صفحات 5 – ۱65نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۱۸

شماره۲ تابستان ۱۳۹۲
108900011654

شهر، مٓدرنیته، سینما
کاوش در اثار ابراهیم گلستان

سید محسن حبیبی1، مینا رضایی2
۱ استاد دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ دانشجوی کارشناسیارشد برنامهریزی شهری، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 4/۲/۹۲، تاریخ پذیرش نهایی: ۸/4/۹۲(
چکیده
سالهای ۱۳۲۰-۱۳57، دورهای است که شهر مدرن شکل گرفته است. برنامهریزی شهری نیز در این دوره با تأسیس سازمان برنامه در سال ۱۳۲7 شکل نهادی مییابد و برنامههای توسعه عمرانی برای شهر تهیه میشوند. در اثر این برنامهها، شهر گسترشی ک منظیر را تجربه میکند. شهرهای مدرن مانند تهران، با موقعیتهای کاری و شرایط زندگی بهتر، ماوایی برای تحقق آرزوهای سا کنین شهرهای اطراف و روستائیان میشوند. در نتیجه، جمعیت این شهرها افزایش مییابد. شهر جدید، ک لانشهری است که برای سا کنانش ،که طیف وسیعی از بازیگران جدید اجتماعی مانند زنان، روشنفکران، جوانان و… را شامل میشود، غریبه است. شهر و تجربههای سوژ ههای جدید شهری ، دستمایه اصلی بسیاری از رمانها و فیلمها در این دوره است. نویسنده، گاه از دیدگاه خود و گاه از دید سوژههای دیگر، شهر را توصیف میکند .ابراهیم گلستان یکی از نویسندگان مدرن سالهای ۱۳57-۱۳۲۰ است ،که در داستانها و فیلمهایش به بیان تجربههای عینی و ذهنی افراد در کلانشهر میپردازد. موضوع اصلی داستانهای او، تناقصهای جامعه در حال گذار به مدرنیته است. تضاد میان کهنه و نو، روستا و شهر و …. روش تحقیق در این مقاله روش ا کتشافی و با استناد به آثار گلستان است. یافتههای پژوهش، تصویر روشنی از تحولات شهر و سوژههای شهری در سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳57 ارائه میدهد .
واژههای کلیدی
مدرنیته، مدرنیزاسیون، مدرنیسم، بازگشت به اصل، شهر، ابراهیم گلستان.
6
۱۸

مقدمه

این مقاله به سیر تحولات شهر، عمدتاً تهران، بر اساس آثار )داستان ها و فیلم های( ابراهیم گلستان۱ میپردازد. پژوهش حاضر، براساس تقسیم بندی زیر انجام شده است:
دومین دولت پهلوی که از سال ۱۳۲۰ آغاز میشود را به سه دوره میتوان تقسیم کرد:
دوره اول ،که از سالهای۱۳۲۰ شروع میشود و تا ۱۳۳۲ ادامه دارد، دوره آزادیهای سیاسی و شک لگیری مطالبات اجتماعی ،مدنی، افتصادی و سیاسی است. در این دوره، گلستان، نخستین کتابش با عنوان “آذرماه، آخر پاییز” را منتشر میکند )جاهد ،۱۳۸4، ۱7(. شهر در عمده داستانهای این مجموعه، محل اعتراض و گاه اعتصاب شهرنشینانی است که در طلب حق خود هستند و عمدتاً کارگران صنعتی و طبقه متوسط شهری را شامل میشوند. شاید بتوان شهر این دوره را “محل تبلور اعتراضات خیابانی” نامید.
4469991663503

دوره دوم که از سال ۱۳۳۲ شروع و تا سال ۱۳4۳ ادامه دارد، با اعلان سیاست های دروازه باز در سال ۱۳۳6، زمزمههای تبدیل جامعه تولیدی به مصرفی آغاز می شود، علاوه بر آن ایجاد قطب های صنعتی )وابسته به نفت( در دستور کار دولت قرار می گیرد )حبیبی ،۱۳۸6، ۱۹4(. بخشی از فیلم های مستند گلستان مربوط به این دوره است که مستندهایی برای شرکت نفت و تغییر چهره شهرهای جنوبی به واسطه صنعت نفت است )جاهد ،۱۳۸4، ۱۸(. این دوره را می توان “شهر – مصرف” نامید.
دوره سـوم، سـالهای پایانـی حکومـت پهلوی اسـت ) سـالهای ۱۳57-۱۳4۳(. در ایـن دوره، شـهر چهـرهای دیگرگونـه یافتـه که برای سـا کنان غریبـه اسـت. در پاییـز ۱۳5۲، بهـای نفـت در اثـر تصمیمـات اوپك، بهگونه بی سابقهای بالا رفت و درآمد نفتی ایران چند برابر شد .
)علم،۰۸۳۱،74(. افزایش نا گهانی قیمت نفت، نقش تولیدی شهر و روستا را از بین برده و جامعه کاملاً مصرفی به وجود آمده است. تهران مکان آرزوها میگردد و روستاها یکی یکی برای رفتن به سرزمین آرزوها ترك میشوند )حبیبی ،۱۳۸6، ۲۰7(. دید هجرانزده نسبت به شهر قدیمی، از خودبیگانگی و سرگشتگی در کلانشهر مدرن و تقابل شهر و روستا از مضامین این دورهاند که در داستانهای گلستان با سوژههای مختلف نمود مییابد. سوژههایی که هر یك نمایانگر قشری از اجتماع هسـتند، ایـن دوره را میتـوان “تجربـه سـوژههای مـدرن” نامیـد .با توجه به آنچه آمد، پرسشهای بنیادین مقاله حاضر عبارتاند از: مدرنیسم سالهای ۱۳57-۱۳۳۲ چه ویژگیهایی دارد؟ چه ویژگیهایی در آثار ابراهیم گلستان، برای درك مدرنیزاسیون این سالها وجود دارد؟ پاسخ به این پرسشها برای نیل به این منظور است: شناسایی ویژگیهای مدرنیسم و مدرنیزاسیون در این دوره و شناسایی تحولات کالبدی، اجتماعی و فرهنگی شهر در سالهای ۱۳57-۱۳۲۰ بر اساس آثار گلستان .
1. دیدگاه نظری
1- 1. مدرنیته، مدرنیسم و مدرنیزاسیون
مدرنیته، آن عناصر و اصولی اس ت که فلس فهای تازه در زندگی ایجاد کرده و به منزله تجربه کردن نوعی جهان درونی درك میشود ،که س یال و در حرکت اس ت و محتویات بنیادین و جوهری آن خود در حرک ت انتق ال مییابن د. این درك م ا از مدرنیته، حا ک ی از نوعی استحاله یا دگرگونی تجربه است که بعدها بنا به تصریح بنیامین برای مدرنیته امری برس ازنده محس وب میش ود یعنی دگرگونی از تجربه تاریخی۲ )تجربه زیسته( به تجربه درونی۳ )تجربه روایتپذیر( )فریزبی ،۳۰،۱۳۸5(. تجربه نخست تجربهای زنده از واقعیت است اما تجربه دوم، تجربهایست که فرد در آن به آ گاهی از خود میرسد)جهانبگلو ،۱۳۸4، ۳۲(. مدرنیسم نوعی ایدئولوژی است، نوعی نوگرایی که قبلاً در غرب وجود داش ت و حالا به جاهای دیگر رسـیده اس ت )بهنام ،۲۰۰5(. مدرنیس م خواس ت نوش دن اس ت و در ه ر جامع های و در ه ر زمانی به ش یوهای ب روز میکن د و از بین میرود. مدرنیزاس یون ،سیاس تهایی اس ت کـه ه م اص ول مدرنیت ه را پ ی میگی رد و هم بیانگ ر ش یوههای ب روز زمان های اس ت )آش وری ،۱۳۸6، ۲۳۰(. تقریباً و در همه جا، نویسندگان تحلیل و یا تجربه خود از مدرنیته را عمدت اً در ش هرها ،که نخس تین م کان ب رای بروز مدرنیته اس ت ،بیان ک ردهاند .کلانش هر مدرن، عرصه تجربه مدرنیت ه برای بازیگران جدید اجتماعی میشود. تحولات افراد به عنوان سوژههای مدرن در ش هرها نظیر: دلزدگی، از خود بیگانگی، خودآ گاه ی و … نمونهای از تجربیات ذهنی در کلانشهر است که مورد تأ کید قرار گرفتهاند.
ع لاوه ب ر س وژهها و بازیگ ران جدی د اجتماع ی، ش هر نیز س وژه اصلی بس یاری از داس تانها و محملی است که نویسنده، تجربیات عین ی خ ود را – آنچ ه ک ه در ش هر رخ داده مانن د خیابانکش یها ،س اختمانهای جدی د و.. ع لاوه ب ر تجرب ه ذهن ی ) روایتپذی ر-( توصیف میکند. گئورگ زیمل با دو رساله خود با نامهای“ کلانشهر و حیات ذهنی” و “فلسفه پول”، به بازخوانی تجارب مدرنیته در شهر میپردازد. وی ویژگیهای زندگی در کلانشهر را تردید ، آزادی فردی و بیگانگی میداند و مینویسد: “نوع انسان کلانشهری ،که البته هزار نوع دارد، اندامی را پرورش میدهد که از او در برابر وقایع تهدیدکننده و تناقصات محیط برونی که میتواند وی را ریشهکن سازد، محافظت کن د. او ب ا مغز خ ود وا کنش نش ان میدهد نه با قل ب خود”)زیمل ،۱۳7۲، 54(. زیم ل در خص وص س لطه رواب ط پولی به ج ای روابط عاطفی مینویسد: “پول فقط با آنچه مشترك میان همه است، سرو کار دارد. طالب ارزش مبادله است و تمام کیفیت و فردیت را به سوال “چق در” فرو میکاهد. تمامی روابط عاطفی و صمیمی میان افراد بر فردیت آنها اس توار شده اس ت. در حالی که در روابط عقلانی، انسان چیزی ش بیه به عدد است. درست مثل عنصری که به خودی خود ارزش ین دارد و خنثی اس ت” )هم ان ،55(. ش هرهای بزرگتر یعنی جای گاه اصل ی مبادل ه پول ی، خریدنی بودن اش یا را بس یار بیش تر ازجاهای کوچك نمایان میسازد. به همین سبب است که شهرهای ب زرگ جایگاه اصلی نگرش مبتنی بر دلزدگی اس ت. نگ رش دلزده در وهله نخس ت از تحریکات عصبی ناش ی میشود که به سرعت تغییر میکنند و فشرده هستند و با یکدیگر تناقص دارند )همان ،57(.
مارش ال برم ن، در کتاب خود با عنوان تجرب ه مدرنیته، پس از تعریف مدرنیته و مدرنیسم به بیان “تجربه مدرنیته ”در کلانشهرها در دورهها و شهرهای مختلف میپردازد. وی مینویسد: “مدرنیته کل ن وع بش ر را وح دت میبخش د. وحدت ی مبتن ی بر تفرق ه: این وحدت همه را به گرداب فروپاشی و تجدید حیات مستمر میافکند ،گرداب مباره و تناقص، ابهام و عذاب )برمن ،۱۳۸6، ۱5(. او مدرنیته در کشورهای جهان سوم را “مدرنیسم توسعه نیافتگی” مینامد و میگوید: “در کشورهای نسبتاً عقب مانده که فرآیند مدرنیزاسیون هن وز ب ه خوبی اس تقرار نیافته، مدرنیس م در صورتی که گس ترش یابد، شکل افسانهای به خود میگیرد. زیرا به ناچار باید از افسانهها و سرابها و رویاها تغذیه کند”)برمن ،۱۳۸6، ۲۸(.
“مدرنیت ه در غ رب ب ا گسس ت از قرون وس طی و ت داوم یافتن تح ول تاریخ ی، خ ود را ب ه انجام رس اند، در ضمن گذش ته را برای خود نگهداش ت. این جوامع به گذش ته خود برمیگردند اما آزادانه ب ه گذش ته برمیگردند و آن را وس یله تحولات تاریخ ی میگردانند .ولی جوامعی که گسست تاریخی را انجام ندادهاند، برگشتشان آزاد و رها نیست؛ آنها وابسته و اسیر گذشتهاند. میخواهند با سننشان مش کلات ا کنونش ان را حل کنند”)ماهروی ان،۱۳77، 4۲(. در این کشورها دو دیدگاه نسبت به مدرنیته به وجود آمد. دیدگاه اول، دیدگاه غربگرایان ه ک ه معتقد به تقلید صرف از غرب و پا ک کردن همه آثار گذشته است و دیدگاه دوم، دیدگاه بومیگرایانه و یا بازگشت به اصل است که بر بازخوانی مدرنیته از طریق ارزشهای بومی یا بومیسازی مدرنیت ه تأ کی د دارد. ابراهیم گلس تان ب ه دیدگاه دوم تعل ق دارد.
1. 2. بومی گرایی در ادبیات و سینما
مدرنیسم در ایران تقریباً همزمان با تشکیل اولین دولت پهلوی در سال ۱۳۰4 آغاز شد. فرآیند مدرنیزاسیون ابتدا با تغییرات کالبدی آمرانه در ش هرها صورت گرفت در حالی که دگرگونی محتوایی هنوز در جامع ه ش کل نگرفت ه ب ود. در دومی ن دولت پهل وی، اقدامات نوگرایانه آمرانه ادامه یافت، در عین آنکه طلب نو شدن در جامعه نیز به وجود آمده بود ولی، با ضرباهنگی بس متفاوت. به لحاظ فکری نویس ندگان نوآوری ظه ور کردند)صدیق ی ،۱۳۸۸، ۹7(. “رمان به عنوان محصول مس تقیم زندگی نوین ش هری، افزایش باس وادی و ب ه دنبال آن علاقهمندی طبقه متوس ط به مطالع ه در ایران ظهور کرد. نخس تین رمانها به ویژه ا گر به مس ائل معاصر میپرداختند ،قالب و محتوایی در اختیار داشتند که روح جدید دنیای اجتماعی را بازسازی و مشاهده کند”)دهقانی ،۱۳۸۳، ۸6(.
“از س ال ۱۳۲۰ به این س و، در ادبیات داستانی جریان بازگشت ب ه اص ل، تح ت عن وان بومیگرای ی پدی د آم د. بومیگرای ی را در گس تردهترین معنا میتوان آموزهای دانس ت که خواستار بازآمدن ،بازآوردن یا ادامه رس وم، باورها و ارزشهای فرهنگی و بومی است ”
7
)بروجردی ،۱۳۸4، ۲۹(. “البته باید در نظر داشت که بومیگرایی به معنای ناآ گاهی از تجدد نیست و برعکس باید آن را پدیدهای مدرن دانس ت زی را کلام موج ز آن یعنی خ ودت باش، آدم ی را به اصالت توجه میدهد که خود ساخته عصر مدرن است” )صدیقی ،۱۳۸۸، ۹۸(”. گفتم ان دیگ ری که در بس تر گفتمان نوگرایی رش د کرد و پا ب ه عرصه ظهور نهاد، گفتمان از خودبیگانگی بود. از خود بیگانگی در واق ع از ای ن خویش بریدن و به آن دیگری پناه بردن اس ت؛ این خویش اصیل است و آن اعتباری”)همان ،۸4(.
ابراهیم گلستان، یکی از تأثیرگذارترین چهرههای ادبی و هنری ای ران، داستاننویس ی را از اواخ ر ده ه بیس ت آغاز ک رد و به دنبال آن پ س از کودت ای ۲۸ م رداد، همکاری با کنسرس یوم نف ت را آغاز و اس تودیو گلس تان را تأس یس کرد )جاه د ،۲۰،۱۳۸4(. مس تند و فیلمهای داستانی گلستان در این دوره شکل میگیرند که همگی آث اری ستایشش ده و در خ ور تأم ل هس تند. نگاه او ب ه عنوان یك نویس نده و فیلمس از مدرن، ن گاه نقادانهایس ت به مدرنیزاس یون حا ک م ب ر جامع ه زمانه خ ود. او معتقد اس ت: “دنیای معاص ر را با س ادهلوحی قدی م نمیش ود رد ک رد. همچن ان ک ه با س ادهلوحی نمیتوان آن را پذیرفت نه زرق و برقش باید تو را به آن بکش اند و نه با زرق و برق آنچه که داری میشود آن را به دور نگهداری. باید آماده ش د، ه م ب رای پذیرفتن و هم برای ش رکت در این پروریده ش دن . نمیش ود فقط مصرفکننده محصول دیگران باش ی باید محصول تو در حد روز بیاید. به احتیاج روز بیاید”)گلستان ،۱۳۸7، ۳۲(.
ده ه 4۰، همچنی ن ده ه انع کاس تصوی ر ش هر در س ینمای ایران بود. بیشتر داستانها و فیلمهای گلستان، سوژههای مدرن شهرنش ین در جامعهای سرش ار از تناقصها )تناقص میان کهنه و نو، میان شهرو روستا، میان سنت و مدرنیته، میان تفکر و عمل( و در حال گذار به مدرنیته را توکنند. سوژههای سرگشته، تازه به دوران رسیده، پرسهزن، سنتی، سودجو، میهن پرست، از خودبیگانه و …
هریك نمایانگر بخشی از جامعه ایران در آن سالها هستند .
2. روش تحقیق
ماهیت این تحقیق کاربردی بوده و در بخش تعریف مسئله ،از روش توصیفی و در مرحله شناس ایی ویژگیهای مدرنیس م در این سالها، از روش ا کتشافی بهره میگیرد و با روش ا کتشافی به تحلیل و تفس یر آث ار گلس تان میپ ردازد. روش تحقی ق ب ر مبن ای تحلیل محتوای فیلمها و داس تانهای گلس تان، با اس تفاده از اس تراتژی کیف ی اس ت ک ه بنا ب ر طبقهبندی گ روت و وانـگ) ۱۳۸4(، روش ی اس ت کیفی، مس تقل از مس تندات عددی متکی به بیان )گفتاری یا نوش تاری( و کار تجربی فیلم و داس تان است. آنچه در این مقاله اهمیت دارد، بررس ی کلیت ش هر و مدرنیته در آثار گلس تان اس ت ،بنابراین تفس یر تكتك فیلمها و داس تانها انجام نمیش ود. علت انتخاب این نویسنده ، توصیفات او از زمانه خویش و نگاه نقادانه او به تحولات شهری بوده است. گلستان، هم به لحاظ نگارش، جزو نویسندگان مدرن محسوب میشود و هم بنا به گفته جهانبگلو، نه تنها بهمدرنیته نظر دوخت بلکه توسط آن نیز دیدهشد )جهانبگلو ،
8
۱8
۱۳84، ۳8(. بنابرای ن در آث ار او ه م تحولات کالبدی ش هر – یعنیتجربیات عینی- توصیف میش ود و هم تح ولات درونی )تجربیات ذهنی( بازیگران اجتماعی که در این دوره وجود دارند. در نتیجه آثار او میتواند تصویر روشنی از شهر در سالهای ۱۳57- ۱۳۲0 ارائه دهد .
3. شهر و مدرنیته در آثار ابراهیم گلستان
3-1-دوره اول) 1332_1320( شهر محل اعتراضات خیابانی سیاس ت قطبی کردن فعالیتها و تشكیل قطبهای توسعه ،محور اصلی برنامه اول توس عه عمرانی اس ت که با تشكیل سازمان برنام ه در س ال ۱۳۲7 تدویـن میش ود. پایتخ ت ب ه عن وان قطب اصلی فعالیتها، فعالیتهای عمرانی دولت و موسسات خصوصی را در خود متمرکز میکند )حبیبی ،۱۳86، ۱88(.
مضمون عمده داستانهای مجموعه “آذرماه آخر پاییز” گلستان که در دهه ۲0 نوشته شده، اعتصابات و اعتراضات کارگری است که در ک ارخانهها و چاپخانهها رخ میدهند. کارگران، عمدتاً در حاشیه شهر س كنی میگزینند، در خانههایی بیشوکم سس ت بنیاد و با حداقل امكانات زیستی. س اعتها در شرایط سخت کاری در کارخانهها کار میکنن د و در اعتراض به این وضعیت، دس ت به اعتصاب میزنند و اعتراض خود را با تظاهرات در خیابان بیان میکنند، س وژه اصلی در مجموعه “آذرماه آخر پاییز”، حاشیهنشینان شهری هستند .
“رمض ان” و”ناص ر” دو س وژه داس تان “دی روز، ام روز و ف ردا ،”کارخانه را از دریچه زندان میبینند: “همهمه یكنواخت ماشینهای کارخانه روی همه چیز گس ترده بود. روش نی چراغ سردر کارخانه از شكاف میلهها گذشت و رنگ پریدهای بر دیوار زندان زد )گلستان ،۱۳۲7، ۱۱4(. صدای کارخانه در تمام داس تان حضور دارد. رمضان و ناص ر دو کارگ ر حزب ی در اعت راض به زخمی ش دن یك ی از کارگران -که در حاش یه ش هر زندگی میکرده و توس ط مأموران حكومت به او تیراندازی ش ده- دس تگیر ش دهاند و علیرغم ش كنجه هیچ یك لـب ب ه س خن نگش ودهاند. داس تان، داسـتان مب ارزه و مقاوم ت اس ت، روش ی نوآیین در مطالبات اجتماعی و ش هروندی. رمضان میخواهد محل تیراندازان را به مأمورین زندان نشان دهد و بگوید که مأموران حكومتی مس ئول تیراندازی بودهاند. ناصر که ترس یده اس ت ب ه رمض ان میگوید:”یعن ی حالامیگ ی روز م ا رس یده ؟ )”همان ،۱۲5(. مطالبات اجتماعی و اقتصادی، زمزمه مدرنیزاسیون از پایینی است که در جامعه به تدریج شكل گرفته است. مطالباتی عمدتاً ش هری که از سوی ش هروند طلب میشود، مطالباتی که در سالهای آخرین ۱۳50 در خیابانهای شهر فریاد زده میشود .
توصیف اعتراض در شهر در این داستان به خوبی نشان داده شده است. رمضان نخس تین بار در این اعتراض، خیل عظیم چهرههای ناش ناس و زیرزمینی را میبیند که برای احقاق حق خود به خیابان آمدهاند. او در میان این چهرههای بیش مار کس ی را نمیشناس د و حس گمنامی و بیگانگی میکند:”… با همه این که میدانست چه روی داده اس ت، باز میدید ناچار اس ت از کس ی بپرس د تا پرس یده باشد، تا پرسشی کرده باشد. اما در آن میان میدید که بیگانه است و نمیدید که به همین دلیل است که نیاز به پرسشدارد. دیدهبود که بیگانه است و از این حس خود را بیگانهتر یافتهبود”)گلستان ،۱۳۲7، ۱۳0(. این توصیف شبیه به توصیف بودلر است از انسان مدرن، “او در یكی از شعرهای خود، شعر پرسه زن، وقتی میخواهد نماد و تمثیلی از انسان مدرن بدهد به توصیف شرایط، فردی میپردازد که از سنت گذش ته بری ده و پناهگاه تازهای نیافت ه و وضعیت پ ا در هوایی دارد .
چشم به آینده دارد اما آیندهای مبهم و فرار”)جهانبگلو ،۲۱0،۱۳74(. رمض ان بعدت ر به کم ك یكی از ای ن معترض ان، حزبی میش ود و در نهای ت در اعتراض به زخمی ش دن کارگری توس ط مأمورین دولتی ،رهبر تظاهرات میش ود: “دس تهای زمخت و پینهبس ته خود را با قدرت غضب پیش چشم فرماندار که برای نصیحت آمده بود میگیرد و میگوید: “من با این دستام میخوام نون در بیارم نمیذارم با گلوله سوراخش بكنن”)گلستان ،۱۳۲7، ۱۲5(.
راهآه ن، عنص ر اصل ی ارتباط ی ش هر صنعت ی اس ت، “قط ار کارگ ران را ب ه ش هر دیگ ری می بُ رد ت ا نمای ش دهن د و می دی د روزنامهفروش ی از قط ار پایین میجهد و مردم گ رد او می ریزند، تا چشم بههم زدنی روزنامه هایش را تمام کرده است”)همان ،۱۳4(. روزنام ه و قط ار هر دو از ثم رات عصر مدرن هس تند. روزنامه ها در قط ار توزی ع می ش ود و در لحظه ای تمام میش ود و ای ن مطلب ،گوی ای ای ن موضوع اس ت که طلب آ گاهی در جامعه )با گس ترش روزنامه و کتاب ها و..( در حال شكلگیری است .
“ ریلها در دو س وی الوارهای بریده و منظم دور میش دند و او میان دو رج ریلها راه میرفت و میکوشید پای خود را منظم روی الوارها بگذارد و کمی بالاتر از خط دور میشد و در دشت چمنپوش میافت اد و حلقهه ای تپهه ای جنگلپوش از یك س و دش ت را در خ ود گرفت ه بودن د و از آن س و، آفت اب ف رو مینشس ت و آفت اب در ه وای بخار گرفته زرد مینمود. پروانهها و س نجاقكها میلولیدند و دش ت زیبا با چمازها و پلهم4های خود زمزمه میکرد و کارخانه و کار و شهر و مردم در پشت سر او بودند )همان ،۱۳5(. این توصیف ،ترکیب ی از طبیع ت و صنع ت اس ت در “ش هر صنعتی”. ش هری که توصیف آن شبیه به نقاشی “باران، بخار و سرعت” ویلیام ترنر است که در آن کوه و جاده به شیوهای رویا گونه با هم ترکیب شدهاند.
در داس تان “آذرماه آخر پاییز”، اعتراض به شكل دیگری نشان داده میش ود. راوی داس تان، عض و یك ی از اح زاب اس ت و به طور -مخفیانه برای دوس تش- که بعد مش خص میش ود کشته شده اس ت -از خان وادهاش لب اس و خ وراك میگی رد و میباید آنه ا را به دوس تی دیگ ر برس اند ت ا او آنه ا را ب ه احم د- ک ه در نهایت کش ته میش ود-بدهد. راوی در پرس هزنی در خیابانهای شهر، احساس تنهایی میکند، ابتدا با ماشین به دنبال آدرسی است تا وابستگان دوس تش را پی دا کند و میترس د که غریبهه ا او را ببیند. “من کجا میدان م این چش مهای غریبه که دنبال منند م را میجویند یا نه … بای د پی گم کنم…”)گلس تان ،۱۳۲7، 40(. زیمل معتقد اس ت
“مردم در شهر با یكدیگر غریبهاند هر کسی مجبور است در مجاورت غریبهها زندگی کند. به این ترتیب تفاوتهای پوششی و گویشی با طیف گستردهای حا کم خواهد شد”)به نقل از لچت ،۱۳8۳، ۳۱۹(.
چه ره معترض راوی هنگامی عیان میش ود ک ه از تفاوتهای ش مال و جنوب شهر- که در سالهای بیست خورشیدی عریانتر شده و تا به امروز هم ادامهدارد – میگوید: “آن بالاها از این پا ک تهانیست، آن پایینها هم نه گلفروشی است نه خیلی چیزهای دیگر .این فرقها مگر همه اش همین فرقهاس ت؟ نان و هس ته خرما و پهن اسب، یا خون توی سلاخ خانهها، درد و ناخوشی و گرسنگی .
همه اش س یاهی و زجر… آیا ممکن اس ت؟ … کی؟… امسال؟ …
سال بعد؟… بهار که بیاید؟”)همان ،44(.
راوی در بازگشت، در شهر قدم میزند و به “میدان شهر میرود که خالی بود و راههایی که از آن میرفت یا به آن میآمد زیر افسون شب و عزا رفته بود …” )همان ،46(. راوی در فکر خانواده دوستش اس ت. او ب ا پرس هزنی در ش هر، س عی در آرام ک ردن خ ود دارد، اما میدان ش هر هم خالی است و تنهایی راوی را دوچندان میکند. به گفت ه زیمل،”هی چ کس در هی چ جا و مکانی، همچون ش هر بزرگ ،احساس تنهایی و گمگشتگی نمیکند”)به نقل از احمدی ،۱۳7۳، 4۸(. راوی با مجس مهها و میدان خالی احس اس بیگانگی میکند و میترس د زیرا ای ن حس را دارد که مجس مهها او را میپایند:”من بودم و تنهایی و این بیجانی و وارفتگی…”)همان ،46(. در جایی دیگر میگوید “باز به مجسمهها نگاهی انداختم، خشك و مفرغی آن بالا نشسته بود و انگار زیرچشمی مرا میپایید و من در میدان خالی ب ا س ایههای بی قوارهام افس ونزده مان ده بودم…”)هم ان ،4۹(.
زیمل میگوید: “یکی از خصیصههای زندگی مدرن، آ گاهی یافتن فرد از ویژگیهای خویش اس ت”)به نقل ازجهانبگل و ،۱۳۸4، ۳۱۲(. راوی با پرسهزنی در خیابانها، سعی در کشف خویش دارد. او مرتباً از خود س وال میکند که چه میخواهد بکند. در توصیف پوش کین در قطعه س وارکار مفرغی می خوانیم: “یك ش ب در حین پرسهزدن ، بیخب ر از آنک ه کجاس ت، نا گهان ایس تاد و در حالی که چه رهاش از ت رس به هم پیچی ده بود، به اطراف نگاه ک رد او راه خود را به میدان سنا بازجست: و درست روبروی او، از فراز صخره محصورش، با بازوان گش وده، قد برافراشته در تاریکی، آن بت بر مرکب مسیناش نشسته اس ت”)برمن،۱۳۸6، ۲۲۸(. “… م ردك بیچ اره گ رد پای ه تندی س چرخید و به تصور فرمانروای نیمی از عالم چش م غره میرفت. لیکن نا گهان خونش به جوش آمد، شعلهای دلش را در بر گرفت، اندوهگین در برابر آن تندیس مس تکبر ایستاد و با دندانها و مشتهای به هم فشرده، گویی نیرویی سیاه در او حلول کرده گفت: ای سازنده اعجاب آفری ن! و در حالیک ه از نفرت میلرزی د زیر لب افزود: هنوز باید به من حس اب پس دهی”)هم ان ،۲۲۹(. در این قطعه، قهرمان داس تان ،خود را شهروند میداند و مدرنیزاسیون آمرانه را برنمیتابد و در اعتراض ب ه آمریت حا کم میگوید: “هنوز باید به من حس اب پ س دهی”، در واقع او به آ گاهی از حقوق خویش رسیده است. نکته دیگر “احساس آزادی اس ت” ـ که او به عنوان یك ش هروند دارد ـ این احس اس، بنا به تعبیر زیمل “ناشی از گمنامی در کلانشهر است”)زیمل ،۱۳7۲، 6۱(.
به این ترتیب، شهر تصویر شده در این داستانها، شهری است که عناصر کالبدی مدرن را در خود دارد)میدان، مجسمه، خیابان…( و سوژههای مدرن نیز ک مکم سر بر میآورند. سوژههایی که بی عدالتیهادر سهم خود از شهر را دیدهاند و در پی احقاق حقوق خود به عنوانش هروند هستند. تجربه اینها تجربهایس ت که در آن تحولات ذهنیس وژههابیان میش ود. ش هر در این داس تانها تاحدودیماهیت
۹
سیاسی دارد. اعتصابات کارگری، زندگی پنهانی و زندانها و سوژههای عصیانگ ر ک ه اغلب حزبی هم هس تند نمایانگر این وضعیت اس ت.
3- 2.دوره دوم _ شهر _ مصرف) 1343_1332(
3- 2- 1.تقدم مدرنیزاسیون بر مدرنیته
در ای ن دوره نفت به عنوان یکی از صنایع اصلی موجب رونق ش هرهای جنوبی میش ود. ش هرهای جنوب ی به دلی ل موقعیت بن دری ب رای بارگی ری نفـت ک ه در اوای ل ده ه 4۰ یگان ه درآم د کشوری را تأمین می کرد، موقعیت خاصی یافتند.
برنامه دوم توس عه اقتصادی) ۱۳4۱-۱۳۳4(، توس عه اقتصادی را ب ا تکی ه ب ر اس تفاده از مناب ع موج ود در مناط ق مس تعد ت دارک میبین د. )حبیبی ،۱۳۸6، ۱۹۲(. ادغام رو به رش د ایران و وابس تگی روزاف زون کش ور ب ه جه ان س رمایهداری از س ویی و وج ود مناب ع و مواد اولیه فراوان در کش ور از س وی دیگر، س بب میش وند تا در کنار توسعه نایافتگی عمومی روشهای زیست و تولید سنتی، مطالعاتی برای ایجاد قطبهای صنعتی و کشاورزی و تأسیسات زیرساختی در دستور کار شهرها قرار گیرد )همان ،۱۹5(. خارگ یکی از بنادری است که به عنوان بندر ارتباطی برای بارگیری نفت توسعه مییابد. مضمون فیلم مستند “موج، مرجان و خارا” نیز به همین موضوع اشاره دارد:
خارگ که “مرجانی پیش آفتاب نشس ته بود” )گلس تان ،۱۳۸7، ۱۳6( و س ا کنی نداشـت و “مس جدش مت روك و منب رش خال ی ،برگزیده ش د ت ا بندرگاهی ش ود برای بارگی ری نفت خ ام میدانهای نزدیك“)همان ،۱۳6(. “نخست نیروی کار از هوا و دریا آمد و آن گاه ابزار کار و زندگی” )همان،۱۳6( و ساخت و ساز آغاز میشود:“ کشاندن راهی از کناره تا جایی از دریا به ژرفایی فراخور لنگرگاه کشتی”)همان ،۱۳6(.
در ای ن دوره، نف ت ب ه عن وان عامـل س رمایهداری، ف ن و تکنول وژی ،کالب د ش هرها را دیگرگ ون میکند. این مدرنیزاس یون ،آمرانه است“ .کوهستان گچساران گذران دیرینش به شبانی بود تا صنعت به سراغ سنگستان آمد” )همان ،۱۳7( یا در خارگ.”همان دشت و همان کوه، همان چوپان و همان نای و زنگ گله، و لیکن در کنار ک ندههای کهنه، شاخههای فولادین جوانه زده بود” )همان ،۱۳7(. زندگی س نتی چوپانی با ورود صنعت متحول میشود. فیلم تضاد بین زندگی سنتی و ماشینآلات صنعتی را به تصویر میکشد.
یک ی از مظاه ر مدرنیت ه، فردی ت یافت ن انس ان و تس لط او ب ر ام ور پیرامونی ش اس ت. در ذهن انس ان م درن، محی ط پیرامونش ابژهایس ت ک ه او میتوان د آن را ب ه نف ع خ ود تغیی ر ده د،”در دری ا دوران د از غ م اندیش ه، ن ه جوی ای رازن د، ن ه میس ازند، س پرده ب ه تقدی ر محیطان د” )همان ،۱۳5(. انس ان با اب زارآلات فنی طبیعت را تغیی ر میده د، او برخ لاف دری ا “سرس پرده به تقدیر نیس ت” بلکه ب ا خرد خوی ش میتواند تقدیر خ ود را تغییر دهد”. لول ه از رود زهره گذش ت تا سوی دریا سرازیر ش ود …”)همان ،۱۳۸(. “گویا به ساحل رس ید و کار کش اندن به پایان آمد ،کودکان کنجکاو از روستای کرانه ب ه تماش ای کش تی رفتن د” )هم ان ،۱۳۸(. نف ت ب ه عن وان عامل س رمایهداری وارد خ ارگ میش ود و خ ارگ ب ه عل ت صنع ت نف ت آب اد میش ود. ام ا در انتهای فیل م، وقتی که کش تی بارگی ری دریا را میش کافد، دوربی ن ک فهایایجاد شـده را نش ان میده د: “ملك
۱0
۱8
و مرواری د آرمیده و مرجانس پرده بهتقدیر رانصیبی نرس ید جز اینشیار ک فآلود…”)همان ،۱۳۹(، که به این معنی است که این رونق و آبادانی در زندگی مردم عادی رخ نمیدهد. با ورود نفت به شهر، “شهر مصرف” به وجود میآید که در آن روابط تولیدی جایی ندارند و توزیع ث روت نیز در جامعه یكس ان نیس ت. در واقع نصی ب مردمان همان “شـیار ک فآلود” است و س هم کودکان تنها تماشای ک شتیهاست.
گلستان در داستان دیگری به نام “برخوردها در زمانه برخورد ”ک ه ش رح مشـاهدات او در ش هر آب ادان و ب ا ی ك هم كار انگلیس ی اس ت، از تح ول آب ادان در اث ر صنع ت نف ت در س الهای ۱۳۲۹ ت ا ۱۳۳۲ میگوی د .در ای ن دوره، ب ه دلی ل حض ور ک مپانیهای نفتی انگلیس، حضور انگلیسیها در آبادان زیاد بود: “زندگانی چندجانبه در آن ش هر، تجمع بس یار چیزهای غریبه با هر بخش دیگر کش ور ،شهری که در خودش به خودش هم غریبه بود”)گلستان،۱،۱۳۹0(. حضور انگلیس یها در ش هر موجب میش ود که از معماری اروپایی در س اخت بناها اسـتفاده شود. “… این رس توران که میرویم هم مال شرکت )نفت( است فقط نمیدانم چهجوری معماریش را داده بودند گویا به آرشیتكتهای آلمانی پیش از جنگ”)همان ،۱0(.
صنع ت و تكنول وژی به کم ک س رمایه و مدرنیزاس یون از بالا ،ش هرهای ده ه 40 را چه رهای دیگرگون ه میبخش ند. ش هرهای صنعت ی و م درن در این دوره برای س ا کنان غریبهاند. در داس تان “مد و مه”، راوی با حسرت به شهر زادگاهش – که ا کنون چهرهای دیگر یافته – میاندیشد: “… از شیراز حرف میزدیم، اردیبهشت در کوچههای کهنه بوی بهار میپیچد. قصاب لاش ههای دکانش را با نارنج و زرورق میآراید. شیراز ما خوب است، شبهای نیمه شعبان ب ازار جش ن میگرفت. از س قف چارس و یک منزل ی ک منقل آتش آویزان بود. ش یراز ناز من کجا رفته اس ت؟… امش ب پر از مه است و من یاد شـیرازم. ش یراز دیگر عوض ش ده است. ش یراز باید عوض میشد اما بدجوری عوض شده است” )گلستان ،۱۳48، ۱۳۲(.
دی د هج ران زدهای ک ه نس بت بـه ش هر قدی م وج ود دارد از ویژگیهای مدرنیسم دهه چهل است. دورهای که بازگشت به ارزشها مطرح میشود. سوژههای این دوره، که خود نیز تحول به سوی مدرن شدن را طی میکنند، با شهر بیگانهاند، اما تغییرات را نفی نمیکنند .در این دوره اس ت که طلب دگرگونی در میان س وژهها وجود دارد اما به گونهای متفاوت از مدرنیزاسیونی که حا کمیت از بالا اجرا میکند.
3-2-2-ملی گرایی در جامعه مدرن
یك ی دیگ ر از جنبهه ای مدرنیت ه ک ه ب ه ویـژه در س الهای 40 در ادبی ات و گه گاه در س ینما نم ود مییاب د، ملیگرای ی اس ت. به عقی ده نیچ ه، مل ت در جامع ه س كولار جای خ دا را خواه د گرفت و ناسیونالیس م مقام دی ن را خواه د آورد )میرسپاس ی،۱7۱،۱۳80(. نویس ندگان بومیگ را ب ا بیان ش كوه و عظم ت ایران س عی در حفظ ارزشهای ایرانی و جلوگیری از نابودی آنها توسط حا کمیت داشتند .مضمون مس تند “ تپههای مارلیك “، مربوط به آثار باس تانی مارلیك است و به لزوم حفظ آن اشاره دارد:
“امسـال/ پارس ال/ هزاران هزار س ال/ با باد بوی کهنگی کاج میرسد/ )گلستان،۱۲6،۱۳87(. … یك روز خندهرفت و ترس آمد /با درد و داد / با خشمو خون/ پیكان وپتك ودشنه و زوبین / ایلی هجوم برد، اندیشهای پلید درآمد/ …پتك دیده را ترکاند/ دستی که گل میآفرید افتاد و خانه مرد/ …تاریخ گم شد” )همان ،۱۲8(. “…
تا باستانشناس از راه تیلههای پرا کنده روی خاك و قصههای گنج سراغ گذشته را گرفت”)همان ،۱۲8(. در نهایت فیلم به این عبارت به پایان میرس د، “باش د که روزی ریش ههای کهن گل باز بدمد /باش د ک ه خدای ب ذر به دره ص ا دهد/ باش د که چش م ببیند/ و دید زندگی تازهای شود”)همان،۱۳0(، که تأ کیدی روشن بر مفهوم بازگشت به اصل است و یا صحبتهای ژاندارم در فیلم “اسرار گنج دره جنی5” که هنگامی که قهوهچی و کدخدا در پی دزدیدن طاها هس تند میگوی د: “این ا همه آث ار قدیم ه، ی ادگاری اجدادت ه، اون اوم ده اون ور راه کمی ن کرده اونا رو بب ره، نگذار بب ره …. تو باید اونا رو حف ظ کن ی. باید به اون ا فخر کنی. وظیفه تو فق ط و فقط حفظ سنت اجدادته و تحویل اون به نسل بعد”)گلستان ،۱۳87، ۱46(.
در مس تند “ گنجینهه ای گوه ر ”ک ه با نگاه ی نقادان ه درباره جواه رات س لطنتی از آغ از پادش اهی ای ران س اخته ش ده اس ت ـ گلس تان میگوی د: “بع د از زوال دوره صف وی، بع د از جنگه ای فاتحان ه ن ادر گنجینههای گوهر ش اهی وس عت گرفت .کش ور نیاز داش ت به نظم نو/ انبوه س نگهای گران نظم نو نبود” )گلس تان ،۱۳87، ۱4۳(. تجرب ه تج دد در ایران در نیمه دوم س ده نوزدهم به مرحله تازهای پا گذاشت، پای ایرانیان به غرب باز شد و فرنگیها هم در س طحی بیس ابقه به ایران و نفتش دل بستند )میانی ،۱۳8۱، ۲56(. در دوره قاجار با س فرهای فرنگ، ظواهر و زرق و برق نصیب کش ور ش د و مدرنیزاسیون از بالا رخ نمود: “در روزگار پر تحول پایان ق رن هج ده/ وقتی که فكر و دید در رس م وخط سرنوش ت انس ان تأثیر میگذاش ت/ اینجا دیگر در ترکش تیری نمانده بود”)گلستان ،۱۳87، ۱4۳(. “… در نیمههای قرن نوزدهم راه سفر به اروپا گشوده ش د/ اینها س وغاتی س فر به اروپا بود/ س وغات دید تنگ خیره به بازیچه/ سوغات غفلت مفتون زرق و برق/ )همان ،۱44(.
گلس تان ک ه خ ود هنرمن دی نوگراس ت و خواس تار نظ م نو در جامعه اس ت، مدرنیزاسیون سطحی را نمیپذیرد. او میگوید تفكر )خ ط و فك ر(، در اروپ ا تحول یافته ب ود ولی در ایران تنه ا به ظواهر اروپای ی و تقلی د از آن پرداخت ه ش ده اس ت یعنی با “دی د تنگ” و “غفلت مفتون به زرق و برق” به مظاهر مدرنیته اروپا نگریسته شده اس ت. گلس تان فیل م را اینچنی ن پایان میب رد: “… ام روز ثروت یعن ی غن ای زن ده زاین ده/ امروز ث روت یعن ی تفكر انس ان )همان ،۱45(. او خواس تار دگرگونی محتوایی در جامعه اس ت و میداند که دگرگونیه ای ش كلی راه ب ه جایی نخواه د برد. او در طلب انس ان مدرن است که با قدرت تفكر خویش، خود سرنوشتش را رقم زند.
3-3- شهر _ تجربه سوژه های مدرن) 1357ـ1343( به دلیل پیچیدگی مسائل شهر در این دوره، این بخش در قالب شش محور توضیح داده شده است:
۱. گسترش شهر،
۲. جایگزینی روابط پولی به جای روابط عاطفی در جامعه مصرفی.
۳. روابط همسایگی جدید .
شكلگیرینهادهای مدرن – روابط بوروکراتیك جدید.
تقابل شهر و روستا
مدرنیزاسیون آمرانه سالهای ۱۳57ـ۱۳۲0.
3-3-1- گسترش شهر
در ای ن دوره، ته ران گس ترش یافت ه و ه ر روز ب ه مس احتش افزوده میش ود. گس ترش بی س ابقه تهران -در رابطه با شهرهای ب زرگ ایالت ی- و عدم تابعیت آن از ط رح جامع مصوب 45، دولت پهل وی را ب ر آن م یدارد ت ا س ازمان نظ ارت بر گس ترش ته ران را تأسیس کند )حبیبی ،۱۳86، ۲04(. تهران شهر بزرگی شده که در آن گمشده ها را نمی توان پیدا کرد .
فیلم “خشت و آیینه “، داستان راننده تا کسی به نام هاشم است که زنی نوزادش را در تا کس ی او میگذارد و میرود. هاش م نمیداند با نوزاد چه کند دوس تش در کافه میگوید: “بیچاره .. چطو بچش و پی دا کنه … ش هر بزرگ! از ب الای دربند تا ش اعبدالعظیم، از جوی مهرآباد وکن تا جوادیه و قلعه مرغی، از اون ور دوش ون تپه تا اون ور تهرانپارس … این وسط چطو بچشو پیدا کنه؟”)گلستان ،۱۳44(. در فیلم “خش ت وآیینه”، هاش م به خرابهای میرود که مادر نوزاد را آنجا پیاده کرده، در آنجا پیرزنی را می بیند و از او سراغ مادر ن وزاد را میگیرد. پیرزن میگوید:”.. اینجا قباً زمین زراعتی بود یه روز اوم دن همش و فروخت ن، گندم ا و جوه ا زیاد بود ه ی کندن ،کش یدن. دیوار کش یدن چقد دی وار کشیدن”)گلس تان ،۱۳44(. او ب ا تك رار ب ر دیوار کش یدن بر این ج دا ش دن و بی توجهی که به حاشیه نشینان شده است تأ کید میکند .
صحبته ای پی رزن، توصیف ی از حاشیهنش ینی در ده ه 40 خورش یدی اس ت. حاشیهنش ینانی که ح الا تنها کارگران ی ،که در دهه ۲0 در داس تانهای قبلی وجود داش تند، نیس تند و مهاجران روستایی به شهر را نیز شامل میشوند. استقرار آنان در محدودههای بافصل و زمینهای کشاورزی پیرامونی، سبب گسترش بیسابقه تهران میش ود. گس ترش روزافزون شهر و دس تاندازی سودا گرانه ب ر زمینه ای پیرامونی باعث میش ود تا در س ال ۱۳۳۹ مالكیت بر اراضی موات و بایر تا ش عاع ۱ کیلومتری ش هر مجاز دانس ته ش ود و قانون تملك اراضی برای اجرای برنامههای شهرسازی و خانهسازی از تصوی ب بگذرد)حبیب ی،۱۳86،۱۹6( و این رون د همچنان ادامه مییاب د، ت ا ح دی ک ه در اولی ن س الهای پنج اه خورش یدی و با توجه به رهنمودهای طرح جامع تهران برای شهر محدوده تعیین میش ود و خ ارج از محدودهنش ینان از خدم ات ش هرداری تهران مح روم میگردن د و همی ن خ ارج از مح دوده اس ت ک ه بعده ا در انقاب نقش عمدهای را ایفا میکند و کانشهر تهران چهره مینماید.
3-3-2- جایگزینی روابط پولی به جای روابط عاطفی در جامعه مصرفی
تهران به عنوان کانشهرمدرن، شهری شده است که انسانها را بیعاطفه میکند. در کانشهر روابط عاطفی محدود میشود و جایخ ود را به رواب ط عقانی میدهد. فرد بیتفاوت، غیرقابل احس اساست و پول است که به گونهای غیرقابل ترمیمقلب، فردیت و ارزش
۱۱
خاص و اصالت آنها را میجود )زیمل به نقل از شوای ،۱۳86، 4۱5(. تاجی و هاشم – شخصیتهای فیلم خشت وآینه – در نهایت از هم جدا میش وند. تاجی بر آنس ت که با نگهداشتن بچه، زندگی تازهای را آغ از کن د، ول ی هاش م که پ ول ای ن کار را ن دارد و قیدی ه م برای برپا کردن زندگی جدیدی ندارد، بچه را به پرورشگاه میدهد. تاجی ، بیشباهت به گرچن )مارگریت( در داستان فاوست نیست و علیرغم پیش هاش، هنوز در مرحله ماقب ل مدرن قرار دارد، حال آنكه هاش م سوژهای مدرن است. “او میتواند هر آنچه را برای تحول خویش لازم است بردارد”)برمن ،۱۳86، 6۹(: به کافه میرود، رادیو گوش میکند و … مابق ی را ره ا می س ازد، ولی تاجی” بی ش از آن جدی و صدیق است که بتواند اینگونه گزینشی عمل کند”)برمن ،۱۳86، 6۹(. او با اینكه رقاصه کافه است و جهان مادر خویش را به مثابه اشكال پوچ و توخالی رد میکند، ولی روح نهفته در این اشكال را در مییابد و خود را تسلیم آن میکند: روح ایثار و تعهد فعال” )برمن ،۱۳86، 7۲(.
در فیلم “خش ت و آیینه”، یك ش بانهروز از زندگی مجموعهای از انس انهای شهری را میبینیم که سرگشته، تنها و غریبهاند. زنی که مجبور است وانمود کند باردار است و آمده بچه یك روزه بگیرد تا به بقیه نشان دهد، مأمور دولتی که دروغ میگوید، روشنفكران تازه به دوران رسیده و… وضعیت آنها را میتوان در این جمله که در ابتدای فیلم از رادیوی تا کسی هاشم میشنویم، خاصه کرد: “… در این سیاهی شب مشخص نبود که صید چیست و صیاد کیست؟”)گلس تان ،۱۳44(. به تنهایی وقت گذراندن در شهر یكی از ویژگیهای عمده شهر م درن اس ت که دیگر ویژگی آن یعنی “پرس هزنی” را ب ه همراه دارد که گلستان در داستان”صبح یك روز خوش” به آن پرداخته است .داستان در سال 45 نوشته شده است. پرسهزن از دیدگاه بنیامین ،چهره فرهنگی مدرنیته قرن نوزده اروپاس ت”. پرس هزن شخصیتی اس ت ک ه در جمعی ت ره ا ش ده، تس لیم پدی دهای میش ود ک ه بنیامین به آن مسمومیت کالایی میگوید. به عبارت دیگر پرسهزن ب ا فردی ت مدرن خود در میان فضاهای تج اری مدرن قرار میگیرد و ب ه جمعیت پناه میبرد، چون در پش ت جمعیت میتواند هویت خ ود را پنه ان کن د و ب ه تماش ای تصاویر و همگون ش هر بپ ردازد ”)جهانبگل و ،۱۳84، ۳۲(. ش هر م درن به مكانی مقدس بدل ش ده ک ه زیارتگاهه ای آن فروش گاههای ب زرگ، نمایش ـگاههای تجاری و گذرگاهها، مرا کز خرید یا پاساژها هستند )تاجبخش ،۱۳8۳، ۱۱(.
شخصیت اصلی داستان “صبح یك روز خوش”، صبح به تنهایی و پیاده در شهر قدم میزند،”انگار بار اولش باشد، اطراف را تماشا کرد ،از ایستگاهی که هر روز توی صف میرفت دیگر گذشته بود. در آفتاب ، گلهای لاله عباسی توی پیادهرو نشاطی داشتند. از توی جوی خشك پفه ای لوله بخار مغازه اطوکش ی هوا میرفت. ش ا گرد ی ك مغازهدار از یك س طل با دس ت لمس آب میپاش ید … نزدیك چهارراه، پیش بس اط روزنامه فروش ی رفت. عكسهای رنگی پشت مجلهها را دید ”)گلستان ،۱۳5۱، 7۹(. در گوشه پیادهرو مردی مشغول تبلیغ یك کالای جدید – پاكکنندهای که ک ثیفترین لكهها را در لحظهای پاك میکند- اس ت.“انقاب در صنع ت یعن ی ای ن” )هم ان،80(، م ردم مش غول تماشای مرد مبلغ هستند. “ پرسهزنی” ادامه مییابد. شهر با مغازهها ،کالاهای تجاری و انبوه مردمش كل یافته اس ت وفرد میتواند، حتی
۱۲
۱۸
ا گر تنهاباشد، ساعاتی طولانی رادر آنسپری کند. مرد در میان انبوه غریبهها “ همچنان میرفت، در انتظار یك نگاه؛ که نا گاه پیش انیش ب ه تی ری خ ورد” )هم ان ،۸۲(. ام ا بازه م کس ی متوجه او نیس ت ،کلانش هر مجموعهای از س وژههای گمنام را در خود جای داده است.
افزای ش نا گهان ی قیمت نفت در س الهای پنجاه خورش یدی ،جامعه را به س وی یك جامعه کاملاً مصرفی س وق میدهد.” اتکای روزاف زون دول ت ب ه درآمد نفت، ایران را به یك نمونه روش ن از دولت اجارهگیر تبدیل کرد، یعنی دولتی که بخش بزرگی از درآمد آن بهطور منظ م از پول ی که ش رک تهای خارجی به ش کل اجاره یا به ره به آن میپردازند، تأمین شود. بنابراین نقش کشاورزی کم میشود و مردم را وابسته به دولت میسازد” )بروجردی،۱۳۸4، 4۸( “. شهر، وابستگی مصرف خود به روستا را کم و کمتر میکند و روستا بقای زیست خود را بیش از پیش در خطر میبیند. “گردش کالا و سرمایه در شهر، در نبود چرخه تولید، نظام سودا گرانه را رونق میبخشد، شهر بیهیچ نقشی در تولید کش ور و از طریق حرکت س ودا گرانه کالا و س رمایه به مکان ث روت تبدی ل میش ود” )حبیب ی ،۱۳۸6، ۱۹5(. “نخس تین پیام د اج رای ایـن طرحها، افزایش کنترل نش ده واردات ب ود. دولت مایل بود امکانات جدید مصرف ایرانیان را ارضا کند و وسایل جدید بخرد و ح ق دلال ی خوبی نصی ب هوادارانش کن د” )دی گار،۱۹7،۱۳7۸(.
ته ران در ای ن دوره کی ف پ ول ای ران اس ت ن ه قل ب آن6.
زیمل طرح می کند که “شهر اساساً از انواع گونا گون صورتك ها و وس اطتها شناخته شده است. بدینس ان پیوندهای عاطفی در درون و بیرون گروههای اجتماعی جای خود را به روابط صوری بین افراد می دهد”)به نقل از لچت ،۱۳۸۳، ۳۱۹(. طیف گونا گونی از این صورتك ها در “اس رار گنج دره جنی” نمایش داده می ش ود: داستان درباره مردی روستایی است که به طور نا گهانی به گنجی عظیم دس ت پیدا میکند .او به ش هر میرود تا طلاها را بفروش د .در آنجا زرگر و زنش، مرد روستایی را هدایت میکنند ،که البته آنها ه م هدفش ان به دس ت آوردن پولهاس ت. زینلپور ه م که معلم اس ت س عی می کند با اس تفاده از این پول ها به آبادانی کمك کند ام ا در نهایت مغلوب حرف های مرد میش ود. نق اش اما می داند ظاهری درست کردن فایده ندارد و بی اساس است.
مرد روستایی با پیدا کردن گنج عظیم، همه چیزهای سنتی خود را عوض میکند حتی زن دیگری گرفته، خانهای نو می سازد .اما، این خانه بر اثر انفجاری که مهندسین نقشهبردار در گوشه ای دیگ ر ب رای کش یدن راه انجام میدهند، از بین م ی رود و مرد تنها میمان د. قهرمانهای فیلم، همگی نمایانگر س وژه های حاضر در جامع ه آن زم ان اس ت. مرد دهات ی نماینده انس ان های ت ازه به دوران رسیده ،کدخدا، زرگر، زنش و قهوه چی نمایانگر انسانهای س ودجو، نق اش نمایانگر روش نفکر ایدئولوژیك، زینلپ ور نمایانگر روشـنفکر فن س الار، ژان دارم نمایانگر ناسیونالیسـم دولت ی و برادر زن اول مرد، نماد فرد روستایی سنتی هستند .
وقت ی م رد دهات ی ب ه ثروت دس ت پی دا میکن د :”… او ب ر فرازدنی ا ب ود نیرو و اعتبار تازه او جا را برای بردباری دهاتی تنگ کرده بود…”)گلس تان ،۱۳۸7، ۱5(. او از ای ن پ س هم چون فاوس ت درصددتخریب و توسعه برمیآید و این پول است که او را شکل دیگری دادهاست: “مرد روستایی با زن زرگر و کلفت آنها) که زن زرگر او را به عنوان زن جدید مرد در نظر گرفته( به بازار میروند که در آن همه چیز هست ،لب اس م رد عوض میش ود و لباس رس می میپوش د: “… یک ییکی رفتند روی پلههای رونده که بالایش ان میبرد، دنیا پر از تلالو بود هر چه بود از شیشه بود… مرد دیگر لباس محلی نمیپوشید لباسهایش را به راهنمایی زن زرگر طراح مد سفارش ی میدوخت” )همان ،5۳(.
“از آنجا که ا کثریت مردم مدرن، در اغلب اوقات زندگی خود باید حواسشان را جمع درآوردن پول کنند، این عقیده قوت میگیرد که لازمه رس یدن به هر نوع ش ادمانی و خرسندی مشخص در زندگی ،تصاح ب مقدار معینی پول اس ت” )زیمل ،۱۳7۲، ۳۳۲(. در اس رار گن ج دره جن ی، م رد روس تایی وقتی چاله پ ر از طلا و پول را کش ف میکن د: “… از چ اه ک ه بی رون آمد خود را ب الای دنیا دی د. باریکه زمین تپه که هر س ال آن را به خیش زیرو رو میکرد و بذرهای اندك خود را در آن میریخت. حاصل حقیر آن را به التماس بر میداشت .ا کن ون ان گار بام بلند ب رج دیدهبانی او ب ر فراز دنیا ب ود، انگار تخت تس لط او روی ط اق دنی ا بود”)گلس تان ،۱۳۸7، ۱4(. ی ا در جای ی دیگ ر از داس تان”… میدید یك س اعت پیش از دنیا به غیرکش تزار کوچ ك و ی ك گاو، یك زن و چند آش نا و خویش اوند چیزی نداش ت و در ای ن م دت هرچیز جور دیگری ش د. از خویش بیگانه ش د، زن از او برگش ت، گاو دیگر نیس ت، و کش تزار را نمیخواهد اما چه باك! ک ه مانند خ واب و قصه طلا دارد، دریا دریا جواهر و ثروت به دس ت آورده است، تنها نیست )همان ،۲۰(. پول برای مرد روستایی عزت و اعتبار به همراه آورده و موجب ش ده او به گذش ته خود بیاعتنا و با آن بیگانه شود زیرا میتواند همه چیز را با پول به دست بیاورد.
“پیش ترها ا گر کتك میخورد، تطبیق داش ت با طبیعت هرچیز اطرافش، تسلیم آن میشد، اما ا کنون یك تجاوز بود از جانب کسان بیاهمی ت، ن ه بر خ ود عادیش، بلک ه بر ضد خ ود تازه، خ ود بهتر ،ب ر آس تان ق درت و تف اوت و برجس تگیهایش”)همان ،۲۲(. م رد روس تایی با پولهایی که به دس ت آورده میتواند همه چیز را تحت سلطه خود درآورد. او دیگر نمیپذیرد که زیردست کسی باشد، پول به او شخصیت دیگر و به قول خودش “خود تازهای” بخشیده است ، چنانک ه زیمل میگوید: “به س بب رش د عظیم تع داد کالاهایی که میتوان با پول به دست آورد، به پول اهمیت زیادی داده میشود و همین امر بر بسیاری از ویژگیهای دنیای مدرن پرتو میافکند. پول ارضای کامل آرزوهای فردی را بس یار محتمل میس ازد و فرد را برای رس یدن ب ه آن اغ وا میکند”)زیم ل ،۱۳7۳، ۳۳4(. “تأثیر پیش رفت خصوصاً ترقی تکنیك وارد غار هم میشد. مرد رادیو را به چالهاش برد تا وقتی مشغول است از برنامههای جالب آن بهرهور باشد )گلستان ،۱۳۸7، 54(” …. وسایل جدید مرد به روستا رفت، یخچال، آبگرمکن ، مبلهای طلایی، مجسمه وسایل موسیقی …” )همان ،55(. موج مصرفگرایی در اثر ثروت زیاد، شهر و روستا را در خود میگیرد.
در این دوره، همچنین قشر روشنفکر نقش مهمتری را به نسبت دورههای پیش ین به عهده میگیرد: “روش نفکران را میتوان بهطور کلی به دو گروه بزرگ تقسیم کرد. اول، اهل بینش با تعهد اجتماعی ،دوم ،کارمندان و تکنوک راتهایی کارس از و دیوانس الار که در خدمت دولت هس تند” )بروجردی ،۰4،4۱۳۸(. زینلپور نمادی از گروه دومروش نفكران اس ت ک ه در بس یاری م وارد تس لیم خواس تههای مرد روس تایی میش ود. مانند روشنفكرانی که در دس تگاه دولت حضور دارند و با اینکه میدانند بهرهبرداری از علوم غربی شناخت و تعمق عمی ق از فرهن گ جامع ه را میطلبد، باز هم مطیع دولت هس تند .در خری د وس ایل جدید، مرد نمیداند آبگرمك ن چگونه کار میکند ،“ب ه م ن نگفت آب میخواد، زینل پور: اینا که اومد اونا هم میاد پول داشته باشی همه چی درس میشه )گلستان ،۱۳87، 7۳(.
“کانش هر هم واره جایگاه اقتص اد پولی بوده اس ت. در آنجا تكثر مبادل ه اقتص ادی، اب زار مبادل ه را اهمی ت و اعتب اری میبخش د که تج ارت بیرون ق اروپای ی ی ارای آن را ن دارد” )زیم ل ،۱۳7۲، 55(. در داستان”اس رار گنج دره جنی”، زینلپور میگوید: “ خونهای که ما بنا میکنی م باید با عصر ما جور باش ه ب ا روح روزگار م ا … مرد نمیفهمد … زینلپ ور میگوی د: … توش و بای د درس کنی م جا برای حم وم … آش پزخونه و … روش س نتیه، خوبه حفظ شه. مرد میگوید اصل کار روش ه، اونو مردم میبینن” )گلس تان ،۱۳87، 78( و زینلپور تس لیم مرد میشود در حالی که میداند دگرگونی ظاهر دوام نخواهد داشت .
3-3-3- روابط همسایگی جدید
روابط همس ایگی نی ز در جامع ه در حال گذار متحول میش ود .س اخت مجتمعهای مس كونی آپارتمانی پس از تدوین قانون تملك آپارتمانه ا در دس تور کار ق رار میگی رد. زندگ ی در ای ن گونه مس كن روابط ی جدید برقرار میکند. داس تان “طوطی مرده همس ایه من ،”زندگی آپارتمانی را توصیف میکند. داستان، ماجرای فردیست-ساکن آپارتمان- که شاد و خوشحال است و آواز میخواند و صدایش همواره مزاح م همس ایهاش اس ت. راوی داس تان ک ه فرد خوش حال اس ت میگوید”من همسایههایم را نمیشناختم. فقط روی این بالكن گاهی گل دان و گاهی قف س طوطیش رادیده ب ودم” )گلس تان ،۱۳5۱، ۹0(.
داس تان اش ارهای هم به عناصر مدرن مانند بالكن مش رف در س اختمانها دارد. “با ورود خدمات و تأسیس ات بهداش تی مدرن



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید