صفحات 47 – 64
34289173660

نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19 شماره4 زمستان 1393
75997311654

پویش شهر، شهرگرایی و شهرنشینی در قرون سوم تا
پنجم هجری در ایران

حمید رضا پارسی*
استادیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: 2/11/92، تاریخ پذیرش نهایی: 13/11/39(
چکیده
ایران در قرون س وم تا پنجم هجری، شـاهد یکی از دوره های رونق شهرنش ینی اس ت. شهر این دوره ،شهر تجاری، دارای قابلیت تولید صنعتی و فضای شهر تبلور حضور فعال گروه های زنده اندیش است .
در خص وص چگونگـی رون د و تش کل فضای ی آن، مباحث ات فراوانی بوده و هس ت. ه دف این مقاله تبیین آن از طریق تحلیل پویش های عمومی توسعه شهرنشینی و شهرگرایی و تبیین ساختار و مفهوم ش هر اس ت. روش این بررسی روش تحلیل سیس تمی – تاریخی اس ت. مباحث اصلی در این تحقیق ،بررس ی رویکردها و روند تدارکِ تولید مازاد، تحول سیس تمی متعادل نیروهای حکومت محلی با بازار ،اصناف و سایر بنیانهای اجتماعی آن، توسعه روند شهرنشینی، توسعه شهرگرایی و مهم ترین یافته ،معرفی ملازمت روند شهرنش ینی و ش هرگرایی اس ت که رش د ش هر آزاداندیش در قرون س وم تا پنجم هج ری ممک ن کرد. این ش رایط در دوره غزنویان و س لجوقیان با چالش مواجه شـد: الگوی سیاس ی ح کام محل ی و جانب داری از خلف ا، نابودی اس تقلال نس بی اصن اف، منازع ات فرس اینده گروه های خردگ را و جنبشه ای اجتماع ی مردمی با خ ود و با حکومت و منازعات دینی، بـه تدریج خردگرایی و موسس ات مدنی و علمی را در شـهر زایل کرد، حا کمیت عقل از صحنۀ اجتماعی رخت بربس ت و زوال عقل و عدم ملازمت شهرنشینی و شهرگرایی به پیش شرط زوال شهر آزاداندیش بدل شد.
واژه های کلیدی
پویش شهرنشینی وشهرگرایی، حیات مدنی، عقل گرایی، شهرآزاد اندیش .

.E-mail: hparsi@ut.ac.ir ،۰21-66414841 :تلفکس*
48

مقدمه

در کش ور ای ران هم واره اَش کال متفاوت ی ازس کونت و زندگ ی اجتماعی، در شکلهای شهری، روستایی و عشایری وجود داشته اس ت. این اش کال، زادۀ پویشهای تحول نظ ام اجتماعی جامعۀ روستایی، عشایری و شهریست، و بنیان های اجتماعی و نیروهای اجتماع ی آن در نح وۀ تش کل ش هر، شهرنش ینی و ملازم ت آن ب ا شهرگرایی تعیین کننده است .
سدههای سوم تا پنجم هجری دوره رونق شهرنشینی در ایران است. اما همواره این پرسش وجود دارد که چرا و چگونه شکل زندگی شهری رشد کرد و به عنوان کارگاه تمدن ایرانی – اسلامی، این تمدن را به اوج رسانید و رنسانس ایران پدید آمد. برای پاسخ به این سوالِ اساسی باید دید که این شکل از زندگی شهری در بستر کدام مرحله از تحول تاریخی نظام اجتماعی و اقتصادی رونق گرفته، کدام نیروهای اجتماعی در آن موثر بوده است، این نیروها چه ویژگی دارند وچگونه در اش کال ش هری زندگی تاثیر داشته و چه مفهومی به شهر در ایران این دوره، داده اند؟ پاسخ به این سوال، پرسش دیگری را نیز مطرح میکند که آیا در همین دوره، ملازمتی بین رش د شهرنش ینی1و روند شـهرگرایی2 وجود داش ته و ا گر چنین بوده در چه فضای سیاسیای ممکن گش ته اس ت؟ این س وال از ای ن جهت اهمی ت دارد که روند شهرنش ینی و ش هرگرایی، ک ه ب ه ش هر مفه وم میبخش د، نیازمند فضای اجتماعی سیاس ی اس ت که ای ن رابطه در آن تضمین ش ود .بنابراین، هدف این مقاله تحلیل پویشهای رشد شهر و شهرنشینی و پویشهای ش هرگرایی و توضیح اهمیت ملازمت آنها با هم اس ت .زیرا در ملازمت آنها با هم، در ش رایط سیاس ی معین، فضای عملکرد گروهها و دگرگونی ساختارها امکان پذیر میشود .
فرضیۀ اصلی این مقاله در دو بخش مرتبط با هم آن است که:

بخـش اول: برخی مباحث نظری و روش شـناختی
1 ـ چارچوب نظری
پارادایم علمی جامعه شناس یِ تاریخی ش هری – روستایی، در زمی نداری، متضمن س ه چارچوب مش خص نظری اس ت که در تحلیل نظاممند تاریخ ایرانِ پیش س رمایهداری، به ویژه در دورۀ زیر به طور مختصر به آن اشاره می شود.
اولاً درقرون س وم تا پنجم، ایران رعیتی – عش ایری در مرحلۀ گذار ب ه زمینداری متکامل3 اس ت. با توس عه زمی نداری و افزایش تولید روستایی و انتقال مازاد تولید روستاها به شهرها، شهرها رونق گرفت .شـهرهای این دوره با توس عۀ تجارت و پیش ه وری و صنعت – که در نتیجه تقسیم کار کشاورزی از صنعت وتجارت و همین طور توسعه و تقسیم اجتماعیِ کار فکری از یدی شکل میگیرد -تعریف میشوند .در ای ن پوی ش ش هری، که نم اد آن تنوع و گس تردگی تولی د مادی و فرهنگی است، سه عامل اجتماعی محرک تحول تاریخ شهرند: 1( رشد عل وم و فن ون و هنرها که در فلس فه و گرایش منطقی دانش مندان و عالمان علوم نقشی جدی دارد ؛ 2( افزارمندان و پیشه ورانِ متشکل در تش کیلات صنف ی و دیگر موسس ات ش هری ومدنی ک ه در ارتباط ب ا دانش مندان و فرق ه های مختلف در پی تولید بیش تر، اس تقلال و مالیات کمترند و 3( بخش هایی از بازار، شامل تجار و بازاریان با تجارت بلند فاصله، در تعادل و گاه در تقابل با خوانین، اعیان و دارالحکومۀ مستقر در شهر، در سرنوشت شهر بیشترین دخالت را دارند و تعامل و برهمکنش همینها، پویش تمدن ایرانی – اسلامی را شکل میدهد.
ثانی اً، ا گر چه فرایند توس عۀ شهرنش ینی محرک توس عۀ تجارت ،صنع ت و تح ول جامع ه محس وب میش ود و می ان ق درت تولی د مانوفا کتوری و تجارت از یکسو، و توسعۀ شهر و شهرنشینی از دیگر سو همبستگی وجود دارد، اما، شهرگرایی – که شکل فرهنگی – مفهومی حاصل از مناسبات حقوقی، سیاسی، هنری، علمی واجتماعی و فکری جامعه مدنی و شهری است و با بسط علوم عقلی، آزاد اندیشی، تکثر ،تشکیلات صنفی و موسسات شهری ومدنی تعریف میشود، فضایِ عمل نیروها را تعیین میکند. این پویش، مشروط به عدم تمرکز سیاسی و تضمین حقوقی آزادی نسبی و ضامن شهرنشینی، توسعۀ صنعتی و بازرگانی اس ت. بنابراین، عامل عدم تمرکز سیاس ی، فضای لازم برای پویش شهرگرایی و فرهنگ شهری و این یک شاخص های اصلی تمدن و رنسانس اجتماعی به شمار میآید، نه صرف توسعۀ تجارت و بازرگانی .روش تحلیل، روش سیس تمی – تاریخی با رویکردی فرایندگرای اس ت. در این روش ش هر نه فقط به مثابه یک وضعیت سیستمی- کارکردی، بلکه به عنوان مجموعه ای از فرایندهای تاریخی مورد تحلیل قرار میگیرد: ابتدا زمینه و عناصر شهرنشینی برحسب نیروهای موجد آن – ب ه عن وان عناصر س اختاری و کارکردی برحس ب رون د تاریخی توس عه سیاس ی ناشی از توس عه اشکال و مناس بات ارضی و اشکال تاریخی نهادهایش – تحلیل میش ود. سپس، وضعیت سیستمی- کارک ردی سیاس ی، اقتص ادی، جمعیت ی و هن ری ش هر، برحس ب اشکال پویش مناسبات تاریخی – شهری و رابطۀ آنها، در دورۀ رونق و تبلور کالبدی آن و سازمان درونی کالبدی شهرها، تحلیل میگردد .برحس ب دومین س طح از تحلی ل به توصیف بازت اب فرهنگی آن به عن وان تجدید حیات علمی و رنس انس فرهنگ ی میپردازیم. در آخر برحسب روند تاریخی تغییرات سیاسی و روابط سیستمی ناشی از آن ،شهر مورد آسیب شناسی قرار گرفته به موانع تاریخی اشاره میشود .رویه انجام این کار در سه گام: اول، تعیین پایگاه نظری و روش شناس ی. دوم، تحلی ل فش رده ای از تاری خ ای ران در س دۀ س وم تا پنج م هج ری قمری- این گام، خود به دورۀ تدارك تمدن، س پس دورۀ رونق و شکل گیری شهر آزاد اندیش و بعد دورۀ زوال و بازگشت به شهر کهن تقسیم میشود- و در گام سوم نتیجه گیری است .
رویکرد اول، عمدتاً شامل کارهای پطروشفسکی و همکاران او ،بر پایۀ نظریۀ تک خطی مارکس دربارۀ توسعۀ تاریخی، تاریخ ایران را به چهار دورۀ کمون اولیه، بردهداری، فئودالیزم و س رمایه داری تقسیم کرده اند.
نعمان ی، ای ران پی ش س رمایه داری را، از قرن هش تم ت ا یازدهم می لادی، ب ه مثابه نظامی فئودال ی در نظر میگیرد. از نظ ر او “اراضی در اختی ار فئوداله ای کوچ ک و ب زرگ ق رار داش ته اس ت، ن ه در دس ت دولت و ی ا جماعت های روس تایی” )نعمان ی ،8531، ۰34(. ویژگ ی اصل ی نظام فئودالی ” وجود اراضی ملکی ) خصوصی( اس ت “)هم ان،1358، 174 (. ک ه” ب ر اس اس ق رارداد بی ن ارب اب و دهقان ،دهق ان )ب ه ازاء حق کش ت در یک قطعه زمین متعلق به مالک_ ن( متعهد به دادن سهمی از محصول به ارباب بود. تنها از قرن دهم به بعد، مالکیت مشروط فئودالی به نام «اقطاع»4 جایگزین آن شد. این شکل جدید صرفاً تفویض زمین یا عواید آن یا هر دو از طرف حکومت مرکزی به لش کریان یا حا کمان محلی بود” )پیش ین ،174-179(. در مورد زمان شکل گیری و اشکال آن بحث است. خسروی اعتقاد دارد که « فقها در قرنهای دوم و سوم هجری قمری از چند نوع اقطاع نام بردهان د: اقطاع التملیک )اهدای زمین(، اقطاع الاس تغلال )تفویض ح ق اس تفاده از عوای د زمینه ای دیوانی برای مدت معی ن( اقطاع الف ارق یا اقطاع اج اره )اما فرق آن با اجاره ک ردن درآمدهای مالیاتی بس یار نا چیز آنس ت( )خس روی ،1352، 95 – 64 و لمبت ون،5431، 84(. ب ر اس اس ای ن رویک رد، ن ه مالکی ت جماع ت روس تایی و ن ه مالکیت دیوانی، س لطنتی، وقفی و مانند آن در ایجاد ش کل شهری زندگی نقش ودخالت اصلی ندارند. شهر بر پایۀ رشد زمینداری، زادۀ نیروهای دیگری است که با استقلال نسبی، نیروی محرکۀ رشد شهر هستند. لذا شهرنشینی در ایران را باید در این چارچوب تحلیل کرد .
دومی ن رویک رد، ب ر مبن ای ” ترکیب ی از مفه وم ش یوۀ تولی د آس یایی5 و،مفهوم اس تبداد ش رقی )بر اس اس نظریات مارکس( ،مرتب ط با تمدنهای وابس ته به سیس تم ه ای آبی اری6 ویتفوگل و مفه وم نظ ام پدرس الاری ش رقی7 وب ر، ق رار دارد. ای ن رویک رد ،وضع بس یاری از جوام ع غیر اروپایی پیش س رمایهداری را، مانند عربس تان، ایران، هند و س رزمین تاتارها ،که گفته میشود کیفیتاً نظامه ای تولی دی اقتص ادی – سیاس ی متفاوتی هس تند، در بر می گیرد “)چایچیان ،۰931،63 (.
ب ر پای ه ای ن نظ ر، تف اوت مهم ی بی ن نظ ام فئودال ی در اروپا و نهاده ای مالکی ت زمی ن در ای ران وج ود دارد. دلی ل معتق دان ،]حض ور[ دائ م و ق وی دیوانس الاری و ماهی ت دیوانس الارانۀ اجارۀ زمین در ایران اس ت. استدلال میشود که: “چون شاه مالک همۀ زمینهای قابل کشت و منابع آبی بود، قدرت مطلق او در مصادره و تقس یم مجدد زمین، مانع از ظهور یک اش رافیت نیرومند ارضی ،آن گونه که در مورد اروپای فئودال ]مطرح اس ت[، گش ت “)اشرف ،۰791، 313 نق ل از چایچی ان ،۰931 ،37 (. ق درت ش اه منحصر به روس تا نیس ت و همۀ اش کال اس تقرار زندگی را ش امل میش ود. در ضمن اش رف به یک نظام اجتماعی س ه گانه ]ش امل[ اجتماعات شهری، روستایی و عشایری باور دارد که در جامعۀ ایران همزیستی دارن د و برحس ب “ی ک نظ ام اجتماعی که بی ن تمرکز و عـدم تمرکز ق درت در نوس ان اسـت”)همان ،۰791 ،37 ( دچ ار تنش هس تند .بنابراین “در شهرهای ایرانی دورۀ اسلامی نمی توان از تمایز مطلق و کش ا کش میان ش هر و ده س خن گفت و مناس ب تری ن مفهومی که میتوان بکار برد مفهوم منطقۀ ش هری اس ت که ش امل ش هر و منطقۀ نفوذ سیاس ی، اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و فرهنگی آن در پیرامون است که مجموعۀ به هم بسته و یکپارچهای را تشکیل میدهند” )اشرف ،9531، 43-53(.
احمد اشرف، در تحلیل نیروهای محرکۀ جامعه به دو موضوع توج ه دارد: اول، دو نی روی اجتماع ی اصناف و قدرت سیاس ی را در تش کل زندگ ی ش هری موثر، اما مس جد جام ع و دارالحکومه را بس یار مهم ت ر می ان گارد و در خص وص ویژگیه ای ای ن نیروها بر تف اوت میان گیلد ه ای غربی با اصناف ش رقی و همچنین قدرت سیاسی در شهر و زورفرمانی حکومت بر جامعه شهری تا کیددارد .دوم، حض ور ق درت سیاس ی در ش هر و زورفرمانـی حکوم ت ب ر جامع ه ش هری ب ه بهان ۀ ن ا امن ی اس ت: “حکوم ت خود کام ه از طریق نظارت بر اموال و حقوق تجارتی و مصادرۀ اموال تجار بزرگ س لطۀ س نگینی بر بازاری ان وارد می کند. این ح کام در مواردی با هم کاری برخی روحانی ون به مصادرۀ بخش قاب ل ملاحظه ای از ام وال در گذش تگان میپرداختن د. از پرداخ ت قرض های ی که از تج ار دریاف ت می کردند، ی ا از پرداخت بهای کالاهای ی که از تجار خری داری میکردن د، خ ودداری می کردند و در صورت ایس تادگی در براب ر زورگوییه ای حکوم ت، فش ار برتج ار و بازاری ان اعمـال شده، کاروانها و بازارها از سوی شاهزادگان و قشون دولتی غارت میش د و از تجار به عناوین و بهانه های گونا گون مانند پیش کش و تعارف و تامین مخارج قشون اخاذی میشد” ) اشرف ،9531 (. به نظر اش رف این عام ل موجب پدید نیامدن اجتماع ش هری به عنوان اجتماعی همبسته و خودفرمان از شهروندان است .
براس اس ای ن تحلی ل ا گرچه روند توس عه ش هر و شهرنش ینی وجود دارد، اما، شهرگرایی و مدنیٌت شهر و شهروندی نمی توانست وجود داشته باشد .
بالاخ ره، محققان ی ک ه ت لاش دارن د ت ا توس عۀ پی ش س رمایه داریِ ای ران را در چارچ وب «ش ـیوههای تولیـد، ش یوه آس یایی» بنامن د و تحلی ل خ ود را ب ر “پویایی و به ه م آمیختگی شیوههای مختلف تولید در درون « شکل بندی اجتماعی ایران ،»اس توار میکنند”)لهس اییزاده ،1984 و مه دی،1983 ب ه نق ل از چایچیان ، ۰931، 67 ـ 65 (.
مه دی ب ه س ه دلی ل ای رانِ پی ش س رمایهداری را «فئودال ی » نمیدان د: “اول، ای ن ک ه در اقتص اد فئودال ی ارب اب مال ک زمی ن کش اورزی اس ت، در حال ی که ا کثری ت جمعیت روس تایی در ایران
فاقد هر گونه وسیلۀ تولید بودند و به عنوان اجارهدار ویا کارگر مزدور در ش رایط بس یار نامناسب زندگی میکردند. دوم، بر اساس تحلیل لمبت ون8، اربابان ایرانی مالک زمینهای خود نبودند، بلکه تحت نظ ام «اقط اع»، ک ه ب ر اس اس آن زمینها مل ک انحص اری دولت
ب ود، از آن بهرهبرداری میکردند. به این ترتیب در بس یاری از موارد مقطعه ا یا همان صاحبان اقطاع « میتوانس تند اقط اع خود را به فرزندان خود انتقال دهند یا آنها را به فروش برس انند». ا گرچه این

کار ب ا در نظ ر گرفتـن ح ق انتفاع از زمی ن و نه ح ق مالکیت صورت میگرف ت. یعن ی آنها میتوانس تند فقط حق انتفاع خ ود و نه حقمالکی ت را ،ک ه فاقد آن بودند، انتقال دهند. س وم، برخلاف روابط فئودال ی، ک ه در آن دهقانان ب ه ارباب وابس تهاند، در ایران، دولت تنه ا مال ک زمین بود و روس تاییان نه به عنوان ف رد بلکه به عنوان عضو اجتماع روستا مورد بهرهکشی قرار میگرفتند )مهدی، به نقل از چایچیان،۰931، 65-67(. مهدی همچنین مفهوم «شیوۀ تولید آس یایی» مارکس را – که بر اس اس آن جوامع شرقی را فاقد هر گونه پویایی داخلی برای تغییر توصیف میکند – به زیر س ؤال میبرد. او از مفهوم «ش یوۀ آس یایی» در چارچوب رویکرد « شیوههای تولید »اس تفاده ک رده و جامع ۀ پی ش س رمایهداری ای ران را «آس یایی » مینامد. این گونه، در حالی که ش یوۀ تولید آس یایی شیوه مسلط بود، شیوههای گونا گونی، چون فئودالیزم شبانی – کوچنده و تولید خرد مس تقل در کش اورزی و مانوفا کتورهای صنعت دس تی- با آن همزیس تی داش تند. در اثبات ادعای خ ود،”او دو گرایش متناقض بی ن تمرک ز ق درت دولتی از طریق ش یوۀ اقطاع و ع دم تمرکز قدرت سیاسی از طریق توسعۀ روابط فئودالی در ولایات را همچون علامت تنش ممتد بین طبقات حا کمی که شیوۀ تولید آسیایی و فئودالی را نمایندگ ی میکردن د در نظ ر میگی رد. بدی ن س ان در دورهه ای تاریخی مختلف، فئودالی ش دن روابط اجتماعی نش انگر فروپاش ی ساختاری دولت مرکزی ]و قدرتمند شدن فئودالها در ولایات _ ن[ بود و برعکس “)چایچیان ،۰931، ۰4 (.
بررسی دقیقی از تاریخ ایرانِ پیش سرمایهداری این حقیقت را روشن می کند که:
اول، تن ش سیاس ی مداوم اس ت و نمی ت وان ق درت متمرکز و دیوانس الار را به عنوان روبنای سیاس ی جامعۀ رعیتی – عش ایری ایران همواره مس تدام دانس ت. نیروهای ایلات و عش ایر در ستیز ب رای دس تیابی به س لطه و قدرت سیاس ی هم واره عامل مهمی در ایج اد تن ش در رو بنا بودهاند و بس یاری از سلس له های ایرانی بر اس اس حمایت ایلات و عش ایر به قدرت رسـیده اند. “اس میت9 1978)(، لمبت ون) 197۰( و مه دی) 1983( معتقدن د مح ور اقتص ادی زندگ ی طوای ف در ای ران ش بانی کوچندگ ی ب ود؛ ی ک شـیوۀ تولیدی متمایز که تحت س ه شـرط عمل می کرد: 1( فقدان مفه وم روشـن از مالکی ت زمین؛ 2( ش یوۀ تولید مبتن ی بر تصرف و بهرهب رداری از حیوان ات و چرا گاهها براس اس س ازماندهی کوچ و س کونت 3( فق دان ب ازار و مبادل ۀ پولی میان قبای ل کوچنده و دستیابی به قدرت سیاسی قشری دارای اندیشه های ایدئولوژیک با منشأ شبانی کوچنده”) به نقل از چایچیان ،۰931، 41 (، همواره نظام اقتصادی اجتماعی را دچار تنش میکند.
دوم، تن ش م داوم در س طح زیربن ا )اقتصاد( اس ت: که از یک ط رف، “در چارچ وب ق درت سیاس ی غیرمتمرکز، به طور مس تمر روابط فئودالی تولید در فضای روستایی وجود دارد و از طرف دیگر سـلطه و غلب ۀ گاه و بی گاه مالکی ت دیوان ی، س لطنتی و اوقافی و وجود نهادهایی مانند اقطاع در کنار روابط شبانی – کوچندگی،که توس ط خلیفه و دولت متمرکز نمایندگی میش د، تش کیلاتی قویو اس تبداد ش رقی و ش یوه تولید آس یایی برقرار می کرد که قادر بهحف ظ کنترل ب ر قلمروه ای پرا کن ده ای مجموعهای از روس تاها ،ش هرک ها و اجتماع ات ایلی_ طایفه ای ب ود. بنابراین، از آن جا که ظه ور رواب ط فئودالی تولی د، مبتنی بر مالکی ت خصوصی زمین و ق درت سیاس ی – قضای ی حکمرانان فئ ودال محلی، ب ه گونه ای دیالکتیکی به تضعیف دولت مرکزی ]مس تقر[ در دست حکمرانان ایلی _ طایفه ای، منجر میگردد” )چایچیان،۰931، 41 ( و بر عکس .براین مبنا همواره نمی توان از یک نظام واحد فئودالی و یا ش یوۀ تولید آسیایی در ایران سخن گفت .
س وم، ب ه دلی ل تن ش م داوم، ه م در س طح زیربن ا )اقتصاد( و ه م روبن ا )سیاس ت(، ب ا توجه به ب ر همکنش عوام ل در پویش اجتماع ی و نوس ان م داوم می ان دو نظام، ش کل ش هری زندگی نیز از داش تن ثبات نس بی برای ش هرگرایی پایدار مح روم می ماند و امکان تحقق نظام مند فرهنگ لازم برای رشد سرمایه صنعتی و شهرگرایی ملازم آن ممکن نمی شد .
۲_ مدل تحلیل و فرضیه های تحقیق
۲_ 1_ مدل تحلیل
در ای ران ق رون س وم تا پنج م هجری قم ری، ش رایط ویژه ای حا ک م اس ت ک ه ب ه م دل تحلیل ی خ ود – وی ژهای نی از دارد. لذا ب رای پاس خ به س والات تحقیق ی ک چارچوب فرض ی – مفهومی ارائه میش ود که بتوان رابطه ها وش اخصهای آن را مورد بررس ی وتحلیل قرارداد.
این مدل بر پایۀ عناصر ش کل دهندۀ مفهوم ش هر و دورهبندی آن استوار است، اما، برحسب ضرورت، این مولفهها برای سالهای قب ل و بع د از آن نیز انتظام پیدا میکند )جدول1(. بر پایه این مدل پاسخ به سوالات تحقیق بر پایه فرضیات تفصیلی زیر استوار است.
۲-۲- سوالات تحقیق
با توجه به این که:
_ جغرافیای ناهموار ایران بستری برای استقرار شیوههای تولید مختلف و وجود س ه ش یوۀ س کونت شهری،روس تایی و عش ایری وکشا کش نسبتاً شایع بین عشایر و یک جانشینان است.
_ و با عنایت به وجود معضلی جدی به نام تامین آب. ضرورت مدیری ت نظ ام آبی اری ب رای تولی د روس تایی و زندگی در ش هرها همواره وجود دارد .
_ جری ان حمل ه وغارت دائمی روس تاییان و ش هریان از جانب اق وام ب رون م رزی و ی ا از ط رف عش ایر داخل ی زیربن ای جامعه را دچ ار تنش ی م داوم میکرد. این تنش در س طح روبنای سیاس ی برحس ب ش یوۀ عمل سیاس ی حا کم ان در جهت تمرک ز و یا عدم تمرکز سیاس ی اس تقلال نس بی حا کمان محلی و یا س لطۀ قدرت مرک زی و در نتیجه س لب مالکیت از حا کم ان محلی و تبدیل آنها ب ه کارگ زار حکومت مرکزی را در پی داش ت، بنیانهای اقتصادی جامعه را میان ش یوۀ تولید آسیایی و نظام فئودالی در نوسان قرار داد. این سوال مطرح است که:
ش کل ش هری زندگ ی در ای ران درق رون س وم ت ا پنج م
هجری در بس تر کدام مرحله از تحول تاریخی نظام اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته است؟فرصیه اول:
به نظر میرس د که شیوۀ تولید و مناسـبات اجتماعی در ایران از قـرن س وم ت ا اوائل قرن چه ارم به عل ت، عدم تمرکز سیاس ی و اس تقلال نس بی حا کمان محلی از قدرت مرک زی، همترازی نقش ارباب محلی در ادارۀ نظام آبیاری با س ایر اربابان در ولایات دیگر ،الغ ای کار اجباری و ترکیب مالکیت بزرگ زمینداری با تولید خرده دهقان ی، فئودال ی اسـت. اصناف دارای قدرت و اس تقلال نس بتاً بیشترند، مناسبات اجتماعی به طور کامل راه رشد نیروهای مولد را سد نکرده و زمینۀ تحول اجتماعی فراهم می شود .
بنیانهای شهری و مدنی زندگی اجتماعی در ایران قرون سوم تا پنجم هجری کدامند؟فرضیه دوم:
ب ه نظ ر میرس د، در ای ن دوره چه ار بنیان اجتماعی ش هری: اصن اف و ب ازار، مس جد جام ع و ط لاب عل وم و فن ون، مح لات و دارالحکوم ه، در زندگ ی ش هریان موث ر اس ت. از می ان ای ن چهار،اصن اف و تج ار، ط لاب، دانش مندان و کاتب ان مرتب ط ب ا اصناف دو نی روی بالن ده هس تند. در ای ن دوران عل م و کاربس ت آن در تکنولوژی، در ش هر و روس تا، دوباره احیا ش د و جان ی تازه گرفت .از این رو، علمای علوم عقلی نقش برجس ته ای به عهده گرفتند و تاثیر زیادی در زیربنای اقتصادی به جا گذاشتند .
گروه ه ای بالنـده از طری ق چ ه س ازوکاری وبه چ ه میزان در اش کال و مفهوم شهری زندگی، رش د شهرنشینی و افزایش نس بی جمعیت شهر و شـکل گیری نظامی از اسکان شهری در ایران این دوره دخالت داشته است؟
جدول1 _ دوره بندی تاریخی نظام اجتماعی برحسب عوامل اصلی تبیین شهر .
فرضیه سوم:
در ای ن ش رایط، اصن اف و بازاری ان، ط لاب عل وم و فن ون، درهم ۀ س طوح و پای گاه اجتماع ی، ب ه عن وان نیروه ای بالن ده در ش رایط حا کمیت سیاس ی نا متمرکز، از طریق فعالیت در مدارس ،مس اجد، ب ازار و کارگاه ه ای پیرام ون ب ازار، نی روی اصل ی تحول ش هرها ش ده اند. ش هرها میبالیدند و بر جمعیت ش هرها افزوده میش د. بنابراین، توس عۀ شهرنش ینی، که بستر توس عۀ تجارت ،صنعت و تحول جامعه محسوب میشود، به موتور توسعۀ تجارت تبدیل شده و رونق اقتصادی عظیمی ایجاد می کنند .
ش هرگرایی و مولفهه ای آن ت ا چ ه می زان ب ا رون د شهرنشینی همراه و همتراز است؟ و فضای سیاسی در بروز آن چه نقشی دارند؟فرضیه چهارم:
رش د ش هر و افزای ش جمعی ت آن ب ا بس ط نهادهـای علم ی ،دینی، اجتماعی، رش د علوم عقلی، جنبش های علمی و فرهنگی وحرکتهای اس تقلالطلبانه تش کیلات صنفی و دیگر موسس ات ش هری ومدنی همراه است. فعالیتهای علمی – فرهنگی و ادبی متنوع و متکثر موجب پیدایش فضایی شد که جامعه توانست در آن رشد فکری و فرهنگی و آزادی نسبی را تجربه کند. این فضا بود که ضامن توسعه صنعتی و بازرگانی شهر شد. خود نیازمند آرامش سیاسی نسبی است .
با توجه به همترازی توس عۀ اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی در ای ران در دوره م ورد بح ث، ب ه وی ژه در ش هرها، چ ه عوام ل داخلی و خارجی سبب فروپاشی تمدن و شهرآزاد اندیش شدند؟ فرضیه پنجم:
اس تقرار سیاس ی دولت مس تبد س لجوقی، با برق راری ترکیبی
نظام اسکان:
سازمان کالبدی ـ فضایی تمرکز/عدم تمرکز سیاسی وفضای سیاسی نهادها و مناسبات اجتماعی:
شهرگرایی و رشد موسسات مدنی و اجتماعی و فرهنگی مناسبات اقتصادی:
تغییرات اقتصادی و رشد نیروهای تولیدی و تجارت تکنولوژی:
غیر ماشینی و ابزار تولید قطعه ای و دستی، بلاواسطه جمعیت:
تغییرات جمعیتی شهرنشین دورهبندیدوره / نوع نظام اجتماعی و اقتصادی
الگوی کهن سلطه بیگانگان تمرکز قدرت و سلطه روند نوزایی علوم عقلی تکوین سازمان های صنفی افزایش امنیت اقتصادی، رشد تجارت و اصناف تولید ساده افزایش جمعیت در شهرها و نسبت شهرنشینی تدارک
استبداد پدرشاهیشیوه تولید آسیایی
شهر آزاد اندیش و انتظام نوین سازمان کالبدی زمینه سیاسی تشکیل دولت های مستقل رشد
گروه های دگر اندیش تجدید حیات علمیمقاومت فرهنگی احیاء جشن ها
آزاد اندیشی و افزایش مدارس افزایش امنیت توسعه تجارت تولید پیچیده تر افزایش فزاینده و شتابان در شهرها و افزایش نسبت شهرنشینی رونق شهر:
شهر فئودالی
بازگشت به الگوی کهن سلطه سلجوقیان سلطه مذهب سنی
کنترل مدارس علمیه تسخیر محلاتمنازعات فکری کنترل امور
بازرگانی و اقتصاد و افزایش امنیت وتوسعه تجارت تولید پیچیده تر افزایش نسبت شهرنشینی * سقوط شهر استبداد پدرشاهی و شیوه تولید آسیایی
ماخذ: )گلن بییر به نقل از ادیبی ،1355(
از «ش یوۀ تولید آس یایی»، «استبداد ش رقی» و «نظام پدرسالاریشـرقی» و برق راری رابط ۀ ملک ی اقط اع و گام نه ادن در مرحل ۀمتکامـل زمی نداری، تثبی ت سراس ری مذه ب س نی در ای ران ،ب ا قل ع و قمع هم ه جریانهای فکری، فلس فی و علم ی و نهادها و س ازمانهای آن ان، مدیری ت کش ور را به س وی تمرکز کش انید و ایران را بار دیگر دچار تنش در س طح زیربنا و روبنا کرد. همبودگی شهرنش ینی و ش هرگرایی را از بی ن ب رد و ب ا ش تاب بخش یدن ب ه تج ارت و بازرگان ی و ایج اد محدودی ت ب رای روند ه ای توس عۀ فرهنگی و مدیریت خردگرایانه شهر زمینه زوال شهر را فراهم کرد و شهر آزاد اندیش به الگوی کهن بازگشت .
۲ 3- – تعریف مفاهیم و مولفه های تحقیق
مفهوم شکل شهری زندگی اجتماعی و مولفههای آنش کل ش هری زندگ ی ب ه مثاب ه متغی ر وابس ته ب ا مولفه ه ای جمعیت ی، نه ادی )نه اد سیاس ی و اداری، نهاده ای اقتصادی ،مذهب ی و فرهنگی(، مناس بات و رواب ط اجتماعی فرهنگی، بافت کالب دی و فضای ی و گاه ب ر حس ب تاثیری که کالبد ش هر بر حیات ف ردی – ذهنـی و اجتماع ی ) افزای ش کنش ه ای اجتماع ی و وابستگی متقابل انسانها، تولید از هر قسم و گونه و فرصت برای رشد فردی و سرمایه فرهنگی( دارد، مورد بررسی قرار گرفته است .بحث علمی مفهوم مدنی شهر، در تاریخ اندیشۀ شهرشناسی ،بر اندیش ههای پاتریک گدس1۰ اس توار اس ت. وی در پیوست اول کتـاب تطور شهرها11 ، ک ه در س ال 1915 به رش تۀ تحری ر در آورد ،نشان داد که شهر و توسعۀ آن، در مرحلۀ کمال، برمبنای نه معیار قابل تبیین اس ت که عقل، عش ق، سیاس ت، معماری وجنبش از جملۀ آنها محس وب می ش وند، در ادبیات جامعهشناسی شهری میت وان کلی ۀ معیارهـا را در دو قال ب مولفه ه ای شهرنش ینی و شـهرگرایی، ب ه عن وان دو پای ۀ مفهوم ی – تحلیل ی تبیی ن ش کل شهری زندگی اجتماعی، تنظیم کرد.
شهرنشینی
شهرنش ینی فراین دی اس ت ک ه با رش د جمعیت ش هر در کل جمعیت کش ور، میزان تولید اقتصادی و ناخالص ش هری و ش یوۀ سکونت و نظام اسکان تعریف شده است .
شهرگرایی
ش هرگرایی وضعیت ی مفهومـی، سیس تمی حقوقی، سیاس ی ،فک ری، اجتماعی، دینی و گاه ایوئولوژیکی اس ت که با مولفه های سیاس ی قانون گرای ی، آزادی، تکثرگرای ی فرهنگ ی و مش ارکت اجتماعی از یک س و و امکان خردورزی در زندگی علمی و فلس فی و مدیریت حقوقی، قضایی و اجرایی نیروهای ش هرگرای جامعه از سوی دیگرمشروط شده و از این طریق توضیح داده می شود. این مولفه ها ش هر را به کارگاه تمدنی آزاد اندیش بدل میکنند که آثار فردی، اجتماعی و کالبدی عظیمی دارد.
مولفهه ای ش هرگرایی برگرفت ه از آرای اندیش مندانی مانن د: ما ک س وب ر ) در کت اب شهر در گذر زمان(، لوئی س وی رث )در مقال هاش به نام شهرگرایی به عنوان شیوه زندگی(، دکتر صدیقسروس تانی )در نامـه عل وم اجتماع ی زمس تان 69(، آق ای دکت رلهس ایی زاده در کت اب مهاجرت و شهرگرایی انتش ارات زر ش یراز )ب ه انگلیس ی ( که بر مفاهیم تعام ل و کنش متقابل، تولید مادی و معن وی ش هر و فرص ت ارتق ای آنه ا در فراین د ش هرگرایی بح ث میکنند و به ویژه نظریات دکتر حسین ادیبی در کتاب مقدمه ای بر جامعه شناسی شهری در خصوص تعریف مفهوم ش هرگرایی و شهرنشینی و معیارهای آن)1355(، استوار است.
بنیانهای اجتماعی جامعۀ ش هری، نهادها و مولفههای آنش کل ش هری زندگ ی در مرحل ۀ گ ذار از جامع ۀ متکی ب ه اقتصاد طبیع ی و مناس بات ارض ی، ک ه عم دۀ ث روت و س رمایۀ جامع ه از زمی ن حاصل میش ود و مازاد روس تایی و عش ایری آن توس عۀ ش هری را ممک ن می س ازد، “ب ر حس ب چه ار بنی ان، یعن ی حکوم ت، ب ازار و اصن اف، مس جد جام ع و م دارس، و مح لات تعیی ن می گ ردد “)اش رف ،1353(. ام ا از می ان آنه ا، نهاده ای علم ی رش د و گس ترش دهن دۀ عل وم عقل ی، ک ه موجب توس عۀ فعالی ت علم ی و هنری میش وند و نهاد اصناف – ب ه ویژه امکان رش د مس تقلانۀ آنها – و س ایر نهاده ای تولید و تج ارت کالاها در بس ط و توس عۀ شهر و شهرنشینی نقش به س زایی دارند. هردوی ای ن نهاده ا درگ ذار اجتماع ی از مرحل ۀ زمی ن داری ب ه ش رایط جامع ه صنع ت مبن ا، که ثروت و س رمایه جامعه ن ه از زمین بلکه از صنع ت اس ت، ایف ای نق ش میکنند. بدیهی اس ت تغیی ر پایۀ س رمایه از زمین به صنعت و خدمات راه پر تضاریس ی اس ت. بازار و فعالی ت تج اری ی ک رکن دیگر جامعه اس ت که با توس عۀ ش هر مرب وط اس ت و ش اخص آن محس وب میگ ردد. البت ه، ش هر در دورۀ رش د تج ارت ب ا دورۀ توس عۀ صنعت ی کم و بی ش متفاوتند .
– روش
چنانکه پیش تر اش اره شد، روش تحلیل در این تحقیق روش سیس تمی- تاریخی اس ت که رویکرد جامعه شناس ی فرایندی در تحلی ل پویش های جامعه دخالت داش ته اس ت. براین اس اس ،ابت دا مولفهه ا و عناص ر شهرنش ینی و ش هرگرایی و نیروه ای موج د آن، ب ه عن وان عناصر س اختاری و کارکردی برحس ب روند تاریخ ی و ش کل تاریخ یاش تحلی ل میش ود. س پس برحس ب اشکال مناس بات تاریخی، وضعیت سیستمی-کارکردی سیاسی ،اقتص ادی، جمعیت ی، هن ری و رابط ۀ آنه ا در دوره رون ق و تبل ور کالب دی آن و س ازمان درون ی کالب دی ش هرها تحلی ل میگ ردد .برحس ب دومین س طح از تحلیل، به توصیف بازت اب فرهنگی آن ب ه عن وان تجدید حی ات علمی و رنس انس فرهنگ ی می پردازیم .در آخ ر نی ز روند تاریخی و روابط سیس تمی مورد بررس ی و آس یب شناسی قرار گرفته، به موانع تاریخی می پردازیم.
بخش دوم – تبیین پویش ش هر در قرون سوم تا پنجم هجری در ایران
1 – دوره تدارك: تحلیل تدارک تاریخی پویش شکل گیری نوزایی علوم عقلی، تکوین اصناف و نیروهای مولد شهرگرا
پوی ش ش هر ایران ی در عه د اموی ان از حی ث س طح مناس بتکنول وژی و کاربس ت آن در تولی د زراع ی ک ه مازاد تولی د، فرصتتوسعه شهر را فراهم آورد و نظام کارگاهی در شهر را توسعه می دادبس یار پیش رفته، ولی به لحاظ اداره این پویش بس یار بغرنج شد:
“اع راب این دوره مطلقاً توجهی ب ه علوم عقلیه )صفا ،1531، 78( و مدیری ت جامع ه نداش تند. آنه ا خ ود ق ادر ب ه ادارۀ ام ور مرا کز ش هری و روس تایی قلمرو خود نبودند. مفهوم پیش ین شهر دوره ساس انی از دس ت رفته بود. اما ایرانیان در تشکیلات نوین دولتی و اداره حکوم ت اس تفاده ش دند” )هم ان ،22(. ایرانی ان فرصت یافتند مقامات عالیه را به انحصار خود در آورند و به تدریج تمدن و ع ادات و رس وم و تش کیلات اداری و اجتماع ی خ ود را در می ان اعراب بس ط دهند. لذا نهضت بزرگ علمی و اجتماعی و مدیریتی را س ازمان دادندک ه با پویش ه ای ارضی و ش هری تطابق یافت و زمینه برای تشکیل تمدن عظیم اسلامی ایجادگردید.
آغ از ت دارک ای ن تم دن از دورۀ س امانیان درق رن دوم اس ت .حک ومته ای طاه ری، صف اری و آل بوی ه در قرون س وم و چهارم هج ری در ایران با همپوش انی زمانی به ص ورت قدرتهای محلی در مس ند بودن د. “تجدید حی ات علمی و ادبی ایران دورۀ اس لامی ثم ره این ق درت یابی اس ت” )حبیب ی،۰1368-61 ،6 (. ایرانیان با تش ویق اه ل علم در “گام نخس ت در ش هرها به ایج اد مرا کز علمی ب زرگ دس ت زدند” )هم ان ،9۰( و به طور عمده با یاری مس لمانان غیرع رب و غیرمس لمانان تح تِ حا کمی ت خلیف ه، جنبش ی بنام جنب ش ترجمه به راه انداختن د که هدف آن “ترجمۀ کتب یونانی ،س ریانی، پهل وی و سنس کریت در عل وم مختل ف ب ه زب ان عرب ی و ق راردادن آن در دس ترس علمای اس لامی بود. در نتیج ه، علاوه بر محدث ان و نحوی ون و مفس ران و مورخان و زهاد ق رن اول، مکاتب جدیدی که مبتنی بر معارف تمدن های پیش از اسلام بود، شکل گرفت. نحله های جدید شامل منطقیون و پیروان روش استدلالی ،مانن د معتزله و ریاضیون و طبیعی ون و بالاخره پیروان مکتب های باطنی و سری یونان و اسکندریه و کلده ،که با صائبین سا کن حران وابستگی داشتند، پدید آمد”)همان ، 1۰8(. از شخصیتهای بزرگ ای ن دوره میت وان ب ه ابویوس ف یعق وب الکندی ـ فیلس وف بزرگ خراس انی؛ جورجیس ب ن بختیش وع گندیش اپوری؛ ابوزکریا یوحنا ماس ویه؛ از پزش کان مش هور جندیش اپور معلم طب و رئیس بیت الحکمت ه؛ ابن الصبری، مترج م، طبیب، منج م و ریاضیدان ماهر یه ودی، اب ن المقف ع، مترجم؛ نوبخ ت اهوازی، منج م، مترجم و
ریاضیدان و دهها نفر دیگر که از ذکر آنها در اینجا خودداری می شود ،اشاره کرد. این امر جامعه اعراب حا کم را بیشتر دچار تنش مدیریتی و اجتماع ی در روبن ا و دگرگون ی در زیربن ا کرد. از عقای د، دانشها و فلس فه هایی که به طور گس ترده در س رزمین ه ای خلافت اعراب ترجمه میشد و انتشار و گسترش مییافت معجونی ساخته شد که در تدارک ایجاد تمدنی عظیم نقش جدی داشت .
در گام دوم، بح ث درب اره احادی ث و تفس یر آنه ا و بررس ی مباح ث منطق ی، زمین ه را برای احتج اج و ب ه کار انداختن عقلو ش ك آم اده ک رد. از زمان امویان، نب رد بین فرقهه ای دینی آغازشده بود و از همین نبرد و منازعات بود که معتزله پدیدار شد. اینتفکر از جانب دانشمندان، فیلسوفان و متکلمان فراوانی حمایتمی شد که الکندی، فارابی، رازی را می توان از این زمره نام برد.
گام سوم، ارتباط گروههای اجتماعی مثل اصناف، پیشه وران و دهقانان با علما و دانشمندانی است که بیشتر به لحاظ عملی و تجربی به احتجاج و عقل متوسل میشدند و با افزارمندان مربوط بودند )سعید الشیخی ،2631(.
گام چهارم، ایستادگی صنفی- تشکیلاتی در برابر امویان است .ب ا رون ق گرفتن بازرگانی و تج ارت و از آن ره صنایع کارگاهی، هزاران نفر از مردمان ش هری و روسـتایی در صنعت و پیشهها به کار گرفته میشدند، فعالیت های اصناف، تشکل این افزارمندان و صنعتگران را فراهم کرد. “از قرون دوم س ـازمانهای صنفی در شکل بخشیدن به نهضتهای شهری نقش بس عمدهای بازی کردند و به سرعت در پ ی کس ب قدرت سیاس ی بر آمدن د… “)حبیب ی ،8631، 96 (. ب ه ای ن ترتی ب در جامع ه تح ت حا کمی ت اع راب، ب ه عل ت پیچیدگ ی فزاینـده، رخن ه ایرانی ان در تش کیلات حکومت ی ،رش د مرا ک ز علم ی و افزایـش نیروه ای گری ز از مرکز که با گس ترش امپراط وری اسـلامی هر دم فزونتر میش د، تش تت در ایدئولوژی واح د اس لامی افزای ش یاف ت و فرقه ه ای گونا گون رش د کردند و نارضایت ی عمیق م ردم از ظلم و تعدی حکام چندروزه زمینه های اصل ی تجزی ه و انحطـاط حکوم ت خلف ا و تمای ل ب ه اس تقلال سیاس ی – مذهبی از دولت مرکزی بغداد را فراهم کرد. بنابراین با اتکاء بر فرایندها و جریانات ش هرگرا زمینۀ شکل گیری شهرنشینی توسعه یافت و شهرها رشد کردند. نوزایی پدید آمد.
۲- تحلیل سیستمی – کارکردی الگوی توسعه و رونق اقتصادی و ایجاد شهر آزاد اندیش برحسب عوامل سیستمیدر دورۀ رون ق، با تش کیل دولتهای مس تقل، فرایند توس عه سیاس ی، موانع توسعه ش هر را برداش ت. روند تغییرات جمعیت ،رون د تغیی رات و رش د اقتص ادی – ش امل تج ارت و صنع ت – و رش د انجمنه ای اصن اف و تج ار – ب ه عن وان نیروه ای بالن ده جامعه – روند رشد علوم عقلی و خردورزی امکان تشکل سازمان نوین ش هری را فراهم کرد و ش هرگرایی امکان بس ط یافت. آثار آن درحیات فردی و اجتماعی در این زمان قابل تعمق است .
۲ – 1 – تشکیل دولت هایمستقل و توسعه فرایند توسعه سیاسی دس تگاه خلافت عباس ی از اواسط قرن س وم دچار ضعف شد .عوام ل ای ن ضعف “ترکی ب ناهمگون قبایل و اقوام تحت س لطه ،فقدان زبان و اقتصاد مش ترک، تفاوت فرهنگی مدنی و اقتصادی در قلم رو خلاف ت، سس تی نس بی مناس بات اقتص ادی و ن ژادی بی ن آنه ا، ش ورشها و رش د مالکی ت ب زرگ فئودال ی اراض ی …تجزیه طلبی سیاس ی در فئودال های بزرگ محلی است که قدرت مرکزی را تحلیل برد و باعث بروز ضعف شـدید در دستگاه خلافت عباسی شد” )صفا ،۰41351 ،2(. نتیجه، ظهور سلسلههای محلی متعددی خصوصاً در شرق ایران بود .
در این دورهدر جهاناس لامش اهدظهور حکومتهای مستقل
هس تیم. از جملهدر اس پانیا ) 138 هجری برابر با 755 میلادی (، درمرا ک ش ) 172هج ری برابر ب ا 788 میلادی (، در مص ر ) 255 هجریبرابر با 868 میلادی (، در س وریه ) 317هجری برابر با 929 میلادی( ،در آذربایجان، ارمنس تان، گرجس تان )قرن س وم برابربا 9 میلادی .( در ای ران و م اوراء النه ر نیز دولته ای طاهری ان ) ۰6-262۰ هجری در مرو(، صفاریان ) 288-247 در سیس تان و خراس ان (، س امانیان 4)۰-392۰ هج ری در طبرس تان (، علوی ان) 316۰-25 در گی لان و دیلمان(، آل زیار ) 434-316 هجری در گرگان (، س اجدیان ) 672-317 هجری (و آل بویه ) 447-324 هجری در غرب ایران و عراق ( به سر کار آمدند. از این سلسلههای یاد شده، به ویژه سامانیان و بوئیان تاثیری فراوانتری بر فضای حا کم بر جامعه ایران باقی گذاشتند .
س امانیان، از ح دود 261 هج ری قمری تا س ال 389 هجری قم ری، در م اوراء النه ر و خراس ان ب ا اس تقلال حکوم ت کردند و توانس تند آرام ش نس بی را در دورهای برای ایرانی ان فراهم کنند .آنه ا ه ر چند به ظاهر نس بت به خلیف ه اظهار اطاع ت میکردند ،ولی در عمل س پاهی و خراج به خلیفه نمیدادند. ش هریاران این سلس له ب ه قواع د و رموز مملک ـتداری توجه داش تند و از تعصب و کوته بین ی خ ودداری میکردند.تش کیل دول ت س امانی در ماوراءالنهر وخراس ان بزرگ را شـاید بتوان به اعتباری اولین دولت ایرانی بعد از حملۀ تازیان به ایران دانست .
ب ه غی ر از س امانیان، بوئیان بودنـد که از س رزمین دیل م واقع در جن وب باخت ری بح ر خ زر، برخاس ته بودن د و آل بوی ه ه م خوانده میش دند. آل بویه ش یعی بودند. این سلسله در مدت کوتاهی پس از 32۰ هجـری بس یار نیرومند ش دند، به طوری ک ه در 334 هجری بغداد را متصرف و خلیفهای تازه و مطیع را بر تخت نشاندند. در این زمان خلفا خود را در وضع پریشانی میدیدند. افراد خاندان بویه نیز غالباً با یکدیگر دشمن بودند “یک دولت مرکزی واقعی تنها در زمان عضدالدوله 336 -337 هجری قمری یا 976 – 983 میلادی بوجود آمد. )دانش گاه کمبریج ،۰41388 ،2 (. در این دوره شیعیان زیدی و دوازده امامیان در عراق در آرامش زندگی میکردند. آل بویه، همچون درب ار خلیفه، س خت با اس ماعیلیان دش من بودند، ول ی فرقههای مس یحی در دوره آنان آزادتر میزیس تند. مس لمانان در دوره آل بویه به فرقههای گونا گون تقسیم شده بودند که یا رقابت آشکار داشتند و یا محرمانه برضد یکدیگر به دسیسه چینی میپرداختند. )همان ،۰54 – 22۰ ( در ای ن دوره مقام ات مرکزی بغداد و خود خلفا قس مت عم دهای از آزادی عم ل خ ود را از دس ت داده بودند. ام ا ایرانیان در نتیجۀ تلاشهای سرسختانه شعوبیان توانسته بودند حیثیتی برابر با اعراب برای خود فراهم آورند و زبان ملی را حفظ کنند) همان ،۰25 (.
ب ا ح ذف تدریج ی س لطه بیگان گان و ایج اد حکومت ه ای مس تقل محل ی ک ه در کش ا کش ب ا س لطه بیگان گان ب ه م ردم و تشـکل آنها از نظر اقتصادی و تولیدی محتاج بودند، ش هرها رشد کرد و در اولین مرحله روند جمعیت شهرها افزایش یافت .
۲ – ۲ – روند رشد میزان جمعیت در شهر و روستاها در ای ن دوره جمعی ت ش هر ها رو به افزایش اس ت. ا گرچه آماررس می در ای ن مورد وجود ن دارد، ولی ب رای درک میزان جمعیت میت وان از طری ق تع داد جمعی ت ب ردگان، تع داد س پاهیان ،تع داد غلام ان، خادم ان و خدمتگ ذاران، میزان مالی ات و تعداد قیامکنندگان تا حدودی به آن پی برد. ابولحسن هلال بن محسن صاب ی) 448-359( که در دربار عباس یان متصدی دیوان انش اء بغداد بود، مینویسد:”اما در روزگاران المکتفی بالله بغداد دارای ۰2 هزار غلام سرایی و 1۰ هزاران خادم از سپاهیان و نژاد سقلابی بوده است. در آن جا 11هزار خدمت گذار بوده است که هفت هزار آن از سپاهیان بوده اند و چهار هزار دیگر از نژاد سقلابهای سفید پوست و چهاره زار زن از ب رده و….”) ابولحس ن ه لال ب ن محس ن صاب ی،1346، 6 ب ه نقل از فش اهی الف ،1354، ۰8 – 79( اس ت .
از س وی دیگر می توان این موضوع را از میزان مالیات فهمید .احمد بن ابی یعقوب )که در قرن سوم هجری می زیست ( میزان “مالیات )خراج( عراق و مضافات آن در کشور ایران را 655 میلیون دره م، خ راج س واد 12۰ میلیون دره م ، خراج ف ارس 7۰ میلیون دره م ، خ راج اه واز و مضاف ات 4۰ میلی ون درهم ، خ راج نهاوند و م اه کوف ه )دینور( و ماه بص ره )همدان ( و مضاف ات آن از اراضی ع راق عج م را 4۰ میلی ون خ راج ری و مضاف ات آن را 3۰ میلی ون و خ راج آذربایج ان را 3۰ میلیون درهم می نویس د”)احمد بن ابی یعق وب ،1343، ب ه نق ل از فش اهی ال ف ،1354، 169(. یعق وب اصفهان ی ک ه در ق رن س وم م ی زیس ت “خ راج قزوی ن و زنج ان را دو میلی ون و پانص د ه زار دره م ، خ راج آذربایج ان را چهار صد میلیون در هم ، خراج کرج را سه میلیون و چهارصد درهم ، خراج ق م را چهارمیلی ون و پانص د ه زار دره م، خ راج ری را ده میلیون دره م، خ راج طبرس تان را چه ار میلی ون دره م، خ راج گ رگان را ده میلی ون دره م، خ راج نیش ابور را چه ار میلیون دره م، خراج سیس تان را ده میلی ون دره م ، خ راج بخارا را ی ک میلیون درهم و خ راج خراس ان را چه ل میلی ون دره م م ی نویس د “)ب ه نقل از فش اهی ال ف ،۰1354،17(. اب ن فقی ه “مالیات شهرنش ینان قم را س ه هزارودویست و س ی هزار درهم و مالیات کشتزارها را دویست وبیس ت هزار وسیصدوس ی دره م ، خ راج ری را دوازده هزار هزار ،خ راج آذربایج ان را دوه زار درهم، خ راج روی ان را چهاصدوپنجاه درهم، و خراج خراسان و خوره ها و بخش هایی که در دست عبدالله بن طاهر بود، چهار صد وچهل هزار هزار وهشتصد و چهل و هفت هزار درهم به اضافه سیزده اسب و دوهزار گوسفند و هزار وبیست و دو تن اس یر و هزار وس یصد بیل و تخته آهن دولا می نویس د )”.
اب ن فقی ه ،1349، ب ه نق ل از فش اهی ال ف ،4531، ۰71- 171(. ب رای درک بهتر میزان جمعی ت می توان تعداد قیام کنندگان علیه دولت عباسیان در شهرها و روستاها را نیز ملا ک گرفت. برای نمون ه درس ال 755 می لادی ، شورش ی ب ه رهب ری س ند ب اد، در نیش ابور و ری و قومس ، برخاس ت. آنان نیش ابور و قومس و ری را اشغال کردند. در سپاه او شیعی و مزدکی هر دو شرکت داشتند. اما ، س رانجام شکس ت خورده 6۰ هزار نفر از آنان به قتل رس یدند …مقدس ی “تع داد پیرامونی ان س نباد را )س پاهیان او را( ن ود ه زار و ط ول م دت ش ورش او را هفتاد روز می نویس د تاری خ فخری نیز مطلب ی مش ابه مطل ب مقدس ی دارد و تع داد کش تگان طرف دار سنباد را 6۰ هزار تن می نویسد )به نقل از فشاهی الف ،4531،18(.عام ل دیگ ری ک ه ب ر جمعی ت ش هرها و روس تاها اث ر داش ت،تمای ل ج دی تازی ان ب رای مهاج رت ب ه ای ران اس ت. “ب ه همراهس ازش بزرگان فئودال ایرانی با اعراب، دس ت ان دازی بزرگان عربب ر زمینه ای ای ران آغ از ش د. آنه ا ه زاران ب رده اس یر ش ده را درای ن زمی ن ها ب ه کارهایی نظیر زراع ت و دامداری وا می داش تند.
مهاجرت مداوم اعراب به ایران بر گردۀ تودۀ روس تایی ایران فش ار م ی آورد. در زم ان معاوی ه، نخس تین خلیفۀ ام وی ، حا کم عراق ،پنجاه هزار س پاهی عرب را همراه خانواه هایش ان به نیشابور و بلخ و مرو و دهات تخارستان و خراسان فرستاد.خلفای عرب…نه تنها کوشش داش تند که در شهرهای بزرگ و کوچک سربازخانه داشته باش ند، بلک ه س اعی بودند ک ه در مرا کز و مناطق مه م ، عدهای از اعراب را سکونت دائم دهند. و به همین سبب در شهرهای مختلف ایران نه تنها س رداران و ماموران کشوری و لشگری و روحانی عرب ، بلکه خانوادهایش ان نیز منزل می کردند”) فش اهی الف ،4531(. ا گرچ ه در م ورد تع داد جمعی ت ش هرها س ند قاب ل قبول ی وجود ندارد، با این وجود، با توجه به آن چه گفته ش د، به نظر میرس د ،ش هرها و روس تاها از جمعیت قابل توجهی برخوداربودهاند. رش د جمعیت ش هر ممکن اس ت به معنای رشد شهرنش ینی باشد ولی هنوز به معنای رش د ش هروندی و ش هرگرایی نیس ت. این جریان هنوز نیازمند روند رشد و توسعۀ تجارت در شهرهاست .

۲ – 3 – روند رشد تولید صنعتی و توسعه تجارتفعالیت اقتصادی از روند رش د شگرفی برخوردار است: صنایع چوب ی، صنای ع نس اجی، بلورس ازی و س ایر کانی ه ای غیر فلزی مانند شیش ه س ازی، ابریشم بافی، کتان بافی، کاغذ سازی، قالی باف ی، س فالگری، چین ی آلات و تولید ظروف چین ی، لعاب کاری ظ روف، جلا دادن لعاب، فلز کاری از جمله طلا کاری و نقره کاری و برنز کاری ضرب س که و مانند آن که بس یاری از محققین مانند: محمد حس ن زکی، ولف، نعمانی، ویلس ن و افراد دیگر بر آن تا کید داش ته اند، نش انه توس عه تولی دات صنعتی در جامع ه به منظور بازرگان ی و ص ادرات اس ت. این روند ا گرچه ریش ه در صنعت دوره ساسانی دارد، اما در قرون سوم به بعد رونق فراوانی پیدا میکند .فعالی ت اقتص ادی ب ه وی ژه بازرگان ی، صنع ت و تج ارت در زم ان س امانیان و آل بوی ه، یعن ی بع د از قرن س وم، توس عه پیدا ک رد. “بازاره ای داخل ی و دادوس تد خارج ی گس ترش یاف ت “)پیگولوسکایا ،1348، 6 – 5 (. و شهرها ترقی کردند. شهرهای بزرگ ایران مانند طوس، بلخ، کابل، نیشابور، گرگان، کازرون، ری، فسا ،همدان، قم، اس تخر، اهواز، شوش تر، آمل، شیراز،…مرا کز پیشه و هن ر و بازرگان ی ب ود”) فش اهی ال ف ،1354 ، 116-117 (. نیش ابور ،ری، اصفهان و ش یراز از نظر جمعیت بزرگترین و از نظر اقتصادی مهمتری ن ش هرهای ای ران بودند”)پیگولوس کایا ،8431،6 – 5(. فشاهی نیز اعتقاد دارد: در این دوره کارگزاران دولت عمدتاً در امور بازرگانی و صنعتی نیز مشغول به فعالیت هستند و دولت خود بزرگ ترین پیش ه ور و صنعتگر اس ت )فشاهی ب ،4531 ،242 -342(.
در این دوره “در شهرهای ایران زربفت به مقدار زیاد برای صدوردر نیش ابور و اصفه ان، شوش تر، منس وجات ابریش می منق وشدر ش یراز و ری و اصفه ان و نس ا



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید