صفحات 71 – 82
19994273660

نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19 شماره1 بهار 1393
59843211653

«ارزیابی پس از بهره برداری» یک هدف و یک وسیله
598432437728

آموزشی در معماری
سید امیرسعید محمودی1، مسعود ناری قمی2
دانشیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 17/7/92، تاریخ پذیرش نهایی: 24/12/92(
چکیده
«ارزیاب ی پـس از بهرهب رداری»، یک نوع ارزیابی نظامیافت ه و همهجانبه در معماری، یک هدف حرفهای معماری و در عین حال، یک ابزار آموزشی معماری است. در این نوشتار، ابتدا ارزیابی پس از بهرهبرداری، معرفی شده و سپس اهداف آموزشی در مورد آن از دو منظر مورد بحث قرار گرفته است: نخست مواردی که برای تربیت نیروی انسانی قادر به اجرای آن، ضروری است و دیگری نقشی که استفاده از این «ابزار» در کاربر- محور کردن ذهنیت و عمل طرّاحانه دانشجویان طرّاحی در کارهای آینده دارد؛ در بخش دوم نوشتار، پروژه آموزشی اجرا شده در چارچوب موضوع دوم، در آموزشکده فنّی و حرفهای قم شرح داده شده است؛ سپس ارزشیابی آموزشی انجام شده در طول یک ترم که با روش « طبیعتگرا» ثبت شده، ارایه و یافتههای آن در مراحل مختلف طرح و نتیجهگیری شده است. این پژوهش نشان داد که این نوع از ارزیابی میتواند در دورههای مقدماتی معماری آموزش داده شـود و به نتایج نسـبتاً مطلوبی نیز دس ت یابد؛ اما این امر مس تلزم فراهمکردن بستر مناسب ایـن کار اس ت کـه ایـن پژوه ش، ضرورت مواردی مانند: آموزش مدرس ین خـاص و هدایت جوّ کلّی آموزشکده را )برای پذیرش طرّاحی مستند و مبتنی برتحقیق(، نشان داده است.
واژههای کلیدی
ارزیابی پس از بهرهبرداری، ارتباط با کاربر، محیط واقعی، تحقیق و طرّاحی، دوره فنّی و حرفهای.

مقدمه

232323451070

ای ن پژوه ش به حلّ بخش ی از یک معضل اساس ی در معماری پ س از دوران س نّتی نظ ر دارد: عدم توجه به نیازها و خواس تهای کارب ران واقعی در طراحی معماری. معم اران از دورانی که به توصیه کس انی چ ون آلبرت ی در ش أن اندیش مند و نه اس تادکار ب ه طراحی پرداختهاند )لیچ ،1379(، نه تنها از ساختمان واقعی بلکه از واقعیت انسانهای درون آن نیز غفلت کردهاند و این نه تنها در دوران پیش و پس از روشنگری، بلکه در دوران مدرن و پسامدرن نیز ادامه داشته اس ت )ن گاه کنید ب ه لن گ ،1381 و Brolin ,1976(. زایس ل) 2007, 50(، گسسـت رابطه بین طرّاح و کاربر واقعی را به عنوان یک مس أله اساس ی در معم اری روز مورد بررس ی ق رار داده و راه ح لّ آن را نیز در پیوند تحقیق و طراحی دانس ته اس ت. بجز موض وع « برنامهدهی » )محم ودی ،139۰(، «ارزیاب ی پ س از بهرهب رداری» یک ی از ابزارهای توس عهیافته برای این موضوع اس ت که بواس طه جایگاه نسبی که در حرف ه نیز یافته )و صرفاً در موضوعات آ کادمیک خلاصه نش ده( ،قابلی ت وی ژهای را برای این موض وع عرضه کرده اس ت. بعلاوه این ابزار برای سوق دادن آموزش معماری به سمت در برگرفتن واقعیات
1- مفهوم ارزیابی پس از بهره برداری
«ارزیاب یپ ـس از بهرهبرداری»، ب ه عنوان یک موضوع مس تقل ،ام ری اس ت ک ه بیش از س ه دهه اس ت در حوزه حرف های معماری مط رح اس ت؛ ای ن اصط لاح تعری ف ثابت ی را ش امل نمیش ود و دس تاندرکاران ای ن امـر، تعابی ر مختلف ی از آن دارن د) Hadjri and Crozier, 2009(؛ «ش ورای تأسیس ات ف درال آمری کا»، در گزارش ی درباره ارزیابی ساختمانهای تحت پوشش این نهاد، ضمن تعریف « ارزیابی پس از بهرهبرداری» به عنوان «فرآیند ارزیابی سیستماتیک س اختمانها پس از گذش ت مدّتی از ش روع به کار آنها»، تفاوت آن را ب ا دیگ ر گونهه ای ارزیاب ی، تمرکز ای ن ارزیابی بر نیازه ای کاربران س اختمان – از منظ ر ایمن ی، امنی ت، کاربریه ا، مس ایل روان ی و زیباشناختی در کنار آسایش فیزیولوژیکی – میداند )Federal Facil-ities Council, 2001, 1(؛ این تعریف را پرایزر در 1988 ارایه کرده است )Preiser, 2001, 9(؛ هنری سناف )Sanoff, 2000, 85(، « ارزیابیپس از بهرهبرداری» را ی ک فرآین د ب رآورد میدان د ک ه میتوان د در مورد هر گونه از محیط یا تس هیلات با هر وس عتی، انجام گیرد. امّا به جز تقاضای کارفرمایان، این امر هدفی ترویجی را نیز دنبال می کند و رشد حساسیت و دانش جامعه نسبت به طراحی محیط مصنوعرا هم در نظر دارد. به بیان س ناف، نوع« ارزیابی پس از بهرهبرداری» که برای یک موقعیت خاص مورد استفاده قرار میگیرد، تابعی است از زمان در دسترس، منابع، و عمق دانشی که مورد نیاز است. وی سه سطح متمای ز را در اج رای ی ک« ارزیاب یپ س از بهرهبرداری» خاطرنش ان میکن د – معاینه، بررس ی و آسیبشناس ی – که هریک مش تمل بر سـه مرحله معین اسـت: برنامهریزی، اجرا و اعمال ارزیابی )Sanoff, اجتماع ی – انسـانی و رفت اری در محی ط نیز دارای پتانس یل زیادیاست. دروس مقدّماتی معماری بواسطه آنکه میتواند از جوّ فرمال و گاه ژورنالیستی دانشکدههای کارشناسی معماری ) علیالحسابی و نوروزیان ملکی ،1388(، فاصله داشته باشد، فرصت مناسبی است برای استفاده از این نوع از مهارتها برای ورود مسایل کاربر- محور ب ه آم وزش معماری و س پس به حرف ه معماری. بر این اسـاس یک برنام ه آموزش ی ب رای دوره مقدماتی با محتوای وارد کردن مسـایل کاربر – محور به حوزه عمومی طراحی معماری ایران، طراحی و به اجرا گذاشته شده است که بخشی از آن، تخصیص یک ترم از کارگاههای عمل ی دوره ب ه ارزیاب ی پس از بهرهب رداری – تکنیکهـا و مفاهیم و کاربردهای آن – اس ت. این نوشـتار در بخش اصلی ارایه شده است: نخست« ارزیابی پس از بهرهبرداری1» به عنوان یک ضرورت حرفهای و یک فرصت آموزش ی ب رای معماری، تبیین میگردد، س پس روند طرّاح ی ی ک برنام ه کارگاه ی در ی ک دوره مقدمات ی معم اری )در آموزش کده فنّی و حرف های قم( برای« ارزیابیپ س از بهرهبرداری» و نتایج ارزشیابی در حین عمل2 آن ارائه خواهد شد.
85 ,2000(. این نوع از ارزیابی را پرایزر و همکارانش در دهههای بعد
)پس از نخس تین فعالیتها از س وی خود او در دهه 198۰( گسترش دادهاند و در 1998 و س پس 2۰۰5، مفهوم «ارزیابی عملیاتی بنا3» را با هدف گسـترش ارزیابیهای کاربرـ محور به تمامی دستاندرکاران و عوام ل ذینف ع در فرآین د تولی د و اس تفاده بن ا در تم ام مراحل از طراح ی تا س اخت، بهرهبرداری و پ س از بهرهبـرداری، ارایه کردهاند ک ه ش ش ح وزه مختل ف )از جمل ه« ارزیاب یپ س از بهرهبرداری»(
.)1تصوی ر( )Preiser and Schramm, 2005, 15(را شـامل میش ود

تصویر1- ارزیابیهای ششگانه در کلّ روند طراحی، ساخت و بهرهبرداری بنا در شیوه BPF.
)Preiser and Schramm, 2005, 17( :ماخذ
۲- «ارزیابـی پـس از بهرهبـرداری» بعنوان هدف آموزشی در معماری
ا گرچه نخستین متن منتشره در مورد« ارزیابی پس از بهرهبرداری» را دورک مرب وط ب ه 1967 )1389، 228( و پرایـزر و ش رام مربـوط ب ه 1975 معرف ی کردهان د )Preiser & Schramm, 2005, 15(، امّ ا از جمله نخسـتین نقدهای مش هور بر معماری مدرن که در ضمن آن به اهمیت بررسی روابط کاربر واقعی و بویژه POE اشاره شده، بررسی برولی ن) 1976( اس ت ک ه در آن، وی به بیان موسّ ع ضعف طراحان مدرن و حتی پس ت مدرن در پاس خگویی به مس ایل رواب ط رفتار – محی ط پرداخته و نوعی «ارزیابی پس از بهرهب رداری» را از چند پروژه از جمله شاندیگار لوکوربوزیه ارایه کرده است. طراحی مشترک وی با همکاری زایسل )که او نیز از فعالان در عرصه رابطه تحقیق و طراحی از چند دهه قبل بوده است(، نمونهای از نخستین کاربردهای« ارزیابی پس از بهرهبرداری» در بهسازی محیط موجود است. بررسی ادبیات مربوط به « ارزیابی پس از بهرهبرداری» )ارایه شده در Hadjri and Cro-zier, 2009(، نش ان میدهد که در حالی که سیسـتم حرفهای آمریکا حدود 3۰ سال است که با موضوع ارزیابی تعامل دارد، نظام حرفهای و آموزشـی انگلستان روی خوشی به این موضوع نشان نداده است .در عی ن حال ط رح 4CUDE در انگلس تان برای دخیلک ردن کاربر و کارفرمای واقعی در فرآیند آموزش، نشان از توجه کلّی به این موضوع در آن کش ور نی ز دارد ) پروژههـای مختلف آم وزش در ذیل این طرح در Nicol & Pilling, 2000 معرف ی ش ده اس ت(؛ ا گرچ ه روشه ای ب کار گرفتـه در آن لزوم اً متکی بـه ارزیابیه ای رفتارشناس انه پس از بهرهبرداری از بنا نبوده است .
جدول1- اهداف آموزشی برای تربیت نیروی انسانی قادر به اجرای «ارزیابی پس از بهره برداری.»
اهداف عینی اهداف کلی

تحلیل

وظیفه

تحلیل

وظیفه

توانایی تنظیم مستندات ارزیابی پس از بهره برداری
مهارت در برداشت ردّپاهای رفتار بر محیط
توانایی تحلیل کمّی و کیفی اطّلاعات جمع آوری شده
توانایی ارایه «ضوابط عملیاتی» برای بهسازی ساختمانهای موجود برای انطباق بهتر با روش زندگی کاربران آشنایی با اصول روابط رفتارـ محیط
آشنایی با فرم های خاص ارزیابی پس از بهره برداری
آشنایی با روش های چهارگانه ارزیابی پس از بهرهبرداری
شناخت ریشه فرهنگی – رفتاری اشکال کالبدی
شناخت ایده آل های فرهنگ بومی در رفتار اجتماعی

های

مهارت
شناختی

های

مهارت

شناختی



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید