صفحات 1۰3 – 116
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19

شماره2 تابستان 1393
7474765434

تأثیر تقسیمات کشوری جدید بر پرا کنده رویی شهری
)مطالعه موردی: شهر بجنورد(

محمد مهدی عزیزی1، سیما یارمحمدی2
۰1استاد دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 28/2/93، تاریخ پذیرش نهایی: 1/4/93(
چکیده
پرا کندهرویـی ش هری یک ی از مهمتری ن دغدغهه ای برنامهری زان ش هری اسـت ک ه تح ت تأثی ر مجموعهای پیچیده از عوامل مختلف قرار دارد. از جمله این عوامل، دولت و تصمیمات سیاسی است .ش هر با تغییر جایگاه در س طوح تقس یمات کش وری، از روند رش د آرام خود خارج ش ده و از طریق برخی عوامل برونزا به سمت گسترش افقی هدایت میشود. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سؤال است که آیا تغییر در تقسیمات کشوری میتواند در بروز پدیده پرا کندهرویی تأثیرگذار باشد؟ و این اثرگذاری از طریق چه عواملی صورت میگیرد؟ شهر بجنورد، که در سال 1383 پس از تقسیم استان خراسان، از مرکز شهرس تان به مرکز اس تان ارتقاء یافت، به عنوان نمونه موردی انتخاب گردیده اسـت. برای اندازهگیری میزان پرا کندهرویی ش هر بجنورد با اس تفاده از روش تحلیل عاملی تأییدی، مقادیر عددی 15 متغیر در 27 ناحیه ش هری س ال 1383 و 31 ناحیه ش هری سـال 139۰ استخراج گردید. س پس متغیرها در چهار عامل ترا کم، دسترس ی، مرکزیت و اختلاط کاربری دس تهبندی ش دند. مقایسه نتایج در دو دوره نشان میدهد که در مجموع، پرا کندهرویی شهر بجنورد افزایش یافته است. رشد مهاجرتها، گسترده شدن س اختار دول ت، لزوم تأمین خدمات متناس ب ب ا نقش و عملکرد منطقهای ش هر، و افزایش سرس امآور قیمت زمین و مسکن، از علل تأثیرگذار بر گسترش کالبدی شهر بوده است.
واژه های کلیدی
پرا کندهرویی شهری، تقسیمات کشوری، تحلیل عاملی تاییدی، متغیرها و عوامل، شهر بجنورد.

مقدمه

1054764133906

ش هرها در دورههای رشد و تحول خود از عوامل متعددی تأثیر پذیرفت ه و ب ر آنها تأثیر گذاشـته اند. تصمیمات دول ت و تغییر در سطوح تقسیمات کشوری نیز یکی از عواملی است که بر نحوه رشد و گس ترش ش هر اثر گذار اس ت. اعتلای جایگاه یک شهر در سطوح تقس یمات کش وری، علاوه بر تغییرات سیاس ی که به دنبال دارد ، میتواند تأثیرات اجتماعی، اقتصادی و کالبدی بس یاری نیز بر آن ش هر داشته باش د. در ایران، همواره بین مرکزیت اداری- سیاسی و تمرکز قدرت و س رمایه رابطه مس تقیم وجود داشته و تمرکزگرایی و مرکزی ت یاب ی ش هرها ب ه لح اظ سیاس ی و اداری باع ث ج ذب س رمایه گذاریها و گس ترش کارکردهای اداری و خدماتی و به تبع آن پذی رش مهاجری ن میگ ردد )پیله ور،1387، 8(. ع لاوه بر این ،تزریق درآمدهای نفتی و تش دید س رمایه گذاریها در زمین شهری به عنوان عاملی برونزا شهر را از روند رشد آرام و طبیعی خود خارج میکن د و ب ا ایج اد نابس امانی در ب ازار زمین ش هری و بلااس تفاده ماندن بخش وسیعی از اراضی شهری موجب گسترش افقی شهرها میش ود )تقوایی و س رایی ،1385، 135(. به نظر میرس د، رش د و گس ترش سریع ش هر، تحت تاثیر عوامل برونزا، پس از تغییر جایگاه در س طوح تقس یمات کش وری، به ویژه ارتقاء جایگاه ش هر از مرکز شهرس تان به مرکز اس تان، میتواند به پرا کنده رویی شهری منجر گ ردد. هدف اصلی این پژوهش، بررس ی تأثیر تصمیمات دولت در رابطه با تقس یمات کش وری جدید بر پرا کندهرویی شهری است و پاسخ به این سوال که، آیا ارتقاء جایگاه شهر در سطوح تقسیمات کش وری میتواند موجب افزایش می زان پرا کندهرویی گردد؟ برای این منظور، ش هر بجنورد به عنوان نمونه موردی پژوهش انتخاب شده است. این شهر پس از تقسیم استان خراسان، به عنوان مرکز اس تان خراسان شمالی انتخاب شد و گس ترش و توسعه این شهر پس از ارتقاء از مرکز شهرستان به مرکز استان، سرعتی بیش از پیش گرف ت. با تغییر نقش و عملکرد ش هر و تزریق بودج ه و اعتبارات به آن، بجن ورد ب ه عنوان اولین ش هر منطقه خود ق درت گرفت. این مس اله موجب فاصله گرفتن این ش هر از س ایر ش هرهای اس تان و برت ری سیاس ی، اداری، اقتص ادی و… گردی د. در راس تای پاس خ ب ه س ؤال پژوهش، ابتدا مبان ی نظری و ادبیات جهان ی در ارتباط ب ا عوام ل موثر بر پرا کندهرویی و تأثیر تقس یمات کش وری بر رش د ش هری م ورد مطالعه قرار میگیرد. س پس ش اخصهای مناس ب ب رای اندازهگی ری پرا کندهروی ی از می ان نظ رات اندیش مندان استخراج و مدل مفهومی پژوهش تدوین میگردد. پس از شناخت نمون ه م وردی و آ گاهی از تغییرات جمعیت ی، اقتصادی و کالبدی موثر بر الگوی رش د ش هر، در مرحله بعد، میزان پرا کندهرویی شهر بجن ورد در دو دوره 1383 و 139۰ اندازهگی ری و ب ه تحلی ل عوام ل موثر بر افزایش پرا کندهرویی آن پرداخته میشود .
1- مروری بر ادبیات نظری
پدی ده پرا کندهروی ی) Sprawl( ام روزه ب ه یک ی از دغدغهه ای مش ترک برنامهری زان و سیاس تگذاران تبدی ل ش ده اس ت و هم ه برنامهریزان بر تأثیرات گسترده آن بر چشمانداز های شهری اتفاق نظر دارنـد) Frenkel and Ashkenazi, 2007, 99(. مس اله پرا کندهروی ی ،ه م در کش ورهای توس عهیافته و هم در کش ورهای در حال توس عه وجود دارد، اما درجات و نیز علل آن با هم تفاوت دارند. بر این اساس ،عوامل متعدد اجتماعی، اقتصادی و سیاس ی برای وقوع آن توس ط اندیشمندان بیان شده است )جدول 1(. ماریو لانگو، محقق پانامایی ، پرا کندهرویی را از ویژگیهای شناخته شده شهرهای بزرگ میداند ،ام ا معتق د اس ت پرا کندهروی ی در ا کث ر کش ورهای در حال توس عه برخلاف کش ورهای غربی چش ماندازی از فقر و الگوهای غیرقانونی و غیررس می از کاربری زمین همراه با فقدان زیرس اختها و تسهیلات عمومی و خدمات اساسی را نشان میدهد. این الگو تفاوت آشکاری بـا الگـوی پرا کنـده رویـی ایالاتمتحـده دارد )Lungo, 2001, 32(. از جمله مطالعاتی که به تأثیر تصمیمات سیاسی در پرا کندهرویی پرداختهان د، میت وان ب ه پژوه ش ژانگ اش اره کـرد. وی ب ا تمرکز بر رابط ه بی ن دولت و پرا کندهرویی ش هری عنوان میکند که س اختار س ازمانی بدنه دولت و سیاستگذاری عمومی آن در کلیه سطوح در پرا کندهرویی سهیم هستند. بهنظروی، ا گرچه محققین آمریکاییب ه نق ش دول ت در ش کلگیری پرا کندهروی ی اذعان داش تهاند، اما تفاوت ماهوی بین نقش دولت در به وجود آمدن این پدیده در آمریکا و کشورهای جهان سوم به چشم میخورد. به عقیده وی، این پدیده در چی ن بیش تر محص ول تغییر نیروه ای اقتصادی داخل ی و خروج فعالیته ای اقتص ادی قبلی ب ه حومهه ای پیرامون ش هرها بوده است. در این فرایند، دولت به جای بازار، مسئول پرا کندهرویی بوده است، زیرا در چنین سیستمی تعیین کاربری اتفاقی نبوده و بازار هم نقش چندانی در این فرایند نداشته، بلکه دولت بر حسب اولویت نوعتوسـعه را مشـخص میکند) Zhang, 2000, 123 ب ه نقل از احمدی ،1389، 85(. در ای الات متحده نیز پژوهشهای بس یاری در رابطه با تقسیمات سیاسی و پرا کندهرویی صورت گرفته است. در این زمینه میتوان به مطالعات کاروترز و اولفارسن اشاره کرد. در پژوهش مذکور ،رابط ه تقس یمات سیاس ی و پرا کن ده روی ی را از طری ق چه ار پیامد قاب ل اندازه گیری توس عه ش هری، ش امل ترا کم، می زان زمینهای ش هری ش ده، ارزش زمین و هزینههای عمومی زیرساخت ها، مورد بررسی قرار دادند. چهار بعد، به طور همزمان در یک چارچوب، مدل سازی شدند؛ تا مدارکی اساسی درمورد چگونگی تأثیر تقسیم شدن و دیگر عوامل برون زا بر الگوهای رش د ش هر را فراهم سازند. در نهایت ،نتایج پژوهش نش ان داد که تقس یماتسیاس ی، رش د را بهسمت
) ;J and Ulfarsson F 2002
حاش یههای ش هری میکش اند و منج ر بـه پرا کندهروی ی میگردد .همچنین، تقسیم شدن با ترا کم پایین تر و ارزش بالاتر املا ک همراه است )Carruthers and Ulfarsson, 2002, 312(.
بایون و اس پرزا نیز به ش کل دیگری به این موضوع پرداختهاند . آنها با تدوین مدلی مفهومی، سعی در توضیح پدیده پرا کندهرویی پ س از دهه 197۰ در ایالات متحده دارند و معتقدند که کنترلهای رشد، پس از تقسیمات سیاسی، سرریز جمعیتی را تولید میکند و این سرریز، نیروهای اصلی دامن زدن به حومه نشینی و فراشهرنشینی ،در دهههای اخیر است. با تقسیم شدن مناطق متروپلیتن، عوامل دیگری از کنترل رشد و مقررات کاربری زمین، همچون نرخ متفاوت مالیات املا ک، کیفیت و سطوح خدمات عمومی و تأثیر ساختارها ،ممکـن اسـت سـرریزها را ایجـاد کنـد )Byun and Esparza,2005, 252(. در ای ن می ان، تفاوت نظام حکومتی ایالات متحده و افزایش اختیارات پس از ایجاد حکومتهای محلی جدید قابل توجه است.
از جمل ه مطالع ات صورت گرفتهدر رابطه ب ا اثر تغییر جایگاه در
جدول 1- علل و عوامل موجد پرا کنده رویی از دیدگاه صاحب نظران.
توضیحات عوامل مطرح شده صاحب نظران
رشد اقتصادی، جهانی شدن و معاملات منطقه ای
ارزش زمین، دسترسی به اراضی کشاورزی ارزان، رقابت بین شهرداری هارشد جمعیت و افزایش تعداد خانوارها
فضای اضافی برای هر فرد، ترجیحات کیفی مسکن
آلودگی هوا، آلودگی صوتی، محیط ناامن، مسائل اجتماعی، فقدان فضای بازمالکیت اتومبیل شخصی، در دسترس بودن جاده ها ، قیمت پایین سوختضعف برنامه ریزی شهر و حمایت ضعیف از طرح های موجود عوامل کلان اجتماعی و اقتصادی
عوامل خرد اجتماعی و اقتصادی
عوامل جمعیتی
ترجیحات مسکن
مسایل و مشکلات مرکز شهرها
حمل ونقل
چارچوب ضوابط و مقررات آژانس محیط زیست اروپا
افزایش قیمت زمین های حاشیه شهر و احتکار آن ها توسط مالکینسوبسیدهایی که دولت به زیرساخت ها و حمل ونقل اختصاص می دهدقوانین منطقه بندی و قوانین کاربری زمینگرایش مردم به فضاهای باز
پیشرفت های در زمینه ارتباطات الکترونیکی
کالاهای عمومی و اثرات بیرونی آن و تمایل کم برای تولید آن ها بورس بازی زمین
یارانه ها
قوانین دولتی
ترجیحات مصرف کننده
نوآوری های تکنولوژیکی
کالاهای نیمه عمومی و عمومی رید اوینگ
سیاستگذاری های دولت و دادن استقلال بیشتر به دولت های محلی • دولت تاینگ وی ژانگ
افزایش قیمت زمین ناشی از سیاست های زمین شهریعدم توجه به خواست و نیاز گروه های کم درآمد • قوانین و سیاست های زمین شهری ماریو لانگو
کمتر بودن هزینه شخصی حمل و نقل از هزینه اجتماعی آن و تشویق توسعه شهرناتوانی بازار در ایجاد تسهیلات و امکانات فضاهای باز همراه با توسعه شهرناتوانی در حمایت از توسعه دهندگان جهت تقویت زیرساخت ها افزایش جمعیت
افزایش درآمد خانوارها
کاهش هزینه حمل ونقل
ناتوانی بازار
سیستم مالی محلی و میزان مالیات بروکنر
تصمیمات سیاسی و ایجاد شهرهای اداری- سیاسیناشی از سخت تر بودن قوانین ساختمانی در داخل محدوده شهر سیاست های دولت
بورس بازی زمین
قوانین مالیاتی
توسعه ناموزون محلات داخلی شهر حسین شکوئی
انعطاف ناپذیری سیستم برنامه ریزی و عدم توجه به اقشار کم درآمدپنج قانون زمین شهری پس از انقلاب و محدود شدن انتقال زمین
عدم کارایی سیاست های مسکن و عدم سرمایه گذاری بخش خصوصی در آن سیستم شهرسازی
سیاست های زمین شهری
سیاست های مسکن اسفندیار زبردست
کشیده شدن رشد شهری به حاشیه ها از طریق مکانیسم تیبوت • تقسیمات سیاسی کارتروز و اولفارسن
تولید سرریزهای جمعیتی در اثر کنترل های رشد، پس از تقسیمات • تقسیمات سیاسی بایون و اسپرزا
EEa, 2006; Ewing, 2008; Zebardast, 2006; Lungo, 2001; Zhang, 2000; Brueckner, 2003; Byun P and Esparza A 2005; Carruthersماخذ:) تنظیم براساس شکوئی ,1373؛
نظام تقسیمات کشوری بر رشد و توسعه شهر، میتوان به پژوهش لـورا کولبی اش اره نمود. پژوهش مذکور به بررس ی و تحلیل ش رایط ش هر هلس ینکی )پایتخت فنلان د( در جری ان ارتقاءیاب ی از مرکزیت ناحیه به مرکزیت ملی پرداخته اس ت. نتایج نش ان داده که دولت با زمینه س ازی ارتقای آن از س طح مرکزیت ناحیه به مرکزیت ملی ،و تغییر س اختار و کارکرد شهر، موجب رشد و توسعه شهر و پیرامون ش ده اس ت. افزایـش جمعی ت ش هر هلس ینکی، رون د رو ب ه رش د مهاجرت به آن، افزایش مس احت شـهر و گسترش حومهها در یک ساختار شهری پرا کنده، از جمله تغییرات شهر هلسینکی است که در این پژوهش عنوان شده است )Kolbe, 2006, 7(.
ش کوئی معتقد اس ت، سیاس ت دولتها از جنبههای مختلف میتواند در توس عه شـهرها موثر باش د. از جمله، توس عه شهرهای اداری- سیاس ی، وابس تگی اقتص ادی ش هرهای جه ان س وم ،روابط تولیدی حا کم بر جامعه و ایجاد زاغهنش ینی، حومهنشینی ،فرس ودگی شهر مرکزی و استفاده بهینه از زمینهای شهری دخیل اس ت. ام روزه نق ش دولته ا در فضاس ازی جغرافیای ی، از عوامل تعیین کننده است )شکوئی ،1373، 31-29(. لذا تصمیمگیریهای سیاس ی میتوانند مجموعه یک ش هر را جاذب یا عاری از جذابیت س ازند و میتوانن د وضعیت ی ک ه ب رای س رمایهگذاری و نی ز انتقال نقشه ای اداری و ارش ادی ب ه ش هرها موث ر اس ت، ایج اد کنن د .نقش دولتها و تصمیمات سیاسی آنها، بسته به متمرکز بودن یا نبودن امور سیاس ی و اجتماعی کش ورها، اثرات خارجی متفاوتی از خود بر جای میگذارند، به گونه ای که در اقتصاد برنامهریزی شده دولتها مهمترین نقش را دارند)همان ،339(.
در ای ران، تا زمانی که الگوی رش د ش هرها ارگانیک ب وده و عوامل درونزا و محلی، تعیین کننده رش د ش هری بوده اند، زمین ش هری نیز کفایت کاربریهای سنتی شهری را میداده است. لیکن، از زمانی که مبنای توس عه و گس ترش ش هرها ماهیتی برون زا به خود گرفت و درآمده ای حاص ل از نفت در اقتصاد ش هری تزریق ش د، س رمایه گذاری در زمین ش هری تش دید گردید و این نقطه ضعف اصلی بازار خصوصی بدون برنامه زمین، الگوی توسعه بسیاری از شهرهای ایران را دیکت ه کرده اس ت )ماجدی ،1378، 6(. این امر باعث نابس امانی ب ازار زمی ن ش هری، و ب ه ویژه ب لا اس تفاده ماندن بخش وس یعی از اراضی داخل محدوده و گسترش افقی شهرها شده است )اطهاری ،1379، 36(. در ای ران، دول ت، ب ه عن وان مهمترین عامل سیاس ی ،هم واره موثرتری ن نقش را در تحولات و دگرگونی س اخت و س ازهای فضایی از جمله شهرها داشته است ) علیا کبری و فرجی دارابخانی ،1385، 161(. در تبیی ن دگرگونیه ا در نقشپذی ری ش هرها و ایف ای نقش دولت که زمینهس از توس عه ش هرها و شهرنش ینی شد، نظریه دولت و شهرنش ینی برای پاس خ دادن به چرایی و چگونگی توس عه پرش تاب شهر و شهرنش ینی در ایران ش کل گرفت. در این نظریه، بر نقش پذیری دولت در نتیجه پیدایش نفت و بهره گیری از درآمدهای نفتی، ورود دولت به ش هرها و زمینه سازی توسعه آنها تا کید شده اس ت و حتی پیدایش شـهرها و ارتقاء جایگاه آنها را از طریق س رمایه گذاری و یا تزریق سرمایه میدانند )رهنمایی ،1373، 24(.
دولت و ش هر در عملکرد و موقعیت کنونی خود به شدت وابسته به یکدیگرند؛ موجودیت ش هر باعث تقوی ت منزلت و عملکرد دولت ش ده و دولت به س هم خود، هویتبخش اصلی شهرها و چهرهپرداز عمده منظر شهری است )رهنمایی ،1388، 159(. بهرهگیری مستمر از درآمدهای نفتی، موجب سازمانیابی جدید شهرها بعد از انقلاب مش روطیت ش د؛ ب ه ط وری ک ه نظ ام و س ازمان اداری و سیاس ی شهرهایی که مرکز واحدهای سیاسی- اداری خود بودهاند، با تشکیل سازمانهای اجرایی جدید، چه از نظر جهتگیری جریان سرمایه، و چ ه از نظـر منابع تأمینکننده مالی حکوم ت و دولت ،تغییر کرد و به کل ی موجب س ازماندهی مجدد فضا در محیطهای ش هری ش دند )رهنمای ی ،1373، 22(. در کنار عناصر ش هری قدیم ی )کارکردهای بازار، تجارت، کش اورزی و…(، عنصر جدیدی به نام دولت در عرصه اقتص ادی ش هر وارد ش د که ب ا پرداخت حق وق کارمندان، س اخت فضاه ای عموم ی و خدماتی، اجرای ام ور عمرانی و تزریق س رمایه ،حی ات اقتصادی ش هرها را تغذی ه میکرد. درحقیق ت، دولت نقشمهمی در عملکرد شهرییافت واینامردر تمرکزگرایی، سازمانیابیفضایی و تغییرات س اختاری- کارکردی حاصل از آن به ویژه در رشد شهری موثر بوده است )پیله ور ،1387، 36(.
در نظری ه تقاض ای زمی ن، دو دس ته عوام ل درون ی و بیرونی دخال ت دارن د. عوام ل درونزا ش امل مق ررات پروانه س اختمان ،مس احت زمی ن، نوع کارب ری، خصوصیات طبیعی، فاصل ه از مرکز ش هر و خیاب ان، مق ررات تفکی ک زمی ن هس تند. عوام ل ب رونزا ش امل بورسب ازی زمی ن، مالیات بر زمین و مس تغلات میش وند . موقعیتیابی ش هرها نیز به دلایل سیاس ی )از جمله نقش دهی به مرا کز ناحیهای(، اقتصادی )مطلوبیت زمین ناشی از سرمایهگذاری( و اجتماعی ) جریانهای مهاجرتی به شهرها( در گروه عوامل برون زا قرار دارند و در تقاضای زمین بی تأثیر نیستند ) پیلهور ،1387، 47(.
در کشورهای صادرکننده نفت، رشد سریع شهری فرصتهای س ودآوری در صنع ت مس کن و س اختمان بوج ود آورده اس ت .س رمایهگذاری دولت در تجهیزات زیرس اختی شهرها، موجب رونق صنعت ساختمان میگردد. در نتیجه، عوامل و فعالیتهای وابسته به صنعت ساختمان نیز اهمیت خاصی مییابد؛ به ویژه زمین که با توسعه سریع شهرها حالت بحرانی پیدا میکند و احتکار زمین که در اقتصاد بازار به سودآورترین بخش اقتصادی جامعه درمیآید. در طی زمان، با افزایش جمعیت شهری و بالا رفتن قیمت زمین و مسکن در ش هرها، زمین و مسکن از دس ترس طبقات کم درآمد شهری خارج میگ ردد و طبقه کم درآمد و مهاجران روس تایی، برای تهیه زمین و مس کن، به راههای غیرقانونی و تصرف عدوانی متوس ل میشوند و کمربند فقر در بخشی از شهر ظاهر میشود )شکوئی ،1373، 442(.
از مهمتری ن تغییرات ی که دول ت با ارتقاء جایگاه ش هر در نظام تقس یمات کش وری ب ر آن وارد میکن د و بر ش کل توس عه ش هر اثر میگذارد، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
تزری ق اعتب ارات عمران ی از مح ل بودج ه دول ت ب ه اقتصاد ش هری و منطق های ک ه عمدت اً از مح ل تصدیگ ری و مدیری ت برمناب ع ث روت مل ی ب ه دس ت میآی د. ای ن اعتب ارات در ی ک نظ ام سلس له مراتب ی، عمدت اً در ش هرها هزین ه ش ده و در قال ب طرحهای توس عه و عمران ش هری، احداث بناه ای اداری، مرا کز فرهنگ ی و اجتماع ی و ی ا ان واع مرا ک ز خدمات ی، مانن د درمانگاه ،مدرس ه، دانش گاه، بیمارس تان ب ه مص رف می رس ند )رهنمایی ،1388، 158(. مبالغ ی ک ه تح ت عن وان اعتب ارات عمران ی ب رای ساخت وس ازهای کالب دی مورد نی از پرداخت میش ود، منجر به تح ول عملک ردی و تغیی ر در س اخت اقتص اد پای ه و فعالیت های اشتقاقی این گونه شهرها میگردد )ضیائی ،1379(.
دستگاههای اداری، مهم ترین اهرم اجرایی و بازوی عملکردی تمرکز اداری- سیاس ی به ش مار میروند. لذا، افزایش س ازمانها و ارگانه ای اداری_ اجرای ی، بارزتری ن پیامد تمرکز اداری- سیاس ی اس ت که همراه با برخی از دیگر نمادهای بوروکراس ی، نمود بس یار مش خصی در س ازمان اجتماعی- اقتصادی ش هر اداری- سیاس ی دارد )علی ا کبری و دارابخانی ،1385، 166(. تقسیم شدن سرزمین ب ه واحدهای کوچک تر، باعث افزایش نیروی انس انی و تش کیلات دولتی ش ده و رش د س طح تقس یمات کش وری با رش د تش کیلات دولت ی همزم ان صورت میگیرد، نتیجهاینفراین د، افزایشتعدادکارکن ان دولت خواهد بود. حضور قش ر کارمند و حقوق بگیر دولت در نقاط ش هری، نیاز و تقاضا برای فضاهای س کونتی، آمد و ش د ،آموزش ی، بهداشـتی، اقتص ادی، گذران اوق ات فراغت و رفع س ایر نیازهای معیشتی را افزایش میدهد )ضیائی ،1379(.
افزایش مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک پیرامونی به مرکز اس تان، از دیگر پیامدهای ارتقاء ش هر در سطوح تقسیمات کشوری اس ت. مهاجرت نیروی فعال انس انی از روستاها و شهرهای کوچک و متوس ط ب ه دلیل رش د جمعیت و تغیی رات و دگرگون ی در زیربنای اش تغال در ناحی ه به بزرگترین ش هر ناحیه « متروپل- مرکز اس تان »انجام میشود )مستوفی الممالکی ،138۰، 122(. این شهرها به دلیل تمرکز شدید سرمایه ها، وجود امکانات کاری و رفاهی، توسعه صنایع ،جدول۲- جمع بندی و خلاصه عوامل و ویژ گی های پرا کنده رویی.
بالا بودن درآمد س رانه و عدم محدودیت در رش د و توس عه ش هری از جاذبیت خیلی بیش تری نس بت به شـهرهای متوس ط و کوچک برخوردار هستند.
۲- روش تحقیق
پژوهش حاضر از نظر هدف و ماهیت تحقیق، در رده تحقیقات کاربردی قرار میگیرد. یافتن رابطه پرا کندهرویی و تقسیمات کشوری جدی د و چگونگ ی تأثیرگ ذاری ای ن تغییر بـر پدی ده پرا کندهرویی ،پس از ارتقاء ش هر به مرکز اس تان، اهداف بنیادی این تحقیق را در جهت توس عه دانش تشکیل میدهند. در این تحقیق، با توجه به
پژوهشگر ویژ گی های پرا کنده رویی عوامل اندازه گیری شده
Burchell et al، 1998 ترا ک م پایی ن، گس ترش ب دون محدودی ت، تفکی ک فضایی کاربریها، گس ترش جسته و گریخته، توسعه نواری و گسترده خطوط تجاری –
Sierra Club، 2001 توسعه کم ترا کم آن سوی لبههای خدمات و اشتغال ب ا تفکیک مکان خری د، کار، تفریح و آموزش و نیاز به ماشین در سفر بین مناطق –
Downs، 1999 الگوه ای مختلف کاربری زمین و نتایج حاصل از این الگوها مس احت زمینهای ش هری، ترا کم جمعیتی مناطق ش هری، نس بت جمعیت مرکز ش هر ب ه حوم ه، درصد جمعیتی که خارج از مناطق ش هری زندگ ی میکنند، درصد جمعیت ی که در داخل مناطق ش هری زندگی میکنند، درصد اف رادی که در مناطق ش هری به صورت ش خصی رفتوآمد دارند، تعداد حوزههای متعددی که بر مناطق شهری کنترل دارند، نسبت سا کنین فقیر مرا کز شهری به حومه
Pendall، 1999 ارزش زمی ن، تقس یمات سیاس ی، حکومت ه ای محل ی، ازدح ام ترافی ک و سیاس تهای متف اوت محلی در زمینه های کاربری تغییرات جمعیتی، زمین های شهری و ترا کم
Kahn، 2001 افزای ش تع داد اتاقه ا، مس احت واحده ا، بهب ود وضعیت مالکیت و افزایش توانایی خرید مسکن میزان دسترسی به اشتغال
Glaeser، 2001 عدم تمرکز اشتغال تمرکز اشتغال در حلقه های سه و ده مایلی از مرکز
،USA TODAY – درصدی از جمعیت مناطق کلانشهری که در نواحی شهری شده زندگی می کنند ،تغییر در درصد جمعیت کلانشهری دریک دوره زمانی
Galster et al، 2001 ترا ک م کم، ت داوم، تمرکز، خوش ه ای ب ودن، مرکزیت ،هسته ای بودن، اختلاط کاربری ها، همجواری. ترا ک م، ت داوم، تمرک ز، خوش ه ای ب ودن، مرکزی ت، هس تهای ب ودن، اخت لاط کاربری ها، همجواری.
Fulton، 2001 شدت مصرف زمین تغییرات جمعیتی
Ewing et al،2002 توس عه مسکونی کم ترا کم، با نواحی اداری، تجاری و مس کونی جدا از هم، فاقد مرا کز فعالیت و محدودیت انتخاب ها در مسیرهای سفر ترا کم، اختلاط کاربری، مرکزیت و دسترسی از طریق تعریف 22 متغیر
Frenkel and Ashkenazi، 2007 ترا ک م پایی ن، گس ترش پرا کن ده، تفکی ک کارب ری زمی ن، اس تفاده گس ترده از وس ایل نقلی ه ش خصی ،استفاده از زمین های باز و روستایی ترا کم جمعیتی، بیقاعدگی ش کل نواحی ساختهش ده، گسستگی، جدایی گزینی کاربری ها و ترکیب کاربری ها، از طریق 13 متغیر
Torrens، 2008 رش د ش هری، مش خصههای اجتماع ی و زیبای ی ش ناختی، تمرکززدای ی، دسترس ی، مش خصات ترا کم ی، چند پارگی، اتلاف فضاهای باز و از بین رفتن پویایی شهر رش د ش هری، ترا کم، عوامل اجتماعی، فضای فعالیت، چند پارگی، تمرکز زدایی و دسترسی ها از طریق 42 متغیر
Pence، 2008 ترا کم پایین کاربری زمین، وقوع در لبههای شهری ترا کم واحد مس کونی، ترا کم اش تغال، واحد مسکونی و مرکزیت اشتغال، مجاورت محل اشتغال و واحد مسکونی
Burchell et al, 1998; Sierra Club, 2001; Downs, 1999; Pendall, 1999; Kahn, 2001; Glaeser, 2001; Galster et al, 2001; Fulton et al, 2001; Ewing( ماخذ : تنظیم براساس)et al, 2002; Frenkel and Ashkenazi, 2007; Torrens, 2008; Pence, 2008
جدول 3- متغیرهای انتخاب شده برای بررسی و اندازه گیری پرا کنده رویی شهری.
ماخذ تأثیر بر پرا کنده رویی متغیرها عوامل
اوینگ و همکاران )2۰۰2(، گالس تر و همکاران )2۰۰1(، احمدی و دیگران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( منفی ترا کم جمعیتی ناخالص

تراکم

تراکم

اوین گ و همکاران )2۰۰2(، گالس تر و هم کاران )2۰۰1(، تورنس )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389(،زبردست و حبیبی )1388( منفی ترا کم ساختمانی اوین گ و هم کاران )2۰۰2(، احم دی و دیگ ران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( منفی نسبت ترا کم خالص جمعیتی به مترا کم ترین مرکز شهری فران کل و اش کنازی )2۰۰8(، احم دی و دیگ ران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( مثبت میانگین اندازه قطعات در ساختمآنهای مسکونی

دسترسی

دسترسی

اوین گ و هم کاران )2۰۰2(، احم دی و دیگ ران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( مثبت میانگین اندازه بلوک ها اوین گ و هم کاران )2۰۰2(، احم دی و دیگ ران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( منفی درصد بلوک های شهری کوچک )کوچکتر از 3۰۰۰ مترمربع( اوین گ و همکاران )2۰۰2(، تورنس )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( منفی درصد افراد با دسترسی به مرکز خرید محلی در فاصله 2۰۰ متری

کاربری

اختلاط

کاربری

اختلاط

اوین گ و همکاران )2۰۰2(، تورنس )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( منفی درصد افراد با دسترسی به مدرسه ابتدایی در فاصله 5۰۰ متری فرانکل و اشکنازی )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389( مثبت ترکیب کاربریهای مسکونی فرانکل و اشکنازی )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389( منفی ترکیب کاربری های تجاری و صنعتی فرانکل و اشکنازی )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389( منفی ترکیب کاربری های اداری و عمومی فرانکل و اشکنازی )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389( منفی ترکیب کاربری های تفریحی و توریستی فرانکل و اشکنازی )2۰۰8(، احمدی و دیگران )1389( منفی ترکیب کاربری های خاص اوین گ و هم کاران )2۰۰2(، احم دی و دیگ ران )1389(، زبردست و حبیبی )1388( منفی درصد افرادی که در فاصله یک کیلومتری از CBD هستند

مرکزیت

مرکزیت



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید