صفحات 55 – 66
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19

شماره2 تابستان 1393

تبیین مفهوم بیرون و درون در
فضاهای مابین مسکن آپارتمانی
“مطالعه موردی بالکن در سه نمونه از مجموعه های مسکونی تهران*”

علیرضا عینی فر1، ایوب علی نیای مطلق**۲
1استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2کارشناسی ارشد معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: 17/1/93، تاریخ پذیرش نهایی: 25/4/93(
چکیده
در دهههای اخیر، س رعت س اخت مس کن آپارتمانی موجب توجه کمتر به کیفیت فضاهای زندگی و فضاهای مابین و مفهوم «بیرون و درون» در مجموعههای مس کونی شـده اس ت. منظور از فضاهای مابین در آپارتمانهای مسکونی سلسلهمراتبی از فضاهای واسطه از ورودی مجموعه، تا بالکن، است .تحلیل پیشینۀ نظری موضوع نشان میدهد که سه دسته عوامل ادرا کی- معنایی، عملکردی- رفتاری وکالبدی- محیطی در بستری اجتماعی- فرهنگی ویژگیهای فضاهای مابین را تعیین مینمایند. برای آزم ون م دل نظری پیش نهادی، بالکن به عنوان فضای ب از خصوصی مابین واحد مس کونی و محوطۀ مسکونی انتخاب شده است. پرسش اصلی این است که کیفیت بالکن به عنوان فضاهایی مابین، تحت تاثی ر چه عواملی اس ت و در بس ترهای اجتماعی- فرهنگی متفـاوت انتظار مردم از کارکرد آن چیس ت؟ ب رای مطالع ۀ موردی س ه مجموعه از آپارتمانهای مس کونی ته ران با زمینههای متف اوت اجتماعی- فرهنگی انتخاب ش دند. روش تحقیق کیفی و رویۀ عملی آن تکمیل پرسشـنامه، مصاحبه با سا کنان و استفاده از فن تمایز معنایی است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که ارتباط بیرون و درون فضاهای مس کونی و ارتباط آن با وضعیت اجتماعی س ا کنان، از طریق بررس ی عوامل ششگانه فوق در چارچوب مدل پیش نهادی قابل تبیین اس ت. توجه به کارکردهای ثانویه و چندمنظوره بودن فضاهای مابین، از نیازهای برنامهریزی و طراحی برای ارتقاء کیفیت زندگی در مسکن آپارتمانی است.
واژه های کلیدی
ارتباط بیرون و درون، فضای مابین، بالکن، مجموعه مسکونی، مسکن آپارتمانی.

*مقاله حاضر برگرفته از پایان نامه کارشناس ی ارش د معماری ایوب علی نیای مطلق با عنوان «ارتباط بیرون و درون در آپارتمانهای مس کونی جدید» است که با راهنمایی دکتر علیرضا عینی فر در دانشگاه تهران انجام شده است.
.E-mail: Ayoob.Alinia@gmail.com،۰21-66962591 :نویسنده مسئول: تلفن: 88145347-۰21، نمابر **
56

مقدمه

تبدی ل خانهه ای گذش ته بـه آپارتمانه ای ام روزی، موج ب تح ول ویژگیهای کالبدی، عملکردی و فضایی معماری مس کن و محیطهای مسکونی شده است. فضاهای باز خصوصی و فضاهای مش اع ب ه عن وان فضاه ای مابی ن بیـرون ودرون در واحده ای مسکونی، هم از نظر برقراری روابط اجتماعی در مقیاس همسایگی و محلهای و هم از نظر س اختار و س یمای ش هر و تامین پیوس تگی بافته ای مس کونی، در سلس لهمراتب ارتباط فضاهای مس کونی و محی ط دگرگون ی اساس ی ایج اد ک رده اس ت. تولید انبوه مس کن آپارتمانـی و اس تفاده از الگوهای طراحی واردات ی نیز به ابهام تعریف ارتباط بیرون و درون واحدهای مس کونی افزوده اس ت. هرچند که در نوش تههای پژوهش گران غربی نیز ابهام در ارتباط منطقی بیرون و درون در طراحی و اس تفاده از مسکن آپارتمانی مطرح بوده است .
«یان گل»1 ، زندگی در فضاهای مابین بیرون و درون را به نوش یدن ی ک فنج ان قه وه روی پلهه ای دم در تش بیه میکن د. کریس توفر الکساندر به نقل از یک تحقیق انگلیسی در خصوص بالکن آپارتمان و خانههای کوچک، به این نکته اشاره میکند که دو سوم از افراد بنابر دلای ل خاص خود هرگ ز از بالکنهایی که خلوت و زندگی خصوصی در آنها تامین نش ده باشد، اس تفاده نمیکنند )الکساندر،1388(. از س ویی دیگ ر، در تحقیقات جامعهش ناس معاصر « پیی ر بوردیو »درب ارۀ خان ه ای دهآل، تمای ز در س بک زندگی ب ا اس تفاده از تکمیل پرسشنامهای جامع از طبقات اجتماعی «تجمل پسند» تا «ضرورت پس ند» نش ان داده ش ده اس ت. ب ه گفت ه وی در سلس له مرات ب اجتماع ی بالات ر، توجه بیش تری ب ه ویژگیه ای زیبایی ش ناختی میش ود و در مقاب ل توجه به پاس خهای محیط ی کارکردگرا کاهش مییابد )بوردیو،338۰،139(. این نتیجه حکایت از نیاز به شناخت تمایز میان خواستهها و نیازهای انسان توسط طراحان دارد .
در ای ران در س الهای اخی ر پژوهش گران مختلف ی ب ه مفهوم بی رون و درون ب ا عناوین ی چـون جدارهه ا- فض ای وص ل )بدیع ی،1381(، فض ای م رزی- پیون دی )میرش اهزاده،139۰( و مفص ل )رضاخان ی،1392( از ن گاه فلس فی، زبان شناس ی ،معناشناسی و غیره پرداخته اند. در این پژوهش ها بطور خاص به موض وع ارتباط بیرون و درون در مس کن و محیط های مس کونی پرداخت ه نش ده اس ت. از آنجای ی ک ه بررس ی و تحلی ل تمام ی فضاهای مابین در مجموعههای مس کونی بس یار گسترده است ،در ای ن پژوه ش ب رای تبیی ن مفه وم بی رون و درون در مس کن آپارتمان ی، ب ه بررس ی ارتباط فضاه ای مابین و عوام ل موثر بر آن در مح دوده فضای بالکن که حد واص ل بین بیرون و درون واحد مس کونی آپارتمان ی اس ت، پرداخت ه ش ده اس ت. در س ال 2۰11 تحقیق ی با عن وان «انعکاس طراح ی بالکن بر کیفیت اس تفاده از آن» به جنبههای محیطی بالکن به تفصیل در مجموعه مسکونی آت ی س از پرداخته اس ت که نتای ج حاصل ازآن نش ان می دهد که برخ ورد کارب ران ب ا مفه وم بالک ن چق در متف اوت اس ت ک ه این تف اوت را در س یر تحول فضاه ای باز خصوصی در معم اری ایران بررسی می کند )Ashtiani & Einifar, 2011(.
قبل از 192۰ میلادی، خانههای حیاط مرکزی، سلسله مراتب؛
بع د از 196۰ می لادی، آپارتمان ه ای امروزی، س اختمان هایی کاملا منطبق بر معماری روز؛ و
بین 192۰ تا 196۰ میلادی، خانه و آپارتمان هایی منطبق بر نوع خیابان کشی و شرایط شهرسازی موجود.
1054762419305

پرس ش اصلی پژوهش این اس ت که در س ه س طح اجتماعی تعری ف ش ده انتظ ار م ردم از کارکرد بالک ن چیس ت و کیفیت این فضاها تحت تاثیر چه عواملی اس ت؟ برای این منظور، س ه نمونه از آپارتمانهای مس کونی شهر تهران و حومه به گونه ای هدفمند از س ه س طح اجتماع ی متف اوت انتخ اب ش دهاند ک ه هرک دام نماینده دوره و وضعیتی از زندگی مردم تهران میباشند. مجموعه مس کونی بهج ت آباد، مجموعه ای از ش هرک ا کبات ان و مجموعه مس کونی امیرالمونی ن در ش هر جدی د پرن د، ب ه ترتی ب نماین ده اقش ار متوس ط ب ه بالا، متوس ط و متوس ط ب ه پایین می باش ند .تش خیص تمای ز اجتماع ی س ه مجموعه ب ا اس تفاده از اطلاعات جمعیت شناختی مستخرج از پرسشنامهها قابل تایید است .
ارتبـاط «بیـرون و درون» در آپارتمان هـای مسکونی
وقت ی ک ه مک انه ا و محیطه ا نس بت ب ا یکدیگ ر در تعام ل باش ند، مفهوم درون و بیرون ش کل میگیرد. از «در درون بودن »، ب ه دور ب ودن از آن چیـزی که در «بی رون» قرار دارد، تعبیر ش ده اس ت. زمان ی که بش ر موفق ب ه درک مفه وم درون و بیرون ش د ،می ت وان گفت که، «س کونت گزیدن» را تجربه کرده اس ت. با این درک، تج ارب و خاط رات انس ان قوام یافت و فض ای درون واجد ش خصیت و ویژگ ی «باطن ی» گردی د. بنابرای ن در س ال هایی که ش خصیت ش کل میگی رد، «ش ناخت» ب ا تجرب ه م کان، ارتب اط نزدی ك مییابد. یك مکان برای کس ب ویژگیهای مناس ب درون ب ودن بای د ب ه نح و ب ارزی پاس خگوی پ اره ای از نیازه ای روزمرۀ انس ان باش د )نورب رگ ـ ش ولتز،1392 ،43(. درب ارۀ ای ن نیازه ای روزمره یان گل می گوید:
«در اط راف س اختمانهای مس کونی ک م ارتف اع که ب ه فضای بی رون دسترس ی مس تقیم دارن د، فعالیته ای بس یاری اتف اق م ی افت د و «جری ان» رابط ۀ درون و بی رون برق رار اس ت. برخ لاف ساختمانهای چند طبقه، مردم برای بیرون رفتن نیاز چندانی بهتصمی م گیری و تدارک ندارن د. برای اطلاع از آنچه بیرون در جریان است، به سرعت میتوان بیرون خانه «ظاهر شد»، روی پلۀ جلوی در ورودی، یک فجان قهوه نوشید و … .» )گل ،1387، 175(
واژه درون2 لغ ت نامه دهخ دا به معنای اندرون، مقابل بیرون ،ض د ب رون، در می ان و در فرهن گ معی ن و عمی د هم ب ه ترتیب به معنای داخل، میان چیزی یا جایی آمده اس ت. واژه بیرون3 نیز در لغ ت نامههای پیشگفته به معنای در مقابل درون و خارج، ظاهر چیزی و محلی که برای وقت گذرانی به آن جا میروند، ظاهر شدن و آشکار شدن معنی میدهد. در این پژوهش فضایمابین4 ارتباط میان فضای “بیرون و درون” تلقی شده است. در دنیای ریاضیات و علوم مهندسی وقتی از اتصال5 در چیز به منزلۀ مثال دو گره صحبت ب ه می ان می آید، در واقع به نوعی مفه وم هم پیوندی6 مطرح می شود. در مفهوم واژه اتصال یا هیچ واسطه ای وجود ندارد یا ا گر وجود داش ته باش د نقش آن بسیار کمرنگ اس ت. به عنوان مثال اتصال ریاضی وار دو نقطه به صورت هندسی) A،B(. در مفهوم « ارتباط« 7 ،آن چه که از خود دو موضوع در ارتباط مهم تر است، نقش ارتباط دهندهها )واس طه ها( اس ت. واس طهها با تغییر و تحول، س عی در ایج اد این «ارتباط» دارند. بنابراین واس طهها در تقویت و تضعیف «ارتب اط» موثرن د. «ارتب اط» بـه کمک همی ن واس طهها در جایی دیگر ممکن است «مفصل»8 نامیده میشود، که هم اتصال دهنده باشد و هم انفصال کننده )رضاخانی،7،1۰1393(. یکی از مهمترین ان واع ارتباط در عرصه معم اری، ارتباط فضاهای «بی رون و درون »اس ت. ب ا توجه ب ه خلاصۀ مطالعات ک ه در ج دول مفاهیم نظری ارائه ش ده اس ت )ج دول 1(، در فضاهای معماری جن س ارتباط از نوع دوم اس ت. از س وی دیگر ارتباط ممکن اس ت به یک «اتصال »س اده تقلی ل یابد. به عبارتی، نق ش فضای مابی ن )بالکن،تراس و ایوان( در ساختمانهای مسکونی جدید از «ارتباط» دور شده و به تعریف اتصال ساده نزدیک شده است.

تصویر 1- نمونه هایی از فضاهای مابین در آپارتمان های مسکونی.
یکی از عملکردهای خانه تأمین ش رایطی اس ت که افرادسا کن در خان ه بتوانن د جای ی برای خود پیدا کنند که ایمن باش ند و در آن ب ه نح وی ک ه آموخت ه وع ادت کرده اند خل وت کنن د و از نظرروحی و جسمی قوای خود را بازیابند. مصداق فضایی این شرایط «درون» ن ام گرفته اس ت. به علت عدم وج ود حریمهای فضایی میان بیرون خانه و درون آن تمام فضاهای درون خانه به محض ورود در معرض دید و اشراف قرار میگیرند )حایری،166،1388(.
فضاهای مابین:
فضایی که بین اشیا قرار گرفته )فضای مابین( تنها یک فضای تهی نیس ت. فضای مابین برای شناخت اشیا ضروری است، این فضاه ا در رابط ه ی تک ت ک عناص ر ب ا هم تأثی ر به سـزایی دارند ،آقای دکتر فلامکی در رابطه با این موضوع میوه انار را مثال می زند و ب ه پ رده های س فید رنگ بین درون و بیرون انار اش اره می کند .و از ایـن پ رده ه ای س فیدرنگ س ازماندهنده بین دانه ه ای انار ک ه تقریب اً نادی ده گرفته میشـود، به عن وان فضای مابین اش اره میکن د. در ای ن مقال ه منظ ور از فض ای مابی ن ح د فاص ل بی ن فضاه ای بس ته و باز مح اط بر آن، ک ه می تواند به عن وان فضای ارتباط دهنده این دو شناخته شود. مجموعه عناصری که کاربرد اصلیش ان ج دا نگ ه داش تن فضای ب از از فضای س ر پوش یده بنا محسوب میشود، تحرک فضایی قابل ملاحظهای را در کار تلفیق فضای داخلی و خارجی به عهده دارند. در فضاهای مابین عوامل اجتماع ی روان ی اهمی ت بس یار دارن د. مث لاً ی ک فض ای مابی ن می تواند برای شخصی تنگ و برای دیگری دنج باشد.
در مقایس ه ای اجمالـی در رابط ه ب ا فض ای بی رون و درون در مس کن س نتی و مس کن آپارتمانی معاصر، این ارتباط در مس کن س نتی آنچن ان به م پیوس ته اس ت ک ه هر کدام ش کل دیگ ری را تعیین میکنند. در صورتی که در بسیاری از طرح های امروزی ا کثر فضاه ای بی رون از نحوه ق رار گرفتن س اختمان ها در کنار یکدیگر پی دا می ش ود؛ یعن ی خ ود واج د ارزش و اصالتـی نیس تند، بلکه وقتی اس تقرار س اختمان ها مطابق اصول خودشان صورت گرفت فضای حاصل بین آنها هر چه که می خواهد باشد، فضای بیرونی نامی ده میش ود. در معم اری س نتی فض ای بی رون هم ان نظ م
58
قواع د درون را دارد. هی چ جزئی از درون و بیرون خارج از قاعده وانتظام طرح نمیش ود. همان طور که س اختمانها فضای بیرونرا میس ازند، خود میدان و حیاط نظم خاصی را به س اختمان هامی دهن د. بخـش عم دهای از زیبایی، آرامش و احس اس وحدتک ه در بافـت قدیمـی ش هرها و بناه ای مذهب ی و فرهنگ ی قدی م دیده می شود مدیون نظام دو فضای بیرونی و درونی در معماری سنتی است )رضاخانی،221،1392( )تصویر 2(.
از آنجای ی ک ه انس ان ب رای ادرا ک هرچی زی از اب زار درک )ق وای حسی( استفاده میکند، یا به عبارتی به واسطه قوای حسی، انسان ادرا ک میکن د، ب رای درک “یک فضا” در ارتب اط با “فضای دیگر” نیز این ارتباط ذهنی و عینی در رابطه با هر محیط مصنوعی برقرار است .فضاه ای مابیـن در معمـاری به مثابه مفاص ل در طبیعت و حروف ربط در ادبیات همانگونه که انتظار میرود به بیان ارتباط «یک چیز با چیز» دیگر میپردازد )رضاخانی،221،1392(. در رابطه با فضاهای مابین موجود در یک مسکن آپارتمانی امروزی نیز این مسئله کاملا قابل بررسی و بازنگری است. چرا که هر چقدر مسکن به سمت انبوه س ازی رفته اس ت، این فضاها به آسیبپذیرترین بخشهای کیفی مس کن آپارتمان ی ام روزی مب دل ش دهاند. در تصویـر 3 ب ه معرفی اجمال ی ای ن فضاها در یک نمودار سلس له مراتبی پرداخته ش ده و جایگاه بالکن در چرخۀ این ارتباط نشان داده شده است.
عوامل موثر بر ارتباط “بیرون و درون”
اولی ه در زمین ۀ قلمـرو و فضاه ای مابی ن، مولفههایی ب رای مفهوم س اختار مرزبندی کالبدی اشاره کرد )عینی فر و آقالطیفی،139۰(.

تصویر۲- ساختار حرکت از بیرون به درون در خانه سنتی، خانه شریفیان )الف( واحد مسکونی جدید )ب.(
تصویر 3- سلسله مراتب فضاهای مابین در مسکن آپارتمان.

برای رسیدن به یک چارچوب نظری منسجم با استناد به مطالعات
ارتباطبیرون ودرون در نظر گرفته شده است. این عواملهر یکدربرگیرنده مفاهیم جزیی هس تند که در جدول 1 خلاصه ش ده است: همانگونه که در جدول 1 مشاهده میشود، خلاصۀ نظریههایموج ود در ب ارۀ ارتباط بیرون و درون در س ه دس تۀ عوامل ادرا کی ـ معنایی، عملکردی ـ رفتاری، کالبدی ـ محیطی قابل خلاصه کردن است. این سه عامل را میتوان به ترتیب زیر تعریف کرد:
ال ف: عوام ل ادرا ک ی ـ معنای ی. ای ن عام ل ب ه دریافت ه ای ذهنـی انس ان از محی ط زندگ ی مربوط اس ت. ارتباط ات بصری ،مقی اس و تناس بات، ایج اد حس تعل ق به فضا و ح س جدایی از فض ا، دی د و منظ ر از بی رون ب ه درون و از درون به بی رون، در این دسته از ارتباط قرار میگیرند. ادرا ک آسمان، زمین، ساختمان ها ،فضاه ای اطراف و بهطور کلی محیط اط راف و ارتباط با آنها، در واق ع از طریق معنابخش ی ب ه محیط صورت میگی رد. این مولفه بیش از آن که یک موضوع عینی باشد کاملا ذهنی است.
ب: عوامل عملکردی-رفتاری. نظم سلسله مراتبی و قلمروهای عملکردی، سلسلهمراتب دسترسی، سلسلهمراتب فضایی و سلسله مراتب عملکردهای مختلف ارتباط فضاهای درون و بیرون را شکل میدهند. ساختار عملکردی فضا در بروز رفتارها در محیط موثرند و متقابلاً از رفتارها و پیشبینی وقوع آنها تاثیر میگیرند.
ج: عوام ل کالب دی- محیط ی. از عوامل کالب دی می توان به نظم فیزیکی و بصری، تعادل در محیطهای باز و بسته، جداره ها ،در نظ ر طراح ان و معم اران عوام ل کالب دی، مهم تری ن ارتب اطدهنده های فضاهای بیرون و درون محسوب میشوند. از عواملطبیعی میتوان به نور، باد و فضای سبز اشاره کرد. موارد فوق کهتعیین کنندۀ ارتباط «طبیعت و س اختمان» هس تند، گاه نس بت ب ه عوام ل عملک ردی و کالب دی از اهمی ت بیش تری برخ وردار می شـوند. به عبارتی توجه تحلیلی به این عوامل، در شکل دادن به ساختار کالبدی و عملکردی بنا اهمیت می یابد .
بس تر اجتماعی- فرهنگی: با توجه به اینکه اس تفاده از بالکن پ س از پذی رش اسـتفاده از الگ وی مس کن آپارتمان ی در ای ران
وجه ارتباطی بنای مرتبط کارکرد معماری رویکرد نظری نظریه پرداز
ادرا کی- معنایی – ارتباط متقاب ل و تعادل بین بیرون و درون دوگانگی بین بیرون و درون مبنای ادرا ک فضا بولنوف)1963 م(

ادرا کی- معنایی – ارتب اط بی رون و درون خان ه ب ه عنوان سازماندهی فضایی – اولا نیلاندر-اوا هارتینگ)2۰۰2م(
ادرا کی- معنایی منطقه مسکونی لیندولمن سوئد
)معمار و سا کن( در معم اری محله ه ای قدیم ی ،مرزه ا و قلمروه ای نامرئ ی وج ود داشت. مرزه ا رابط ه بی ن س ا کنان و محی ط بی رون را تنظیم می کنند آرماند بورک من)1995م(
ادرا کی – معنایی نمونه ه ای معم اری م درن نیمه دوم قرن بیستم عرصه بن دی درون و ب رون ، متکی بر فاصله یابی
س رحد م رز عرص ه درون – بی رون مانند اس فنج نفوذپذیر اس ت و هر آن در ح ال انعط اف، انقب اض و انبساط است. حد فاصل میان حباب فضای شخصی و فضای خارج ی، محی ط روان ش ناختی انس ان اس ت، ک ه مجموع ه عوام ل اجتماع ی و فیزی ک موث ر پیرامون انس ان8 در حوزه آن واقع اس ت و مملو از حباب های تعلق است. کرت لوین)1963م(
ادرا کی- معنایی – ارتب اط بیرون و درون یکی از اصول اساسی معماری
)درک معن ای واقع ی س کونت گزیدن( تبیین مفهوم درون و بیرون نوربرگ شولتز)1953م(
ادرا کی معنایی ق اب در معم اری ی ک نمون ه بارز آستانه و مفصل است ابه امِ ذک ر ش ده ی ونت وری در پیچیدگی و تضاد ارتب اط بی رون و درون ب ه عن وان یک آس تانه با «منطق هم این و هم آن“)رضاخانی،1392( ژا ک دریدا
عملکردی-رفتاری – طراح ی هماهن گ ت ر فضاه ای داخلی و خارجی توج ه ب ه ارتب اط بی رون و درون ب ه عن وان یک قرارگاه رفتاری برایان لاوسون)2۰۰1م(
عملکردی-رفتاری معماری مصر باستانمعماری روم باستانمعماری مدرن دوره اول: مجسمه سازی
دوره دوم: توجه به معماری داخل یا خارج
دوره سوم: بی مرزی)مرز مبهم( بررسی ارتباط داخل و خارج از سه دیدگاه گروتر
)1996م(
عملکردی-رفتاری نمون ه ه ای معاص ر مس کن سازی)مسکن مهر( ع دم درک مفه وم درون در خانه ه ای معاصر)بی ثباتی فضای معاصر( – محمد رضا حایری)2۰۰9م(
کالبدی-محیطی کلیس ای یونیت اری در روچستر)لویی کان( جدایی فرم های داخلی و خارجی ع دم تطبی ق پذی ری ش کلی اعض ای داخل ی و خارجی پرندگان و پستانداران آدولف پورتمان)1996م(
کالبدی-محیطی خان ه ییلاق ی از آج ر )می س وندروهه(
ساختمان تی.اچ.کیل)رایت( انفج ار محصوری ت، گش ودن دیوارها)ج اری ب ودن فض ا ب ه بیرون(
معماری ارگانیک _لوید رایت مخ دوش ش دن مرزه ا پای ان جدای ی درون و بیرون گروه دستایل)192۰م(
کالبدی-امحیطی ویلای باربارو )آندره پالادیو( ارتباط فرمی با محیط اطرافارتب اط بی رون و درون از طری ق استفاده از فرم نه جدایی کامل و نه ارتباط کامل بیرون و درون نیکلاوس پوزنر)1976م(
جدول1- تببین مولفه های معرف ارتباط بیرون و درون.
متداول شـده است، مقایسه بستر اجتماعی- فرهنگی استفاده ازآن در مقایس ه ب ا ش رایط مش ابه و همزم ان در فرهنگهای دیگر امکان پذیر اس ت. در معماری سنتی ایران فضاهایی چون ایوان ،رابط ۀ بیرون و درون را در فضای خصوص ی خانه برقرار می کردند .مرز بیرون و درون در مسکن درونگرای سنتی، هشتی ورودی خانه ب ود. بنابرای ن، رابطۀ بیرون و درون ب ا مفهوم عمومی- خصوصی و محرمی ت در فرهن گ ایرانی-اس لامی رابط ۀ تنگاتنگ ی دارد و درنتیج ه رابط ۀ میان س ه عامل ف وق در فرهنگ ه ای مختلف با توجه به زمینه های اجتماعی- فرهنگی قابل تبیین است.

چارچوب نظری
ام روزه در معم اری ایران ی، فرهن گ اسـتفاده از فضاهای مابیندر بس ترهای اجتماعی گونا گون متفاوت است، حضور در فضاهاینیمـه بـاز چ ون ایـوان در خانهه ای س نتی ایران ی، خ ود ب ه نوعی اهمی ت زندگ ی در فضای مابین بیرون و درون را تداعی میکرد، این فضاه ا ب ا توجه به فرهنگ اس تفاده مردم در آن زم ان از یک الگوی واحد پیروی میکردند. این الگوها عموماً تحت تاثیر عوامل ادرا کی- معنای ی، عملکردی- رفتاری و کالبدی-محیط ی بودند. اما امروزه فرهنگ استفاده از فضای بالکن صرفاً تابع یک الگوی واحد نیست ،تغییـر در سـبک زندگ ی اف راد و تغییرات فرهنگ ی، نیازهای م ردم را نسبت به فضای بالکن تغییر داده است. تغییر در نوع نگرش افراد تا آنجایی پیش میرود که بالکن میتواند، بدون استفادۀ عملکردی ،صرفاً در ترکیب نمای ساختمان جنبه زیباییشناسی داشته باشد .در مقابل بعضی از افراد، خانهای را که بالکن نداشته باشد، یا بالکن غیر قابل استفاده داشته باشد، نمیپسندند.
عوامل موثر بر ارتباط بیرون و درون در هر بستر فرهنگی میتواند متف اوت باش د. بسـتر اجتماع ی- فرهنگ ی عامل ی موث ر ب ر عوامل ششـگانه معرف ارتباط بیرون و درون و تعیینکنندۀ اهمیت نس بی هر کدام از این عوامل است. رویکرد طبقه شاید به عنوان غالبترین رویک رد در می ان ادبی ات جامع ه شناس ان در مورد فرهن گ عامه و س بکهای زندگی مهمتری ن اصل تمایز را، توزیع ث روت و موقعیت در جامع ه میدان د. تئوریکتری ن و تجربیتری ن کار در ای ن زمین ه متعلق به “بوردیو” است، که در کتاب تمایز عنوان شده است. نتایج تجربی در این زمینه نش ان میدهد، که طبقه و تحصیلات، عوامل مهمی در جهت حفظ و گس ترش س بک زندگی به حس اب میآیند )حس ینی،1387(. به گفتۀ پییر بوردیو طبقات با درآمد کم به رفع نیازهای ضروری و حیاتی بسنده میکنند و معمولاً به دنبال تامین بهداشت و کارایی هستند، طبقات با درآمد متوسط که به نسبت از بن د جب ر و ضرورتها آزادترند خواهان خانهای گ رم و باصفا، راحت و مرت ب، با لباس مد روز و اصل هس تند. طبقات ب ا درآمد بالا که از

دیرباز به این امکانات دسترسی داشتهاند، توجه به این امکانات راثانوی و فرعی میدانند. )Bourdieo, 1996, 173(رابطۀ عوامل ششگانۀ تبیین رابطۀ میان فضای بیرون و درون درهر بس تر اجتماعی در نمودار 3 نش ان داده ش ده است. برای تبیین مدل پیشنهادی، سه بستر اجتماعی- فرهنگی قابل تمایز از نمونۀ سه نسل مسکن آپارتمانی در تهران انتخاب شده است.
موردپژوهی
مطالع ه موردی این پژوه ش در رابطه با فضای مابین به عنوان فض ای ارتب اط دهن ده بی رون و درون درآپارتمان مس کونی امروزی به بالکن محدود ش ده اس ت. بالکن، فضای باز خصوصی آپارتمان مس کونی اس ت که ارتباط بصری و کارکردی میان فضاهای بیرونی محوطه، خیابانهای دسترسی و فضای داخلی را برقرار میسازد. از آن جهت که بالکن با پیشینۀ ایوان در خانههای سنتی و بهارخواب و مهتابی )تراس( در خانههای سنتی و مدرن برای کاربران شناخته ش ده و ملموس اس ت، ب رای مطالعه موردی انتخاب ش ده اس ت .ای ن فض ا در طراح ی مجموعهه ا و آپارتمانهای مس کونی بیش از ه ر عنص ر دیگری دس تخوش تغیی ر در جانمایی، عملک رد در نظام طراحی و کیفیت ساخت و اجرا بوده است. در مجموعههای نمونه هرچن د معی ار انتخاب در وهل ه اول توجه به نس لهای آپارتمانی و س بک زندگی س ا کنان بوده، ولی اش ترا کات کالبدی نیز مورد توجه بوده است. بنابراین از میان فضاهای مابین در واحدهای مسکونی ،تحقیق حاضر بر کیفیت فضایی بالکن و نقش آن به عنوان یک فضای رابط میان بیرون و درون واحد مسکونی متمرکز است )شکل4(.
ب رای مطالع ه پیمایش ی در نمونههای ی از واحدهای مس کونی ش هرک ا کبات ان )ف از ی ک و دو (، مجموع ه مس کونی بهج ت آباد و مجموع ۀ مس کونی امیرالمومنی ن ش هر جدی د پرند، نظر س ا کنان درب ارۀ وضعی ت بالک ن پرس یده ش ده اس ت. نمونهگی ری از ن وع هدفمن د بوده و عل ت انتخاب مجموعهها تمایز در س بک زندگی و مع رف نس لی از مجموعهه ای آپارتمان ی اح داث ش ده در ته ران و حومه بودن اس ت. بالکندار بودن مجموعهها نیز به دلیل انتخاب
موض وع بالک ن، از معیارهای اصلی بوده اس ت. برداش ت میدانی از طریق تکمیل دو پرسشنامه، یکی توسط سا کنین به صورت افتراق معنایی و دیگری توس ط خود پژوهش گر با مصاحبه حضوری انجام شده است. همچنین مشاهده و تهیه کروکی از فضاهای مسکونی ،بخ ش دیگ ری از تدابی ر گ ردآوری اطلاع ات را تش کیل داده اس ت .کلیه تحلیلهای آماری با استفاده از نرم افزار SPSS16.۰ انجام شده اس ت. در ای ن مطالعه خانوارهایی انتخاب ش دهاند که از س کونت آنها در مجموعه موردنظر زمان قابل توجهی گذشته است .
بـِ هجَ تآباد نام مجموع های اس ت ک ه در ح ال حاض ر در محدوده شهرداری منطقه شش، مابین خیابانهای حافظ و ولیعصر قرار گرفته است. آپارتمانهای مسکونی دوازده طبقه این مجموعه ،در س الهای 1343 ت ا 1349 س اخته ش ده و ب ا نام آپارتمانه ای بهجتآباد مع روف اس ت. مجموع ه دوازده ب رج مس کونی دارد که واحدهای مسکونی آن دارای بالکنهای شمالی و جنوبی هستند .
تصوی ر 4- چارچ وب نظ ری تحقی ق: مولفه ه ای معرف رابط ۀ فضاهای بی رون و درون در بستر اجتماعی- فرهنگی.
ا گرچه مجموعه از اولین بناهای آپارتمانی احداث شده در شهر تهران است، بسیاری از سا کنان قدیمی مجموعه که از اقشار با تحصیلات ب الا هس تند، علاقهمن د ب ه ادام ۀ س کونت در مجموع ه هس تند.
ش هرک ا کباتـان، از بزرگتری ن مجموعهه ای مس کونی ایران است که در غرب تهران قرار گرفته است. این مجموعه در دهه 134۰ با هدف اسکان اقشار با درآمد متوسط و تحصیل کرده تاسیس شد .متقاضیان سکونت در شهرک ا کباتان، افرادی تجددگرا بودند که به سکونت در واحدهای آپارتمانی مدرن تمایل داشتند. محدوده این ش هرک به س ه فاز تقسیم شده اس ت و هر فاز شامل چندبلوک و هر بلوک ش امل چند ورودی اسـت )رفعت ج اه،47،1386(. محدوده مورد مطالعه در این پژوهش فاز یک شهرک ا کباتان است که شامل ده بل وک و در مقایس ه ب ا ف از دو و س ه دارای بالک ن ب وده و س ابقه سکونت در این فاز بیشتر از بقیه است .
مجموع ه مس کونی امیرالمومنی ن در ش هر جدی د پرن د )ازشهرهای جدید حومهای تهران( در سال 139۰ ساخته شده است.مجموعه دارای س ه بلوک مس کونی با نامهای مهس تان، بوستانو گلس تان اس ت ک ه در مجم وع 33۰ واح د مس کونی دوخواب ه را ش امل میش ود. مجموع ه در پن ج طبق ه ب ر روی پیل وت در قالب طرح مس کن مهر) 99 س اله( برای اقش ار کم درآمد جامعه س اخته شده است. هر واحد یک بالکن متصل به اتاق خواب دارد. با توجه ب ه فرم چیدم ان واحدها که به صورت حیاط مرکزی اس ت، بالکن واحدها جهتگیری خاصی ندارند و بسته به جهت قرارگیری واحد مس کونی، متص ل به اتاق خواب س اخته ش دهاند. ایـن مجموعه از آن جه ت انتخاب شـده اس ت که حداقل ویژگیه ای کالبدی و عملکردی را برای مقایس ه با دو نمونه دیگر داش ته باش د. خلاصۀ اطلاعات مربوط به ویژگی مجموعهها در جدول 2 آمده است.

تصویر 5- جایگاه بالکن در سلسله مراتب فضاهای واحد مسکونی)آپارتمان.(جدول۲- ویژ گی های مجموعه های مسکونی انتخاب شده.
شکل بالکن ویژ گی بالکن نقشه محوطه قشر
اجتماعی تاریخ
احداث مجموعه
بالکن دو طرف باز

بالک ن ه ای این مجموع ه عمدتا متصل ب ه فضای پذیرایی اس ت ،ک ه در جبه ه جنوب ی س اختمان
ق رار دارند.عم ق ای ن بالک ن ها از ١8٠cm بیشتر است.v

متوسط
به
بالا

متوسط

به

بالا

1349-1343 مجموعۀ مسکونی بهجت آباد
بالکن دو طرف باز

بالکن ه ای ای ن مجموع ه متصل به فضای خواب و آش پزخانه بوده و عمدت ا در جبه ه ه ای غرب ی س اختمان می باش ند، و عمق آن ها کمتر از 18۰سانتی متر است.

متوسط



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید