صفحات 77 – 9۰
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19

شماره2 تابستان 1393
74747610579

پایگاه دانش دیجیتال معماری: الگوسازی اجزای
وجودی و پیوندهای معنایی در سیستم های ا کتساب
747476429478

دانش آنتولوژیک *
الهام اندرودی**
استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: 18/1/93، تاریخ پذیرش نهایی: 1/4/93(چکیده
ا کتساب دانش معماری با رویکرد شناخت اجزای وجودی و الگوسازی پیوندهای معنایی دستهبندی شده میان عناصر، سعی در پژوهش پیرامون خصوصیات مادی و محتوای مفهومی یک بنا را دارد. این فرآیند میتواند از فن آوریهای هوش مند برای تجزیه و تحلیل علمی بهره برده و با ارایهی الگوی دانش بهعنوان پایگاههای دانش آنلاین یا شناسنامه های تحلیلی دیجیتال، به توزیع، بازیافت و نشر اطلاعات معماری دست یابد. این پژوهش با ارجاء به سیستمهای هوشمند ا کتساب دانش آنتولوژیک، به تهیه پای گاه دان ش با جم عآوری اجزای وج ودی بر پایه لغتشناس ی تخصصی و تعری ف پیوندهای معنایی طبقه بندی شده میان اجزای کالبدی و مفهومی معماری پرداخته است. الگوسازی پیوندهای درونی و برونی با ارجاء به اسـتانداردهای فراداده و با همپوش انی مراجع بالادس ت، زیر مجموعهی پدیدههای تجریدی وابسته به زمان، سبک، فعالیت، یا پدیدههای مادی همانند فاعلین، مکان یا مصالح تعریف ش ده و ب ا کمک نرم افزار ا کتس اب دان ش آنتولوژیک به صـورت ارتباطات میانمتصل ش یء محور ارایه شدهاند. در این پژوهش برای گونههای مختلف معماری ایران در پایگاه دانش مدخل ایجاد شده که در مقاله نمونهای )مسجد جامع اصفهان( تشریح شدهاست. در پایان نمونهسازی پایگاه دانش با تشریح ابنیهی شاخص تاریخی و مدرن، اجزای ساختاری یا بخشهای ساختمانی معماری ایران و همچنین نشر دانش بهصورت آنلاین بر روی شبکه جهانی به بحث گذاشته میشود.
واژه های کلیدی
پایگاه دانش، جزء وجودی، سیستم ا کتساب دانش آنتولوژیک، پیوند معنایی دسته بندی شده.

* بخش هایی از این مقاله برگرفته از دو طرح تحقیقاتی زیر است:
ط رح تحقیقات ی ” شناس نامه تحلیل ی یادم ان ه ا و ابنی ه تاریخ ی ای ران: بررس ی اس تانداردهای جهان ی ف راداده) متادین ا(” ب ه ش ماره
۰1/1/27382، معاونت پژوهشی پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران ،139۰-1391، مجری: نگارنده.
طرح تحقیقاتی بازس ازی س ه بعدی معنایی دیجیتال بم و منظر فرهنگی آن، انس تیتو ملی انفورماتیک توکیو،2۰۰6-2۰13، مجری: کینجی اونو، کیتاموتو آسانوبو، الهام اندرودی، محمدرضا متینی.
.E-mail: andaroodi@ut.ac.ir ،۰21-664۰9696:تلفن: 664۰9696-۰21، نمابر**
78
105476209652

3315476209652

مقدمه
دان ش معم اری ب ر پای ه ی مطالع ات علم ی ب ه تجزیه ی یک بن ا و بس تر قرارگی ری آن ب ه اجـزای تش کیل دهن ده پرداخت ه و ب ا توجـه ب ه ماهی ت عناص ر سـازنده، بخش ه ای دارای صفات مش ترک را در مطالعـه ی ج زء ب ه کل طبقه بن دی می کن د. ام ا یکـی از مهم تری ن خصوصی ات می راث معم اری یعن ی ماهی ت میان دانش ی با صفات به هم پیوسته ی مشترک بین حیطه های مختل ف مـادی و تجری دی، در نتیج ه ی مطالع ه ی ش یوه ی ترکیب اجزای س ازنده ی بنا، محوطه یا بافت هم جوار در بررس ی کل ب ه ج زء به دس ت می آی د. بدی ن معن ی ک ه اج زای تش کیل دهن ده ی ی ک بنا به چ ه ترتیب و با چ ه ماهیتی قاب ل ترکیب با یکدیگرند، به ش کلی که آش کار کننده ی خصوصیات مادی بنا و محتوای مفهومی پنهان در کالبد آن باش ند .
ای ن پژوه ش بهدنب ال ش ناخت دان ش بنی ان مبتن ی ب ر سیس تم های نوی ن تجزی ه و تحلی ل دادهه ا در معماری اس ت و قص د دارد ب ه شناس ایی و طبقه بن دی اج زای وج ودی تش کیل دهنـده ی گونهه ای مختل ف معم اری ای ران و الگوس ازی پیونده ای معنای ی گس ترده ی پدیدهه ای کالب دی و مفهوم ی وابسته به آن با کمک فن آوریهای نوین بپردازد. اجزای وجودی طبقه بن دی ش دهی معم اری در ای ن پژوه ش و صف ات جم ع آوری ش ده از آنه ا در ی ک سیس تم مدیریت دانش الگوس ازی و ذخی ره می ش ود. این سیس تم م ی توان د بهعنوان شناس نامهی تحلیل ی دیجیت ال دان ش مح ور ب رای س اختمان ها تهی ه ش ود ،ویژگی های چند جانبهی معماری را طبقه بندی کند و یا همانند دانش نامهی آنلاین به کسب و نشر اطلاعات معماری دست یابد .در عص ر نوی ن ب ا ن ام عص ر اطلاع ات ه ر حیط هی علم ی ک ه بتوان د دادهه ای قاب ل اعتم اد را اس تخراج نم وده و دان ش قابل قبول را به ش کل سیستماتیک در سطح جهانی ارایه کند، جایگاه توانمندی را بهویژه با کمک ش بکههای جهانی )همانند اینترنت و یا شبکه های مشابه( بهدست خواهد آورد و در نشر علم در دنیا س هیم خواه د ب ود. در این زمینه ف نآوری دیجیت ال ارتباطات و اطلاع ات1 در ده هی اخی ر به اب زار هوشـمندی در رویک رد دانش بنی ان تجزیه و تحلیل، اس تنتاج دادهها و الگوس ازی روابط میان پدیدههای یک حیطه ی علمی تبدیل ش ده اس ت. سیستمهای نوین ا کتسـاب دانش به شناسایی و طبقهبندی هر جزء وجودی ی ک پدیده و در گام بعدی الگوس ازی رواب ط درونی و برونی میان اجزاء و عناصر س ازنده ی آن با علوم وابس ته میپردازد. فرمالیزم2 مورد اس تفاده سیس تمهای ا کتس اب دانش همانن د آنتولوژی3، الگ وی دانش کس ب ش ده را برای کامپیوتر قاب ل درک نموده و به عبارت ی ب ه کامپیوتر هوش م ورد نیاز برای پژوه ش در یک حیطه و فهـم روابط پیچی ده پدیده ها را اضافه می کن د و زیر مجموعه ی ه وش مصنوعی4 ق رار می گی رد )Gruber, 1995( . این سیس تم ها نقش مهمی در ا کتساب و نشر دانش دیجیتال یک حیطه بهویژه بر روی شبکه ی جهانی وب ایفا میکنند .
ا گرچ ه در مقی اس جهانی الگوهای ا کتس اب دان ش مختلفیبر پایهی سیس تمهای طبقهبندی ش ده و هوش مند دیجیتال در حیط ه ی معم اری و ی ا آث ار منقول و غی ر منقول فرهنگ ی موجود اس ت5 ، پژوه ش بالادس ت پیرام ون ش ناخت و تجزی ه و تحلیل روشمن د آث ار معم اری ای ران ش امل لغت نامه ه ای طبقه بندی ش ده، پایگا ه ه ای دان ش دیجیتال و یا دانش نامه های پیش رفته معدودن د. پیچیدگ ی ماهی ت میان متص ل صف ات معماران ه در پیون د با وقایع، اف راد و محیط، عملکرد ا کتس اب دانش معماری را بوی ژه در سیس تم های دیجیت ال مدیری ت مناب ع و داده ه ای معمارانه با چالش مواجه میکند .
اغلب داده های وابسته به معماری در یکی از مهم ترین منابع ده ه ی حاض ر یعن ی اینترن ت در پ ی جس ت وجوی کارب ران ب ه زب ان فارس ی، اغلب در مراجع ی همانند ویکیپدی ا یا وبلا گ های ش خصی یا پایگاه های داده های ابتدایی ش امل ترکیبی از متن و تصویر یافت می ش وند و بعضاً بدون دارا بودن س اختار مش خص تنه ا ب ه ص ورت مت ن توصیف ی ب دون مرج ع از روی یکدیگ ر کپی ش دهاند ی ا ب ا مراج ع کم اعتب ار هس تند. داده ه ای بص ری نی ز ب ا حجم وس یع در پرتال ه ای عموم ی تصویری به اش ترا ک گذاش ته شـده اند اما زمی ن مرجع6 بس یاری از داده ه ای بصری ب ر روی سیس تم های آنلاین مدیری ت مناب ع جغرافیایی همانند گ وگل ارث7 دارای مختص ات و ن ام نادرس ت اس ت. در معماری لغتنامه ی طبقه بندی ش ده ی معتبر به زبان فارسی در دسترس نیس ت و فهرس ت جامعی از آث ار معماری تاریخی ی ا مدرن ایران به صورت شناس نامه ی تحلیلی یافت نمی شود.
نمون هی پایگاه اطلاع ات معماری همانند دانش نامهی تاریخ معم اری ایرانش هر) http://www.iranshahrpedia.ir ( دادههای دس تهبندی ش ده و دارای مرج ع معتب ر از معم اری ای ران ارای ه میکن د. ی ک پای گاه دان ش در س طح بالات ر م ی توان د ب ا ارایه ی پیونده ای معنای ی طبقهبن دی ش ده می ان ه ر ج زء وج ودی معماران ه محت وای می ان دانش ی کالب دی و مفهومی معم اری را الگوس ازی کن د. بعلاوه حجم وس یع داده های برداش ت ش دهی دیجیتـال از آث ار معماران ه نیازمن د جم ع آوری، دس ته بندی ،تفس یر، اس تنتاج و حاش یه نویس ی با کم ک پایگاهه ای دانش یا آرش یوهای دیجیتال است تا در جس ت وجوی پیشرفته، بازیافت سیس تماتیک و به عبارتی نش ر دانش، مورد اس تفادهی حیطه ها و کارب ران مختل ف ق رار گی رد. سیس تم ا کتس اب دان ش معماری ای ران میتوان د ب ه تفس یر دادهه ا همانن د عکس، نقش ه، کروکی و ذخیرهی آرش یو و مس تندات برداش ت ش ده از بناها پرداخته و پایگاه دانش هوشمند و طبقه بندی شده را در اختیار متخصصین حیط ه و کاربران عام قرار دهد. این مقاله به معرفی نتایج حاصله از مطالعات دو حوزهی ا کتساب دانش بر پایهی الگوهای معنایی و ذخی ره س ازی آن با سیس تمهای مدیریت دان ش آنتولوژیک در معماری ایران می پردازد.
15451-139297

1. پایگاه دانش معماری
معماری، دانش ی وابس ته به حیطههای مختلف علوم نظری و صنعتگ ری عمل ی را به محیط مصن وع تبدیل میکن د. از جزییات فنی و مهندس ی و مصالح پیچیده تا وقایع اجتماعی و س بکهای هن ری در خل ق آث ار معماران ه س هیمند. نش ر دان ش معم اری و دادهه ای وابس ته ب ه آن نیازمن د نگاهی هم ه جانبه ب ه معماری اس ت: از خصوصی ات کالبدی ت ا فن آوریه ا، ویژگیهای محیطی و جزیی ات تاریخی. در فرآیند خلق سیس تم ذخیره و ارایهی دانش دیجیت ال معماری، ابتدا شناس ایی اجزای وجودی ش امل عناصر کالب دی و پ س از آن خصوصیات مفهومی ضروری اس ت. گام دوم کش ف روابط میان اجزای معمارانه در ارتباط میان جزء و کل است که به خلق فضا میانجامد. بنابراین در مرحلهی بعدی طبقهبندی و الگوس ازی پیونده ای معنایی میان اج زای وجودی معمارانه به صورت دیجیتال بر پایهی سیس تمهای هوش مند ا کتس اب دانش اهمیت مییابد. این سیستمها که در علوم نوین فنآوری اطلاعات و ارتباط ات با نام آنتولوژی )هس تی شناس ی( ش ناخته میش وند ، دادهی خ ام را در طبقهبن دی ب ه اطلاع ات تبدی ل میکن د و در گام بع دی ب ا دوختن اطلاعات بههم پیوس ته با تعریف پیوندهای معنای ی در جه ت تولی د دان ش گام ب ر میدارن د8. نمونهه ای سیس تمهای مختل ف ا کتس اب و ذخی رهی دادهه ا از ی ک پایگاه دادههای س ادهی جدولی )همانند یک دانشنامهی آنلاین ساده( تا پایگاههای دانش شیء محور میانمتصل )همانند لغتنامههای طبقه بندی شده تصویری( را تشکیل میدهند .
سیس تمهای ا کتس اب دان ش هوش مند در تهیهی آرش یوهای طبقهبندی شده و پایگاههای دانش پیشرفت خود را در تعاریف نوین عل وم کامپیوت ری و هوش مصنوعی براس اس الگوس ازی پیوندهای معنایی اجزای وجودی دامنههای مختلف در سیستمهای ا کتساب دان ش آنتولوژی ک پایهریزی میکنند. آنتولوژی یا هس تی شناس ی از اولین مفاهیم پایه جهت شناخت و طبقهبندی پدیدهها و شناسایی پیوندهای ماهوی آنها است که توسط فلاسفه برای شرح چیستی هس تی مطرح ش ده اس ت9. سیس تم ا کتس اب دان ش آنتولوژیک ،ب ا تعریف ی ک ه از فلس فه وام گرفت ه اس ت، به دلی ل تعریف س اختار طبقهبندی شده و الگوسازی پیوندهای میان اجزاء، برای فهماندن چیس تی پدیدهه ا ب ا زبانه ای فرمال ب ه کامپیوت ر، در عل وم نوین فنآوری اطلاعات و ارتباطات اهمیت ویژهای یافته است. در سیستم ا کتس اب دان ش آنتولوژیک «ای دهی خلاصه» هر پدی ده میتواند در دنیای مجازی توس ط سیس تم با تعریف «پیوند معنای ی» بین این اجزاء قابل شناسایی باشد )Gruber, 1995(.
تعاری ف ارای ه ش ده توس ط سیس تمهای ا کتس اب دان ش آنتولوژی ک مطالعهای روش مند را برای ش ناخت علمی پدیدههای معماران ه پیش روی محقق ان قرار میدهد؛ چرا که ام کان برقراری پیوندهای معنایی وابسته به خصوصیات فیزیکی و کالبدی اجزای معماران ه و ی ا خصوصی ات مفهومی و ادرا ک ی را فراهم می س ازند . بهطور مثال چهارچوب ذخیرهی اطلاعات و پاسخ به سؤالاتی پایه راجع به یک س اختمان را همانند چه زمانی س اخته شده؟ توسط چه کس ی س اخته شده؟ از چه مصالحی ساخته ش ده؟ دارای چه اجزایی است؟ در کجا واقع شده؟ و غیره را فراهم میسازد و یک بنا را به فرد، زمان، مکان و ماده پیوند میزنند .
بدیهی است که هر سیستم دیجیتال از ابزارهای نرم افزاری برای کارآمد نمودن ساختار خود استفاده میکند. نرم افزارهای متعددی برای س اختار دادن به اطلاعات خام بر اساس قالب تعریف شدهی سیستمهای ا کتساب دانش آنتولوژیک با فرمالیزم زبان شیء محور )ک ه هر جزء اطلاعاتی را همانند یک ش ی ف رض میکند و میان آنها پیوندهای بی شـماری برقرار میسازد( موجودند. از میان ابزارهای مختل ف ا کتس اب دان ش، ن رم افـزار منتخ ب ای ن پژوه ش جهت الگوسازی دانش معماری با نام پروتژه) Protégé( 1۰محیط مناسبی ب رای متخصصی ن غیر عل وم کامپیوتری )کـه در ف نآوری اطلاعات ب ه متخصصی ن دامنه یا حیط ه11 معروفند(، پدید م یآورد تا بدون آشنایی با کدهای برنامه نویسی، به طراحی پایگاه دانش بپردازند و بتوانند اطلاعات معماری را در سیستم ذخیره کنند )Noy, 2001(. یک سیستم مدیریت دانش به بازیافت و توزیع پیچیدهتر اطلاعات دس ت یافت ه و قابلیتهای ی فرات ر از جس توجوهای معم ول ب ا کلم ات کلی دی در پایـگاه دادهه ا ب ه وجود م یآورد ) بهط ور مثال جس توجوی ترکیبی برای یافتن یک بنا بر اساس نام معمار+دوره ساخت+مکان+نوع آسیب یا پیوندهای معنایی دیگر(
۲. فرآینـد الگوسـازی دانـش معمـاری بـر پایه سیستم های ا کتساب دانش آنتولوژیک
سیس تم ا کتس اب دان ش آنتولوژیـک میتواند ب رای هر حیطه ،از جمل ه معمـاری، از صف ر طراح ی ش ود. ه ر محقق با جم عآوری لغ ات، درک طبقه بندیهـای موجـود و پیونده ای می ان اج زاء میتواند در این امر س هیم باشد. اما همواره جستوجوی سیستم بالادس ت ب ر پایه لغـات و طبقهبندی قابل قبول که توس ط مراجع قاب ل اعتم اد ملی و ی ا جهانی تهیه ش ده اند ضروری اس ت. اغلب سیستمها میتوانند در یک ابزار یا نرم افزار ا کتساب دانش بارگزاری و توس عه داده ش وند12. اس ـتفادهی مجدد از سیس ـتمهای موجود برای انطباق پایگاه دانش در دسـت طراحی با س ایر سیس تمهای دیجیتال جهت افزایش قابلیت انطباق پذیری ضروری است)Noy, 2001(. به همین منظور این مقاله پیش از ارایهی سیستم ا کتساب دانش توسعه یافته توسط این پژوهش، به مرور مراجع بالادست به عنوان جزء لاینفک فرآیند طراحی می پردازد .
در معماری، مطالعه بر پایه سیس تمهای آنتولوژیک در ابتدا به ص ورت یک لغت نامهی تخصصی، بناها، اجزای تش کیل دهنده و پدیدههای وابس ته را با کمک منابع بالادس ت و مرجع شناس ایی و جم عآوری میکند. در این فرآیند ابتدا خصوصیات معنای لغوی بنا و س پس فهرسـتی از اجزای تش کیل دهندهی کالبدی بنا تهیه

میش ود. در گام بعدی بناها با توجه به خصوصیات اصلی شکلی ،عملکردی و یا مصالح، با ارجاء به لغت نامههای طبقهبندی شدهی بالادس ت یا ”thesaurus“ طبقهبندی میش وند. در مرحلهی سوم مهمتریـن گام عملی ا کتس اب دانش یعنی دوخت ن دادههای پایه ب ه یکدیگر ب ا پیوندهای معنایی آغاز میش ود. پیوندهای معنایی صف ات می ان دانش ی ب ه ه م پیوس ته در معم اری را الگوس ازی میکنند و به دستههای زیر قابل تقسیم است:
کالبدی و درونی )همانند اجزای تشکیل دهندهی کالبدی(
محیطی و بیرونی )همانند مکان، بافت همجوار(
مادی و وابسته به انسان )همانند افراد وابسته به تاریخ بنا(
محتوای ی و وابس ته ب ه زم ان )همانن د س بک بن ا و ی ا اصطلاحات اجرایی(
در تعریف پیوندهای معنایی دس تهبندی شده ی فوق اجزای وج ودی جمـع آوری ش دهی کامل ی فرات ر از صرفاً عناصر تش کیل دهندهی بنا تهیه میشود. این نمونه ها میتوانند نام یک شهر ،میدان، س بک یا سلس لهی تاریخ ی، صاحب منص ب و یا معمار ،و ی ا حت ی نـام ی ک ب اد محل ی یا ی ک گی اه بومی باش د ک ه علت وجودی یک اثر را توجیه میکند. پیوندهای معنایی که بر اساس دس تورالعملهای ملی یا اس تانداردهای توصیف ی جهانی تعریف می ش وند، مجموع هی اجزای وجودی اصلی و وابس ته به بنا را با یکدیگر مرتبط ساخته و دانش بنا را الگوسازی میکنند .

تصوی ر 1- س اختار ا کتس اب دان ش آنتولوژی ک ب رای الگوس ازی پیونده ای معنای ی در معماری ای ران با نمونهی موردی مس جد جام ع اصفهان جهت توصی ف دادهها همانن د تصاویر ،نقشه های معمارانه و غیره.
ب رای درک بهت ر فراین د ا کتس اب دان ش در معمـاری مث ال
تصوی ری یک ی از نمونه ه ای پیچی ده ی می راث معم اری ای رانب ه لح اظ تکام ل کالب دی یعن ی “مس جد جام ع اصفه ان” را درتصوی ر ش ماره ی یک ارای ه کردهایم. ابتدا “مس جد” ب ه عنوان زیرمجموع هی کل ی ی ک “ش یء” ب ا توجه ب ه عملکـرد و ش کل خودو همچنی ن اج زای س ازنده طبقه بن دی شده اس ت. س پس پیونده ای م ادی مانن د فاعل، مکان، داده، اجزاء و پیوندهای تجری دی همانن د صفات، سبک، دوره یا محیط ب رای آن تعریف ش ده اس ت که اجزای وجودی هر پیوند را به بنای مسجد مربوط می س ازد. بهط ور مث ال مس جد جامـع اصفه ان واقع در ش هر اصفه ان ،دارای سبک رازی ی ا خراس انی ،دارای سازنده یا بانی خواجه نظامالملک، دارای همجواری میدان کهنه و بازار یا دارای اجزاء ایوان، گنبدخانه و غیره است .
همانطور که در تصویر یک مش خص اس ت در الگوسازی دانش ارای ه ش ده ب رای مس جد جام ع اصفه ان بر اس اس سیس تمهای ا کتساب دانش، هر نمونه یک جزء وجودی یا ”entity or instance“، ه ر پیون د معنایی یک خصوصیت یا ”property“و هر دس ته بندی یک طبقه یا ”class“ محسوب میشود. الگوی تعریف شده میتواند ب ا داده ه ای بص ری همانن د تصویر، نقش ه یـا کروکی پیون د برقرار نمای د. هریک از ای ن مراحل در ادامه با مروری بر مراجع بالادس ت و ساختاردهی به دادههای پایه معماری در نرمافزار ا کتساب دانش آنتولوژی ک تش ریح ش ـدهاند. توج ه به ای ن نکته ضروری اس ت که تهی ه ی ک پایـگاه دان ش برای ه ر پدیده از جمل ه معماری اب داع از صفر نیس ت و توانمندی هر پایگاه دانش به همپوش انی با مراجع بالادست و استانداردهای توصیفی ملی و جهانی است. بنابراین هر یک از بخشهای سه گانه طراحی و الگوسازی این پژوهش با نقد و بررسی مراجع بالادست آغاز گردیده است.
۲.1. لغت نامه ی تخصصی
اجزای وجودی معماری که در لغت نامههای تخصصی نامگذاری میش وند عمدت اً ش امل عناص ر کالبدی مان دگار س ازندهی یک بنا هس تند. المانه ای معماری ش امل زیر طبقهی س اختار )همانند دی وار( ی ا زی ر طبق ه س طوح )همانن د تزیین ات( و ی ا زیرطبق هی قس متهای س اختمانی )همانن د بادگی ر( مثالهای ی از اش یاء معمارانه هستند. اما از آنجاییکه یک بنا بهعنوان عنصر مجرد قابل شناس ایی نیس ت، پدیدهه ای محتوای ی همانن د فاعلی ن ) بهطور مث ال “خواج ه نظام المل ک” بان ی گنبدخانه جنوب غربی مس جد جام ع اصفه ان در دورهی س لجوقی )پیرنی ا،1372، 42(، ش یوهها و دورهی تاریخ ی ) بهط ور مث ال ش یوهی “رازی” متعل ق ب ه دورهی “س امانیان”، “سلجوقیان” و “خوارزمش اهیان” )پیرنیا ،1369، 143(، ابع اد و اندازهها ) بهطور مث ال “ذرع” یا “ارش” واحد طول ایران دارای اندازهه ای متفاوت در دورههای مختلف همانند 1۰4 س انتیمتر، یا 54.5 سانتیمتر به نقل از میر سید علی جناب )الاصفهان ،13۰3(( و پدیدههای وابس ته محیطی همانند نوع ویژهای از باد )همانند “باد کویر” میبد که سبب پشت کردن جهت بادگیرهای این شهر به سمت جنوب اس ت )بهادری ن ژاد ،1387، 227(( یا جهت ویژه ای از بارش باران )همانند “کج باران”های پاییز و زمستان گیلان که باعث بوجود آم دن ایوان نیمه محصور با دی واره بدون پنجره در جبهههای رو به کج باران در خانههای بومی این منطقه است )خا کپور ،1385، 45((، پوشش گیاهی )همانند ردیف درختان “سرو” یا “چنار” که سبب پدید آمدن مسیرهای خطی در محورهای اصلی باغ ایرانی است )پورمند ،139۰، 56(( و غیره میتوانند در لغت نامههای معماری ذخیره شوند .توج ه ب ه ای ن نکت ه ض روری اس ت ک ه اعتبار ی ک لغتنام ه به تشکیلات تهیه کنندهی بالادست و استاندارد است که یا به صورت سازمان متولی آثار معمارانه یا محققین برجستهی ملی در حوزههای وابسته به مطالعات معماری فهرستی از لغات مربوطه را ارایه میکنند .
مراجع بالادست لغت نامهی معماری در ادامه بررسی شدهاند.
۲.1.1. نقد و بررسی مراجع بالادست
لغت نام هی دهخ دا، فرهن گ س خن ان وری، دایره المع ارف فارس ی مصاح ب، دایرهالمع ارف بزرگ اس لامی موس وی از منابع عم ده ی لغ ات در زب ان فارس ی هس تند. پژوه ش وابس ته ب ه دانشنامه تاریخ معماری ایرانشهر13 اصطلاحات و مفاهیم موجود در مناب ع ذک ر ش ده را گ ردآوری و منتش ر نم وده اس ت )بهش تی ،قیوم ی ،1388(. جهت پوش ش لغ ات معماری تاریخ ی ایران که در لغتنامه های جامع ذکر ش ده گنجانده نشدهاند این پژوهش مراجع مختلفی را به شرح زیر جست وجو کردهاست .
کت ب تاریخ ی همانن د آث ار غیاث الدین جمش ید کاش انی14 بوی ژه لغ ات وابس ته ب ه ان واع پوش ش ها )غی اث الدین جمش ید کاشانی، تکمیل همایون، ناصر ،1367(.
آث ار اس تادکاران برجس ته معاص ر همانن د آث ار محم ودماهرالنقش حاوی لغات وابس ته به آجرکاری )ماهرالنقش ،1381( و ی ا تزیین ات کاش ی کاری )ماهرالنق ش ،1361( و ی ا آث ار حس ین زمرش یدی در مـورد ان واع ط اق )زمرش یدی ،1361( ی ا آث ار اصغ ر شعرباف در کاربندی )شعرباف ،1385(.
مناب ع گردآورندهی اصطلاحات ش فاهی همانن د لغاتی که در بنایی مورد استفاده قرار میگیرند یا بخشهای ابنیه تاریخی همانند نمونهه ای ارای ه ش ده در آث ار اس تاد فقید دکت ر محمدکری م پیرنیا
)پیرنیا ،1369( و دکتر غلامحسین معماریان )معماریان ،1367(.
منابع وابسته توسط پژوهش گران مستقل )فلاحفر ،1389(.
لازم ب ه ذک ر اس ت ک ه ای ن پژوه ش ب ه گ ردآوری اس امی ع ام پرداختهاسـت. توج ه ب ه ای ن نکت ه ض روری اس ت کـه در مراج ع بالادس ت جهانی همانند لغتنامه طبقهبندی شده هنر و معماری یا” AAT” 15، اسامی خاص وابسته به نامهای جغرافیایی )TGN(16، نام هنرمندا) ULAN( 17، و اشیاء هنری) CONA(18 در لغت نامههای مجزا از هم و جدا از نامهای عام جمعآوری شدهاند. در این پژوهش لغات خاص در دستههای جدا از هم جمعآوری شده و بسته به مورد مطالعه برای آنها مدخل ایجاد ش ده اس ت. نکتهی قابل توجه آن است که فرهنگنامه با هدف گردآوری اعلام معماری یا اسم ابنیهی خاص میبایسـت مراجع متعددی از جمله سفرنامههای تاریخی یا متون تاریخی )که بهطور مفصل در مداخل19 وابسته در دانشنامهی جهان اس لام2۰ ارایه شدهاند( را مورد بررس ی قرارداده و اسامی خاص مکانها و یا افراد وابسته به تاریخ بناها را استخراج نماید .
مجموع ه لغ ات گردآوری ش ده در ای ن پژوهش به ش رح زیر در پایگاه دانش برپایهی آنتولوژی به شکل فرمال قابل ذخیره هستند.
۲.1.۲. فرمالی زم لغتنام ه تخصص ی معم اری ای ران در پایگاه دانش معماری
در ساختار یک پایگاه دانش هر لغت وابسته به یک طبقه یا یک دسته در لغت نامهای طبقهبندی شده است و به صورت یک “جزء وج ودی” تعریف می شـود. ام ا پیوندهای معنایی یـک لغتنامه از خصوصی ات تعری ف شـده در لغت نامهه ای بالادس ت وابس ته ب ه زبانشناس ی21 همانن د “معن ی”، “آوا”، “متـرادف”، متض اد” و غی ره تعیین میشود. مرجع اصلی بالادست در این حیطه، پایگاه دانش جامع زبانشناسی با نام گُلد) GOLD(22 است. پیوندهای معنایی تعریف شده در این مرجع بالادست به شکل “ریشه گرفته از”، “دارای معن ی”، “دارای آوای”، “پیونـد تکواژشناسـی”23 ش امل “پس وند ،میانوند، پیشوند”، “پیوند هجا”24، “پیوند رسم الخط”25، “پیوند بن واژه”26، “پیوند لغتشناسی” شامل “متضاد، مترادف، جزء واژگی27، زیرشمول28، فراشامل29” و پیوندهای دقیقتری از این نوع، وابسته به سه طبقهی اصلی “شیء”، “فرآیند”، و “محتوا” هستند.
این پژوهش صفات اصلی فوق الذکر مراجع بالادست را در داخل ابزار ا کتس اب دانش پروتژه برای معماری ایران تعریف کرده اس ت .تصوی ر دو فرمالی زم الگ وی لغات و صفات وابس ته به زبانشناس ی لغات بر پایهی مراجع بالادست را ارایه میکند. همانطور که در این
تصویر پیداست، در واسط کاربر3۰ محیط نرم افزار چهار ستوناصلیدر کن ار یکدیگـر موجودند. س تون اول مرورگر طبقهبندی، س توندوم مرورگ ر صف ات یا خصوصیات، و س تون س وم مرورگـر نمونههااس ت. س تون چه ارم صف ات عنوانبنـدی ش ده ب رای ه ر طبق هرا ب ه ص ورت فیشه ای اطلاعات ی در کن ار یکدیگر چیدهاس ت که میبایست توسـط کاربر با اطلاعات جمع آوریشده پر شود. بهطور مث ال ب رای نمونهه ای ابنی ه مذهب ی موج ود در س تون نمونهها و بن ای منتخ ب “مس جد” در پیوندهای ی همانن د “دارای معنی ،””دارای مترادف”، “دارای ریشهی لغوی” و غیره صفات عنوانبندی شده در فیشهای اطلاعاتی جمعآوری شده اند.
لازم به ذکر اس ت کـه در وارد نمودن اطلاعـات هر پیوند در فیش مربوطه، “معنی” هر لغت از لغت نامههای مرجع جمعآوری شده است و سایر دادهها از مراجع دست دوم به لحاظ اعتبار و سندیت گردآوری ش دهاند. چنین بهنظر میرس د که وجود پژوهش مرجع بالادس ت ملی در ارایهی صفات جامع زبان شناسانهی لغات وابسته به معماری ایران ضروری بهنظر میرسـد. با توجه به اهمیت شیوهی تلفظ یک کلمه این پژوهش آوای هر لغت را نیز بر اساس دستورالعمل مؤسسه بینالمللی زبانشناس ی31 در پیوند “دارای آوای” وارد نموده اس ت.
۲.۲. طبقهبندی
طبقه بن دی گام آغازی ن رویکـرد علم ی در ش ناخت پدیده ه ا اس ت. در لغت نامهه ای سیس تماتیک، طبقه بن دی ب ا ارایـه ی ش بکه پیوندهای دارای سلسله مراتب معنایی برای هر کلمه، به عن وان اب زار مه م پژوهشهای محتوای ی در مستندس ازی، تهیه فهرس ت از روی لغ ات کنت رل ش ده و بازیابی اطلاع ات به ویژه در پایگاه داده ها یا پایگاه دانش نقش دارد .
تصویر ۲- فرمالیزم لغتشناس ی تخصصی معماری ایران در نرم افزار ا کتس اب دانش پروتژه: پیوندهای وابس ته به لغتشناس ی برای نمونهی “مس جد” به عنوان یک بنای مذهبی از زیر طبقه های ساختارهای آیینی و آثار مصنوع منفرد در فیشهایی همانند دارای نام، دارای معنی، دارای مترادف گردآوری شده است.
جس توجوی مناب ع بالادسـت طبقهبن دی معم اری ای ران به دستهبندی بر اساس سبک )پیرنیا ،1369( یا عملکرد )پیرنیا ،1372(
در منابع محدودمنتهی میش ود. ام ا در مراجع جهانی رویکردهایمختلفی جهت طبقهبندی کلی پدیدههای دنیا و دستهبندی خاصهنر و معماری موجود اس ت که مورد اس ـتفادهی ای ن پژوهش بودهاست. یک پایگاه دانش ابزار قدرتمندی برای طبقهبندی حیطههایمختلف در اختیار الگوسازی دانش دامنه قرار میدهد. مرجع بالادست اصلی در طبقهبندی کلی پدیدههای جهان، آنتولوژی با نام سومو 32 )SUMO( اس ت ک ه اجزای وج ودی مرجع خ ود را از لغت نامههایی همانن د وُرد نِ ت )WordNet(33 جم عآوری ک رده و کلی هی کلمات ارایه ش ده در این لغتنامه بس یار بزرگ را دستهبندی میکند. در این لغتنام ه طبقهبندی ش ده، هر جزء وج ودی به دو دس ته مادی و تجریدی تقسیم بندی شده است. هر ساختمان یک شیء مصنوع غی ر منق ول اسـت و ب ا ات اق )فض ا( و س کونتگاه ه م ردی ف اس ت . طبقه بندیه ای بالادس ت عموم ا دس تهبندی اجزای خ ود را ب ر عه دهی متخصصین دامن ه میگذارن د. در حیطهی وابس ته به هن ر و معم اری لغتنام هی طبقهبن دی ش دهی هنر و معم اری با ه دف ارای هی کلمات س اختاربندی ش ده جهت بهبود دسترس ی ب ه اطلاعات در م ورد هنر، معماری و فرهنگ کالبدی توس ط بنیاد گتی34 تهیه و به صورت چاپ شده و همچنین با فرمت قابل خواندن توس ط کامپیوتر )با دارا بودن حق التألیف و نه به صورت منبع آزاد( در اختی ار عم وم قرارگرفتهاس ت35. تع داد ح دودی 245۰۰۰ لغ ت وابسته به معماری و هنر در این لغتنامه به حدود 34۰۰۰ زیر طبقه تقسیم بندی شدهاند. دستهبندی عمومی ارایه شده در این مرجع در نم ودار تصوی ر 3 قابل مش اهده اس ت. ه ر پدیده در ای ن نمودار ب ه هف ت دس تهی فعالیته ا، فاعلی ن، مصالح، اش یاء، س بکها و دورهه ای زمان ی، صفـات کالبـدی و مفاهی م پیوس ته تقس یم شدهاس ت. ابنیهی معماری به عنوان بخش ی از محیط مصنوع زیر مجموعهی اش یاء قرارگرفتهان د. بهطور مثال یک مجموعه همانند «ب ازار» زیـر مجموع هی « مجموعهه ای تج اری»، « مجموعههـا بر اساس عملکرد» و « مجموعهها» از «محیط مصنوع» است )تصویر3(.
ب ا وجـود جامعی ت لغت نام ه ی طبقه بن دی ش ده بالادس ت اِ اِ ت ی) AAT( در پوش ش اج زای وج ودی معماری چ ه در دورانتاریخ ی و چ ه معاصر، وابس تگی آن به زبان طبیعی )انگلیس ی( وصف ات منطق های )معم اری اروپـا و امریکا( مش هود اس ت. برای بسیاری از جزییات معماری مدرن میتوان طبقهبندی مناسب را در این مرجع یافت، بهطور مثال «دیوار» با تعریف «عضو معمارانه عم ودی ب رای تعری ف و تقس یم فضا» به س ه دس تهی« دی وار بر اس اس شکل»، «دیوار بر اسـاس عملکرد» و«دیوار بر اساس بافت و موقعی ت مکانی» تقس یم بندی ش ده و نزدیک ص د نمونه را در پای گاه داده هـا فهرس ت نم وده اس ت. برخ ی از لغات وابسـته به معماری اسلامی نیز در این مرجع فهرست شده است. بهطور مثال مقرنس36 با معنی«ش بکهای از اش کال کوچک و تکرار پذیر سلول وار، ش بیه طاقچه های بدون کف، برخی موارد به صورت کنسول و س ازه ای اما اغلب به صورت معلق و تزیینی، که شکل دهندهی سطوح زیرین طاقها و گنبدها بوده و در معماری اسلامی معمول اس ت». زیر مجموعه ی المان معمارانه ی س طحی تزیینی اس ت .با این وجود برای لغات مختلفی وابسـته به معماری ایرانی مانند عملکرده ای ویژه )زورخان ه، تکیه و یا آب انبار(، مصالح )س اروج ،اندود س یم گل یا آجر پیش بر(، و یا اجزاء و تزیینات )کاش ی هفت رنگ، خط بنایی، رسمی بندی( مدخلی وجود ندارد.
ع لاوه ب ر مراجع بالادس ت ف وق، این پژوه ش به بررس ی و نقد طبقه بندیهای مختلف وابسته به معماری و هنر همانند آنتولوژی بالادس ت س یدا ک س ی آر اِم) CIDOC CRM( 37 برای الگوس ازی دادهه ای وابس ته ب ه می راث فرهنگ ی پرداخت ه و در نتیجهگیری ، دستهبندی با رویکرد کل به جزء به صورت پایه )و نه تفصیلی( برای معماری ایران ارایه نموده است که در ادامه به آن اشاره میشود.
۲.3. تعریف پیوندهای معنایی

تصویر 3- طبقه بندی هنر و معماری ارایه شده در مرجع بالادست اِ اِ تی) AAT(، ساختمان به عنوان زیر مجموعه ی محیط مصنوع دارای دسته بندی مفصل و با جزییات است.
الگ وی اولی هی مف روض ب رای تعری ف پیونده ای معنای ی ،توصی ف کام ل ی ک بنا با ن ام عام )همانند مس جد( و ب ا نام خاص )همانند مس جد جامع اصفهان( است. پیوندهای ابنیه دارای نام ع ام برگرفته از خصوصیات لغتشناس ی همانن د «دارای معنای ،»«دارای مترادف»، «دارای آوای» و غیره اس ت. جایگاه اصلی تعریفپیوندهای معنایی برای بناها دارای نام خاص بوده و در پی پاسخدادن ب ه س ؤالهای پای ـهای «چ ه زمان ی»، «چـه مکان ی»، «چ هکس ی»، «چ ه چی زی»، و «چگون ه» )ک ه در سیس تمهای مدیریتدان ش ب ه ”Wh4“39معروفن د(، قصـد دارد تا خصوصی ات مکانی ،زمان ی، اف راد وابس ته، صفـات و س ـبکها، فعالیته ا، ایدهه ا و جزییات پدیدآورندهی یک بنا را مشخص کند. پیوندهای معنایی در ای ن پژوه ش ب رای طبق ـهی مسـتقل «اشـیاء فرهنگـی خاص »تعریف ش دهاند. هرگروه پیوند معنایی به ی ک طبقه موجود در زیر مجموعهی طبقهی عام «جزء وجودی» وابستهاند.
تعریف پیوندهای معنایی همانند سایر مراحل طراحی یک پایگاه دانش میبایسـت با ارجاء به منابع بالادس ت تهیه گـردد تا قابلیت همپوشانی میان عملکردی سیستمهای مختلف را بهبود ببخشد.

۲.3.1. نقد و بررسی مراجع بالادست
در این مرحله از پژوهش دو منبع اصلی بالادس ت مورد مطالعه جه ت ا کتس اب پیوندهای معنایی نقد و بررس ی ش ـدهاند. یکی از مراجع بالادست مهم موجود در کشور دانش نامهی تاریخ معماری ایرانشـهر اس ت. ای ن دانشنام ه ب رای اج زای وج ودی م ادی و مفهومی معماری حوزهی تمدن ایران مدخل ایجاد و مقالات معتبر پیرامون هر مدخل را به همراه مدارک همانند پروندههای ثبتی بنا به صورت آنلاین ارایه نمودهاست. مداخل دانشنامه دارای هشت دس تهی کل ی همانند ن ام جغرافیایـی، ش خص، روی داد، دورهی تاریخی و غیره هستند. دسته بندی موضوعی مداخل دانشنامهی ایرانشهر در نمودار تصویر 4 موجود است4۰.
دس ته بندی ارایه شده این دانش نامه برای هر مدخل در برخی ش اخهها همانند افراد، س بک، دوره زمانی، مفهوم و اثر با لغتنامه طبقهبن دی ش ده بالادس ت جهان ی مش ترک اس ت. ام ا ب ه دلیل تف اوت ی ک دانش نامه ب ا ی ک لغتنام ه طبقهبنـدی شـده دارای تناقض ات ش اخصی اس ت. همانطـور که گفتهش د اس امی خاص در لغتنام هی طبقهبن دی ش دهی اِ اِ ت ی) AAT( موجود نیس تند ) بهطور مثال مدخل آثار ش اخص همانند پارتنـون41 در لغت نامهی اش یاء هنری یا ”CONA“ فهرس ت ش ده اس ت42(. در حالیکه یکی از اه داف ی ک دانشنام ه، گ ردآوری ش رح موج ود در منابعمعتبربرای نمونههای مختلف آثار معماری است. بعلاوه در این دانشنامهبرخی” اصطلاحات معماری” به اشیاء غیر منقول یا به مصالح اشاره میکنـد )هماننـد آج ر ختای ی( و میتواند از دس ـتهبندی ب ه همراهمفاهیم تجریدی جداشده و زیر مجموعهی اشیاء قرارگیرند .
تصویر 4- طبقه بندی جزء وجودی در دانشنامه ی ایرانشهر: ساختمان به عنوان نمونه در طبقه ی اثر قرار می گیرد.
21907-3482675تصویر 5- چهارچوب مفهومی و پیوندهای معنایی تعریف شده در پایگاه دانش“ CIDOC CRM”. هر طبقه علاوه بر صفات اصلی تعریف شده در این تصویر دارای صفات غیر وابسته ی تکراری نیز هستند که این موضوع کاربر را در جمع آوری اطلاعات دچار چالش می کند.
یک ی از نمونه ه ای ش اخص پایگاه ه ای مدیری ت دان ش می راث فرهنگ ی موج ود در سـطح جهان ی، سیس تم ا کتس اب دان ش بالادس ت “الگـوی مفهوم ی مرج ع کمیت ه ی بینالملل ی مستندس ازی ایک وم” یا 43”CIDOC CRM“ اس ت. ای ن مرجع با زبانه ای برنام ه نویس ی فرمال همانن د ”XML“ ی ا ”OWL“ بر روی اینترن ت در وبس ایت وابسـته ب ه ایک وم) ICOM( موج ود اسـت44. در الگ وی مفهوم ی مرج ع ”CIDOC“ ه ر طبقه ش امل پیونده ای معنایی وابسـته به خود اس ت. به ط ور مثال طبقهی زم ان شـامل پیونـد “از لح اظ زمان ی برابـر اس ت بـا…”، طبق ه ی مکان شامل “مکان قبلی یا فعلی…است”، طبقهی ابعاد و اندازه شامل پیوند “اندازه…است” )تصویر پنج(. در تمامی این پیوندها جـای خال ی “…” ب ا ی ک شـیء منق ول، ی ک ف رد، یک مؤسسـه مانن د یک موزه یا اجزای وجودی دارای هویت میراث فرهنگی پر میشود. یک بنا در ساختار الگوی مفهومی مرجع ”CIDOC“ زیر
مجموعهی “شیء مصنوعانسانساخت” بوده و دارای پیوندهایمعنای ی از جمل ه “دارای عملکرد… ، “دارای صفات…”، “توس ط…تولید ش ده است” باش د. همچنین افراد در این ساختار دارایپیوندهای ی از جمل ه “دارای ح ق و حق وق ب ر روی…”، “مال کقبلی یا فعلی…”، “مالکیت به … وا گذار ش ده اس ت” هس تند. از آنجایی که آرش یو اشیاء موزهای محور این مرجع است، مالکیت ها ی ا افراد وابس ته به نگهداری یک ش یء ج زو مهمترین پیوندهای معنای ی وابس ته ب ه فاعلین هس تند )تصوی ر پنج(. نکت هی قابل توج ه در ای ن مرج ع بالادس ت پیچیدگ ی الگوس ازی پیوندهای معنای ی اس ت ب ه ش کلی که ب رای ه ر طبقه عـلاوه ب ر پیوندهای مس تقیم، برخـی پیونده ای ع ام همانن د “دارای موض وع…
اس ت”، “با…شناس ایی میش ود”، “دارای ظهور بصری…است ،””بر روی…تأثیرگزار اس ت”، “برای…ایجاد انگیزه کردهاس ت” برای طبق ات مشـترک هس تند. ادغ ام پیونده ای اصلی ی ک طبقه با پیوندهای عام در یک سیس تم ا کتس اب دانش بر پیچیدگی درک رابط هی بی ن پیونده ا با ه م و با پدی ده ی مورد نظ ر جهت ثبت صفات در سیستم افزوده و بههمین دلیل کاربران الگوی مفهومی مرج ع”CIDOC “نیازمن د گذران دن دورهه ای آموزش ی در به ره برداری از این سیس تم مدیریت دانش هس تند. با مرور این تجربه در ای ن پژوه ش ب رای ه ر طبقـه پیون د اصل ی مفهوم ی را تعریفنموده ای م و از تکرار پیوندهای ع ام پیچیده خودداری نموده ایم . همچنی ن پیونده ای معنایی وابس ته به اش یاء منق ول با الگوی ارایه شده در این مرجع همپوشانی پیدا کردهاست. اما با توجه به محدودیت این مرجع در توصیف آثار معمارانه پیوندهای وابسته ب ه بناها را از مراجعی که به طور مس تقیم ب رای آثار معماری تهیه شدهاند جست وجو نمودهایم.

تصویر 6- الگوسازی پیوندهای معنایی برای معماری ایران با ارجاء به طبقه بندی پایه .
در یک ی از طرح ه ای بالادس ت ای ن مقاله45 س ه مرجع اصلی جهان ی و ملی جهت جم عآوری صفات بناها در معماری ایران در شناسنامههای تحلیلی معرفی شدهاند: فهرست پایهی دادههای یادمان ها و محوطه های میراث معماری46 وابسته به شورای بین الملل ی موزه ه ا 47 )ICOM( ، توصی ه نام ه ی ایکوم وس در اصول ثب ت یادمانه ا و مجموع ه بناه ا و محوطهه ا48 و دس تورالعمل ثبت آثار ارزش مند فرهنگی تاریخی کش ور. در نوشتارهای قبلی هر یک از صفات منس وب به این مراجع بالادس ت را به تفصیل ارایه نموده و شناسنامه ی تحلیلی حدود پنجاه بنا در ایران را برپایه ی فهرس ت پای ه و تفصیل ی جم ع آوری کردهای م )جه ت مطالع ه جزیی ات رجوع ش ود ب ه )ان درودی ،1392(. هـدف از این مرحله از پژوهش اس تخراج پیوندهای معنایی از میات صفات تش ریحی فهرست پایه و تحلیلی جمعآوری شده و طراحی یک پایگاه دانش ب ر پای هی سیس تمهای آنتولوژی ک اس ت ت ا در ذخی ره و بازیافت
سیس تماتیک داده ه ا ب ا کم ک ف ن آوری اطلاع ات و ارتباط ات ،کیفیت و کمیت فرآیند ثبت، آرشیو و مستندنگاری معماری ایران را بهبود بخشد. پیوندهای معنایی استخراج شده از فهرست پایه و تفصیلی معماری ایران دربخش بعدی تشریح می شوند.
۲.3.۲. تعری ف پیوندهای معنایی معماری ایران و فرمالیزم آن در پایگاه دانش
پیونده ای معنایی تجری دی و مادی یک پدی دهی وجودی در این پژوهش دستهبندی شده و در سیستم ا کتساب دانش آنتولوژی به صورت یک خصوصیت یا ”Property“ الگوسازی شده است .
ش رح خلاصه ای از پیوندهای معنایی تعریف شدهی وابسته به هر طبقه که در تصویر شش ارایه شده عبارتست از:
زیر مجموعههای ” ویژگیهای تجریدی .”
◦ پیونده ای طبق هی “مفهوم پیوس ته” ش امل معرفی تأثیرات تاریخ ی، هنری، فرهنگی، عملکردی، فلسـفی، اجتماعی و فنآوری بنا )با همپوشانی طبقه بندی ”AAT“(.
زی ر مجموعهه ای “صف ت کالب دی” ش امل معرف ی کیفی ت کالبدی، آسیبهای کالبدی و محیطی، خصوصیات محیط طبیعی و شرح همجواریهای بافت شهری )با همپوشانی دستورالعمل ثبت ملی و توصیه نامهی ایکوموس( .
زیر مجموعههای ” کمیتهای تجریدی .”
◦ پیونده ای “زمانی” ش امل تعیین دورهی زمانی، ش روعتاریخساخت، پایان تاریخ ساخت، تاریخ دقیق بهره برداری، و رخدادها درتاریخ ویژه )با همپوشانی فهرست پایه دادهها.(
پیونده ای طبق هی “ابع اد و اندازهه ا” ش امل تعیی ن واحد و وس یلهی اندازهگی ری، ابعاد ط ول، ع رض، ارتفاع، ضخام ت، قطر ،عمق، محیط، مساحت و فاصلهی مشخص )با همپوشانی ”CIDOC CRM“ و طبقه بندی”AAT“( زیرمجموعههای “شیء مادی .”
◦ پیونده ای طبق ه “اج زای وج ودی” شـامل توصی ف ش کل ،ش یوهی سـاخت، ترکی ب بن دی، عملک رد، ان دازه، رنگ، بو و س ایر خصوصیات مشابه یک جزء )با همپوشانی طبقه بندی”AAT“(.
◦ پیونده ای وابس ته بـه فاعلی ن ی ا اف راد وابسـته به بنا ش امل مستندس از، برداشـت کننده، پدیدآورنده، خالق، مش ارکت کننده ،بانی، سازنده همانند معمار، پیمانکار، بهره بردار، مرمتگر، هنرمند همانند نقاش، خطاط، کاتب، کاش یکار، افراد معاصر یا منسـوب به بنا و غیره )با همپوشانی فهرست پایه دادهها و ”CIDOC CRM“(.
تصویر ۷- فرمالیزم سیس تم ا کتس اب دانش معماری ایران با اس تفاده از ابزار پروتژه: پیوندهای معنایی جهت تفس یر بنای خاص )مس جد جامع اصفهان(. نمونه یا“ instance” “منطقه “گشوده شده و به پنجره صفات مکانی همانند نام خیابان، نام میدان، نام محله، مختصات جغرافیایی و غیره متصل شده است و مدخل پنجاه بنا در ستون میانی قابل مشاهده است.
◦ پیوندهای وابس ته به مصالح ش امل ش کل، شیوهی ساخت ،ترکیب بندی و عملکرد )با همپوشانی طبقهبندی ”AAT“(.
◦ پیوندهای منطقهی قرارگیری بنا شامل محدودهی جغرافیایی ،استان، ش هر، موقعیت محلی، خیابان، میدان، مختصات جهانی ،عناص ر ش اخص همج وار ب ا همپوش انی فهرس ت پای ه دادهه ا و ”CIDOC CRM“.
◦ پیوندهای اشیاء منقول و غیر منقول )با نام عام ( شامل فهرست اجزای تشکیل دهنده.
3. نمونهسازی یا تعریف مدخل در پایگاه دانش
سیستم ا کتس اب دانش معماری ایران به صورت طبقه بندی جامع و انتس اب پیوندهای معنایی برای هر طبقه به زبان فرمال برنام ه نویس ی آر دی اِف)RDF( در ن رم افزار پروتژه، س اختار پایه جهت یک پایگاه دانش را فراهم میکند. صفات تعریف شده برای هر بنا پایه و تفصیلی بوده و نیازمند مطالعه ی جامع ابنیه تاریخی و انجام برداش تهای میدانی اس ت. در تکمیل پژوهش وابسته ،شناس نامه ی تحلیلی پایه و تفصیلی حدود پنجاه بنای تاریخی از میان گونه های مختلف معماری ایران )ش امل مس جد، مدرسه ،ب ازار، خان ه، کاخ و کاروانس را( را با مطالعات جام ع کتابخانه ای وبرداش ت های میدانی ارای ه نموده ایم )ان درودی ،1392(. در اینمرحل ه از سیس تم ا کتس اب دان ش طراح ی ش ده ب رای تکمی ل شناس نامه های تحلیلی دیجیتال در پایگاه دانش اس تفاده ش ده اس ت. بدی ن منظ ور ب رای نمونههای موردی برداش ت ش ده در داخ ل سیس تم ا کتس اب دان ش مدخ ل ایج اد )ح دود پنج اه مدخل( و پیوندهای معنایی را بر اساس بندهای شناسنامه های تفصیلی تکمیل نموده ایم .

نتیجه

هـر صف ت تعری ف ش ده توس ط ن رم اف زار همانن د ی ک فی ش اطلاعات ی دارای ماهی ت متف اوت اس ت. ب ه طور مث ال اطلاعات وابس ته به تاریخ بنا یک دادهی زمانی، اطلاعات وابس ته به ابعاد بن ا ی ک دادهی ع ددی، و اطلاع ات وابس ته ب ه س بک بن ا ی ک داده ی توصیفی نوش تاری اس ت. خصوصیت اصلی یک سیستم مدیری ت اطلاع ات انتس اب ن وع داده ب ه یک خصوصی ت یا یک ”property“ است )همانند عددی، تاریخ، متن نوشتاری، کلمه و غیره( است. اما سیستمهای مدیریت دانش دارای یک توانمندی دیگ ر برگرفت ه از زبان های برنامه نویس ی ش یء محور هس تند. هر دس ته اطلاعات جمعآوری ش ده توصیفی میتواند همانند شیء با نوع داده به شکل نمونه یا ”instance“ تعریف شده و پیوندهای بی شـماری با صفات جمع آوری شده در فیشهای توصیفی دیگر برق رار کنن د. بدی ن ترتیب الگوی مطلوب ارایه ش ده ب رای نمونه مس جد جامع اصفهان در تصویر یک در داخل سیس تم ا کتس اب دان ش آنتولوژی ک ب ا کم ک ن رم افزار ش یء مح ور پروتژه توس عه داده می ش ود )تصوی ر هفت(. نام بنا، آوا، اجزاء تش کیل دهنده ،فاعلین، زمان، س بک و اش یاء منقول موجود در بنا در فیش های مربوطه معرفی ش ده اند. بهطور مثال پیوند معنایی “دارای اجزاء خاص” این مسجد را با محراب اولجایتو، گنبد نظام الملک و گنبد تاج الملک )با خصوصیات وابس ته همانن د ابعاد، مصالح، عناصر تش کیل دهنده( مربوط میس ازد. یا مش اهیر تاریخ ی یا معماری همانند سلطان محمد خدابنده، تاج الملک یا اوجینو گالدیری49 ب ه عن وان بان ی یـا مرمتگر در زی ر مجموع ه صف ت فاعلین جمع آوری م ی ش وند. همان ط ور ک ه در تصوی ر هفت مش خص ش ده صف ات مکانی بنا به ص ورت یک پیوند، پنجره دومی را باز می کند ک ه ح اوی فیشه ای متع ددی ش امل ش هر، منطق ه، خیاب ان ،همجواری، مختصات جغرافیایی و غیره اس ت. برای سایر صفات فیشه ای بهه م متص ل مش ابهی وج ود دارد که قابل اس تفاده جهت وارد نمودن اطلاعات است.
فرآین د نمونهس ازی5۰ ی ا ایج اد مدخ ل در سیس تم ا کتس اب دان ش نیازمن د آش نایی ب ا فرآین د طراح ی پای گاه دان ش در نرمافزارهای ی همانن د پروت ژه ب وده و می بایس ت به دق ت کنترل ش ود. در ای ن پژوهش نمونهس ازی ابنیه برداش ت ش ده به دلیل پیچیدگ ی سیس تم ا کتس اب دان ش آنتولوژی ک توس ط مجری ان پژوه ش انجام گرفته اس ت. اما فرآیند تحلیل دادههای برداش ت شده از بناها به ویژه تصویربرداری سیستماتیک و تفسیر عکس ها با استفاده از ساختار فراداده ی دابلین کُور) Dublin Core( بر عهده کارشناس ان برداش ت کننده گذاش ته شده اس ت، بهش کلی که با ش رکت در جلس ات آموزش ی نرم افزار، بـه تنهایی قادر ب ه طراحی پای گاه دان ش تصویـری، تعری ف طبق ات، خصوصی ات و نمون ه جهت تفسیر هر عکس بودهاند و خروجی پایگاه دانش را به شکل فایل اِچ تی اِم اِل) HTML( برای مرورگرهای عام51 قابل مش اهده نمودهان د. پای گاه دان ش تصوی ری در ح ال حاض ر ب رای نیمی از ابنیه ی منتخب توسط گروه برداشت تکمیل شده است52.
ف نآوری نوی ن دیجیت ال هوش مند در ده هی حاض ر ب ا سیس تمهای ا کتس اب دان ش آنتولوژیک ب ه دلیل تعریف س اختار طبقهبن دی ش ده ب رای پدیدهه ا و تعری ف ارتب اط میان اج زاء در عل وم نوین، توس ط نظریه پردازان و دانش مندانی مانن د موزن53 و گروبر54 توسعه یافته و در حیطههای مختلف علوم کامپیوتر همانند سیس تمهای مدیری ت دان ش، وب معنایی55 و ی ا هوش مصنوعی مورد استفاده قرار گرفتهاست. ا کتساب دانش با رویکرد طبقهبندی و الگوسازی پیوندهای معنایی معماری ایران را از نگاه دوطرفه جزء به کل میان عناصر وجودی مادی یا مفهومی اصلی و وابسته مورد پژوه ش ق رار میده د. نگاه ی ک ه عناص ر معماران ه و حیطههای مختل ف وابس ته به چیس تی اثر را در وح دت با یکدیگر ق رار داده و بههم پیوند میزند. نگاه هستی شناسی آنتولوژی که از فلسفه وام گرفت ه ش ده با نگاه فلس فی به جه ان بینی معماری ایرانی همس و است. با این تفکر بنا، ظهور مادی مجموعه پدیدههایی است که به صورت تجریدی هر کدام در اجزای مختلف کالبدی نمایان شدهاند و در عین کثرت با یکدیگر در وحدتند .
پای گاه دان ش معرف ی ش ده در ای ن مقال ه ب رای معم اری ای ران طراحی شده است تا بتواند ماهیت میان متصل یک بنا با پدیدههای م ادی و تجریدی پیوس ته را در محیط مجازی دیجیتال الگوس ازی نماید و بر پایه تجزیه و تحلیل دانش بنیان بنا و دادههای وابس ته را تفسیر معنایی و



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید