دهنده کالبد شهر است. از میان عناصر مختلف کالبدی شهر، نحوه استفاده از زمین )کاربری(، بافت شهری، الگوی توزیع فضاهای باز، نحوة همجواری و مکانیابی تاسیسات و زیرساختهای شهری، و شبکه ارتباطی را میتوان به عنوان اثرگذارترین عوامل مدنظر قرار داد )ر. ک.: امینی، حبیب، مجتهدزاده ،1389، 186؛ حمیدی ،Choice، میزان اهمیت )وزن( هر معیار تعیین شده، و با استفاده از GIS، نقشة آسیب پذیری معابر محدوده مورد مطالعه تهیه و ارائه گردد. جمع آوری و استخراج اطلاعات مورد نیاز از اسناد و طرحهای موجود و تکمیل اطلاعات با مشاهدات میدانی صورت گرفته است. نقشه آسیب پذیری نهایی از طریق روی هم گذاری لایه های آسیب پذیری ایجاد شده و پیشنهاداتی برای کاهش آسیب پذیری معابر شهری با لحاظ نمودن معیارهای شهرسازی ارائه می گردد. در راستای تدقیق این پیشنهادات و استفاده عملی از آنها، محله کارمندان واقع در منطقه 9 شهرداری کرج انتخاب گردیده است. از دلایل انتخاب این محله، قرار گرفتن در محدودة با خطر لرزه خیزی بالا، نزدیکی به گسل های مهمِ فعال و با سابقه لرزه خیزی بالا، الگوی بِافت از پیش طراحی شده این محدوده )تجربه شهرسازی(، و قرارگیری در مجاورت خیابانهای مهم و اصلی شبکه ارتباطی شهر کرج بوده است .
217،1371؛ عزیزی و اکبری ،27،1378؛ پورکرمانی ومهرآرین ،
.)Kameda, 2000,2829 و ،117،1377
در این میان، آسِیب ِپذیری شبکه ارتباطی به عنوان یکی از عناصر کلیدی کالبد شهر، به دلیل تاثیر مستقیمی که بر عملکرد سایر عناصر شهری می گذارد، حائز اهمیت است. به عنوان مثال ،چنانچه فضاهای باز در شهر بخوبی توزیع شده باشند، اما شبکه ارتباطی امکان دسترسی مطلوب به این فضاها را فراهم نسازد ،مطلوبیتِ عملکرد این فضاها به شدت کاهش می یابد. تفسیری مشابه در خصوص مکان گزینی سایر کاربری های شهری از جمله کاربری های آموزشی که خطر پذیری و مکان گزینی این گروه از کاربری ها به شدت متاثر از ظرفیت و ایمنی معابرِ تغذیهکننده می باشد، قابل ارائه است. از سوی دیگر، شبکه ارتباطی در نحوة عملکرد و واکنش بافت شهری نسبت به زمین لرزه و همچنین ساختار فضایی-کالبدی شهر اثرگذار است. در بسیاری از موارد، توزیع فضایی عناصر شهری، بر اساس ساختار و ظرفیت شبکه ارتباطی انتظام می یابد. به عنوان عنصری مجرد ،نقش شبکه ارتباطی در آسیب پذیری شهر در برابر زمین لرزه را میتوان با رجوع به مراحل مدیریت بحران در دو فاز 1- زمان وقوع و بلافاصله بعد از آن و 2- زمان بازگرداندن شهر به حالت عادی مورد نظر قرار داد. بر این اساس، در فاز اول، شبکه ارتباطی باید نقش های ذیل را با کیفیت مطلوب ایفا کند.
تامین دسترسی به فضاهای باز مناسب برای فرار از عوامل خطر زا و دسترسی به نقاط امن.
امکان فرار و پناه گیری سریع و ایمن.
تسهیل عملیات امداد و نجات پس از زمین لرزه.
تسریع عملیات آوار برداری و پاکسازی.
جدول 1-معیارهای آسیب پذیری معابر، منتخب پژوهش حاضر.

44820004902354

علاوه بر موارد یاد شده، در ساعات شلوغ روز و به ویژه در نواحی مرکزی شهر، بسیاری از مردم در خیابان ها، پل ها و زیرگذرها و خارج از ساختمانها، صدمه دیده و یا کشته میشوند و بدین ترتیب، آسیب پذیری معابر، در بالابردن میزان آسیب پذیری نقش موثری بر عهده دارد. در مرحله بازگرداندن شهر به حالت عادی، شبکه ارتباطی نقش کلیدی در سفرهای بین محل کار و سکونت و حمل نقل کالا و تسریع عملیات عادی سازی بر دوش دارد )Central u.s earthquake consortium, 2000,6(. بر این اساس، تدوین روشی با هدف تخمین آسیبپذیری احتمالی شبکه ارتباطی، امری ضروری به نظر میرسد. اولین گام در راستای دستیابی به چنین هدفی، تعیین و تدوینِ معیارها و
شاخص های موثر در آسیب پذیری لرزه ای شبکه ارتباطی ومعابر شهری است. تا کنون، پژوهش های مختلف، رویکردهای مختلفی را در مواجهه با آسیب پذیری شبکه ارتباطی اتخاذ نمودهاند. بطور کلی، دو رویکرد عمده در مواجهه با مسئله آسیب پذیری شبکه معابر در پژوهشهای مذکور قابل تشخیص میباشد 1-معبر، به عنوان یکی از ویژگی های کالبدی تعیین کنندة آسیب پذیریِ بافت و یا ساخت شهر )در این نوع از مطالعات، معبر به عنوان متغیر مستقل مد نظر قرار دارد( .2- تعیین مطلوبیت و سطح عملکرد شبکه ارتباطی برای امداد رسانی و تامین دسترسی به کاربریهای بحرانی در حین و پس از زمین لرزه )در این دسته از پژوهش ها، مطلوبیت شبکه ارتباطی به عنوان یک مِتغیر وابسته ،متاثر از کاربری زمین و ویژگی های کالبدی خود شبکه مدنظر قرار دارد(. هر دسته از پژوهش های یاد شده بر اساس زاویة نگرش به مسئله آسیب پذیری شبکة معابر، طیفی از معیارها و شاخص های آسیب پذیری را ارائه نموده اند.
پژوهش حاضر تلاش دارد آسیب پذیری معابر شهری را به عنوان یک عنصر مستقلِ کالبدی شهر مورد ارزیابی قرار داده و در این راستا، سایر مشخصه های کالبدی شهر، از کوچکترین جزء )پلاک ساختمانی( تا ویژگیهای غیر کالبدی )مانند جمعیت استفادهکننده از معبر( در رابطه با نحوة اثرگذاری بر عملکرد معبر مورد نظر قرار میگیرد. از آنجایی که آسیب پذیری کالبدی شبکه ارتباطی، میتواند برآیند آسیب پذیری عناصر تشکیل دهندة شبکه از جمله معابر شهری باشد، تعیین معیارها و شاخص هایی برای تعیین سطح آسیبپذیری معبر، یکی از اهداف اصلی پژوهش حاضر است. با توجه به رویکرد و مقیاسِ پژوهش و ویژگیهای محدوده مورد مطالعه، از میان معیارهای متعدد ارائه شده در پژوهش های مشابه ،10 معیارِ مندرج در جدول 1 و به دلیل اتفاق نظرِ غالبِ پژوهش ها در نقش کلیدی
آنها در تعیین سطح آسیب پذیری معبر، بهعنوان معیارهای اینپژوهش انتخاب گردیده اند.
2849223352497

ارزیابی

مدل
آسیب

پذیری

نهایی

معبر
.

کلی

ساختار

2
نمودار
مراتبی

سلسله

ساختار

.
حاضر
تحقیق

1
نمودار

.
AHP

وزن

پذیری

بر

اساس

نتایج

آسیب

معیارهای

نهایی
2

جدول

ارزیابی

مدل

آسیب

پذیری

نهایی

معبر

.



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید