صفحات 71 – 80
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 17 شماره4

زمستان 1391
72675511654

بازسازی قصرشیرین از روایت تا واقعیت
پژوهشی برای دست یافتن به محتوای نظری طرح های بازسازی

بیژن کلهرنیا
دانشجوی دکترای شهرسازی، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 1/6/91، تاریخ پذیرش نهایی: 17/10/91(
چكیده
افزایش آثار مخرب سوانح طبیعی نشان میدهد که برنامه ریزیهای جامع تری برای جبران آثار این رویدادها باید انجام شود. توصیههای جهانی بر ادغام تجربهها و توجه به محتوای نظری بازسازیها تأ کید دارد. منظور از جنبههای نظری، یک پارچهسازی دیدگاهها و راهبردها برای رسیدن به چارچوب نظری جامعی در رویارویی با مسائل بازسازی میباشد. قصرشیرین، نمونهای از شهرهایی است که پس از جنگ بازسازی شدند و الگوی مناسبی برای بررسی محتوای نظری و تجربی روند بازسازی میباشد. فرضیه تحقیق آن است که هم اندیشی درباره آنچه که باید انجام شود و انتخاب راه کارهای مناسب برای اجرا، نظمی ایجاد میکند که ماهیت و محتوای نظری دارد و موجب هدایت روند بازسازی میشود. در این تحقیق با استفاده از روش تحقیق کیفی و محتوایی و مصاحبه با افراد مرتبط، این نتایج به دست آمد که محتوای نظری روند بازسازی با گفتمان میان عوامل ذینفع آغاز و تشکیل میشود، نیازهای بازسازی و مصلحت عمومی را تشخیص میدهد، نظرات ذینفعان را به تصمیمهای اجرایی تبدیل میکند، فاصله تصمیمگیری و اجرا را کاهش میدهد و چشمانداز آینده شهر را ترسیم میکند .
واژههای کلیدی
بازسازی، محتوای نظری، گفتمان، مصالح عمومی، ذینفعان .

مقدمه

سوان ح طبیعی و جنگ، بر زندگ ی و معیشت و کالبد شهرها گاه چن ان تأثیرات مخرب ی می گذارد که تبدیل ب ه فاجعه بزرگ مل ی می ش ود. گستردگ ی بافت ه ای فرس وده و آم اده نبودن شهرها برای رویارویی با سوانح و نداشتن برنامه مشخصی برای پیشگیری قبل از واقعه و جبران آثار پس از واقعه، موجب تداخل آث ار سوانح با مخاطرات گسترده ت ری می شود که پس از حادثه خود را نشان میدهند. زلزله های اخیر آذربایجان و جنوب شرق ای ران و توجه به سوابق آسیبهای جن گ تحمیلی و زلزله های بم و رودبار و لرستان، نش ان می دهد که این رویدادها، چالشی ملی است و در چارچوبه ای گسترده تری باید به برنامه ریزی ب رای رویاروی ی با آنه ا پرداخت. ب رای سازمانده ی و مدیریت کاه ش مخاط رات، ب ه نظ ر می رس د از یك س و باید ب ه تدارك سیاست ه ا و راهبردها و تهیه برنامه ه ای جامع ملی و از سوی دیگر به بررسی همه جانبه هریك از سوانح و یافتن نقاط مشترك آنه ا و ادغام تجربهها برای جبران آث ار حادثه و سپس سازندگی و تجدی د سازمان کالب دی و اجتماعی و معیشت ی نقاط آسیب دی ده پرداخ ت. تج ارب جهانی ب ر ادغ ام برنامهه ای توسعه پای دار و اتخاذ راهبرده ای مشارکت عوامل دخی ل در بازسازی هم ه جانبه و ایج اد تواناییهای ض روری در سط ح ملی برای مدیری ت کاهش خطرات، تأ کید دارد . وجه دیگر تجارب جهانی به ضرورت استخراج راهبردها و محتوای تجربی و نظری هریك از سوانح اشاره دارد1.
یک ی از شک افه ای موج ود در مدیری ت آسیب ه ای سوان ح، فاصل ه بی ن جنبهه ای نظ ری و راهبرده ای پای ه ب ا اقدام ات عمل ی و وا کنش ه ای متناس ب در براب ر مه ار آسیبه ا و اث رات آنه ا اس ت. منظ ور از جنبهه ای نظ ری میتوان د یکپارچ ه س ازی تشخی ص ض رورت ه ا، دیدگ اه ها ، سیاسته ا و تدابی ر ، انتخاب راهبردها و هدفه ا و راهکارهای مناس ب برخ ورد ب ا موض وع و رسی دن ب ه چارچوبه ای نظ ری جام ع ب رای سازم ان دادن و تقوی ت بنیان ه ای تصمی م گیری صحی ح در رویاروی ی با مسائل بازس ازی، باشد .یک ی از اقدامات راهب ردی برای کاهش فاصل ه گفته شده ،بازنگری در تجارب گذشته و رویدادهای بزرگ و ارزیابی محتوای فکری و نظری آنها میتواند باشد. از این نظر، تجارب دوره بازسازی پ س از جنگ، زمین ه گستردهای است که هن وز جای تحقیق و بررسی دارد و می تواند ادبی ات تجربی و نظری بازسازی مناطق آسیب دیده را برای برنامه ریزی و تصمیم گیری بهتر، غنی سازد .قصرشیری ن نمون ه ای اس ت از شهرهایی که پ س از جنگبازس ازی شدن د و الگ وی مناسب ی است ک ه بررس ی محتواینظ ری و تجرب ی آن میتواند به تقویت بنیانه ای برنامه ریزی کاهش آسیبهای سوانح کمك کند .
قصرشیرین قبل از جنگ حدود 00052 نفر جمعیت داشت و شهری زیبا با باغ های ف راوان و اقتصاد فعال تجارت مرزی بود .رودخانه الوند، بناهای زیبا، بازار پر رونق، آب و هوای گرمسیری و زمستانه ای معتدل، تپ ه باغها و طبیعت سرش ار پیرامونی ،بخش ی از جاذبهه ای گردشگری شهر بود، م رز رسمی خسروی در پان زده کیلومت ری غرب شهر ب ا تب ادل زوار و کالاها موقعیت تج اری و گردشگری شه ر را پایدار می ک رد. در تمام طول جنگ قصرشیری ن در تص رف عراقیه ا باق ی ماند. سرانج ام هنگامی ک ه آنان شه ر را تخلیه کردن د، نیمی از شهر تسطی ح شده و آثار بناه ا از میان رفته بود. از مرکز شه ر تلی از خاك به جا مانده بود و بسیاری از باغ های مرکبات و نخل های انبوه سوزانده و خشك شده ب ود. دی دن ویرانههای شه ر در پایان جن گ شاید دلیل اصل ی ایجاد وحدت و عزم سا کنان آن برای ساختن دوباره شهر و بازگرداندن حیات و رونق گذشته به آن بود .
ط رح بازس ازی قصرشیرین از هم ان آغاز، اب زاری شد برای هدای ت و سامانده ی جری ان خودج وش باززنده س ازی شهر .جریان بازسازی نیز مجموعه ای شد از اقدامات اجرایی، فعالیت شه رداری و مدیری ت بازس ازی، شکل گیری نهاده ای مردمی و سازم ان یافت ن مجموعه مهندسی بازس ازی و تهیه و تصویب قوانین و ضوابط تعیین حقوق سا کنان .
847552767500

ام ا چه عاملی سبب پیوند این عناصر و حرکت آنها در مسیر جریانی منظم و هدفمند شد؟ چگونه درك مشترکی از آنچه که باید انجام گیرد به وجود آمد؟ مشکل اساسی فاصله تصمیم گیری تا اج را با وجود آن همه مشکلات چگونه به حداقل کاهش یافت؟ ای ن سؤالها و بسیاری سؤالهای دیگر، نشان دهنده عامل دیگری ورای مردم، دولت، شهرداری و طرح بازسازی است ،که در گی رودار آن همه مشکلات توانسته است ک ار بازسازی را به سوی هدف هدایت کند و بین عوامل دخیل در بازسازی هماهنگی ایجاد کند، نیازها را تشخیص دهد و سرانجام منافع فردی را به مصلحت عمومی تبدیل نماید. این عام ل میتواند همان یکپارچه سازی دیدگاهها و سیاستها و انتخاب راهبردهایی باشد که مورد تائید مراجع جهان ی است ،که میتواند به تصمی م گیریهای صحیح کمك کند و شباهتهایی نیز به نظریههای جدید شهرسازی دارد .
هدف تحقیق
ه دف ای ن تحقی ق ،ک اوش در محت وای نظ ری ط رح بازس ازی قصرشیرین و یکپارچه س ازی دیدگاه ها، سیاست ها و راهبردهای ی است که منج ر به هدایت طرح ش ده است. براینتیجه گیری بهتر، مقایسههایی بین طرح بازسازی قصرشیرین و طرح بازسازی بم صورت گرفته است. طرح بازسازی قصرشیرین در اینج ا نمونه و الگویی است از سایر طرح های بازسازی که در آن زم ان بر محور سیاست های مشابهی در زمینه بازسازی تهیه شده اند .
فرضیه تحقیق
فرضی ه این تحقی ق آن است که در جری ان اقداماتی که برای بازس ازی شهره ا در هنگام سوان ح انجام میشود، شی وه برخورد نهاده ای مسئول و م ردم و ساکنان و بازماندگ ان سانحه و سایر عوامل مؤثر در جریان بازسازی، نظمی را به وجود میآورد که ماهیت نظری دارد و به نظریههای شهرسازی نیز شباهتهایی دارد و هسته کانون ی و عامل محرک جریان بازسازی اس ت و سایر عوامل مؤثر را در جه ت اجرا و رسیدن به هدفهای بازسازی متشکل میسازد . ای ن فرضیه را میتوان چنین تفسیر ک رد که « هم اندیشی و تبادل نظر و گفتگو» درباره آنچه که باید انجام شود و انتخاب راه کارهای مناس ب و تصمی م گیری ب رای شی وه صحیح اج رای تصمیمها ،بین گروههای مختلف ذینفع نظمی فک ری و نظری ایجاد میکند ک ه موجب هدای ت روند بازس ازی و تجدید حی ات شهر میشود .
روش تحقیق
رای اثبات فرضیه گفته شده، نیاز ب ه روش تحقیق ویژهای بود که بتواند رسیدن به نتایج تحقیق را ممکن سازد. این تحقیق ابتدا شامل مراجعه به اسناد بازسازی قصرشیرین و طرح بازسازی شهر و استخراج و تحلیل کیفی و محتوایی آنها بود. اما این منابع محت وای کیف ی و زن ده جری ان بازس ازی را توضی ح نمیدادند .در اینج ا روش مناس ب ب رای کش ف و دریافت محت وای نظری بازس ازی مراجعه به اف راد مؤثر و مطلع و مصاحبه با آنان و دست یافت ن به عم ق جریانی ک ه بازس ازی را هدایت میک رد و سپس تحلیل کیفی یافتهها و تفسیر آنها بود. با توجه به گذشت 22 سال از آغاز بازسازی قصرشیرین برای دست یافتن به اطلاعات مستقیم و قاب ل استن اد پرسشنامه جامعی تهیه شد و ب ا 21 نفر از افرادی ک ه در هنگام بازسازی حضور و نقش مستقیم داشتند همزمان با تکمیل پرسشنامه مصاحبه عمیق نیز انجام شد، سپس یافتههای تحقیق ب ا تعاریف شناخته شده نظریه شهرس ازی و دیدگاههای جدی د بازس ازی مقایسه تطبیق ی شد تا شکل گرفت ن چارچوب نظری خاص در روند بازسازی قصرشیرین امکان سنجی شود .
مصاحب ه شدگ ان، مرک ب از فرهنگی ان، کارمن دان دول ت ،کارکن ان شه رداری و ثبت اسن اد و صاحبان مشاغ ل آزاد بودند .دو نف ر از این افراد در هنگام بازسازی از جمله معتمدان منتخب سا کنان شهر برای تشخیص املا ک و مراجعه به نهادهای عمومی برای تثبیت حقوق مالکیت صاحبان املا ک مسکونی بودند .
داول 1 ت ا 8، نشان دهنده نظرات کمّ ی پرسش شدگان از مراح ل آغازین تا زمان شکل گی ری جریان بازس ازی است. ولی محت وای کیفی مصاحبهها و تفسیر آنه ا که در پیوست جدولها آمده است، محتوای گفتگوها را روشن کرده است .
اهمیت و ضرورت تحقیق
جن گ تحمیل ی از آذربایج ان غرب ی ت ا خوزست ان در طول1500 کیلومت ر بسیاری از شهره ا و روستاها را تخریب کرد و آسیبرساند )کام روا ،1364، 128(. تجارب هشت سال جنگ و بازسازیصده ا شهر و روست ا و تکرار زلزلههای مخ رب در مناطق مختلفای ران، نشان داده است که در شهرسازی ای ران باید آمادگی لازمرا ب رای حفاظ ت شهرها در براب ر سوانح و توانای ی و دانش کافی ب رای بازس ازی و تجدید حیات آنها را در ص ورت وقوع حادثه ها ،داشت ه باشد. با ف رض اینکه روشهای مت داول تهیه طرحهای شهرسازی در صورت بروز آسیبهای گسترده شهری، فاقد کارآیی لازم و کاف ی ب رای پاسخگوی ی ب ه ضرورتهای بازس ازی است ،بازگش ت به تجارب بازسازی شهره ا در طول جنگ تحمیلی و در دوره بازس ازی پس از جنگ، به دلیل گستردگی تجارب بازسازی ،زمینه و اطلاعات و یافتههای ارزنده ای را برای تدوین سیاستها و راهبرده ای بازس ازی و به دنب ال آن تنظیم الگ وی مطالعاتی ویژهای برای رویارویی ب ا سوانح به دست میدهد. دست یافتن ب ه چنین الگوی ی، مستلزم شناخ ت فرآیند بازس ازی و یکپارچه س ازی محتوای نظری آن است. در صورتی که در سایر طرحهای بازسازی نیز چنین روندی طی شود میتواند منجر به تهیه الگوی شهرسازی خاصی برای کاربرد در هنگام بروز سوانح شود .

علل انتخاب قصرشیرین
هرچند در جنگ تحمیلی، شهرها و روستاهای فراوانی آسیب دیدن د، ولی دو شه ر خرمشهر در استان خوزست ان و قصرشیرین در استان کرمانشاه به دلیل نقشی که در جنگ تحمیلی داشتند ،ن ام آور شدن د. خرمشهر از این نظ ر که نماد آزادس ازی و پیروزی در جن گ بود)عرصه ،23،1369( و قصرشیری ن از این جنبه که به کل ی ویران شد و هشت سال در تص رف عراقیها باقی ماند و نماد مظلومیت بسی اری از شهرها و روستاهای آسی ب دیده در جنگ ب ود )دفتر فن ی ،1368، 56(. ب ه همین سبب، بازس ازی شهرها و روستاهای استان خوزستان بر محور خرمشهر )عرصه ،1369، 23(، و استان کرمانشاه بر محور قصرشیرین انجام شد )دفتر فنی ،1368، 56(. شهره ای گیلان غ رب، سرپل ذه اب، نوس ود و نودشه نیز براساس الگ وی قصرشیرین بازسازی شدند و تا انتهای دوره، این شهر همچنان الگوی بازسازی شهرهای غرب کشوربود2)همان.(معرفی مقاله و بخشهای آن
مقاله حاضر تحلیل ی است در مورد اساس ی ترین دوره آسیب پذی ری شهرها و روستاها با تمرکز ب ر الگوی بازسازی قصرشیرین با هدف روشن ساختن مبانی نظری و فکری الگوی مذکور .
قصرشیری ن در اینج ا، نم اد هم ه شهرهای ی اس ت ک ه در غرب ای ران براساس ای ن الگو بازس ازی شدند. باتوجه ب ه تکرار و شتابگیری بازسازی مناطق آسیب دیده در زلزلههای اخیر و بنا به پیشنهاد کارگروه تخصصی توسعه شهری با محوریت سوانح طبیعی در دومی ن اجلاس وزرای مسکن و شهرس ازی آسیا- اقیانوسیه در مورد تجمیع تجارب بازسازی، انتقال محتوای نظری طرح بازسازی قصرشیری نبه عن وان الگوی بازس ازی شهره ای آسیبدیده در جن گ میتوان د کم ك مؤثری ب ه بس ط و تقویت مبان ی نظری و اندیشهه ای بازس ازی شهره ا و روستاه ای آسیب دی ده باشد .در ص ورت تهی ه طرح جام ع کاه ش آسیبهای سوان ح و تلاش برای یافتن رویههای مشت رك در بازسازیها، این تجارب میتواند مفی د واقع ش ود. براین اساس بخشه ای این مقال ه عبارتند از:
مقدم ه ،که شرح آن گذش ت و چگونگی دست یافتن به نتایج و اثبات فرضیه را روشن کرد .
چارچ وب نظ ری و رویکرد به مسأله بازس ازی که طی آن ابتدا ماهی ت نظریه شهرسازی توضیح داده شده است. براساس شناخت از نظریههای شهرسازی تلاش شده تا ماهیت و محتوای نظری و فکری فرآیند بازسازی تبیین و توصیف و استخراج شود .
ادام ه چارچ وب نظری ب ه مسأله بازس ازی و شناخت و معرف ی آن از دیدگاهه ای مختلف پرداخت ه و در ادامه، بازسازی قصرشیری ن و محت وای کل ی آن از دیدگ اه روشه ای ام روزی بازسازی با تأ کید بر «جامعه محوری» توصیف شده است .
ادام ه این بخش از مطالعات در بند 2 به وضعیت شهر در آغ از بازسازی و سپ س مراحل بازسازی شه ر براساس یافتههای مصاحبهه ا پرداخت ه و تم ام فرآیند بازس ازی را از آغ از تا مرحله تصمیم گیری و اجراء روشن کرده است .
شناخ ت مسائل بازسازی قصرشیری ن در بند 3 و تحلیل نهائ ی نظرات مصاحبه شدگ ان در بند 4، مقدم های است برای ورود به شناخت محتوای نظری بازسازی قصرشیرین .
در بند 5 باتوجه به یافتههای بندهای قبلی، امکان تحلیل و شناخت فرآیند نظری مطالعات فراهم شده است. در این بخش ضمن اشاره به یافتهه ای روند بازسازی محتوای نظری هریك از دستاوردهای بازسازی استخراج شده است .
1- چارچوب نظری و رویكرد به مسأله بازسازی 7( ک ار نظریهه ای شهرس ازی ام روز ح ذف فاصل ه می ان
تصمیمگی ری و اج را و ب ه نتیجه رسان دن فرآین د و فراهم کردن از آنجا که محتوای نظ ری طرحهای بازسازی شباهتهایی امک ان اج رای تصمیمها در چارچوب ایج اد هماهنگی و اجماع ب ا نظریه شهرسازی دارد، قبل از بحث و بررسی چگونگی بازسازی نظرات بین گروههای ذینفع از طریق آموزش، فراهم کردن شرایط قصرشیری ن لازم اس ت ب ه ماهیت نظری ه شهرسازی ب ه صورت گفتم ان و نقد هر آن چیزی است که سلطه آن ممکن است مانع اجمال ی پرداخته ش ود، تا به کمک آن بت وان محتوای نظری در به نتیجه رسیدن فرآیند گفتمان جمعی شود )بحرینی ،1386(.
روند بازسازی شهر را ارزیابی کرد .
در انته ای تحقیق و در نتیجه، یافتههای نظری بخش 5، یعنی فر آیند بازسازی کنار هم گذاشته شده و نتیجه نهایی آن که شامل اثبات فرضیههای اولیه است، ارائه شده است .
روی های و محتوای ی ق رار میگیرن د. حاص ل ای ن دوگانگیه اسرانج ام تلاقی آنها و پیدایش نظریههای جدید شهرسازی است)Fainstein ,2000,4(. ض رورت پرداختن به نظریه از آنجا است کهشهرس ازی روند دخالت آ گاهان ه و هدفمند برای تغییر و اصلاح وبهب ود رویدادهای جاری در شهر است و نظریهها به این مداخله مشروعیت میبخشند) Friedmann, 1987, 41-45(.
1( همه نظریهه ای شهرسازی بر محور مناقشه دیرپای منافع و مصلح ت عموم ی تح ول یافته ان د. چال ش شهرس ازی امروز ،یافتن راه حلهای مش روع و کارآمد برای تأمین مصلحت عمومی اس ت، و در ه ر زمان ی و مکان ی ب ه دنب ال آن میباش د )همان( .
2( کارب رد نظریهه ا جنب ه مکان ی دارد و رف ت و برگشت بین تج ارب میتواند خ اص همان مکان باشد و ب ر پایه مسائل پیش آمده در آنجا و با تدارک قواعد ویژهای برای حل مشکلات پدید آمده سازم ان داده ش ود) Friedmann quoted in Needham, 2004,6(.
3( در شهرس ازی به طور کلی نظریهه ا ابزار شناخت هستند و دست های از پدیدهه ا را ک ه بی ن آنه ا در ی ک موض وع خاص هماهنگی و مشابهت وجود داشته باشد، تبیین و تشریح میکنند )Brooks, 2001,193(.
4( موض وع اصلی نظریه ه ا، طرح سؤالات مرب وط به پدیده م ورد بررسی، پاسخ به مجه ولات، درک چگونگی پدیده و عوامل تأثیرگ ذار ب ر آن و کشف عناص ر تشکیل دهنده پدی ده میباشد . نظریهها به پیش بینی آینده میپردازند و سعی در توصیف کاملی از وضعیت آین ده میکنند. همچنین حالات نرم ال و غیرنرمال را توصی ف میکنند و نظم طبیعی ممکن را ک ه باید اصل قرار گیرد ،مشخ ص میسازند، در شرایط مختلف کاربرد دارند و تعمیم پذیر هستند )بحرینی ،1386(.
5( ه دف نظریههای شهرسازی رسیدن به شهر خوب است .
یعنی شهر ایده آل چیست و چگونه میتوان به آن رسید؟ )همان.(6( نظریهه ا تشخی ص اقدام ات صحی ح ب رای رسی دن به هدفه ا و انتخ اب گزینهه ای ممکن ب رای این رون د را ممکن میسازند) Brooks, 2001,193(.
1-1- ماهیت نظریه شهرسازی
در ی ک نگ اه کوتاه میت وان نظری ه شهرس ازی را، درونمایه شناخ ت و اب زار مداخله شهرس ازی، راهنمای هدای ت حرکت و توجیه کنن ده چگونگی کنش و اجرای تصمیمه ای شهرسازی ،تعری ف کرد. بنابراین نظریهها برآم ده از مباحث مختلفی هستند ک ه شهرسازی را بر شه ر منطبق میسازند. در عم ل، نظریهها در جری ان تح ول خود تح ت تأثیر طی ف گست ردهای از انگارههای1-2- رویكرد به مسأله بازسازی
بازسازی مرحلهای از اقدامات پس از سانحه است که طی آن ،سا کنان شهر به تدری ج فعالیتهای عادی خود را آغاز میکنند و ب ه ساخت مسک ن، راه اندازی کس ب و کار میپردازن د )بهزادفر ،1382، 27(. دورههای پس از سانحه شامل مرحله امداد و نجات ،سروسامان دادن به مشکلات فوری و دوره بازسازی است ،که شروع آن ممکن است چند ماه پس از بحران باشد )خورشیدیان ، 1390، 113(. بازس ازی، میتوان د سه گونهی دولت ی، مردمی و مشارکتی باشد. در بازسازی مشارکت ی، مردم و دولت نقش یکدیگر را کامل میکنن د .ک ار دولت، ارائ ه وام، هدایت فنی، تهیه ط رح و تأمینمناف ع قشر آسیب پذی ر میباشد. نقش م ردم مدیریت ساخت ،نظارت و پیگیری، مشارکت در تصمیم گیریها و انتخاب گزینههای مناس ب در بازسازی اس ت )هوائی ،1383، 3(. ا گ ر خانوادههای آسیب دیده در جریان بازسازی به مشارکت گرفته نشوند، عملیات بازس ازی موفقی ت آمی ز نخواهد ب ود )سعی دی کی ا ،1391، 5(.
از ده ه 1970 ب ه بع د، مطالع ات بسی اری در تج ارب و رویکردهای بازسازی پ س از سانحه با گرایش تدریجی از «تکنیك مح وری» به سوی «جامعه محوری» انجام گرفت و آشکار شد که مشارکت جامعه آسیب دی ده در فرآیند بازسازی نقش بسزائی در میزان موفقیت دارد )فلاحی،1390، 4(.
1-2-1- رویكرد به بازسازی قصرشیرین
گست رده ترین تجارب بازسازی در ای ران، به بازسازی پس از جن گ بر می گردد که صده ا شهر و روستا همزم ان باید تجدید حیات می شدند. در طرح های بازسازی 1368 و پس از آن و اوایل دهه 1370 با همان نگرش جامعه محوری، اندیشههای مختلفی از طرف مدی ران، دانشگاهیان و مش اوران، وارد این فرآیند شد و تج ارب جهانی هم ب ه کار گرفته شد. ولی ب ا خاتمه بازسازی ،این سوابق مورد پژوهش قرار نگرفت و از عصاره تجارب این دوره بزرگ، سند برجسته ای که در صورت بروز سایر سوانح به کار آید ،تهی ه نگردید. شاید به دلیل فقدان همین اندوخته تجربی غنی است که رویکرد به بازسازی در هریك از زلزله ها به صورت مستقل انج ام می ش ود و از تجربههای گذشته و ی ا مشابه، درس هایی گرفته نمیشود. به همین سبب بررسی تجربه قصرشیرین در این مقال ه تنها یك مطالع ه موضوعی نیست، بلک ه الگویی از فرآیند جام ع بازسازی ه ای شهری بوی ژه در استانه ای غربی کشور است که ای ن مدل بازسازی در آنها به ک ار گرفته شد3. بنابراین بعن وان تجربه ای مفید و با ارزش بازشناسی عوامل کلیدی و مؤثر آن میتواند هنوز قابل استفاده باشد. در ادامه پژوهش مشخص میشود که مبانی نظری بازس ازی قصرشیرین همانند طرح های بازسازی جدید شهرهای آسیب دیده از زلزله است .
1-2-2- وضعیت شهر در آغاز تهیه طرح بازسازی پ س از تخلیه شهر و عقب نشینی ارت ش عراق، سیمای آنچه که از شهر باقی مانده بود، بسیار اسف بار بود. بیشتر باغهای شهر سوزان ده شده و تع داد انگشت شماری بناه ای نیمه مخروبه از شهر باقی مانده بود. بقیه شهر تخریب کامل شده و بخش مرکزی شه ر تسطیح شده و حتی آثار پ ی ساختمانها از میان رفته بود .
جمع بدون پاسخ بدون نظر مخالف موافق
درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد
100 21 – – 14/3 3 9/5 2 76/2 16
جدول1- نتایج نظرسنجی ها در مورد فرآیند چهار مرحلهای بازسازی.
عراقیه ا آنچه را که ب ا ارزش و قابل استفاده بود ب ه تاراج برده وبقیه شهر را در هم کوبیده بودند. امکان آمد و رفت و ارزیابی وضعموج ود در می ان تل آواره ا و تخریبها وجود نداش ت. سا کنانشهر ب رای تعیین تکلی ف به شه رداری و مراج ع عمومی هجومآورده بودند و انتظار داشتند که از مسئولان وا کنشهای جدی و اساسی برای بازسازی ببینند )دفتر فنی ،1368، 17-21(.
2- مراحل بازسازی قصرشیرین
مصاحبههایی که با افراد منتخب صورت گرفت و محتوای اسناد بازسازی و ط رح بازسازی قصرشیرین گویای آن است که بازسازی شهر چهار مرحله پیاپی داشته است. جدول 1 نشاندهنده نظرات پرسش شوندگان در مورد این مراحل میباشد .
1-2- مرحله آغازین
به نظ ر مصاحبه شوندگ ان، ش روع بازسازی همزم ان بوده است ب ا مراجعه انبوه سا کنان شهر ب رای تعیین تکلیف املا ک و داراییه ا و فراهم کردن امکان سکونت در شهر و تجدید فعالیت و کسب و ک ار. در این مرحله، نهادهای مسئول بازسازی در حال سازمانده ی و یافت ن راه کاره ای اولیه بودند و امک ان پاسخ به درخواسته ای انب وه مراجعان را نداشتن د. مصاحبه شوندگان معتقد بودند که این مرحله بسیار چالشی بوده و انتظار مشخص سا کن ان اقدام سری ع مسئولان ب رای ورود به مرحل ه اجرا بوده است ) یافتههای مصاحبه ها ،1391(.
2-2- مرحله سازماندهی
ب ه اعتق اد مصاحب ه شوندگ ان، پ س از مرحله آغازی ن که با سردرگمی مراجعان همراه بوده است، مرحله بعدی سازمان یافتن نهادهای مسئول بازس ازی و شهرداری و نهادهای عمومی دیگر و تشکیل گروههای معتم دان و نمایندگان اهالی شه ر بوده است .تشکیل این نهادها، راهبرد امکان پذیر شدن اجرای پیشنهادهای بازس ازی ب وده اس ت. پیون د ساکن ان و انتخ اب معتم دان به نظ ر مصاحبه شوندگ ان، گون های شبک ه اجتماعی ایج اد کرده اس ت ک ه از یك سو اط لاع رسانی میک رده و از س وی دیگر امکان تصمیم گی ری را فراهم مینموده است )نتایج مصاحبه ها ،1391(.
در توصیهه ای کارگ روه تخصصی توسعه شه ری با محوریت سوان ح طبیعی نیز بر اهمیت س از وکارهای شبکه اجتماعی تأ کید شده است .کار شبکه اجتماعی گسترده است و حتی ممکن است تشکیل صندوقهای کم ك رسانی مالی را نیز شامل شود، ولی کار اصلی آن امکان پذیرکردن مشارکت بین عوامل عمومی و خصوصی است و فرهنگ تعاون و همکاری جمعی برای کاهش اثرات خطرات را گست رش میده د )وزارت مسک ن و شهرس ازی ،1387، 91(.
3-2- مرحله تصمیم گیری
به اعتقاد مصاحبه شوندگان، در این مرحله، نهادهای عمومیو سا کنان شهر که در مرحله آغازین در برابر یکدیگر بودند، به تدریج با هم موازی و هم جهت شدند و امکان تصمیم گیری در مورد شیوه بازسازی شهر، تشخیص حقوق سا کنان و مصالح و منافع عمومی ،فراهم شد. طرح بازسازی در اینجا بازگو کننده تصمیمها و نظرات ذینفعان ب ود. این تصمیمها حاصل رفت و برگشت مکرر نظرات و پیشنهادها در میان م ردم و مسئولان انطباق مداوم تصمیمها و راه حلها با محیط بود. جدول 2، ارزیابی میزان مشارکت سا کنان شهر در تصمیم گیریهای بازسازی را نشان میدهد .
در م ورد می زان مشارک ت م ردم، پرس ش شوندگ ان ای ن توضیحات را افزودند که:
مشارکت در جریان بازسازی تا حدودی سلسله مراتبی است .یعن ی ا گر نخبگ ان و افراد م ورد اعتماد سا کن ان وارد مشارکت با نهاده ا شوند، اقدام آنها مورد پیگ ری قرار میگیرد. به این ترتیب اقش ار اجتماع ی از بالا به پائین محرك یکدیگر ب رای ورود به این فرآین د میشوند. با این وجود اساساً مشارکت بسیار زیاد که مورد پرسش قرار گرفته بود، وجود ندارد. زیرا نهادهای مسئول بازسازی ظرفیت اجتماعی محدودی داشتند و بوروکراسی حا کم بر مراحل بازسازی، سطح مشارک تها را تنزل میدهد .
4-2- مرحله تثبیت تصمیمها و اجرا
تصمیم گیری و اجرا در ط رح بازسازی قصرشیرین بنا به اعلام نظ ر پرس ش شوندگان جریانی تدریج ی و گام به گام ب وده است .ب ه دلی ل از میان رفتن ح دود مالکیت ها، تشخی ص معتمدان و نمایندگان م ردم تدریجی و در پارهای موارد نسبی بود. ولی همین توافقها به ثبت میرسید و در طرح تثبیت، و برای آن پروانه احداث ص ادر میشد. ج دول 3، نش ان دهن ده فاصل ه تصمیم گیریها ب ا اجرا میباش د. در طرح بازسازی ب م نیز همین الگ و تکرار شده اس ت و در م وارد ابهام معتم دان مردم ح دود مالک یتها را تائید ک ردهان د )سعی دی کی ا ،1391، 5(. ام ا ب ه نظر پرس ش شوندگان ،فرآین دی ک ه منج ر به تواف ق ساکن ان در م ورد ح دود مالکیت
جمع بدون پاسخ کم متوسط زیاد بسیار زیاد
درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد
100 21 – – 14/3 3 38/1 8 38/1 8 9/5 2
جدول3- ارزیابی میزان سرعت اجراء تصمیمات و پیشنهادات مورد توافق یا مصوب .
جمع بدون پاسخ کم )یکسال و بیشتر( متوسط )9 ماه( زیاد )6 ماه( بسیار زیاد )3ماه(
درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد
100 21 9/5 2 19 4 33/7 7 38/1 8 – –
جدول2- ارزیابی میزان مشارکت مردم در تصمیم گیریهای بازسازی شهر.
آن ان میشد، حاص ل گفتگوه ای آنان و ب ه ی ادآوردن گذشته و سابقهه ای ذهن ی و کمک مهندس مش اور به آنان ب رای ترسیمهمین یافتهه ای ذهنی و شفاف کردن تصویری بود که از گذشتهشه ر و باف ت محل سکونت و یا کس ب و کار خود به ی اد داشتند .در مورد جدول 3 نیز همانند پاسخهای قبلی افراد مورد پرسش تجربهه ای همسانی در مورد برخوردها نداشتند. ولی جمع بندی نظرات نشانگر سرعت بالای اجراء تصمیمها و پیشنهادات در روند بازسازی بوده است .
3- مسائل بازسازی قصرشیرین
آغ از بازسازی قصرشیرین ب ا سؤالهای فراوان ی روبرو بود. از جمله آنکه:
1( مک ان شه ر کج ا اس ت؟ ب ا توج ه ب ه مشک لات پی ش آم ده و نزدیک ی ب ه م رز و امک ان بالق وه جن گ ب ا ع راق، آی ا ای ن شه ر بای د در ج ای قبل ی بازس ازی ش ود و ی ا ب ه مکان ام ن ت ری منتق ل ش ود؟ در م ورد بازس ازی ب م نی ز در آغ از ک ار همی ن س ؤال مط رح ش ده اس ت )هوائ ی ،1383، 3(.
2( خواست و مصالح عمومی بر چه محورهایی استوار است؟
3( چ ه راه کارهایی برای بازسازی شهر می توان پیدا کرد که موجب تجدید حیات عملکردهای شهر شود؟
4( در صورت بازسازی شهر در مکان فعلی، با توجه به از بین رفت ن اسن اد و نقشه های شهر و آث ار ابنیه و مالکی ت ها، تا چه حدودی امکان تجدید ساختار بافت قبلی شهر وجود دارد؟5( در ص ورت بازس ازی شه ر در مک ان فعل ی، اولویت های بازسازی کدامند؟
6( نق ش هر ی ک از نهاده ا و م ردم در بازس ازی چیست و ح دود مداخله آن ان کدامند ؟ )دفتر فن ی ،1368، 17-21و دفتر فنی ،1369، 32و مصاحبه عمیق ،1391(.
پاسخ به ای ن سؤالها روشنگر مصلح ت عمومی و خواست و گرایشهای اصلی تعیین کنن ده سرنوشت شهر بوده است. کار بازس ازی قصرشیرین از همین مرحله پاسخ ب ه سؤالها آغاز شد .اصل ی ترین سئوالی که در شروع بازسازی قصرشیرین مطرح شد ،تعیی ن مکان بازس ازی شهر بود. جدول4 نش ان دهنده اهمیت این سؤال و سایر سؤالهای بازسازی است .
مصلحت عمومی در اینجا موضوعی اساسی است که عواملدخیل در بازسازی شهر در آن تفاهم داشته اند. تعیین چگونگیبازس ازی و تجدی د حی ات شه ر و ترسی م چش م ان داز آین ده محورهای اصلی مصلحت عمومی بوده است )همان.(
در ج دول 5، می زان اولوی ت ه ر یک از م وارد ج دول 4 از پرسش شدگان سؤال شده است .
4- تحلیل نظرات مصاحبه شوندگان
از یافتههای مصاحبه ها می توان نتیجه گرفت که:
1( ط رح بازس ازی مجموعه ای از نظرات ذینفع ان و مردم و نهادهای مؤثر در بازسازی است که محتوای آن حاصل تعاملات ،تبادل نظرهای مکرر و انطباق تصمیم ها با اجرا می باشد .
2( اساس رسیدن ب ه توافق ذینفعان، گفتگو و اقناع طرفین میباشد.
3( در روند بازسازی، سلسل ه مراتبهای اجتماعی و حضور نخبگان جامعه می تواند محرك شکل گیری فرآیند باشد .
4( می زان موفقیت در مشارکت نهادهای دخیل در بازسازی و سرعت بخشیدن به فرآیند، بستگی به ظرفیت نهادها دارد.
5( تصمیمگی ری و اجرا در جریان بازسازی روندی تدریجی و گام به گام است و هر قدر توافقهای بین عوامل دخیل سریع تر صورت گیرد، مرحله اجرا و اقدام سرعت بیشتری می گیرد .
6( گفتگ و، تعام ل ذینفع ان و ت لاش ب رای تواف ق و اج رای
ارزیابی نظرات عمومی شرح
جمع کم متوسط زیاد خیلی زیاد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد 100 21 4/8 1 9/5 2 33/3 7 52/4 11 بازسازی شهر در مکان قبلی *
100 21 9/5 2 14/3 3 19 4 57 12 بازسازی شهر مانند وضع موجود **
100 21 – – – – 19 4 80/1 17 ایمن سازی شهر در برابر مخاطرات
100 21 – – 19 4 33/3 7 47/6 10 تعیین اولویت های بازسازی***
100 21 – – – – 9/5 2 90/5 19 احیاء نقش فعال اقتصادی شهر
* پاره ای از دستگاه ها اعتقاد داشتند برای ایمنی بلندمدت شهر باید آن را در فاصله ای دورتر از مرز نوسازی کرد .
** برخی نظرات معتقد به نوسازی شهر با تأمین حقوق مالکیت شهروندان با بافتی منظم تر بود و معتقد بود از فرصت بازسازی برای ایجاد شهری بدون مشکل باید استفاده کرد .
*** تعدادی از نظرات بر این اعتقاد بود که اولویت های بازسازی شهر مشخص است و باید به سرعت به اجرا پرداخت .
جدول5- تشخیص اولویت مسائل بازسازی.
مسائل بازسازی شرح
تعیین اولویت های بازسازی احیاء نقش اقتصادی ایمن سازی بازسازی با حفظ الگوی گذشته بازسازی در مکان قبلی 4 3 3 2 1 اولویت
جدول 4- ارزیابی میزان توافق عمومی در مورد مسائل و سؤالات بازسازی شهر قصرشیرین.
تصمیمها میتواند محتوای نظری فرآیند بازسازی محسوبشود .
5- محتوای نظری فرآیند بازسازی
از دیدگاه فریدمن) Friedmann,quoted in Needham, 2004,6(، گفتمان شهرسازی ماهیت نظری ه دارد و نظریهها از گفتگو درباره مسائل شهرسازی آغاز میشوند. در قصرشیرین نیز بازسازی شهر با مذا کره میان عوامل دخیل در بازسازی، از جمله ستاد بازسازی ،شه رداری، فرمان داری، سا کنان شه ر و نمایندگان آنه ا و مشاور تهیه کنن ده طرح آغاز ش ده است. حاصل ای ن گفتگوها عبارت بوده است از تعیین مکان شهر، تصمیم در مورد میزان مداخله در شکل قبلی شهر، پیدا کردن مسائل و مشکلات و راه حلهای آنها ،تعیین نقشهای جدید شهر، چگونگی احداث بناهای عمومی و خصوصی، اسکان موقت، تأمین زمین جایگزین برای بناهائی که امک ان احداث نداشتهاند و … بسی اری مسائل دیگر ) دفتر فنی ،1369، 33 و یافتههای مصاحبهها و پرسشنامه ها( .
آنچه که در این تب ادل آرا اتفاق افتاده است محتوا و ماهیت نظ ری دارد، زی را همانگونه که در بن د 1-2 مبحث ماهیت نظریه شهرس ازی گفته شد، یکی از موضوعهای اصلی نظریه شهرسازی ط رح سؤالها و پاس خ به آنها اس ت )بحرین ی ،1386(. بازسازی قصرشیری ن نی ز با طرح مسائل شه ر آغاز شد. مناقش ه اصلی در ای ن گفتگوها بر سر مصلحت عمومی «تصمی م در مورد چگونگی بازسازی و تجدید حیات شهر و ترسیم چشم انداز آینده آن» بوده اس ت. در بند ی ک ماهیت نظری ه شهرسازی گفته ش د که همه نظریهه ای شهرسازی ب ر محور موضوع مناف ع و مصالح عمومیارتق اء پیدا کردهاند و چ اره جوئی در این زمین ه بخشی از نظریهشهرسازی میباشد )همان(. میتوان نتیجه گرفت که:
1( محتوا و چارچوبه ای نظری شهرسازی بی آنکه نام بردهشون د در رون د اقدام ات شهرس ازی ب روز مییابن د و در مراحل مختل ف آن ب ه ص ورت ط رح س ؤالات، تشخی ص ضرورته ا و تشخی ص مصلح ت عمومی اثرگ ذار هستن د. این پدی ده از آغاز اقدامات بازسازی قصرشیرین خود را نشان داده است .
2( شرای ط لازم ب رای پیدایش جنبههای نظ ری شهرسازی ،ش روع گفتمان میان عوامل دخیل در بازس ازی، در مورد مسائل مبتلاب ه و چگونگ ی بازس ازی و اج رای آن ب وده، ک ه در مراحل بازسازی قصرشیرین نیز همین روال پدید آمده است .
3( سای ر ابع اد نظ ری شهرس ازی را در ت داوم اقدام ات و تصمیمها و تعاملاتی که منجر به موارد زیر شد باید جستجو کرد.

1-5- تعیین مكان شهر
یکی از چالشه ا و سؤالهای اصلی در روند بازسازی، تعیین مکان شهر قصرشیرین بود. بعضی از دستگاههای عمومی معتقد ب ه نوسازی شهر در مکان امن تری ب ا فاصله زیاد از مرز بودند. در اینج ا آرای مردم بسیار مؤثر واقع شد و سرانجام بازسازی شهر در مک ان قبلی تأیید ش د ) جدولهای 4 و 5 (. یعن ی ا کثر نهادهای عموم ی و م ردم متقاع د شدند که بازس ازی شه ر در این مکان صحی ح تری ن راه ح ل و گزین ه بازس ازی میباش د. ) یافتههای مصاحب ه ها، دفتر فن ی ،1386، 42(. تصمیم گیری در مورد گزینه بهینه میتواند بخشی از محتوای نظری فرایند بازسازی باشد .
2-5- شكل گیری روند بازسازی
از نظ ر شکل گی ری ابعاد نظری در مراح ل بازسازی میتوان این روند را چنین تفسیر کرد و نتیجه گرفت که:
1( در آغ از حرک ت بین عوامل و نهادهای دخی ل در بازسازی گفتگو و تبادل نظری انجام نمیگرفت .
2( ب ا برقراری ارتب اط بین عوامل مؤث ر در بازسازی و کوشش ب رای درک خواستهه ای یکدیگر، امک ان تبادل نظ ر فراهم شد و از همی ن ج ا گفتگوه ا موجد پیدای ش جنبهه ای نظری شد )Friedmann, quoted in Needham, 2004,6(.
3( از ای ن پس امک ان تشخیص نیازها، انتخ اب راه حلها و ه دف ها، پیش بینی آینده و هدایت روند بازسازی به وجود آمد .پی ش آمدن این امکان ب ه دلیل شناختی است ک ه بین عوامل دخیل به وجود آمده است. در این مرحله بازسازی تبدیل به روند دخال ت آ گاهانه و هدفمند برای تغیی ر و اصلاح و بهبود اقدامات میش ود و محتوای نظری بازسازی ب ه آن مشروعیت میبخشد .در براب ر توضیح این نتیجه گیری برای اف راد مورد پرسش ،17 نفر آن ان) 81 درص د ( این موضوع را تأیید کردن د. پیدایش محتوای نظ ری در اینجا معل ول گفتمان بین ذینفع ان و رفت و برگشت و تبادل نظر و یافتن راه حلها میباشد ) یافتههای پرسشنامهها و مصاحبه ها.(
3-5- چگونگی تعیین حدود مالك یتها
در بازس ازی قصرشیری ن در گامه ای فراتری که ب رای اجرای طرح برداشته شد، صاحبان املا ک تخریب شده برای تعیین حدود املا کش ان ناچار به توافق و پذیرش این نظم شدند که به توصیف بافت، شبکه معابر و همجواریها بپردازند و نظم اجتماعی محله را به یاد بیاورند و حتی به یکدیگر کمک کنند تا این خاطرات را ترسیم کنند و به موزاییک بافت محله تبدیل کنند. این نقشههای ساده و ناق ص اولی ه در انطباق با محیط و زمین پ س از اصلاح پیاپی به کم ک مهندس مشاور طرح، به تدریج به نقشههای واقعی تبدیل شد و مبنای صدور پروانه ساختمان و ثبت املا ک قرار گرفت. البته در مواقعی نیز علائمی در زمین پیدا میشد که به اصلاح این فرآیند کمک میکرد )دفتر فنی ،1368، 123-133، نتایج مصاحبهها ،1391(.
در اینج ا نیز محتوای نظری فرآیند بازسازی قابل ارزیابی است. زیرا:
تب ادل نظر بین ساکنان برای یافتن حدود بناها منجر به توضیح و تبیی ن پدیده شهری و درک چگونگی عملکرد بافت و نظم طبیعی آن ش ده اس ت )بحرین ی ،1386(. این نظم مبن ای معرفی حدود پلا کها نی ز قرار گرفته است. قب لاً اشاره شد ک ه: «کاربرد نظریهها جنبه مکانی دارد و رفت و برگشت بین تجارب میتواند خاص همان مکان باشد و بر پایه مسائل پدید آمده در آنجا، سازمان داده شود »)Needham, 2004,7(. همچنین اشاره شد که نظریهها به توضیح و تبیین پدیدارهای شهری و ماهیت نظم و قانونمندیها میپردازند .
4-5- مداخلههای شهرسازی
در هنگ ام تهی ه و اج رای ط رح بازسازی بن ا ب ه توافق همه گروهه ای ذینف ع، اعم از ست اد بازس ازی، شه رداری، فرمانداری ،میراث فرهنگی، هیأت معتمدان و مشاور طرح، مقرر شد اشکالات شهرسازی قصرشیرین در هنگام اجرای طرح بازسازی حتیالامکان مرتف ع ش ود )دفت ر فن ی ،1386، 123 ت ا 133(. ب دان معن ی ک ه:
1( ح دود آثار و میراث فرهنگ ی آزاد شود و ساخت و سازی در آنج ا انجام نشود و سازمان مذکور موافقت مالکان را تأمین کند و به آنان در جای دیگری زمین داده شود .
2( معاب ری که نیاز به تعریض داشتند در حد مطلوب تعریض شوند و ست اد بازسازی خسارتهای عق ب نشینیها را پرداخت کند و یا زمین جایگزین به صاحبان املا ک ارائه کند.
3( خدمات عمومی مورد نیاز بافت تأمین شود. وجود اراضی خال ی در داخ ل بافت محلات این نیازها را مرتف ع میکرد و ستاد بازسازی نیز این زمینها را خریداری میکرد )همان( .
4( آنچه که عوامل دخیل و ذینفع را به توافق در این موارد نزدیک میک رد، پیش بینی آینده و دست یافتن ب ه «شهر خوب» بود. همه میپذیرفتند که به ازای ستمی که در طول جنگ به قصرشیرین وارد ش د، این شهر به صورتی مطلوب ساخته شود. در نتیجه این فرآیند تم ام بافت شه ر مشمول تدابی ر شهرسازی اصلاح کنن ده با هدف ایج اد شهر خ وب و باززنده سازی قصرشیرین، ق رار گرفت )همان( .
در ای ن مرحله از جریان بازسازی نیز شک ل گیری پارهای دیگر از محت وای نظری قاب ل تشخیص است. در تبیی ن ماهیت نظریه شهرس ازی گفته شد ک ه هدف نظریه شهرس ازی رسیدن به شهر خوب است. یعنی شهر خوب چیست و چگونه میتوان بهآنرسید)بحرین ی ،1386(. در اینجا نیز ذینفعان در بازسازی قصرشیرین به
«شهر خوب» میاندیشیدن د و در گامهای بازسازی تلاش داشتند ک ه به این هدف برسن د. در پرسشهای ی که در این م ورد انجام ش د، می زان گرایش به ای ن هدف مشخص ش د. در اینج ا سؤال ای ن بود که عوامل دخیل در بازس ازی و بویژه ساکنان شهر چقدر حاضر به پذیرش مداخلهه ای شهرسازی برای رسیدن به شهری ای ده آل و مطلوب از نظر آنان بوده اند؟ ج دول6، نتایج پرسش از اف راد را در موافقت ب ا دست یافتن به شهر خ وب نشان میدهد .افرادی که با آنان مصاحبه شد، معتقد بودند که شعار شهر خوب و تصور اینکه قصرشیرین با سیمای زیباتری نسبت به گذشته بازسازی شود. در افکار عمومی انعکاس یافته و نظر ا کثر ساکنان را جلب کرده ب ود. به گونهای که تصور شهر خوب موجب همکاری بیشتر اهالی شهر در اج راء طرح بازسازی شده بود )نتایج مصاحب ه ها ،1391(.
جدول 7- ارزیابی فاصله تصمیم گیری و اجراء در روند بازسازی قصرشیرین.
جمع زیاد متوسط کم خیلی کم
درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد
100 21 – – 19 4 62/9 13 19 4

نتیجه

جمع کم** متوسط** زیاد* بسیار زیاد*
درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد درصد تعداد
100 21 9/5 2 28/6 6 38/1 8 23/8 5
جدول 6- ارزیابی تمایل ذینفعان و بویژه سا کنان شهر در دست یافتن به شهر خوب.5-5- کاهش فاصله تصمیم گیری و اجرا
در تبیی ن ماهی ت نظری ه گفت ه ش د ک ه «ک ار نظریهه ای شهرسازی امروز کاهش و رفع فاصله بین تصمیم گیری و اجرا و به نتیجه رساندن فرآیند شهرسازی است» )بحرینی ،1386(.
در جری ان بازسازی قصرشیرین فاصله تصمی م گیری در مورد چگونگ ی بازسازی با اج رای این تصمیمها بسی ار کاهش یافت و ب ه هم نزدیک شد. تصمیمهای نهایی در چارچوب طرح بازسازی برحس ب مورد اعلام میشد. شهرداری ب ا فاصله اندکی برای موارد اع لام شده پروانه احداث ص ادر میکرد و ستاد بازس ازی امکانات اج را و اح داث را در اختیار متقاضیان قرار م یداد. از آنجا که همه عوام ل دخیل در بازس ازی درجریان چگونگ ی تصمیم گیری ها قرار داشتن د، بنابرای ن در مرحله نهایی مانعی برای اج رای آنها وجود نداشت)دفتر فنی ،1369، 79(. جدول7، نتایج بررسی نظریات افراد مورد پرسش در این مورد را نشان میدهد .
در این تحقیق مشخص شد که به مجرد پدید آمدن نظم اولیه و مناسبات ی که عوامل دخیل در بازسازی برقرار کردند، چارچوبی نظری شک ل گرفت و قانونمندیه ای خ ود را در روند اقدامات بازسازی اعمال کرد. موارد زیر دلایل شکل گرفتن محتوای نظری در فرآیند بازسازی و اثبات فرضیهها هستند:
1( در تج ارب جهانی نیز ب ه مشارکت مردم و نهادهای عمومی و بدنب ال آن به وج ود آمدن الگوی مشابه ی در بازسازی مناطق آسی ب دیده، اشاره شده است. شرایط دش واری که در هنگام بروز ای ن سوان ح روی میده د هر آنچه را ک ه در تصمیم گی ری و اجرا غیرکاربردی است، کنار میگ ذارد و چارچوب نظری خاصی را برای بازسازی بوجود میآورد که معلول جبر و فشار و ضرورت تصمیمگیری ،چ ه در م وارد ف وری و چ ه در م وارد بنی ادی و آین ده نگ ر است .
2( محتوا ی نظر ی فرآ یند بازسازی از میان ضرورتها و مسائل و مشکلات پی ش روی جریان بازس ازی و شکلگی ری نهادهای مسئ ول و دخیل در بازس ازی و حضور باقی مانده سا کنان شهر و تعامل این عوامل و گفتمان و روابط بین آنان شکل میگیرد .
3( الگ وی بازس ازی در مقایسه با تعاریفی ک ه از نظریههای شناخته شده وجود دارد به علل زیر میتواند ماهیت و محتوای نظری داشته باشد.
3( ب ه پاسخ س ؤالات میپردازد. این س ؤالات به اقتضای هر مکانی متفاوت است. در قصرشیرین اصلیترین سؤال انتخاب مک ان شه ر بود. برخ ی س ؤالات اصلی دیگ ر در م ورد چگونگی بازس ازی شهر، می زان مداخله در شکل اولیه باف ت، ایمنسازی شهر در برابر مخاطرات آتی، تعیین اولویتهای بازسازی و احیای نقش اقتصادی شهر در شرایط جدید بود .
3( موض وع اصل ی در مباحث نظ ر ی شهرسازی تشخیص
«مصلح ت عمومی» اس ت، که میتواند مجموع های از خواستهها باشد. در قصرشیرین بازسازی مجدد شهر و تجدید حیات آن در مکان قبلی و ترسیم چشم انداز آینده موضوع اصل ی «مصلحت عمومی »ب ود ،که تحقق آنها تبدیل به فرآ یندی مرحل های و گام به گام شد .
به گونهای که انجام ا ین مراحل سرانجام به بازسازی شهر منجر شد.
4( چگونگ ی شکل گیری محتوای نظری بازسازی و به دنبال آن الگوی بازسازی چنین است:
4( در آغ از بازس ازی، ذینفع ان و نهاده ای دخیل امکان گفتگو و تبادل نظر و تعامل ندارند .
4( با آغاز گفتگ و و برقراری روابط، آنچه که مورد توافق قرار میگیرد و منجر به گامهای بعدی میشود، اولین پارههای نظری بازسازی میتواند باشد .
4( از ای ن پس، شناخ ت مراحل بازس ازی ممکن میشودو تشخی ص داده میشود ک ه در هر مرحله چکار باید ک رد. در اینصورت د یدگاهها ی نظری محتوای شناخت را تشکیل میدهد .
4( ک ار د یدگاههای نظر ی بازسازی، مشروعیت بخشیدنب ه مداخلهه ا و اقدام ات اجرای ی اس ت. مشروعی ت دادن را میت وان انطباق اقدامات ب ا انتظارات و با قوانی ن و مصوبهها و تأمین رضایت عمومی، تعریف کرد .
5( در هنگام بازسازی قصرشیرین، تعیین حدود مالکیتها ،تعیین میزان مداخله در بافت، تصمیم در مورد ایمن سازی شهر و گست رش آن ب ه ماوراء رودخان ه الوند، آزاد س ازی عرصههای می راث فرهنگی و توافقهایی که در مورد این مداخلهها صورت میگی رد، همگ ی جنب ه نظ ری دارن د و میتوانن د پارههایی از محتوای نظر ی بازسازی را تشکیل دهند .
6( همانند نظریههای شهرس ازی، هدف اصلی طرح بازسازی قصرشیری ن تفسی ر و تبیی ن شهر خ وب و سازمانده ی چگونگی رسیدن به آن بوده است. ماهیت نظری بازسازی در اینجا پیشبینی آینده و برنامه ریزی چگونگی رسیدن به آن میتواند باشد .
7( ک ار دیگر نظری ه شهرسازی، کاهش فاصل ه تصمیمگیری و اجرا است. در بازسازی نیز همین وضعیت وجود دارد و هدف طرح بازسازی به حداقل رساندن فاصله تصمیمگیر ی و اجرا بوده است .مصاحبه شدگان اذعان داشتند که در جریان بازسازی، تصمیمهای گرفته شده در زمانی کوتاه اجرا میشده است .
8( مشابهته ای فراوان ی می ان نظری ه شهرس ازی و آنچه ک ه محت وای نظر ی بازس ازی نامیده شد وج ود دارد. ولی تمایز اصلی آنها در روندی است که در جریان بازسازی طی میشود که متفاوت با روند نرمال و عادی تغییرات شهری است .
9( ب ه نظ ر می رس د در مرحل ه تصمی م گی ری و اج را ،قانونمندی ه ا و نظمی که در طول فرآیند بازسازی شکل گرفته است به الگوی شناخته شده ای تبدیل شده که اصول و ارکان آن م ورد تواف ق عام قرار گرفته و از این پ س جریان بازسازی را ب ه س وی هدفه ای آن هدای ت ک رده اس ت .
بن ا بر آنچه که گفته شد و ب ا استفاده از محتوای این تحقیق محت وا ی نظ ر ی جر ی ان بازسازی شه ر قصرشیری ن را میتوان چنین جمع بندی و تعریف کرد:
مباحث ی که نیازه ای بازس ازی را تشخی ص میدهد و به سؤالها و مسائل بازسازی پاسخ میگوید .
نظ رات ذینفع ان و بوی ژه سا کنان شهر را ب ه پیشنهادها و تصمیمهای اجرایی تبدیل میکند .
محتوای طرح بازسازی را بر مصالح عمومی منطبق میسازد و چشم انداز آ ینده شهر را ترسیم میکند.
امک ان مشارکت و اجم اع نظرات سا کن ان در مورد تعیین تکلیف مسائل بازسازی را فراهم میسازد .
ت داوم روند بازسازی و شیوههای مداخله در بافت با هدف بهتر شدن شرایط کالب دی و دسترسیها و دست یافتن به «شهر خوب» را ممکن میسازد .
12764363001

فاصله تصمیم گیری و اجرا را حذف میکند و یا به حداقل میرساند .
پی نوشت ها
ای ن نظرات در کارگاه تخصص ی توسعه شهری با محوریت سوانح طبیعی در دومین اجلاس وزاری مسکن و شهرسازی کشورهای حوزه آسیا- اقیانوسیه در سال 1387 در تهران، با تأ کید بر اجماع جهانی و منطقهای پیرامون انتخاب راهبردها و سیاستهای مشترك کاهش آسیبها مطرح شد .
تهی ه کنن ده ای ن مقال ه در هنگ ام بازس ازی، مسئولیت تهی ه طرحهای قصرشیری ن، سرپ ل ذهاب و گیلان غ رب را به عهده داشت ه و مشاور ستاد معین بازسازی خرمشهر نیز بوده است .
منظور شهرهای سرپل ذهاب، گیلان غرب، نوسود، نودشه و باینگان است .طرح بازسازی دو شهر اول توسط نگارنده با همکاری تیمی از کارشناسان متخصص و طرح سه شهر بعدی توسط جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت، تهیه شد .
فهرست منابع
بحرینی، سید حسین) 1386(، نظریههای پیشرفته شهرسازی، محتوای درس در دوره دکترای شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران.
بهزاد فر، مصطفی) 1382(، زلزله بم و تبیین زمینه ها، مبانی و استراتژی بازسازی شهر ،فصلنامه شهرسازی و معماری، سال سیزدهم، شماره پنجم و ششم.
خورشیدی ان، عبدالمجی د) 1390(، سرپن اه موق ت پ س از سانح ه، بررس ی سیاستهای تأمین



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید