صفحات 7۹ – ۹۰7۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۱۸

شماره۱ بهار ۱۳۹۲
108900011654

مستند سازی دانش بنیان میراث معماری در ایران*

الهام اندرودی**
استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۹/۹/۹۱، تاریخ پذیرش نهایی: ۲۱/۲/۹۲(
چکیده
مستندسازی دانش بنیان میراث معماری با ثبت صفات ابنیه تاریخی در فهرست های تحلیلی فراداده آغاز شده و دارای رویکردی همه جانبه است؛ بدین معنی که کالبد بنا را از آغاز پیدایش و در طول تحولات، نه تنها به صورت منفرد، بلکه در پیوند با محیط، رخدادها، افراد و یا سبک ها بررسی و دانش پایه را جهت شروع عملیات حفاظت ارائه می کند. این پژوهش به دنبال تهیه فهرست تحلیلی پایه و تفصیلی برای میراث معماری در ایران، به عنوان هسته مرکزی فرآیند مستندسازی است. در بررسی روشهای مستندسازی درکشور، کمبود چالش برانگیز شناسنامه ابنیه تاریخی محسوس است. بنابراین استانداردهای جهانی فراداده مطالعه و فهرست پایه دادهها )وابسته به ایکوم( برای مستندسازی گونههای مختلفی همانند مسجد، خانه، کاروانسرا و یا بازار انتخاب شده است. در نتیجه برداشتهای میدانی و کتابخانه ای ابنیه منتخب، فهرست پایه جهت ثبت شاخصههای معماری ایرانی تعدیل شده است. همچنین به منظور شرح تفصیلی خصوصیات بنا ،اطلاعات محیطی و یا آسیب شناسی ابنیه، فهرست تفصیلی با الگوی دستورالعمل های ملی و جهانی ثبت آثار تکمیل شده است. در پایان فهرست پایه و تفصیلی مقایسه و بر ایجاد سیستمهای مدیریت دانش میراث معماری ایران تأ کید شده است .
واژههای کلیدی
مستندسازی میراث معماری، فهرست پایه و تفصیلی فراداده ،پایگاه دانش، شناسنامه تحلیلی.

این مقاله برگرفته از طرح تحقیقاتی «شناسنامه تحلیلی یادمانها و ابنیه تاریخی ایران: بررسی استانداردهای جهانی فراداده )متادیتا(» به شماره 01/1/27382 است که توسط نگارنده در معاونت پژوهشی پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران انجام شده است.
.E-mail:andaroodi@ut.ac.ir ،۰۲۱-66۹7۲۰۸۳ :تلفن: 664۰۹6۹6-۰۲۱، نمابر **
۸۰
446999209651

3656999209651

مقدمه
فهرست های تحلیلی و مستند سازیدانش بنیان میراث معماری
حفاظـت و مرمـت میـراث معمارانـه، بـر پایـه شـناخت اثـر و حیطههـای مختلفـی کـه بـر شـکلگیری و حیـات آن در طـول تاریـخ تأثیرگذار بوده، استوار است. ابنیه تاریخی در دنیای واقعی به صورت منفرد شناخته نشده و پیوندهایی با عوامل شکل دهنده کالبد خود هماننـد سـبک تاریخـی، تکنیکهای سـاخت، بانیان، سـازندگان و بهرهبرداران، اقلیم، بستر قرارگیری و تغییر و تحولات محیطی برقرار میکننـد و از آنهـا تأثیـر میگیرنـد. همانطـور کـه در منشـور 1964 ونیـز توسـط ایکومـوس1 اشـاره شـده اسـت، «ایـده و مفهـوم یـک یادمـان تاریخـی تنهـا یـک اثـر معمـاری منفرد نیسـت، بلکـه بسـتر قرارگیری و محیط شـهری یا روسـتایی را شـامل میشـود که حاوی شواهدی از تمدن بخصوص یا آثار ویژهای از تغییر و توسـعه یا رخدادی تاریخی باشـد. حفاظـت از یـک یادمـان تاریخـی شـامل نگهـداری از بسـتر سـنتی موجـود بنـا با مقیاس متناسـب خـود اسـت».)International Charters for Conservation and Restoration, ICOMOS,
تصویر 1- الگوی مفهومی شناخت دانش بنیان میراث معماری بر پایه صفات به هم پیوسته.

2). در جایـی دیگـر در دسـتورالعمل۱۹۹6 صوفیـا جهـت ثبـت۲ ابنیـه و یادمـان هـا، یکـی از روشهـای اصلـی موجـود بـرای معنـادار نمـودن، درک، تعریـف و شـناخت ارزشهـای میـراث فرهنگـی ،ثبـت خصوصیـات چندبعـدی و همـه جانبـه آن در نظـر گرفتـه شـده اسـت. “ثبت به معنی کسـب اطلاعات توصیف کننده ترکیببندی کالبـدی، شـرایط و عملکـرد بنـا و تحـولات آن در دورههـای مختلـف زمانی”بـه عنـوان یکـی از بخشهـای ضـروری حفاظـت معرفـی شـده است)International Charters for Conservation and Restoration, ICOMOS, 49(. شـناخت دانـش بنیـان3 ویژگیهـای کالبـدی یـک سـاختمان تاریخـی، در گام اول نیازمنـد توصیـف چندبعـدی بنـا ،یعنی ثبت پیوندهای بنا با حیطههای مؤثر زمانی، مکانی، تاریخی ،محیطـی، اجتماعـی، فرهنگـی و غیـره اسـت. بنابرایـن برداشـت خصوصیاتی از جمله تاریخچه شـکل گیری، تغییرات و الحاقات در طـول زمـان و یـا خصوصیـات سـازهای و فضایـی، سـاختار مسـتندات اولیـه را بـرای شـناخت بنـا در فرآینـد حفاظت و مرمـت فراهم میکند .الگوی مفهومی4 شناخت دانش بنیان ابنیه تاریخی با معرفی صفات چندبعدی به هم پیوسـته در تصویر 1 ارائه شـده اسـت .ثبت صفات بـه هـم پیوسـته میـراث معمـاری، نیازمنـد وجـود بندهـای تعریـف و طبقهبندی شده، تفصیلی و استاندارد در یک فهرست تحلیلی است .پیش از انجام هرگونه عملیات حفاظت، پاسـخ به سـؤالهای پایـه راجـع بـه بنـا، موقعیت مکانـی، تاریخچه، مصالـح و روش های سـاخت، افـراد مؤثـر در تاریـخ و تحـولات بنـا، وقایـع تاریخـی کـه بـا زندگـی آن در طـول زمـان همـراه اسـت، ویژگیهـای بسـتر قرارگیری و شـرایط وضـع موجـود بنـا ضـروری اسـت. در جمـع آوری چنیـن اطلاعاتـی، اسـتفاده از فهرسـت اسـتاندارد بـه صـورت مشـترک در سطح ملی برای تهیه داده های مشابه و به منظور جلوگیری از تهیه فهرسـت های ناقـص و سـلیقهای ضـروری اسـت. چنیـن فهرسـتی میبایسـت اطلاعات ارائه شـده بر پایه تفسـیر فردی کارشناسـان را به حداقل رسـانده و گزینه های روشـن و دقیقی را به عنوان پاسـخ در اختیـار گـروه برداشـت قـرار دهـد. ایـن مقالـه برآنسـت تـا بـا توجه کمبود الگوی استاندارد توصیفی و تحلیلی ابنیه تاریخی در کشور، فهرسـت پایـه و تفصیلـی میـراث معمـاری ایـران را ارائـه کنـد. ایـن الگوهـا بـر اسـاس نمونههای موجود در کشـور یا دسـتورالعملهای ثبـت آثـار تاریخـی، همچنیـن اسـتانداردهای جهانی تفسـیر ابنیه و معاهده های بین المللی ثبت ارائه میشوند.
مطالعه فهرست های تحلیلی
آثار تاریخی کشور از ابتدا تا کنون
بررسـی صفـات جمـعآوری شـده جهـت ثبـت مشـخصات آثـار تاریخـی کشـور، بـه فهرسـت اطلاعاتـی منتهـی میشـود کـه هنـگام ثبـت آثـار ارزشـمند فرهنگـی تاریخـی توسـط کارشناسـان ثبـت اثـر برداشـت می شـود .اولین شناسـنامه های ارائه شـده از آثار تاریخی کشـور تحت عنوان “فهرسـت آثار ملی غیرمنقول” جمع آوری شـده است. نمونه ای از فهرست بنای چهلستون که در سال ۱۳۱۰ تهیه شده در تصویر۲ ارائه شده است .
پنـج صفـت اصلـی یـک بنـای تاریخـی یعنـی نـام، مـکان و موقعیـت، دوره تاریخـی، تاریـخ تهیـه فهرسـت، وضعیـت اداری )ممیـزات بنـا( و ملاحظـات )خلاصـه ای از شـرایط بنـا و مرمت هـای انجـام شـده( تشـریح شـده اسـت. دقـت تشـریح مهم تریـن ویژگی هـای بنـای چهلسـتون هماننـد سـازنده اصلـی و بازسـازنده ،واقعه همراه، آخرین مالک و تاریخ اولین مرمت در این شناسنامه قابـل توجـه اسـت )پرونـده ثبتـی چهلسـتون، سـازمان میـراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کشور، دانشنامه ایرانشهر به صورت آنلاین(. پیوندهای معنایی جهت ارتباط بنای چهلستون بـا صفـات بـه هـم پیوسـته در تصویـر۱ ارائـه شـده اسـت. بـر اسـاس ایـن پیوندهـا، بنـای موجـود چهلسـتون بـه دلیـل واقعـه تاریخـی آتـش سـوزی بـا بنـای اصلـی متفـاوت اسـت. ایـن واقعـه مرمت گـر را ملـزم میکنـد تـا بـه تحقیـق پیرامـون تغییـر و تحـولات کالبـدی بنـا در طـول زمـان پرداختـه و از روی منابـع تاریخـی، سـفرنامهها و بقایای کالبدی شکل اولیه بنا را حدس بزند5 و پس از آن به انجام عملیات حفاظت اقدام نماید .
صفـات ارائـه شـده در شناسـنامه های ثبـت آثـار ملـی ایـران در طـول زمـان کاملتـر شـده و پرسشـنامه بـا بندهـای متعـددی را در اختیار متخصصان ثبت اثر تاریخی قرار داده است. سه خصوصیت اصلـی نـام، مـکان و دوره تاریخـی بنـا در ایـن فهرسـت ها ثابـت مانده اند اما بندهایی برای شـرح اسـناد و مدارک اثر شـامل نقشـه جغرافیایـی، عکـس، مقالـه و یـا کتـاب؛ نقشـههای معماری شـامل پـلان، نمـا و مقطـع؛ وضعیـت حریـم اثـر؛ شـرح وضعیـت مالکیـت )وقفـی، دولتـی و یـا خصوصـی( و شـرایط مالـک و رضایـت وی؛ و مشـخصات اداری دیگر به آن اضافه شـده اسـت. نکته قابل توجه در این شناسنامهها، تفاوت در دقت برداشت توسط کارشناسان ثبـت اسـت. بـه طـور مثـال موقعیـت مکانـی در برخـی از فهرسـت ها تنهـا اشـاره بـه محلـه بنـا اسـت؛ امـا برخـی دیگـر آدرس دقیـق بنـا را ارائـه کـرده انـد. برخـی شناسـنامهها بـا دقـت، مهم تریـن مـدارک مکتـوب و مسـتندات بصـری بـه صـورت نقشـه و تصویـر را جمـع آوری کـرده انـد امـا برخـی دیگـر تنهـا بـه فهرسـت مدارکـی کـه از بنـا موجود “نیست” تبدیل شدهاند. بنابراین در گام نخست عملیات
۸۱
1928827-1718034

تصویـر 2- فهرسـت آثـار تاریخـی غیـر منقـول ثبـت شـده در سال 1310 به زبان فارسی برای بنای چهلستون.
ماخـذ: )تصویـر برگرفتـه از پرونـده ثبت آثار ملـی ایران، بنای چهلسـتون، متعلق به سـازمان میراث فرهنگی، گردشـگری و صنایع دسـتی ایران )منتشـر شـده بر روی اینترنت توسـط دانشنامه ایرانشهر((
حفاظت و مرمت ابنیه تاریخی محققین با کمبود شناسـنامه پایه جهت شناخت ابنیه تاریخی و سیر تحول آن در طول زمان مواجه هستند.
الگوهای ثبت میراث فرهنگی بر اساس استانداردهای جهانی
الگوهـای ثبـت خصوصیات میـراث فرهنگی با ارائه بندهایی به شـکل فـراداده6 بـه طبقهبندی تفصیلـی صفات میراث یـا دادههای ارائـه شـده در مـورد آنهـا در فهرسـتهای تحلیلـی میپـردازد. ایـن فهرسـتها بـه صـورت دسـتورالعمل ثبـت اطلاعـات تشـریحی از یک اثـر تاریخـی، بـه صـورت همگانـی مـورد قبـول جوامـع دارای ماهیـت مشترک بوده و نقش مهمی در برداشت دقیق از بنا و توزیع و بازیافت مناسب اطلاعات برداشت شده بازی میکنند) Baca, 2008, online version(. اسـتانداردهای فـراداده بـرای توصیـف میـراث فرهنگـی بـا هـدف تهیـه فهرسـت تحلیلـی از آثـار در انـواع و طبقه بندیهـای مختلفـی وجـود دارد. نکتـه کلیـدی در انتخاب اسـتاندارد مطلوب ،نیاز فرآیند مستندسـازی به سـطح ارائه جزئیات یا اطلاعات دقیقی است که از فهرست مورد نظر انتظار دارد .
استانداردهای عام میراث فرهنگی
سـه نمونـه از مهـم ترین اسـتانداردهای توصیف کننده میراث فرهنگی به شرح زیرند:
۱. طبقـه بنـدی بـرای توصیـف آثـار هنـری) 7CDWA(: ایـن استاندارد جهت ثبت، نگهداری و بازیافت اطلاعات در رابطه با آثار فرهنگی و هنری تهیه شـده اسـت که توسـط انستیتو گتی۸ توسعه یافتـه و بـه زبـان ا کـس ام ال9 ارائـه شـده اسـت. این اسـتاندارد جزو نمونه های کامل توصیف اشیاء هنری همانند تابلوهای نقاشی یا طراحی و اسـکیسهای معمارانه محسـوب می شـود )Baca et al., 2009, online version(.
۲. فهرست پایه انجمن منابع بصری)10VRA(ایـن اسـتاندارد بـرای توصیـف فرهنـگ بصـری و همچنیـن
501308-2327999تصویر 3- الگوی مفهومی صفات چند بعدی به هم پیوسته بنای چهلستون.
ماخذ: )برگرفته از پرونده ثبت سال 1310(
تصاویـری اسـت کـه آنهـا را مسـتند می کنـد و توسـط مؤسسـه بینالمللـی متخصصیـن تصویـر و مدیـا )بـا اعضایـی از دانشـگاه ها ،مرا کز فرهنگی و موزه ها( ترویج شده و مورد استفاده قرار می گیرد. مثالهـای مختلـف ایـن اسـتاندارد اطلاعـات جامـع و پایـه شـامل حداقـل صفـات مربـوط بـه میـراث فرهنگـی یعنـی آثـار معمـاری و ما کـت معمارانـه، هنـر تزئینـی و اشـیاء وابسـته، دستنوشـته ،کتـب هنـری و نسـخ چاپـی، نقاشـی، تأتـر، عکاسـی و فیلم بـرداری ،طراحـی، مجسـمه و مسـتندات فرهنگـی را شـامل می شـود )VRA Data Standards Committee, 2007, 2(.
۱. الگـوی مفهومـی کمیتـه بیـن المللـی مستندسـازی) CIDOC
11CRM(: ایـن اسـتاندارد تعاریـف و سـاختار شـکلی۱۲ بـرای توصیـف مفاهیم مجازی و حقیقی وابسته به میراث فرهنگی را فراهم میکند .
کمیته بینالمللی مستندسازی شورای بینالمللی موزهها )ICOM-)13CIDOC، مسـئولیت تهیـه و ترویـج ایـن اسـتاندارد را بـرای تبـادل اطلاعات میان موزهها بر عهده دارد. ساختار این استاندارد پیچیدهتر از نمونههـای ذکـر شـده قبلـی اسـت و تنهـا بـه پرکـردن اطلاعـات بـه صـورت جـدول توصیفـی محـدود نمـی شـود. این اسـتاندارد سـاختار معنایـی۱4 متناسـب را بـرای پایگاههـای دانـش۱5 فراهـم میکنـد. ابتدا بندهای صفات موردنظر برای جمعآوری اطلاعات وابسته به یک اثر را طبقهبندی کرده و سپس برای هر طبقه ارتباطات معنایی۱6 میان اجزا مختلف پدید میآورد تا الگوی مشابه ماهیت چندجانبه میراث فرهنگی پدید آورد )Doer, 2003, 4(. مدل دانش ارائه شده، استاندارد بیـن المللـی )ایـزو ۲۱۱۲7:۲۰۰6(، بـرای نشـر اطلاعـات کنتـرل شـده وابسته به میراث فرهنگی بوده و بیشتر برای تبادل اطلاعات توسط موزهها، مجموعه داران و کتابخانهها مورد اسـتفاده قرار میگیرد. به همین منظور برای توصیف یک شیء باستانشناسی موجود در یک موزه، بندهای مورد نیاز را ارائه میدهد .
مجموعه استانداردهای فوق با هدف توصیف آثار فرهنگی توسط گروههـای مختلـف مـورد اسـتفاده قـرار می گیـرد امـا بـه طـور ویـژه بـر روی ابنیـه تاریخـی متمرکز نشـده اسـت. برای توصیـف یادمان ها و بناهای تاریخی و محوطه ها، یکی از مهمترین نمونههای موجود در میان دستورالعمل های جهانی معرفی می شود.
۸۲
استاندارد ثبت میراث معماری
یکـی از پرکاربردتریـن اسـتانداردهای جهانـی در ثبـت صفـات چنـد جانبـه میـراث معمارانـه، فهرسـت پایـه داده هـا بـرای ابنیـه تاریخـی و یادمان هـا۱7 اسـت. ایـن فهرسـت کـه در آرشـیو شـورای بیـن المللـی موزه هـا )18)ICOM بر روی شـبکه اینترنـت۱۹ قرار گرفته است، با همکاری مؤسسات مختلف درگیر با مستندسازی میراث معمـاری بویـژه اتحادیه اروپا، انسـتیتو گتی و کمیته مستندسـازی شـورای بینالمللـی موزههـا )20)ICOM/CIDOC تهیـه و توزیـع شـده اسـت. ایـن اسـتاندارد بـا بیـان اهمیت فهرسـت های تحلیلی بـرای مدیریـت میـراث فرهنگـی، بـه کنوانسـیون ۱۹7۲ یونسـکو در رابطـه بـا حمایـت از میراث طبیعی و فرهنگی جهانی اشـاره می کند و بـا ارجـاء بـه بنـد دوم کنوانسـیون شـورای اروپـا۲۱ بـرای حمایـت از میـراث معمارانـه تأ کیـد دارد کـه “بـه منظـور شناسـایی دقیـق یادمانهـا، مجموعـه بناهـا و محوطه ها با هـدف حمایت، هر عضو میبایسـت جهـت تهیـه فهرسـت تحلیلـی اقـدام کـرده و بـه هنـگام تهدیـد داراییهـای مـورد نظـر، در اولیـن فرصـت بـه مستندسـازی مناسب آنها بپردازد”.
فهرست پایه دادهها دارای قابلیت آنست تا نه تنها ابنیه منفرد را ثبـت کنـد، بلکـه تهیهکننـدگان فهرسـت را قـادر سـازد تـا ابنیـه را به مجموعـه وسـیعی از افـراد و وقایـع تاریخـی و یـا بـه محوطـه پیرامـون خـود ارتبـاط دهـد )Thornes et al., 1998, Online version(. ایـن صفات در نه فصل کلی دسـتهبندی شـدهاند که به بیش از شـصت زیر فصل تقسیم میشود )جدول ۱(. زیرفصلهای ارائه شده در این فهرست دقیق بوده و تفسیر فردی را به حداقل میرساند .
مستندسازی گونه های مختلف ابنیه تاریخی ایران با کمک فهرست پایه دادهها )وابسته به ایکوم(
اسـتاندارد فهرسـت پایـه داده هـا بـه طـور هماهنـگ بـرای تهیه فهرسـت تحلیلـی ابنیـه تاریخی اروپا مورد اسـتفاده قـرار می گیرد. با وجـود اینکـه هـر منطقـه خـاص جغرافیایـی دارای سـبک معمـاری منحصـر بـه فـرد اسـت، برخـی از صفـات پایـه میـان بناهـای تاریخی مشـترک اسـت. بندهـای فهرسـت پایـه دادههـا ایـن خصوصیـات اصلـی را جمـع آوری میکنـد و می توانـد توسـط کشـورهای مختلـف دارای گونههـای متفـاوت معمـاری تاریخـی مـورد اسـتفاده قـرار گیـرد. بـه همیـن منظـور مجموعـه ای از بناهـای مهـم متعلـق بـه گونه های شـاخص معماری ایرانی )حدود چهل اثر۲۲( شـامل خانه تاریخی، حمام، آب انبار، مسجد یا مدرسه، باغ یا کاخ، کاروانسرا ،سـرا، تیمچـه یـا بـازار کـه در اسـتانهای مختلـف قـرار گرفتهانـد ) اسـتانهای تهـران، قزویـن، اصفهـان، یـزد، سـمنان( انتخـاب و با کمک فهرست پایه داده ها تفسیر شده اند.
به منظور تشریح فهرست، مراحل اولیه زیر ضروری است:
۱. مطالعـه نمونـه هایـی از فهرسـت تکمیـل شـده بـرای میـراث معمارانه اروپا )همانند خانه ملکه در پارک گرینویچ لندن۲۳( ۲. جمـع آوری اسـناد مکتـوب در مـورد اثـر هماننـد پرونـده ثبـت و گزارش هـای مرمـت سـازمان میـراث فرهنگـی، گردشـگری و صنایع دسـتی، نقشـهها و طرحهای موجود در آرشـیو سـازمان ها ،دانشگاه ها و یا افراد
۳. مطالعـه منابـع کتابخانـهای و بویـژه مقـالات در نشـریات معتبر، کتاب ها، پایان نامه های دانشجویی برتر و غیره
برداشت میدانی و بازدید از اثر و تهیه فهرست پایه دادهها در محل
انجـام مصاحبـه بـا افـراد مطلـع از تاریخچـه اثـر، کاربـری فضاهای مختلف و تحولات آن در طول زمان
توجه به این نکته ضروری اسـت که در دسـت داشـتن جدول فهرسـت پایـه دادههـا جهـت مستندسـازی یـک بنـای تاریخـی، بـه تنهایـی کافـی نیسـت و مهـارت توصیف بنا و اشـاره به خصوصیات کلیـدی در پاسـخ بـه بندهـای فهرسـت در فـرد برداشـت کننـده ،ضـروری بـه نظـر میرسـد. نمونـه ارائـه شـده در ایـن مقالـه، خانـه تاریخـی عامـری و آرشـام در بـم اسـت. علـت ایـن انتخـاب ثبـت خصوصیـات بنایـی اسـت کـه متأسـفانه در زلزلـه ۱۳۸۲ بـم بـه طـور جدی آسیب دیده و تخریب شده است )تصاویر 5 و6(.
۸۳
.
ها

داده

پایه

فهرست

مرتبط

میان

صفات

مفهومی

الگوی

4

تصویر

.

ها

داده

پایه

فهرست



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید