صفحات 39 – 52
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19

شماره3 پاییز 1393

کاوشی در نظام مساجد در کاربری زمین شهر و استخراج معیارهای مکانگزینی آن

فرشاد نوریان 1، حجت الاسلام محمدحسین الهی زاده۲، محمدمهدی عبدالهی ثابت3
1 دانشیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2استاد، مدرسه عالیه نواب، مشهد، خراسان، ایران.
3دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده هنر و معماری ،دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله:24/4/93، تاریخ پذیرش نهایی:5/7/93(
چکیده
مس جد بارزترین و نمادی ترین بنای ش هر به شمار می رفته اس ت . اهمیت مسجد در برخی دوران ها ت ا ب دان جاس ت ک ه مدنیت ش هر در قلم رو حکومت اس لامی درگ رو وجود مس جد جامع در آن ش هر ب وده اس ت. به علاوه، عنصر محوری مرا کز محلات همواره مس اجد محله ب وده اند. با این حال، طی س ده اخیر، اتصال و پیوند مسـجد با ش هر در مس یر تکاملی شهرسازی آن از دس ت رفته و مکان گزینی درخور مقام و جایگاهش را در جامعه امروز ایران نیافته است. در این مقاله، بامروری بر اصول طراحی مس جدالنبی و تح ولات مس جد پ س از آن در دوران ه ای مختلف، نقش مسـجد مکت ب اصفهان در حیات شهری مورد بررسی قرارگفته و با مصاحبه با صاحبنظران اسلامی به معیارهای مکانی مسجد پرداختـه ش ده اس ت. این پژوهش سـعی خ ود را مص روف در تدوی ن معیارها و ش اخص های مکانی مس جد به منظور کارآیی در برنامه ریزی کاربری زمین، نیز ش اخص های طراحی ش هری و ملاحظات اجرای ی در طراح ی کالب دی و س اخت بن ای مس جد دارد. در ادام ه، اصول سلس ه مرات ب، مرکزیت ،قلمرو، دسترسـی، تجمع، قبله به عنوان معیارهای برنامه ریزی ش هری و اصول وحدت، تمرکز، تفوق و سادگی را در قالب شاخصهای طراحی شهری و اصل نخستین بنا را در چارچوب ملاحظات اجرایی پیشنهاد می دهد.
واژه های کلیدی
مسجد، شهر، مکانگزینی، معیارهای مکانی.

مقدمه

آیا مس اجد در کاربری زمین از نظام خاصی تبعیت میکنند؟ آیا معیارهایی برای مکان گزینی و طراحی مسجد میتوان تصور کرد؟ آی ا میت وان از مع ارف قرآن ی رهیافتهایی بدس ت آورد ت ا مبنایی برای تدوین ضوابط شهرس ازی برای مکان گزینی مس جد در ش هر باش د؟ اینها از نمونه س والاتی است که در متون شهرسازی ایران پدیدارش ده ام ا دراثـر گسس ت فرهنگ ی و هویتی تحمیل ش ده به جامعه ایران در س ده اخیر، رابطه نظام مندی بین مس جد و رش د در مس یر تکاملی آن برقرار نش ده اس ت. کاربری زمین ش هری یکی از مفاهی م پای ه و اصل ی شهرس ازی اسـت ک ه در حقیقت ش الوده ش کلگیری ای ن عل م را بنی ان مینهـد. کارب ری زمی ن ش هری ب ه معن ای س اماندهی مکان ی و فضای ی فعالیته ا و عملکرده ای ش هری براس اس خواس تها و نیازه ای جامع ه ش هری اس ت . برنامهری زی کارب ری زمی ن در عم ل، هس تهی اصلی برنام ه ریزی ش هری را تش کیل میدهد و انواع اس تفاده از زمی ن را طبقه بندی و مکانیاب ی میکند. ش اخصهای مکانیاب ی فعالیتهای مختلف و س نجههای اختص اص بهین ه زمین ب ه کاربریه ای گونا گون در برنامهریزی کاربری زمین، معیارهای مکانی کاربری زمین هستند .معی ار مکان ی در کاربری زمین، اس تانداردی اس ت که ب ا آن مکان بهین ه ی ک کارب ری در ش هر م ورد س نجش ق رار میگی رد. اس اس تعیی ن معیارهای مکانی کاربری زمین ش هری، مش خصات محلی و احتیاجات س ا کنان ش هر و موسس ات و نهادهای مستقر در شهر و همچنین اس تانداردهای فضایی هر کاربری است. اساس تعیین نیازهای سا کنان و موسسات شهر خود آنها هستند و استاندارهای فضایی برای هر فعالیت نیز بر مبنای میزان فضا یا سطح زمین مورد نیاز آن فعالیت و عملکرد آن معین میگردد .
از س وی دیگ ر، ب ا توج ه به آنکه اساس اً شهرس ازی ب ه معنای آ کادمی ک و تئوری ك آن علم ی اس ت حاص ل رنس انس علم ی ،فرهنگ ی ادب ی و هن ری اروپاس ت و ب ا توج ه ب ه اینک ه مس جد و عملک رد، ارتباط و وابس تگی دوس ویه ی آن با س ایر فعالیت های انس ان همچنی ن وابس تگی فعالیته ای ش هری ب ه مس جد، در گس تره تس لط دول اس لامی ب وده و بخش زی ادی از اروپ ا که مهد ای ن رنس انس می باشـد با ای ن عنصر ش هری به لح اظ وجودی و ماهیت ی بیگانه اس ت، پس طبیعی اس ت که ش رایط و معیارهای مکان ی ای ن عنصر ش هری از نگاه نظری ه پردازان شهرس ازی غرب دور بماند. چنانچه ش اهد آنیم که در هیچ یک از آثار برنامه ریزی ش هری غرب ی ک ه ب ه بی ان ویژگیه ا، اس تانداردها و معیاره ای مکانی عملکردهای ش هری اهتمام ورزیده اند، هیچ نام و نش انی از مس جد نیس ت چه رس د به آنکه در مورد ضواب ط مدون مکانی آن بحث ی ب ه میان آید و این در حالیس ت که با توجه به مطالعات انجام ش ده و ارزیابی دادههای موجود، مس اجد و ویژگی های آن ب ه لحاظ اصول شهرس ازی در شهرس ازی نوین ای ران ، هم از نظر تعداد و هم از نظر ش کل توزیع، در ش رایط مناس بی نمی باش ند .ویژگ ی تقس یمات کالب دی و مفاهیم ی همچ ون محل ه و واح د همس ایگی ی ا مرز محله تنها ش کلی ظاهری پیدا ک رده و در عمل قابل تعریف نیس ت. مرکز محله و مس جد به عنوان عنصر شاخص محلهای رنگ باخته و ظاهراً تنها قرارگیری مساجد در تقاطعهای اصل ی و پررف ت و آم د، از جمل ه ویژگی ه ای اساس ی در انتخ اب مکان اس تقرار مس اجد در نظر گرفته ش ده اس ت)حقیقت نائنی ،138۰، 264(. ای ن رون د ت ا آنجا پیش میرود ک ه برخی از صاحب نظ ران معتقدند اندازه و محل اس تقرار مس اجد مفهوم خود را در ارتباط با دسترس ی و رعایت مقیاس در سلس له مراتب تقسیمات کالب دی کام لاً گم ک رده و مس اجد در موقعیته ای مختلف و در مقابل مخاطبهای گونا گون عمدتاً در یک شکل و عملکرد ثابت س اخته ش ده و ب ه همی ن دلی ل پاس خگوی بس یاری از نیازهای سا کنان محلات نیستند و در نهایت کمتر مورد استقبال سا کنین ق رار میگیرن د. اغلب مس اجد امروزی با نیازه ا و الگوهای رفتاری متنوع و متعارف جامعه در ابعاد فردی و اجتماعی مواجه هستند ک ه ب رای رف ع آنه ا طراح ی و س اخته نش ده ان د، ک ه حاص ل آن تضعی ف ح س آش نایی و تعل ق به م کان در محدوده ه ای تحت پوشش آنهاست )حقیقت نائنی ،138۰، 265(.
01469331

ب ا ای ن ملاحظ ات ض رورت پژوه ش و تدوی ن اص ول و معیاره ای مش خص و م دون ب رای مس جد ک ه ن ه تنه ا نقش ی کانون ی و مح وری در مجموع ه فعالیت ه ای ش هری دارد بلک ه برفعالیت های ش هری دیگر نیز به طور مس تقیم ویا غیرمس تقیم تاثیرگ ذار اس ت ت ا آنجا که حتی جهات توس عه ش هر را نیز معلوم می کند، بوضوح قابل درک اس ت.
روش شناسی
چنانچه در مقدمه ذکر شد، هدف این پژوهش ارائه معیارهایی برای مکان گزینی مس جد است با تا کیدبر رهیافت هایی از معارف قرآنی است؛ ازاین روی در این پژوهش باید دست کم در سه حوزه به جمع آوری اطلاعات مبادرت ش ود، نخس ت متون شهرس ازی ب رای تعریف دقی ق از معیارهای مکانی و خصوصیات و جایگاه آندر شهرس ازی، دوم بررس ی رون د تحولات مس جد از لح اظ فرم و عملکرد از بنا ش دن اولین مس جد در مدینه تا امروز و سوم بررسی قرآن کریم و تفاسیر آن به هدف دست یافتن به رهیافت هایی تا از تبیین آن در حیطه شهرسازی بتوان معیارها و یا دست کم اصولی به منظور تدوین معیارهایی برای مکان گزینی و طراحی مس جد .دربخ ش نخس ت بررس ی از کتابخان ه ای در منابع شهرس ازی بهعنوان روش مناس ب اس تفاده شـده است، در قس مت بعدی نیزب رای تحلی ل تحولات فرم ی و کارکردی مس جد بررس ی کتابخانه ای م ورد اس تفاده ب وده اس ت. درای ن قس مت تا کید ب ر تحولات مس جدالنبی و نی ز مس جد مکت ب اصفه ان ب وده اس ت؛ چرا ک ه تح ولات مس جدالنبی بوی ژه در درزمان حیات پیامب ر ا کرم با نظر و یا تائید آن جناب بوده اس ت که این خود یکی از منابع اس لامی نی ز به ش مار م یرود، همچنی ن برمکتب اصفه ان نی ز از آن روی تا کی د ش ده اس ت ک ه در تاری خ ای ران ب ه عن وان اوج معم اری و شهرس ازی ملهم از اندیشه اسلامی شناخته میشود. بخش سوم را میت وان دش وارترین بخش ای ن پژوهش نام نه اد، چرا که برای بررس ی قرآن کریم و تفاس یر نخس ت می باید رویکردی مسبوق به تائید از سوی قرآن شناسان انتخاب می شد، سپس نتایج بدست آم ده در چارچوب بکارگیری همان روش نی ز باید مورد تائید قرآن شناس ان قرارگی رد ت ا قاب ل اس تفاده باش د؛ همچنی ن از آنج ا که موض وع ای ن پژوهش به صورت مطوی و ضمن ی در معارف قرآنی مطالب ی ذکر ش ده اس ت، نیز مقدم ات ف راوان به ره برداری های ای ن چنی ن از ق رآن کریم با بررس ی کوتاه مدت ای ن پژوهش و نیز معلوم ات پژوهش گران ممکن نب وده، از ای ن روی روش مصاحبه مس تقیم ب ا قرآن شناس ان نیز علاوه بر بررس ی کتابخان ه ای مورد اس تقاده قرارگرفته اس ت. نکته قابل توجه آن ک ه نتایج حاصل از ای ن بخ ش به صورت خام قابل اس تفاده در شهرس ازی نیس ت و نیازمند تحلیلی است تا مطالب مطروح به متون شهرسازی مبدل گردد و این امری است که ا گر بی سابقه نباشد دست کم در متون شهرسازی کم سابقه بوده است، به همین جهت نیز تلاش زیادی را مص روف خ ود س اخته اس ت. حاص ل آن ک ه در این قس مت از روش تدبر موضوعی در قرآن کریم1 برای جمع آوری مطالب از قرآن کریم و همچنین مصاحبه با قرآن شناسان و تحلیل و ترجمه آن به متون شهرسازی استفاده شده است .
نق ش عملکـردی مسـجد در کاربـری زمی ن شهرهای اسلامی
مس جد کان ون تجل ی هوی ت معن وی مس لمانان و مرج ع و پن اه و تکی ه آنان، از صدر اس لام ت ا کنون مهمترین عنصر ش هری و معم اری و مرکز تبلور عالیترین اش کال خلاقیت، ذوق و س لیقه معماران مسلمان بوده است.)حبیبی و اهری ،1377( چنانچه بر اس اس کاوش های تاریخی اولین عنصری که اس لام به شهر افزوده ب ود یعن ی مس جدجامع ب ه ص ورت مهمتری ن رکن مذهبی ش هر درآم د. مس جدجامع معم ولاً در ارتب اط قوی با س ایر عناصر مرکز شهر قرارداشته است )توسلی،1381، 11(.
چنانچ ه ب ا بررس ی تاریخ معم اری دوران پس از ظهور اس لام ،مشاهده میشود که در هر دوره تاریخی، مساجد ضمن بهرهمندی از رشد و تعالی کامل هنرهای دوران خود، از آثار معماری شاخصه ر زم ان به ش مار میرون د، به گون ه ای که همواره از مس اجد بهعنوان جایگاه هنر دوران اسلامی یاد میشود )بمانیان،138۰(.
اهمیت و نقش مس جد جامع در س اختار شهرها چنان بود کهدر توس عه و رشد ش هری موجب تغییر هسته مرکزی شهر می شد .مس جدجامع جدی د و ملحق ات آن: ب ازار و ارگ، هس ته توس عه بع دی را تش کیل می داد.)اعتض ادی ،1377، 2۰( عناصر کالبدی ش اخص در ش هر اس لامی خصوص اً مس جد ب ه علت داش تن بعد عقلانی و معنوی، به ش هروندان هویتَ و اعتباری ویژه می بخش د و تاریخ گواه آنس ت که رس ول خدا )صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِه( در اولین اق دام عمل ی و نمادین در تغییر باف ت اجتماعی- کالبدی یثرب و پایه گذاری مدینۀ النبی، “مسجد” بنا فرمود)بومندصالح ،138۰(.
این نقش در ش هرهای اس لامی تا بدان جاس ت که مش کلات ام ت در این مکان حل و فصل میش ود. چنانچه مس جد جامع ،علاوه بر نقش مذهبی خود، نقش اجتماعی و سیاسی بسیار قوی نی ز دارا ب وده اس ت. در همی ن مس جد اس ت ک ه مس وولیت ها و بحرانه ای دول ت اسـلامی با امت در میان گذاش ته می ش ود و از ف راز منبر همین مس جد اس ت که حکم خلع یا انتص اب کارگزاران دولت اسلامی خوانده میشود و امت نیز رضایت و نارضایتی خود از حکومت مس تقر در ش هر ومنطقه را با ش رکت یا عدم ش رکت در مراسم نماز جمعه اعلام می داشتند)حبیبی ،1382، 42(.
علاوه بر این، نقش فرهنگی مس جد در نظام شهری شهرهای اس لامی درخور توجه اس ت. با توجه به نقش فرهنگی-اجتماعی مس اجد )بخصوص مس اجد بازار( معمولاً فعالیتهایی که بیشتر دارای جنب ه اجتماع ی هسـتند، در اطراف ورودی مس اجد دیده میش وند، مانن د قه وه خانه که ا گرچه در بیش تر م وارد برای این فعالیت ه ا در کنار ورودی، فض ای خاصی در زمان طراحی در نظر گرفت ه نمیش د، ول ی ای ن فضاها ب ه دلیل نی از به چنی ن فعالیت های ی ش کل گرفت و در بعضی موارد این فضاها نش انه ش اخصی از محل قرارگیری مس اجد به شمار می رفت. این فضاها همچنین محلی برای اس تراحت و گفتگویی هرچند کوتاه با اطرافیان، پس از ب ه ج ا آوردن فریض ه نماز بود که تا امروز نیز توانس ته اس ت این نقش را به خوبی ایفا کند )بلیلان اصل و فرمانی سنسری ،138۰(.
همچنین از نقش آموزشـی مسجد در شـهرهای اسلامی نیز در تاریخ مدارکی موجود است، چنانچه تا قرن چهارم که بنا بر منابع تاریخی موجود اولین مدارس دینی در جهان اسلام شکل گرفتند ،مس اجد علاوه بر مرکزیت عبادی، محلی ب رای آموزش علوم دینی نیز محسوب می شد. بعد از این تاریخ نیز مساجد همچنان محل آم وزش ب وده و در برخ ی از آنهـا در کن ار برگ زاری مراس م مختل ف عب ادی و… گاه حج ره های ی مح دود ب رای آم وزش عل وم دینی اح داث میش د و از قرن پنج م مدارس به عن وان نهادهای دینی به یکی از ارکان اصلی ش هرهای اس لامی تبدیل شدند در حالی که ارتب اط بی ن ای ن دو مرکز عب ادی و علمی-مس جد و مدرس ه- در ط ول تاری خ اس لام ب ه ص ور مختلف وج ود داش ته که ه م از نظر عرفان ی و حت ی هـم علم ی و معم اری قاب ل تام ل اس ت. معمولاً بس یاری از م دارس در نزدیکی مس اجد بخصوص مس اجد جامع احداث می شدند )گلیجانی مقدم ،1378(.
عملکرد مسجد، تنها محدود به مساجد جامع نبوده و گستره خود را تا محلات نیز می گستراند. درمسیر تکون شهرهای اسلامی
پس از ظهور اسلام، هموارهیکی از عناصرچندگانه مرا کزشهر و حتی مرا کز محلات، مس اجد بوده اند که معمولاً عنصر مس لط بر س ایر عناص ر مرا کز ش هری بوده اند)توس لی ،1381، 1۰(. چنانچه عناصر تش کیل دهن ده مرک ز تاریخی ش هر ی زد عب ارت از: مس جدجامع ،ب ازار و چهارس وق ش اهی قدی م، حم ام و مدرس ه علمی ه ب وده است.)توس لی ،1381، 42( و یا عناصر اصلی تشکیل دهنده مرا کز محلات شـهر قدیم نائین ش امل: حسنیه، مس جدمحل، آب انبار و بازارچ ه و… ب وده است)توس لی ،1381، 48(. تاثی ر مس جد ب ر ش هرهای اس لامی تا بدان جاس ت ک ه بنابر پژوهش ه ای صورت گرفته عناصر عمده ش هر قدیم زواره را مس جدجامع، میدان بزرگ و کوچ ک و بـازار زواره ن ام برده ان د، ک ه در ایـن می ان، مجموع ه پیوس ته و فعال مسجد جامع، میدان و حسینیه بزرگ و کوچک ،ب ازار و س ایر عناص ر ک ه از طریق گذره ای اصلی ب ا یکدیگر مرتبط ب وده و انتظام فضایی زواره ش کل می دادند)توس لی ،1381، 5۰(. چنانچـه در م ورد طب س نیز از مس جدجامع و مدرس ه ب ه عنوان عناص ر اصل ی ش هر یاد ش ده است)توس لی ،1381، 52(. س منان نی ز از ای ن قاعده مس تثنا نیس ت، چنانچه س اخت اصلی ش هر را هش ت عنص ر اصلی، مس جدجامع، ب ازار، تکیه حم ام، امامزاده ،مس جد س لطانی، تکیه ناس ار و می دان تیرانداز تش کیل می داده ان د، چنانچه مس جد ب ه عنوان عنص ر اصلی مرا کز مح لات نیز در ای ن ش هر ایفای نقش میک رده است)توس لی ،1381، 54-55(. و به همین صورت اس ت در ش هرهای دیگر مانند: کاش ان، ش یراز ،تهران و…)توسلی ،1381، 56-63(.
طب ق آنچ ه ک ه در ای ن بخ ش ذک ر گردی د، چنی ن کش ف می ش ود که در طول تاریخ شهرنش ینی پس از اسـلام، مس جد به عن وان فعالتری ن و مهم تری ن کانون تعاملات و تح ولات در تمام عرصه ه ای اجتماعی-فرهنگ ی و سیاس ی- اقتص ادی حضور بی رقیب داش ته و کانون مدنیت ش هرهای اس لامی را تش کیل داده است.
مروری بر تاریخچه مسجد
1. پیدایش-مسجدالنبی
مس جد النبی دومین مس جد بعد از مس جد قبا و اولین پایگاه عل م و آم وزش در اس لام اس ت . ک ه در زم ان آغاز ش کل گیری به عنوان عمدهترین مرکز فعالیتهای مذهبی، اجتماعی و سیاس ی ایفای نقش کردهَ اس ت. این مس جد اولین کانون بحث و تدریس بوده و پیامبر)صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِه ( و اصحاب دانش مند ایش ان در گوشه و کنار آن به وعظ و نقل آیات قرآن برای مردمی که گردشان حلقـه می زدن د می پرداختند. این رس م در دوران جانش ینان آن حض رت همچن ان معم ول ب وده اس ت و دانش مندان و علم ا در مسجدالنبی و مسجدالحرام و سایر مساجد به تدریس علوم دینی و ای راد خطب ه و موعظه ی م ردم میپرداختند. این س نت بحث و درس همچنـان در جامع ه اس لامی توس عه یافت ه و با گس ترش س رزمینها اس لامی در ای ن قلم رو وس یع، گس ترده میش ود , چنانکه در عصر امام صادق)عَلَیْهِ السَّلَام( مسجد پس از یک سدهاز تک ون خ ود به دانش گاه بزرگ ی بدل می گ ردد که قری ب به 4۰۰۰دانش جو در آن آم وزش مییابن د و طیف وس یعی از علوم مختلفدر آن تدریس می ش ود که تا آن زمان بی س ابقه بوده اس ت )حاجسیدجوادی،1378(.
مسجد پیامبر اولین بنایی بود که به دست مبارک پیامبر)صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِ ه( س اخته ش د. مس تطیلی رو قبله و محوطه ای باز؛ صفه ای برای اصحاب پیامبر که به اصحاب صفه مش هور گش ت .ای ن الگوی ی بود برای تمام مس اجد جهان اس لام. ثابت و اس توار ش د چون س نت پیامبر)صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِ ه( اس وه ی حس نه بود وهس ت. حی اط مرک زی معن ا و مفهوم ی دارد ک ه از جه ان بینی نش ات گرفته اس ت. توجه به درون و درون گرایی و خود شناس ی و خودس ازی برای عروج و دیگر س ازی. حی اط مرکزی از محدوده اقلیم ی عب ور میکن د و ی ک ن وع ارزش و جه ان بین ی را مط رح می کند)ذوالفقارزاده ،1378(.
مس اجد دوران اس لامی نی ز تقلیدی از ش کل مس جدالنبی در مدین ه هس تند )ش کاری ،138۰( چنانچ ه نخس تین مس اجد ب ا نقش ه ی س اده و مصالح بومی چون تنه، شاخه و برگ نخل و گل در ش به جزی ره عربس تان بن ا گردید. س پس برای امنی ت و حفظ حراس ت مس لمانان از حمل ه دش منان و آفت اب گ رم دیواره ای برون ی تقویت گردید و پیش خوانی س تون دار با محلی برای اذان به آن اضافه شد )پورجعفر ،138۰(.
در آغ از اس لام ؛ پیامبر)صَلَّ ی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِ ه( ب ا توجه به فوریت لازم مس جدی برپ ا کردند و لزوم اً تمامی تصمیم گیریهای ش هر 5۰۰۰ نفری مدینه النبی در همین مس جد رقم می خورد. مس اجدبع دی با ایجاد س ازمانهای ش هری بعض ی از کارکرده ای اولیه را ازدس ت دادند و به جای آن کارکردهای دیگری به آنها افزوده شد و تقویت گردید)عرفان ،1378(. منَش ا ش کل گیری مسجد در آغاز تنه ا ی کَ بن ا و آن خانه پیامبر)صَلّ ی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِ ه( ب ود . از خانه پیامبر)صَلّ ی اللهُ عَلَیْ هِ وَ آلِ ه( در مدینه بود که تقریباً ش کل قطعه اولی ه مس اجد به وج ود آمدند . ای ن خانه تقریباً ب ه صورت چهار گوش و در ابعاد 53 در 56 متر بود. بنا از دو فضای اصلی تش کیل میش د : اول فضای باز که قس مت مهم آن بود و حدود 8۰ درصد س طح اصلی را را در برمیگرفت. از همین جا در طراحی مس اجد و س ادگی و س عت یک فضا باز که تا بحال ادامه یافته در نظر گرفته شد . دوم سایبان ها در قسمت جنوبی و جنوب شرقی . کم کم این مس جد به مکانی تبدیل ش د که در آن تقریباً تمامی فعالیت های رس می صدر اس لام انجام می گرفت .مس جد مدینه بعد از تخریب خان ه پیامبر)صَلَّ ی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِ ه( و در همان مکان س اخته ش د .ط رح کل ی آن با تکیه بر دو قس مت س ر پوشَ یده و حیاط غیر س ر پوشیده، تقریبا شکل کلی خانه پیامبر)صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِه ( بود .در ای ن زم ان اولی ن اضاف ات سرپوش یده ک ردن دوقس مت دیگر جانب ی ب ود . بعد از این زمان 4 برج در گوش ه مس جد بنا ش د که متاث ر از بناه ای عص ر خود بود. همی ن برج ها بود که در مس اجد بع دی به ش کلهای متن وع مناره در آم د و حج م نمادین و حتی زیبا شناختی معماری اسلامی شد )کیانی ،138۰(.
از آنچه که ذکرش د و در ادامه نیزاش اره میشود، جایگاه و نقش
مس جدرا در ص در اس لامدر تک ون اولینمس جد تاریخبه روش نیدریافت. مس جد نخس تین عنصری اس ت که با گس ترش کالبدیشهر و افزایش جمعیت آن گسترش مییابد. به عبارت دیگر مسجد از جمله اولین نیازهای شهروندان مدینه به شمار میرفته است. به همین س بب با گس ترش شهر و فزونی یافتن جَمعیت آن، از جمله نخستین خواستهای مردم از پیامبر ا کرم)صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِ ه( به عنوان حا کم جامعه، گس ترش کمی و کیفی مس جد اس ت، همان طور که در روایت زیر به آن اشاره شده است .
ب ا توجه به آنچه ذکر ش د، در یک جمع بن دی اجمالی میتوان اصول حا کم بر معماری مسجدالنبی را برشمرد:
جهت قبله به عنوان اصلیترین محور در ساختمان مسجد
توجه به اقلیم و شرایط محیط مناسب
خودبس ندگی )تامی ن مصالح بوم ی و همخوانی ب ا بناهای اطراف(
درونگرایی )عدم اشراف به بیرون و یا برعکس(
پرهیز از بیهودگی
نیارش )استحکام و توجه به استقامت بنا(
رعایت سلسله مراتب )ورودی، صحن، شبستان(
مردمواری ) اندازهها در مقیاس انسانی(
بهرهگیری از تکنولوژی زمان و مکان
بهرهگیری از فرهنگ و هنر زمان و مکان)مصطفوی ،1383(.
۲. تحول و تثبیت- مسجد پس از مسجدالنبی در ای ن بخ ش ت لاش برآنس ت ت ا نقش مس جد را در س اختار ش هرهای اس لامی بیان گردد. از احداث یا تغییر ش کل ش هرها تا رشد و توسعه آنها، نیز کشف کیفیت الگوی کلی و یگانه شهرهای مسلمان نشین که بر مبنای نقش محوری مسجد پدید می آید.
نخس تین دولت اس لامی در شهر متولد میش ود و با عنایت به آنک ه تش کیل ای ن دول ت برای نخس تین ب ار در “مس جد” حادث می ش ود،)حبیبی ،1382، 42( مس جد النبی-اولی ن مس جد مس لمین- مسجدیس ت در وس ط مدین ه ک ه جای گاه نب وت و خلافت بود، دین و دنیای مسلمین و همه مسایل و وقایع مربوط ب ه مس لمانان در ای ن مرکز حل و فصل می ش د که ب ه بیان دیگر ،مدنیت مدینه برآن اس توار بود)اعتضادی ،1377، 12(. به همین جهت وجود مسجد جامع)مکانی که در آن نماز جماعت و جمعه ب ه عن وان بی ان کنن ده وظای ف و آرمانه ای دول ت اس لامی برپا می ش ود( به یکی از مش خصات اصلی شهر س کونتگاهی به مقام شهر میرسد که دارای جامع باشد. نخستین مکانی که به هنگام فتح یک ش هر س اخته میش ود و یا معبد، آتش گاه و یا کلیس ایی ب دان منظ ور تغییر ش کل می یابد، مس جد جامع اس ت)حبیبی ،1382، 42(.
مس جد جام ع، ع لاوه بر نقش مذهب ی خود، نق وش اجتماعی و سیاس ی بس یار ق وی نی ز داراس ت. در همی ن مس جد اس ت ک ه مس وولیتها و بحرانهای دولت اس لامی با امت در میان گذاشته میش ود و از فراز منبر همین مسجد است که حکم خلع یا انتصابکارگزاراندولت اسلامیخوانده میشود وامت نیزرضایی و نارضاییخود از حکومت مستقر در شهر ومنطقه را با شرکت یاعدم شرکت درمراسم نماز جمعه اعلام میداشتند)حبیبی ،1382، 42(.
دگرگونی و تغییر ش کل مسجد جامع رابطه ای بسیار نزدیک با دگرگونی مفهوم دولت اس لامی، منطقه ای ش دن و محلی ش دن آن دارد. ای ن تغیی ر و تب دل را میت وان در چه ار دوره مش خص از دگرگونی مسجد جامع دریافت:
دوره اول: این دوره،گستره ای بس کوتاه را در صدر اسلام شامل میش ود. در ایـن دوره مس جد صورت ی س اده و ب ی پیرای ه دارد .الگ وی آن مس جدالنبی اس ت. ب ا س ادهترین مصال ح- بخصوص مصال ح موج ود در مح ل- و ب ا معماری ی بس یار نزدیک ب ه بافت پیرامون خود )حبیبی ،1382، 42-46(. چنانچه در صدر اس لام ،مس اجد ترکیب سادهای داشتند. بنای مساجد اولیه بسیار ساده و بی پیرای ه ب ود. مس جد پیغمبـر در مدینه به همان ش یوه ای که خانه ه ا س اخته میش د، یعنی از خش ت و گل درس ت ش ده بود )توس لی ،1381، 11(. ای ن مس جد مکان ی اس ت ک ه در حی ات آن دس تورات به اطلاع امت رسانیده میش ود. مسجد در این دوران محل اس تقرار حکومت اس لامی نیز میباشد. در شهرهای تسخیر ش ده ای ن مس جد یا در م کان معابد قدیمی مس تقر می گ ردد و یا بنای ی س اده اس ت ک ه در کن ار می دان اصلی ش هر برپ ا می گردد .در ای ن دوره مس جد تنها دگرگونی عمدهای اس ت که در س ازمان فضایی-کالبدی شهر اسلامی شده رخ می دهد. چهره شهر عمدتاً همانی است که پیش از این بوده )حبیبی ،1382، 42-46(.
تغیی ر الگ وی ش هرهای مفتوح ه در ای ن دوره، ب ا مکانیابی و اح داث مس جد آغاز میش د. مس لمین غالباً نخس ت در خ ارج از حصاره ای ش هر در اردوگاههای ی مس تقر میش دند. چنانچ ه در تاری خ بخ ارا آم ده اس ت ک ه پادگانه ای اعراب و س پاه اس لام در بخارا)در ربض یا شارس تان( اس تقرار یافت و مس جدی در بخارا بنا نهادند. مس جد مرکز زندگی سیاس ی وعبادی مس لمانان بود و در نزدیکی آن سکونتگاه فرمانروا بنا میشد )اعتضادی ،1377، 14(.
“در واق ع ش هر ب ا ی ک جهت یاب ی دقیق ش روع میش ود … و ای ن چنی ن اس ت آغاز ب ه مس جد…” تعیی ن جهت قبل ه و نقطه مرک زی ش هر، نی زه فرو رفت ه در زمی ن، نم ادی از محوریت جهان هس تی اس ت ک ه هدای ت میکن د و نظ م میبخش د و ای ن نقطه آغاز پی افکندن ش هر اس ت. مسجد و ش هری که برپا میشود، در راس تایی مشترک جهت دارند و ش هر از آنجایی شروع می شود که مس جد پایان یافته اس ت. اما مسـجد خود را از شهر جدا و متمایز نمیکن د،در کن ار آن ب ازار شـکل میگی رد، مس جد و ب ازار فض ای ش هری واحدی را طرح می ریزند که ریش ه در تفک ر وحدت گرایانه اس لامی دارد، چرا ک ه مک ه ه م زیارت گاه ب ود و ه م مرک ز تجارت .الگوی مس جد النب ی در مدینه که مرکز مذهبی و سیاس ی جامعه مس لمانان بود، ا کنون با ظهور دارلاماره در کنار بازار و مس جد به صورتی جدید تکرار می شود )اعتضادی ،1377، 12(.
دوره دوم: ای ن دوره عمدت اً دول ت اس لامی را در زم ان بنیامیه شامل میشود. در عین آنکه مسجد در ربط کامل با دولت اسلامی اس ت ول ی در کن ار خ ود دارلام اره را همزمان ش روع میکن د. بین مس جد و دارلام اره فاصل های اندک وج ود دارد و بس یاری از موارداز طری ق ارتباط ی سرپوش یده دو بن ا به یکدیگر مرتبط میش دند .استقرار جامع معمولاً در ارتباط مستقیم با گذر اصلی و بازار نیز مورد بررس ی قرار میگرفت. ش کل گیری اولین مدارس درکنار مساجد در این دوران رخ میدهد. در این دوره شهر به مکانی اتلاق میگردد که دارای جامع باش د. بودن جامع به معنای حضور دولت اسلامی در بالاترین س طح، در منطقه ای اس ت که شهر برآن نفوذ اقتصادی- سیاس ی و فرهنگی- اجتماع ی دارد )حبیب ی ،1382، 42-46(. در این دوره با مهاجرت مردم به شـهرهای فتح ش ده، محلات ش کل گرفتند و بازارها از مقابل ورودیهای مساجد در محلات و مرکز شهر بنا ش دند. مس لمانان با فتح ش هرهای تمدنهای پیش ین آنها را متناس ب بـا جهان بینی خویش تغییر دادن د و این دگرگونی را همه جا با س اختن مس جد آغاز کردتد، چنانچه در دمش ق که نخستین پایتخت بنی امیه ش د، ابتدا در ناحیه مقدس ش هر مس جدی برپا ش د. در این دوره، مس اجد فضای اجتماعی زندگی شهری بودند و برمبنای نقشی که داشتند، چهره شهرهای مفتوحه را تغییر دادند: نظم هیپودامیک و قواعد شهرهای هلنی محو شد و الگوی نمادین ش هرهای جامع ه طبقاتـی ای ران دگرگ ون ش د، مس جد در فضای درونگ رای خـود در کن ار بازار فعالیتهای زندگی ش هری را س امان میداد چنانچه راس ته بازار از مقابل درهای مس جد شروع میشود و تنگاتنگ آن را در برمی گیرد، در حالیکه فاصله ای متناسب نیز با مرکز حکومت در شهر و محلات داشت)اعتضادی ،1377، 14-16(.
دوره سوم: این دوره عمدتاً مربوط به خلافت عباسیان و تشکیل امپراطوری اس لامی در پهنه ای بس گس ترده از جهان آن روزگاران اس ت. پای ان ق رن اول ه.ق. هم راه ب ا ظه ور حکومت عباس یان با ی اری ایرانیان اس ت. ای ن دوره آغازحکومت فرهنگی- سیاس ی در کل امپراط وری ب ه معنای ع ام و در ایران به معنای خاص آنس ت .در ای ن زم ان، از یکس وی ق درت سیاس ی دولت از ق درت مذهبی آن ج دا میگ ردد و قدرت سیاس ی برت ری خود را بر ق درت مذهبی اعمال میکند- که در دولت س امانی اینچنین بود- و از سوی دیگر نطف ه فرهنگ اس لامی در ایران غ رس میگردد. آنچه ب ه مورد اول برمی گردد، جدایی کامل جامع از دارلاماره اس ت و آنی که به مورد دوم اشاره دارد، شکل گیری مذهب شیعه در ایران است. بازگشت به مفاهیم س لطنت در دولت ساس انی س بب میگردد ت ا در نحوه نگ رش به ش هر تغییرات عمده ای رخ ده د. جامع به عنوان مکان اصل ی اجتماعـات مردمی بکل ی خود را از حکومت ج دا میکند و از ص ورت س اده و ب ی پیرای ه دوره اول و تاح دودی دوره دوم خ ارج ش ده و از نظر ش کلی)مورفولوژی( خود را از بافت پیرامونش متمایز میس ازد. در این زمان هنوز ش هر جایی اس ت که مسجد جامع در آن واق ع اس ت و وج ود جامع کم ا کان به عنوان حضور مس تقیم دولت اسلامی است و تا زمانی که جامع تکون نیابد، به رغم انبوهی جمعی ت و تمرک ز فضای ی مکان، ش هر نامی ده نمیش ود )حبیبی ،1382، 42-46(. در این دوره، مس جد جامع در مهمترین قس مت بازار قرار میگیرد و معمولا راس تههای مهم آن مانند راس ته بزازان ، سراجها، زرگرها، صحافان و کتاب فروشها و نیز مدارس در نزدیکیجام ع بودن د. در ای ن دوره، ب ا پیدایش م دارس و کتابخانهها، کهنخس ت ای ن عناص ر از ملحقات مسـاجد جامع و س پس عناصریمس تقلاما مرتبط با مس اجد بودند. نیز در همین دوران اس ت کهبه تاسی از الگوهای مکه و مدینه درهای مساجد شب و روز باز بودو اش اره میکنند که عده کس انی که وقت خود را در مس جد به س ر میبردند کم نبود)اعتضادی ،2۰(. در این دوره، دیگر تکیه بر جامعنیس ت، بلکه از مساجد سخن به میان میآید، بدان معنا که نظام مساجد در شهر درحال شکل گیری است نه تنها وجود جامع .
دوره چه ارم: ای ن دوره عمدت اً به ظه ور دولته ای قدرتمند محل ی در دل امپراط وری ب زرگ عباس ی بازم ی گ ردد. ب ه رغ م حضور خلیفه عباسی در این دوران و وجود ظاهری دولت متمرکز اس لامی، می بای د از دولت ه ای اس لامی ن ام ب رد. در ای ن دوره ش ریعت اس لامی بنا به مصالح حکومت های محل ی و منطقهای ،تغییرات عمده می یابد و بیش از پیش رنگ و بوی محلی و منطقه ای ب ه خ ود میگی رد. چنی ن دگرگونی هایی اس ت که در ش کل و توزیع مس اجد، تغییراتی بنیادین آش کار می شود. جامع و به تبع آن دیگر مس اجد، بیش از آنکه محلی برای عبادت باش ند، مکانی هس تند ب رای خودنمای ی حکومت ه ا. ظاهر پرش کوه و معماری های به یادماندنی، در س اخت مس اجد نقش ی اساسی می یابند .
ب ه تب ع این دگرگونی، ش هر نی ز دچار تح ولات بنیادی ن میگردد .مح لات برمبن ای جدای ی قوم ی و ن ژادی و فرهنگ ی و مذهب ی و… برپ ا میش وند و هر محله مس جدی منحصر ب ه خویش دارد .مسجد)مس جد مح لات( و در ج وار آن مدرس ه، در ای ن دوره مقر آن دس ته از علما و مردمانی می گردد که با رجوع به صدر اس لام و پرداخت ن ب ه امورمذهبی، علوم الهی و معارف اس لامی، به عنوان نهاده ای ضدق درت در مقاب ل حکومته ای محل ی ب ه مب ارزهمی پردازند و در پی کس ب قدرت سیاس ی هس تند. تش کیل دول اسلامی در این دوره و جدایی آرمان ها و وظایف مذهبی از اهداف سیاس ی، ش کل گیری مح لات در خود، بیگان ه از یکدیگر و همراه ب ا روس تاهای هم کی ش، هم فرقه و ه م نژاد و… س بب می گردد تا ملا ک تعیین ش هر، براس اس داش تن جامع از بین رود. به بیان دیگر در این دوره هرش هری می باید جامع داش ته باشد ولی هرجا ک ه جامع داش ت مقام و موقع ش هری پیدا نمیک رد. در این دوره مس جد ب ه عن وان مرک ز عقیدت ی- سیاس ی نق ش عم ده ای پیدا ک رده و در ج وار خود م دارس و مکاتب عم ده ای را ایجاد می کند .از جامع ه الازه ر در قاه ره، جامعه الزیتون و تا م دارس نظامیه در ای ران و… هم ه و همه مکانهایی میش وند ب رای تبلیغ و ترویج تفاس یر متفاوت ی که دولت ها محل ی و متفکرین وابس ته به آنها از ش ریعت اس لامی دارند. در همین مدارس و مکاتب است که برای اولین بار دول اس لامی به نظریه پردازی و مشروعیت بخشیدن به خود می اندیش ند)حبیبی ،1382، 42-46(. در این دوره، الگوی مس جدالنبی که مرک ز تحولات سیاس ی- اجتماع ی و اقتصادی-فرهنگ ی مدین ه ب ود، از ق رن س وم ه.ق. ب رای جامع ه پیچی ده مسلمین در تمدن اسلامی به شکل سه عنصر متمایز جامع، ارگ و ب ازار در پیون د ب ا یکدیگ ر میدان ی را پدید می آورند ک ه موجبات اتص ال کالب دی این س ه را فراه م می کند و آن هم ب ه گونه ای که در ای ن میان مس جد، عنص ر تعیین کنن ده بود. اهمی ت برگزاری مراس م نم از جمع ه موجب گردید ک ه در آغاز در هر ش هر تنها یکمس جد جامع بنا ش ود که منبر حکومت به آن تعلق داش ت. اینجام ع به عنوان بزرگ ترین مس جد ش هر، نقش مرک زی برای کلیه فعالیته ای ش هری را داش ت، ام ا ب ا توس عه و تع دد مح لات ،مساجد محلهای شکل گرفتند تا حدی که تعدد مساجد شهرهای بزرگ زبانزد بود چنانچه در سال 1۰12 میلادی در شهر قاهره قدیم یا فس طاط ،83۰ مس جد وجود داش ت و همچنین است در مورد بغداد که دارای 27 هزار مسجد و محراب و اما کن متبرک بود، اما فقط دو جامع داش ت، یکی س مت راس ت دجله و دیگری سمت چ پ آن. مس اجد ب زرگ ش هرهای پرچمعی ت مس لمان نش ین ،مح ل ان واع تجمعه ا ب ود. از درس وبحث ت ا گپ زدن و کس ب و پرا کندن اخبار و حتی تجمعهای ش بانه، چنانچه در قرن چهارم ه.ق در ی ک ش ب بی ش از ص د مجم ع مختلف در مس جد جامع قاهره برقرار بوده است )اعتضادی ،1377، 16(.
3. تکامل و اعتزاز-مکتب اصفهان
ب ا ب ه ق درت رس یدن دول ت صف وی حی ات عملی ش یعی به اوج خ ود رس ید. مکتب اله ی اصفهان که جمع بن دی از حکمت مش اعی و حکمت عش ق س رخ س هروردی بود در چنین شرایطی امکان بروز و ظهور یافت و متفکرین و اندیش مندان بیش ماری را در عرصه های مختلف فقه ؛ تفسیر ؛… و به ویژه حکمت و فلسفه عرضه داش ت. س یر مش ابهی در معماری و شهرس ازی این دوران اتف اق افتاد و با جمعبندی س بک های پیش ین مکتبی در عرصه معماری و شهرس ازی به وجود آمد ک ه مبتنی بر تفکر مکتب الهی اصفهان و در جستجوی پیاده کردن تعالیم آن در عرصه بنا و شهر ب ود. در حالیکه عالم مثال یکی از ارکان تفکر مکتب الهی اصفهان را تشکیل میداد مکتب اصفهان در معماری و شهرسازی در صدد تحق ق صورت مثالی و س رزمین خیال بر زمین ب ود. همان هدفی که هنرهای دیگر مانند نقاش ی نیز دنبال می کردند. چنین تلاش ی را در س طوح مختلف معماری و شهرس ازی می توان مشاهده کرد از خانه و کاخ گرفته تا مدرسه و حمام و باغ و در این میان مسجد به عنوان اصلیترین عنصر شهری و کانون تبلور برترین استعداد ها و ذوق ه ا و بارزتری ن نمونه های عینیت بخش یدن ب ه این تفکر را بی ان میکن د . بیان ی در قالب خاص-مس جد- ک ه پیامش پیام مکتب است)حبیبی و اهری ،1377(.
ب ا ظه ور حکوم ت صفوی ه و بن ا نه ادن مکت ب اصفه ان ،براهمیت مسجد به مراتب افزوده شده و مسجد مظهر آرمان های تش یع و عام ل معرف ی و ارائ ه آن نی ز می گ ردد )حبیب ی و اه ری ،1377، 24(. بدی ن ترتی ب مس اجد ب ه تعداد زیاد در س طح ش هر س اخته شده و یا در محل مس اجد قدیمی بازسازی میشوند. نه تنه ا در مقی اس ش هر و مرکز آن، بلک ه در هر محل ه و حتی کوچه .مس جد اغل ب ب ه تنهایی ق رار می گی رد و گاه با عملکرده ای دیگر تلفی ق میش ود،زمانی با مدرس ه ک ه کانون آموزش علوم اس ت و به طور یکپارچه س اخته می ش ود، زمانی با امازاده و مدفن بزرگان ترکی ب میش ود. به ه ر رو به دلیل تنوع عملک ردی، تنوع فضاییمس جد آن را از دیگ ر عناص ر عموم ی ش هری متمای ز و جایگاه آنرا در زندگ ی ش هری اعتلا می بخش د. در واقع مس جد رک ن زندگیشهری و واژگان و اصول و قواعد آن، کاملترین تبلور اندیشه هایمکت ب اصفه ان در شهرس ازی اس ت )حبیب ی و اه ری ،1377، 25(. از همی ن روس ت که مس جدی که در قلم رو مکتب اصفهان بن ا نهاده میش ود، همه مناس ك حـج را در کالبد مس جد متجلی می کن د و نی ز مبتنی بر هندس های ش کل میگیرد که ا گ ر نگوییم مق دس؛ هندس ه ای پنه ان اس ت .که ریش ه در اعداد رم زی و بار معنایی و نمادین آنها در تفکر مکتب اصفهان دارد و همینطور هر عنصر مسجد تلاشی است برای عینی کردن صورت مثالی موجود در عالم خیال )حبیبی و اهری ،1377، 24(.
مس جدی ک ه در چارچوب مکتب اصفهان س اخته می ش ود ؛ در دوره صف وی ب ار حکم ت و اندیش ه و هزار رس اله را در س اخت مس جدی مانند مس جد ش یخ لطف الله به کار میگیرد و در دوره قاجار بار حکمت و اندیشه هزار و دویست ساله را در بنای مسجد آقا در کاشان به کار می بندد )حبیبی و اهری ،1377، 24(.
در ای ن مکت ب، تمام ش هر برمبنای یک نظ م کیهانی مقدس بن ا میش ود، چنانچ ه در قال ب ای ن نظم مق دس، تمام مس جد رو به قبله س اخته ش دهاند. در مس اجد بزرگ و دارای اهمیت در س طح ش هر ی ا محل ه، تمام بدنه مسـجد رو ب ه قبله ش کل گرفته اس ت، نیز در مساجد دیگر )مانند مس اجد موجود در بافت بازار و یا مس جد ش یخ لطف الله در مجاورت میدان نقش جهان( که بنا ب ا بدن ه مجاور منطبق ش ده ولی فضای اصلی مسجد-شبس تان اصلی- رو به قبله شکل گرفته و دسترسی به آن نیز در جهت قبله طراحی ش ده است)حبیبی و اهری ،1377، 33(. در این مکتب ،مساجد غالبا نخستین عنصر از مجموعه بناهای شهری است، که در سطح محلات ساخته میشدند )حبیبی و اهری ،1377، 25(.
در مکتب اصفهان مس اجد بر حس ب موقعیت و عملکردش ان در مقیاس شهر، نیز نقشی که در حیات شهری عهده دار بودند به چهار گروه قابل تفکیک هستند:
مس اجدی ک ه عملکـردی در مقی اس ش هر دارن د و ن ه تنها محل برگزاری نماز و آیینهای عبادی، بلکه انجام امور حکومتی ،تش ریفات، بارع ام و … هس تند. ب ا توج ه ب ه ای ن جای گاه، ای ن گون ه مس اجد در مرکز ثقل ش هر، در مجاورت کاخ ه ای حکام و در کناره میدان اصلی ش هر و متصل به بازار ش کل می گرفتند. چنین مس اجدی ن ه تنه ا در دو ی ا چند بدن ه از باف ت مجاور خ ود جدا می ش دند، بلکه در بدنه ای که ورودی اصلی قرار میگیرد، حضور و موقعیت خود را در س طح ش هر با تعیین کالبدی اعلام می کنند .مس جد جام ع، مس جد امام، مس جد ش یخ لط ف الله و … از این گ روه هس تند. و در مسـجد ام ام و مس جد ش یخ لط ف الله نکت ه جالب توجه نحوه ی تلفیق بدنه بازار دور میدان با فضای ورودی اصلی مسجد است که به ترتیبی دقیق تلفیق شدهاند .
مس اجدی ک ه در پیرام ون مح ور اصل ی و س اختار اصل ی ش الوده ش هر ق رار میگیرن د. ای ن مس اجد، ع لاوه بر مح ل اقامه نم از، م کان تجم ع و دیگر فعالیت ه ای اجتماعی بوده اس ت. در مجاورت این مس اجد معمولاً بازار، س راها و کاروانس راها و حمام و… جای می گیرند.
مس اجدی که عملک رد اصلی آنها برگزاری نم از و آیینهایعب ادی اس ت و مح دوده عملک رد آنه ا ب ه کوچه ه ای مس کونیمحدود میش ود -که تعداد بس یاری از این نوع مس اجد در ش هر وج ود دارن د- و یا گذر بازار که صن ف خاصی را در خود جای دادهاس ت -که به تبع عملکرد آن فقط در بازار موجود اس ت- محدود میشود. این مساجد با یک ورودی تعریف شده و بخصوص وقتی در بدنه بازار جای می گرفت، فاقد فضای باز داخلی نیز هست.
مس اجدی ک ه عملک رد آنه ا در مقی اس محله یا بخش ی از ش هر اس ت و علاوه بر برگزاری نماز غالباً بخش ی از مجموعه وس یع ت ر مدرس ه ؛ بازارچه و… هس تند. این مس اجد در مرک ز محلات و در مجاورت راس ته های اصلی ق رار گرفته و نقش مرکز فعالیتها را در س طح محل ه ایفا می کردن د. عناصر خدماتی پیرامون مس جد ،موقوفه های متعلق به مس جد بود که امور مسـجد با پش توانه آن اداره می شد )حبیبی و اهری ،1377، 3۰ و31(.
روش ساخت
همه مس اجد رو به قبله س اخته ش ده اند . در مساجد بزرگ و دارای اهمیت در س طح ش هر یا محله , کل بدنه مسجد در جهت قبله ش کل گرفته اس ت . در مساجد دیگر مثل مساجد موجود در باف ت بازار و یا مس جد امام و مس جد ش یخ لط ف الله در مجاورت میدان نقش جهان، کل بنا با بافت مجاور منطبق ش ده اس ت اما دسترس ی ب ه فضاهای اصلی مس جد با چرخش ص ورت می گیرد ،ب ه ترتیب ی ک ه فضاه ای اصل ی در راس تای قبل ه جه ت می یابند )حبیبی و اهری ،1377، 33(.
مکت ب اصفه ان در شهرس ازی از دس تور و قواع د مش خص و معین ی تبعی ت میکن د، ک ه مس اجد نی ز ن ه تنه ا از آن مس تثنی نیس تند، بلک ه ب ه دلی ل اهمیت و جای گاه و نقش مح وری که در زندگ ی ش هری ایف ا میکردند، ای ن قواعد و دس تور درم ورد آنها از صراحت و ش فافیت برخوردار است. به عبارت دیگر مساجد محل بروز تام این قواعد و دستور هستند که به برخی از آنها که مناسب با موضوع است، اشاره می گردد:
اصل سلسله مراتب: بر مبنای این اصل هیچ فضای شهری ،بنا یا معماری را نمی توان فار غ از مراتب بالاتر و پایین تر خود ایجاد کرد. هر فضای شهری، بنا یا معماری در مکان سلسله مراتبی خود است که معنا می یابد و خارج از آن تعریف، تهی می شود )حبیبی ،1382، 1۰4(. چنانچ ه در همی ن بخ ش ذک ر گردی د، مس اجد در مکتب اصفهان کاملا از یک سلسله مراتب روشن چهارگانه تبعیت می کنند و منطبق با آن بنا می شوند.
اص ل وحدت: فضای ش هری در انقب اض خود و در مجموعه همبس ته اش، روی ب ه وح دت دارد و یکس انی، روی ب ه ترکی ب دارد و همگونی. در این جمع شدن و همسانی، کل دارای هویتی یگانه می ش ود و ش خصیتی خاص ارائه میده د )حبیبی ،1382، 1۰4(. چنانچ ه مس اجد نی ز ب ا مجموع ه پیرام ون خوی ش، عروج انسان را تداعی میکنند.
اص ل تمرکز: متمرکز ش دن فضاهای ش هری، اعتباری خاصبدان می بخشد و آن را از دیگر فضاها متمایز میکند. بدین ترتیبه ر فض ا با نح وه تمرکز اجزای ش، تعریفی خ اص می یاب د و هویتیمس تقل )حبیب ی ،1382، 1۰4(. چنانچ ه در مجموعه ه ای مرا کزش هری از می دان نقش جه ان گرفته ت ا مرا کز محلات خ رد، تمرکزاجزای فضا بر مس جد، آن را از س ایرین متمایز و برجس ته می کندوبه تمام فضا، هویتی ویژه می بخشد.
اص ل تجم ع: جم ع ش دن عناص ر متف اوت در ی ک م کان خ اص، مفهوم ی وی ژه ب دان م کان میبخش د؛ مفهوم ی ک ه از چارچ وب م کان خ ارج میش ود و هویت ی فضای ی ب ه م کان می بخش د )حبیب ی ،1382، 1۰4(. هما نط ور ک ه ذک ر ش د، اصل تجمع با س اختن انواع خدمات عمومی و کاربریها مانند آب انبار ،حمام، بازار، مس کن، کاروانس را، قصر و… در مورد مساجد، کاملا رعایت می شده است.
اص ل قلم رو: ه ر فضای ش هری از ذره فضا )مس کن( تا کلان فض ا )ش هر( حریم ی خاص خ ود دارد؛ حریم ی که دامن ه درون را ب ه بی رون می گس تراند و مح دوده ای خ اص از ب رون را متعل ق درون میکن د. قلم رو مکانی میش ود ک ه در آن، خ ودی و بیگانه بازش ناخته میش ود )حبیب ی ،1382، 1۰5(. همان طور که هریک از انواع مساجد در مکتب اصفهان، معرفی شدند، برحسب قلمرو تحت پوشش، نقش میپذیرند .
اصل سادگی: خلوص و صراحت فضای شهری-مکان، درک س ریع آن را فراه م م یآورد. ب ی پیرایگی فضای ش هر، آش نایی با آن را ممک ن میس ازد )حبیب ی ،1382، 1۰5(. همانطور که بنای کالبدی مساجد در این مکتب از چنان سادگی و خلوصی برخوردار اس ت که هیچ کس با دیدن کالبد مس جد، هیچ تصور دیگری جز مسجد و عبادتگاه مومنین ندارد.
ویژ گیهای جایگاه مسجد در شهر
براس اس پژوهشه ای انج ام ش ده در چن د ده ه گذش ته در خص وص مس اجد و موقعی ت آن از نظ ر شهرس ازی در ش هرهای که ن و مح لات ب ا ارزش گذش ته ک ه اجمال ی از آن در ای ن فصل بیان گشت، ویژگیهای زیر را می توان در خصوص جایگاه مسجد در شهر برشمرد:
در بافت ه ای قدیم ی ش هرها ب ه وی ژه ش هرهای حاش یه کوی ری ای ران، ش هر از ی ک مجموع ه ب ه ه م پیوس ته و ب ا ی ک تقس یمات کالبدی مش خص بوج ود آمده و مح لات دارای مرکز ب ا تعری ف مش خص ب وده اند. مرک ز محله ب ا عناصری ش اخص همچ ون مس جد، حس ینیه ی ا میدانچ ه نم ود یافت ه، تمام ی راهه ای اصل ی و فرع ی ب ه ای ن مرک ز منته ی می ش ده اس ت )توسلی،1381، 1۰(.
وس عت محل ه و موقعی ت قرارگیری مس اجد به ش کلی بوده ک ه مجموع ه محل ه را تحت پوش ش ق رار داده، ام کان بهرهگیری از مس جد از تمام ی نقاط محل ه به راحتی امکان پذیر بوده اس ت ) توسلی،1381، 1۰(.
مس جد جامع به عنوان نماد شهر و با عملکردهای مختلف ،مجموعه ش هر را تحت تاثیر خود قرار داده و س یمای آن با تفاوتیاساس ی نس بت ب ه دیگر مس اجد، عظم ت و ش کوه بن ا را جلوه گرمی سازد)حبیبی ،1382، 42(.
نمای مسجد به عنوان ویژگی بصری مهم در درک فضای شهریو ادرا ک مکان ش ناخته ش ده، در خوانایی و هویت بخشی به شهر یامحلات شهری نقش اساسی داشتهاند)حقیقت نائینی ،1379(.
س ازگاری مس اجد ش هری با کاربریهای پیرامون آن از جمله ویژگیه ای مه م اس تقرار مس اجد در مح لات قدیم ی محس وب میش ده، به طوری که مس جد ضمن قرار گیری در کنار حس ینیه ،یا معبر یا فضای باز اصلی محله با کاربریهایی همچون حسینیه ،حمام، مسجد و آب انبار همجوار بوده است )حبیبی ،1382، 49(.
رعای ت مقی اس و تناس ب از جمله خصوصیات بارزی اس ت ک ه بس یاری از مس اجد در بافته ای قدیم ی واج د آن بودهان د )حقیقت نائینی ،1379(.
وج ود گنب د و مناره در مس اجد جامع و بس یاری از مس اجد محله ای به عنوان یک نش انه و عامل شناس اندن این مرا کز مورد تایید و تا کید بوده است)اعتضادی ،1377، 1۰(.
مساجد محله ای از ویژگی سادگی در سیمای بیرونی آن بهره ب رده، با بافت پیرامونی خود پیوس تگی کامل داش ته اند )توکلی و



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید