صفحات 65 – 76
34289173660

نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19 شماره4 زمستان 1393
75997311654

رویکردهای انطباق محور و کارکرد محور ارزیابی اجرا در برنامه ریزی کاربری زمین، موردپژوهی: ارزیابی
759973437802

انطباق محور در شهر لواسان*
راضیه رفیعی1، ناصر برک پور**۲
1کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
2دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 22/11/92، تاریخ پذیرش نهایی: 23/11/39(
چکیده
برنامههای توسعه شهری در راستای ایجاد نظم در شهرها و پاسخگویی به نیازهای روزافزون جمعیت ش هری از سوی برنامهریزان ش هری تهیه میشوند و دارای ویژگیها و اهداف متفاوتی هستند. اغلب این برنامه ها، بدون توجه به اهداف و نتایج برنامههای پیش ین تدوین میش وند و به ارزیابی میزان موفقیت برنامه های گذشته نمیپردازند. ارزیابی اجرای برنامههای توسعه شهری میتواند موجبات تهیه برنامه هایی کارآمد و پاسخگو را فراهم آورد. در این بین، برنامه کاربری زمین که تاثیر قابل توجهی بـر مناف ع اف راد دارد، بیش از همـه نیازمند ارزیابی اس ت. یکی از روش ه ای ارزیابی اج رای برنامه ها ،س نجش میزان انطباق میان برنامه پیش نهادی و ش رایط کنونی شهر اس ت. این تحقیق با بهره گیری از ای ن رویک رد بـا اتکا بر س ه ش اخص کاربری، س طح اش غال و ترا کم به ارزیابـی اجرای برنام ه کاربری زمین شهر لواسان پرداخته است تا مغایرتهای بروزیافته در سطح شهر را تشخیص دهد. یافته های تحقی ق نش ان میدهـد کـه 54 درصد از س طح ش هر دارای مغای رت در کاربری هس تند. علاوه بر این ،5 درص د از قطع ات نی ز دارای مغایـرت در سـطح اش غال و ترا ک م هس تند. مهمترین دلایل ب روز این مغایرتها را می توان نظارت نا کافی بر روند تغییر کاربری اراضی، عدم توجه شهروندان و مسئولان به منافع عمومی و ابهامات و خلاءهای موجود در برنامه پیشنهادی دانست.
واژههای کلیدی
ارزیابی اجرا، انطباق محور، کاربری زمین، شهر لواسان.

*این مقاله برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد نگارنده اول تحت عنوان ” ارزیابی اجرا در برنامه ریزی کاربری زمین، موردپژوهی: شهر لواسان ” در دانشگاه هنر است که به راهنمایی نگارنده دوم در بهمن ماه 1393 خاتمه یافته است .
.E-mail: Barakpoo@art.ac.ir ،۰21-66728845 :نویسنده مسئول: تلفکس **
66

مقدمه

1209742642603

برنامهری زی ش هرها همواره- و بهویژه در یکصد س ال اخی ر – یکی از دغدغههای مهم مسئولان و مدیران شهری بهمنظور ایجاد نظم در شهرها و پاسخگویی به نیازهای روزافزون جمعیت شهری بودهاست .با توجه به پیچیدگی مس ائل در ش هر و نبود امکان پاس خ به تمامی این مس ائل، معمولاً برنامهها و طرحهای متعددی برای شهر تهیه میشود. هریک از این طرحها در دوره زمانی مشخص و جهت پاسخ به س والات و نیازهایی مشخص تهیه میش وند، ولی اغلب در پایان اف ق برنامه، میزان پاس خگویی این طرحها به این س والات و نیازها سـنجیده نمیش ود. در س الهای اخی ر، ارزیاب ی تبدی ل ب ه بخش مهم ی در فراین د برنامهری زی شـده اس ت و توجه ات بس یاری را در کش ورهای اروپایی و آمریکایی به خود جلب کرده اس ت. علت اصلی ای ن توجه ب ه ارزیاب ی، افزایش روزاف زون تهیه طرحه ا و برنامههای
1. بیان مسئله
برنامهریزی به عنوان یک فعالیت اجتماعی و با هدف مدیریت ام ور جمع ی، قص د دخال ت آ گاهان ه در محیط زیس ت انس ان را دارد ت ا بتوان د آن را تبدی ل به مکانی مناس ب برای زندگی انس ان نماید)عب دی دانش پور ،۰931، 13(. برنامهریزی در پی دس تیابی ب ه اهداف ی مش خص در آینده اس ت که مس یر دس تیابی ب ه این اه داف ب ا ع دم قطعی ت هم راه اس ت. برنامهری ز در ای ن راه ب ا مش کلات فراوان ی روبرو می ش ود و برای رفع هری ک، راه حل هایی پیش نهاد می کن د ک ه ای ن راه حله ا معم ولاً در قال ب طرحهای توس عه ش هری ارائه میش وند. برنامه ری زی کاربری زمی ن یکی از انواع برنامه ریزی اس ت که هدف آن تخصیص مناس ب فعالیتها به فضا است. از آنجایی که برنامه ریزی کاربری زمین این پتانسیل را داراس ت ک ه برنامه ریز بتوان د از طریق آن به اه داف اجتماعی ،اقتص ادی و کالب دی متعددی برس د، بخش مهم ی از طرح های توسعه شهری به این امر اختصاص می یابد .
بس یاری از برنامههای تهیه ش ده به دلیل ع دم وجود ارزیابی پیش از اجرا، با وجود صرف هزینههای بسیار به اجرا درنیامدهاند .ع لاوه ب ر ای ن بس یاری از برنامهه ای اجراش ده نیز ب ه دلیل عدم وج ود ارزیاب ی پ س از اجرای پروژه به اهداف خود نرس یدهاند و یا نتایج ی نامطل وب دربرداشـته ان د. کالکین ز) 1979( در مطالعات خود به «س ندروم طرح جدید» اش اره می کند و اظهار میدارد که برنامه ه ا به طور م داوم بهروز می ش وند یا دوباره تهیه می ش وند ،ب دون اینکه به وضعیت اج رای طرح اولیه توجه ش ود) Calkins,1979,745(. تمامی این مس ائل نش اندهنده عدم توجه کافی به اجرای طرحهای شهری از سوی برنامهریزان است. یکی از دلایل ع دم موفقی ت برنامه های کارب ری زمین نیز کماهمیت انگاش تن موض وع ارزیابی اجرا اس ت و ای ن برنامهها برای اج رای دقیق تر و کارآمدتر نیازمند ارزیابی هستند .
ش هری و اجرایی نش دن اغلب آنها است. ارزیابی میتواند در مراحل مختلف فرایند برنامهریزی و با اهداف و رویکردهای مختلف صورت گی رد. در واق ع، لزوم انجام ارزیابی ممکن اس ت مورد توجه بس یاری از مدیران و مس ئولان ش هری نباش د و از این رو در بسیاری از مواقع ، طرحهای مختلف شهرها بدون توجه به نتایج طرحهای پیشین و دلایل احتمالی نا کامی آنها تهیه میشوند .
ه دف از ای ن تحقی ق، ارزیاب ی اج رای برنام ه کارب ری زمی ن پیش نهادی شهر لواسان اس ت. در این راستا، روشهای مختلف ارزیاب ی اج را شناس ایی ش ده و مناس ب ترین روش ب رای ارزیابی برنام ه پیش نهادی ش هر لواس ان انتخ اب ش د. در نهای ت، ب ا به کارگیری این روش، برنامه کاربری زمین شهر لواسان ارزیابی شد و مغایرت آن با وضع موجود کاربریها مشخص گردید .
بس یاری از برنامهه ای تهیه ش ده در کش ور ای ران نی ز در مرحل ه اج را ب ا مش کلاتی روب رو میش وند که رف ع این مش کلات نیازمن د ارزیاب ی صحیح از روند اجرایی اس ت. ش هر لواس ان یکی از مهمتری ن قلمروه ای برونش هری فراغ ت و گردش گری ب رای منطقه ش هری تهران اس ت. طرح های توس عه ش هری تهیه شده ب رای این ش هر، میتوانند نقش بس زایی در تغییر چهره این ش هر داش ته باشند و به بهبود شرایط زیست در آن کمک نمایند. برای ش هر لواس ان تا کن ون 4 ط رح تهیه ش ده اس ت ک ه عبارتان د از: ط رح فرحناز )طرح تفریحی منطقه لواس ان ،1352(، طرحهادی لواسان) 1376(، طرح جامع شهر لواسان) 1379( و طرح تفصیلی شهر لواسان) 1386(. بنابراین، با توجه به گذشت 7 سال از زمان تصوی ب ط رح تفصیل ی ای ن ش هر و ملا ک عم ل قرارگرفت ن آن در شهرداری لواسان، ارزیابی اجرای آن لازم و ضروری به نظر می رسد .
۲. مبانی نظری
۲.1. ارزیابی و روش های ارزیابی
ارزیاب ی، روی ه ای سیس تماتیک از مش اهده، تحلی ل و تنظیم قضاوت ی در مورد ی ک عمل و نتایج آن ) ه م به صورت پیش بینی هم براس اس اثرات( در فرایند برنامه/ دس تور کار/ سیاست است .)Lichfield and Prat, 1998, 287(
ارزیاب ی، فعالیت ی اساس ی در بس یاری از زمینهه ای علم ی و حرفه ای است. باوجود ریشههای تاریخی که به قرن 17 بازمیگردد ،ارزیابیِ سیستماتیک نسبتاً مدرن است. کاربرد روشهای ارزیابی همزم ان ب ا رش د و اص لاح آن و تغیی رات ایدئولوژیکی، سیاس ی و جمعیتی رخداده در طی قرن بیس تم بوده اس ت. ارزیابی در قرن بیس تم تبدی ل ب ه بخش ی یکپارچ ه از برنامهریزی سیس تماتیک شـده اسـت )Oliviera, Pinho, 2010, 343(. روش ه ای ارزیاب یمتع ددی در برنامهری زی ش هری و منطق ه ای مورداس تفاده
قرارگرفته اند و نظریه پردازان مختلف دس ته بندیهای متفاوتی از انواع روش های ارزیابی ارائه دادهاند. جدول 1 این دسته بندی ها را به صورت خلاصه نشان میدهد .
ب ا توج ه ب ه اینکه تحقیق ات ارزیاب ی بیش تر متمرکز بـر ارزیابی پی ش و در حی ن اج را بودهاند، ای ن تحقیق بر آن اس ت تا با تمرکز بر ارزیابی پس از اجرا، تلاشی در جهت انجام تحقیقی با رویکردی جدید صورت دهد .
۲.۲. روشهای ارزیابی اجرا
کارشناس ان برنامه ری زی مدته ا در م ورد اهمی ت پیگی ری و سـنجش اج رای سیاس تهای اتخاذش ده بح ث کرده انـد . درحالیک ه تکنیکه ای ارزیاب ی و اجرا بهخوبی در علوم سیاس ی پیشـرفت کردهانـد، فه م چگونگ ی ارزیاب ی در برنامهری زی م ورد بی توجهی قرار گرفته است و اغلب به عنوان کمبودی مهم در این زمینه از آن یاد می شود .
صاحبنظران عنوان کردهاند که قدرت برنامههای اتخاذ شده لزوماً با اجرای محتوای آن در ارتباط نیست و لازم است تحقیقاتی جه ت فه م میزان اجرایی شـدن برنامهها پ س از تصویب صورت گی رد. بهمنظ ور مط رح س اختن برنامهری زی بهعن وان تلاش ی مش روع در جهت ایجاد سیاس ت، باید تکنیکهایی ایجاد ش وند ت ا کارآمـدی برنامهه ا و میـزان اجرایی ش دن طرحه ای محلی را بس نجند. لازم ب ه ذک ر اس ت که حت ی ا گر بت وان تأثی ر برنامهها را ارزیاب ی ک رد، باز هم برنامهریـزی، علمی غیرقطعی اس ت )Brody and Highfield, 2005, 159(. حت ی ا گ ر نظریه پردازان برنامه ریزی بپذیرن د ک ه حرف ه برنامه ری زی، قادر ب ه هدایت تغیی ر در محیط ش هری براس اس برنامهه ای از پی ش تعیینش ده اس ت، معنای آش کار موفقیت در اجرا باید مشخص ش ود. آنچه محققان تمایل دارن د به عن وان خروج ی موف ق ی ک برنام ه اجراش ده بپذیرنـد ،متع دد اس ت. در یک س ر طیف اجرا، ممکن اس ت اج رای دقیق و دارای ارزش اس می) ا کیداً خطی(، موفق تلقی ش ود. در س مت
دسته بندی نظریه پرداز
روش های ارزیابی جزئی، روش های ارزیابی جامع رابرتز
روش های ارزیابی پولی، روش های ارزیابی مروری، روش های ارزیابی چندمعیاری فالودی و ووگد
روش های ارزیابی عینی، روش های ارزیابی ذهنی، روش های ارزیابی مبتنی بر تصمیم الکساندر و فالودی
روش های ارزیابی جزئی، روش های ارزیابی جامع، روش های ارزیابی چندمعیاری زبردست
ارزشیابی برنامه، سنجش برنامه، نقد برنامه، ارزیابی حرفه ای، ارزیابی پس از اجرای نتایج برنامه بائر
دستهبندی زمانی ارزیابی: ارزیابی پیش از اجرا، ارزیابی در حین اجرا، ارزیابی پس از اجرا لیچفیلد و پرت،الکساندر، الیویرا و پینهو
Alexander and Faludi, 1989,133-134)، (Baer,1997,330-332)، (Lichfield and Prat, 1998,288)، (Alexander,2006a,7)،(Oliviera,) ،(21-2 ،1388، ماخ ذ: (زبردس ت(Pinho, 2010, 351
جدول 1- دستهبندی های مختلف از روشهای ارزیابی.
دیگر این طیف، ممکن است همفکری محض در مورد یک برنامهبه عن وان موفقی ت اج را تلق ی ش ود )Talen, 1996, 254-255(. ارزیاب ی پ س از اجرا با س ه رویکرد کلـی صورت می پذی رد: انطباق مح ور، کارکردمح ور و تلفیق ی. در ادامه هر یک از ایـن رویکردها و روش های انجام ارزیابی براساس آنها بررسی خواهد شد.
ارزیاب ی انطباق محور: ارزیابی انطباق محور به معنی قضاوت در م ورد موفقی ت یا شکسـت برنامهری زی با اس تفاده از یک یا دو معیـار – درج ه انطب اق میان نتایج و پیش نهادات ط رح و ارتقای اه داف کلـی و عین ی برنامهری زی با اس تفاده از ابزاره ای اجرایی موجـود- اسـت )Oliviera, Pinho, 2010, 347(. ای ن دی دگاه از سوی نویسندگان متعددی گسترش یافته است .
دی دگاه انطب اق مح ور بـر نتای ج برنامه ری زی و ارتب اط می ان برنامه ه ا و توس عه واقعی تمرکز دارد. یک برنامه، زمانی اجراش ده تلق ی میش ود ک ه الگوه ای توس عه مواف ق ب ا سیاس ت های آن باش ند و اهداف، محقق ش ده باش ند. این دیدگاه، مدل منطقی برنامه ری زی را پیشفـرض خ ود قـرار میده د ک ه در آن برنامه ها به عن وان طرح ی اولی ه برای توسـعه آتی عمل میکنن د و ارتباطی مس تقیم بی ن اه داف برنامه و نتای ج برنامه در نظ ر میگیرد. این دی دگاه همچنی ن ف رض میکن د ک ه سیاس ت های برنام ه ب رای هدای ت توس عه کاف ی هس تند و میزان منطب ق یا منح رف بودن توس عه از این سیاس ـتها میتواند به صورت کمی ی ا کیفی اندازه گرفته شود )Laurian et al., 2004, 472(.
« برنامهری زی انطب اق مح ور» در م دل س نتی سیس تم برنامهری زی قانونی قرار دارد و اغلب در کش ورهای اروپایی ش ایع اس ت. همچنی ن گفته می ش ود که ب ه دلایل تاریخ ی و فرهنگی ،براس اس ای ن ف رض ق رار دارد ک ه اج رای برنام ه پاس خگوی ظرفی ت ایج اد پروژه ه ای توس عه فضای ی منطب ق ب ا اس تراتژی جمع ی پیش نهادی برنام ه اس ت. ای ن ف رض در عم ل از طری ق تعیی ن حق وق کاربری زمی ن جدید در تطابق با اس تراتژی جمعی طراحی ش ده بهکار برده میش ود و معمولاً در نقشه منطقه بندی منعک س میگـردد. درنتیج ه، پروژه های ی ک ه منطب ق ب ا برنام ه
68
هستند، بهصورت خودبه خود برای توسعه، مناسب در نظر گرفته میش وند) Rivolin, 2008, 173(. ج دول 2 مش خصات برخ ی ازارزیابی های صورت گرفته براساس این دیدگاه را نشان می دهد.
یکی از پژوهشهای انجامش ده با رویکرد انطباقمحور، ارزیابی برنامه کاربری زمین پیشنهادی چهار سکونتگاه در ناحیهی جنوب شرقی ایالت میشیگان است که نتایج آن در سال 2۰11 منتشر شده اس ت. ای ن چهار س کونتگاه شـامل یک ناحی هی روس تایی، یک شهرکوچک توسعهیافته و دو جامعهی شهریاند. در این پژوهش ،ب رای شناس ایی نواح ی مغای رت، نقش ههای تصویبش دهی کارب ری زمین پیش نهادی با دادههای کاربری زمین فعلی مقایس ه ش دند؛ ب ه این ترتیـب که پ س از ایجاد تمام ی لایهه ای ضروری ،نقش ههای کارب ری زمی ن پیش نهادی با کارب ری زمین در هر ش هر مقایس ه ش دند و برای شناس ایی نواحی مغایرت، تحلیل« نابرابر »انجام شد. در این مطالعه، مغایرتهای موجود بین کاربری زمین موجود و پیشـنهادی در س ه دسته قرار گرفتهاند. مغایرت نوع الف مغایرتهای ی هس تند که در آن کارب ری فعلی زمین، کش اورزی یا
روند انجام ارزیابی معیارها مبدع روش
ایجاد شبکه سلولی بر روی نقشه های کاربری زمین و انعکاس انطباق یا عدم انطباق بر روی ماتریس ،سنجش میزان انطباق برنامه جامع و تفصیلی و میزان محقق شدن طرح تفصیلی در وضع موجود انطباق آلترمن و هیل 1978
استفاده از ترکیبی از روش ها جهت مقایسه الگوی توزیع پیشنهادی کاربری پارک و الگوی محقق شده و سنجش ارتباط الگوی موجود با ویژگی های اقتصادی-اجتماعی سا کنان انطباق دسترسیپذیری امیلی تالن 1996
بررسی مجوزهای صادرشده در طی ده سال و مکانیابی آنها برروی نقشه کاربری زمین پیشنهادی ،شناسایی محدودههای دارای تمرکز مجوزها، ارزیابی کیفیت برنامه براساس دو عامل سیاستهای زیست محیطی و اجرای برنامه انطباقکیفیت برودی و هایفیلد 2۰۰5
محاسبه تعداد واحدهای مسکونی ساخته شده، تغییرات نرخ رشد و ترا کم رشد در زون های در خطر طوفان و مقایسه آن با بیرون از این محدوده ها انطباق چپین، دیل و بیکر 2۰۰8
استفاده از تحلیل نابرابر در محیط GIS و استخراج دلایل بروز مغایرت و دسته بندی مغایرتها انطباق کارولین جی.لو 2۰11
)Loh, 2011, 275-282(، )Talen, 1996, 80-90(، )Alterman and Hill, 1978, 276-282(، )Brody and Highfield, 2005, 159-174(، )Chapin et al., 2008, 268-278( :ماخذ .جدول 3- روش های کارکردمحور
روند انجام ارزیابی معیارها مبدع روش
سنجش میزان آ گاهی عاملان از سیاست های برنامهانطباق اهداف برنامه با اهداف فرادست
سنجش میزان استفاده عاملان از سیاست های برنامه ارتباط
میزان انطباقکاربرد لانگ، مازتوپ و اسپیت 1997
سنجش انطباق سیاست هاسنجش ویژگی های شبکه اجرایی و شرایط زمانی و مکانی بهینگی
انطباق دریسن 1997
– کارکرد ون دم، گیل، پن ـ سوترمیر، ورداس
1997
بررسی برآورده شدن وظایف نظارتی، توسعه ای و هماهنگ کننده برنامهها نظارتتوسعهیکپارچگی و هماهنگی مازتوپ و فالودی 1997
)Lange et al., 1997, 845-857(، )Driessen, 1997, 860-868(، ) Damme et al., 1997, 833-843(، )Mastop and Faludi,1997, 819-820( :ماخذ
جدول ۲- روش های انطباق محور.
محدودهای طبیعی اس ت، امااین زمین در طرحهایپیش نهادیبرای کاربریهای فش رده و متمرکزتری برنامه ریزیشده است. این مغایرتی واقعی تلقی نمیشود، به عبارت دیگر، تنها یک تأخیر زمانی در تحقق طرح حاصل ش ده اسـت. مغایرت نوع ب، مغایرتهایی هس تند ک ه در آن مزرعه یا خانهای قدیمی در کن ار راهی اصلی قرار دارد که برای کاربری تجاری درنظر گرفته شده است. آن خانه، لزوماً در آین ده تخری ب و کاربری مناس بی جایگزین آن خواهد ش د. این نوع مغایرت نیز – مانند مغایرت نوع الف – نش انه شکس ت فرایند برنامهریزی محس وب نمیش ود، چرا ک ه مورد مغای رت، قطعهای است که از الگوی توسعه جداافتاده است. مغایرت نوع ج، مغایرتی اساس ی اس ت، کـه در آن تصمیمهای ی ب رای کاربری زمی ن اتخاذ ش ده است که مستقیماً با نقشهی کاربری زمین طرح پیشنهادی مغایرت دارد. برای مثال ممکن اس ت زمین برای کاربری با ش دت کم اس تفاده از زمین درنظر گرفته ش ده باشـد ولی در حال حاضر به کاربری با ش دت بالای اس تفاده از زمین تخصیص داده شده باشد .)Loh, 2011, 275-282(
نتای ج ای ن مطالع ه نش ان داد که کمتری ن میـزان مغایرت دراجتماعات با ویژگیهای روستایی وجود داشته است. در سه مورداز این چهار سکونتگاه، بیشترین مغایرتها از نوع الف و ب بوده اند که مغایرتی اساسی تلقی نمی شوند. افزایش میزان مغایرت نوع ج در س کونتگاه چهارم نیز ناش ی از وجود اختلاف بین سازمانهای تدوینکنن ده برنام ه کارب ری زمی ن ب وده اس ت) .)Ibid, 277
ارزیاب ی کارکرد محـور: ارزیابی کارکرد محور پی رو تعریف برنامه بهعن وان چارچـوب تصمیمگیری ظهور یافت. فه م اینکه در چه شرایطی و چگونه برنامه برای تصمیمات بعدی مورد کنکاش قرار میگیرد، مهم اس ت. آنچه برای برنامه پیش میآید، کلید ارزیابی خواه د ب ود. پ س از تمایز گذاش تن می ان برنامههای پ روژهای و برنامه ه ای اس تراتژیک و نتیجهگی ری ای ن ام ر که معی ار انطباق تنه ا ب رای ارزیاب ی برنامهه ای پ روژهای مفی د اس ت، فال ودی و مازت وپ معی ار کارکرد را ب رای ارزیابی برنامهه ای راهبردی عنوان کردن د. با فراهم آوردن چارچوب ارجاع برای تصمیمات عملیاتی ،این گونه از برنامهها لزوماً تأثیری مستقیم بر فرایند توسعه کالبدی نخواهند داشت. در مقابل، ارزیابی این گونه برنامه ها باید مطابق ب ا تحلیـل جزئـی تصمیم ات و اقدامات تع دادی از عاملان باش د .)Oliviera, Pinho, 2010, 348(
مازت وپ و نیده ام، مزای ا و معای ب ارزیابی کارکردمح ور را عنوان کردهاند. برطبق نظرات آنان، اولین مزیت دیدگاه کارکرد محور، توجه بهتمام ی مراحل فرایند از ایجاد سیاس تهای راهبردی تا اقداماتی جه ت تغیی ر مس ائل در حال اجرا اس ت. مزی ت دوم این اس ت که
روند انجام ارزیابی معیارها مبدع روش
بررسی کمی و کیفی برنامه پیشنهادی براساس معیارها انطباق
فرایند عقلانیبهینگی پیشینبهینگی پسیناستفاده عملی سیاست ـ برنامه ـ اجرا ـ فرایند
PPIP1
1980
مقایسه کمی سیاست های اجرا شده و اجرا نشده به صورت کلی و موضوعی وسعت اجرا
عمق اجرا ارزیابی اجرای برنامه
PIE2
2000
مقایسه نتایج و برنامه پیشنهادی با استفاده از روشهای کمی و کیفی پیوستگی درونی
تفاسیر برنامه از سیستم برنامهریزیارتباط
پیوستگی بیرونی
مشارکت در ایجاد برنامهنحوه استفاده از برنامه
تعهد منابع انسانی و مالیکارایی برنامه- فرآیند- نتایج
PPR3
2009
سنجش سلسله مراتب درونی برنامه، سنجش انطباق اهداف با نتایج، سنجش اثرات بروزیافته انطباق
کارایی ارزیابی خروجی برنامه
POE4
2۰1۰
.)Alexander,Faludi, 1989, 132-136(، )Laurian et al., 2004, 473-478(، )Oliveira and Pinho, 2009, 38-45(،) Laurian et al.,2010,748-750( :ماخذ
جدول 4- روش های تلفیقی.
دی دگاه کارکردمحـور تمام ی فع الان دخی ل در فراین درا شناس ایی میکن د و اج ازه میده د ک ه فرایند ازنظ ر آنان تحلیل ش ود. مزیت س وم دیدگاه کارکرد محور این اسـت که شرایط برنامهریزی مختلف را دربرمیگی رد – از نمایش یترین ش رایط )ک ه در آن فع الان دارای قدرتهای محدود اند( تا کنترلیترین شرایط – مزیت چهارم دیدگاه کارکردمحور این است که روش نظری مناسبی برای ارزیابی سیاست راهبردی اس ت) Mastop and Needham,1997, 883-884(. از نقاط ضع ف ای ن رویک رد نی ز میت وان به ای ن نکته اش اره کرد ک ه ا گرچه رویکرد کارکردمحور بهلحاظ نظری، خوب تدوین شده است ولی به کار بردن کامل آن در عمل دشوار است. جدول3، مشخصات برخی از ارزیابیهای صورت گرفته براساس این دیدگاه را نشان میدهد.
ارزیابی تلفیقی: همانطور که ذکر شد، روشهای انطباق محور و کارک رد مح ور ه ر ی ک دارای مزای ا و معایبی هس تند که از س وی محقق ان مختلف به آنها اش اره ش ده اس ت. از ای ن رو، برخی افراد س عی کردهاند تا با اس تفاده از پتانسیلهای یکپارچه هر دو دیدگاه و کارب رد همزم ان آنها، روشهایی جدید را معرف ی کنند که در آنها دی دی تلفیق ی اتخ اذ شدهاس ت. ج دول4، مش خصات برخ ی از ارزیابیهای صورت گرفته براساس این رویکرد را نشان میدهد.
۲.3.انتخاب روش ارزیابی
در این تحقیق، با اتکا به روشهای بررسی شده، تجارب عملی پیشین و با توجه به اطلاعات در دسترس، رویکرد انطباقمحور با تا کی د بر روش کارولین جی.لو به عنوان روش منتخب برای ادامه

کار درنظرگرفت ه ش د. ارزیاب ی انطباق مح ور ب ه برنامه ریزان کمکمی کند تا خلاءهای موجود در برنامههای خود را شناخته و بر آنهاتمرک ز کنن د. دلایل انتخاب ای ن روش برای انجام ای ن تحقیق رامی توان تناسب روش با هدف تحقیق، معتبر و واضحبودن نتایج حاص ل از روش و ام کان ارائ ه آن به مس ئولان ذیرب ط بهمنظور ترغی ب آن ان به اق دام در جهت رف ع مغایرتها، س هولت در فهم و کارب رد روش ه ای انطباق مح ور، ام کان پیاده س ازی روش ب ا استفاده از اطلاعات محدود، امکان کاربرد روش برای برنامههای پ روژه ای، تطابق با معیارهای قضاوت قانونی، نقش مؤثر روش در پیشبرد تصمیمات آتی دانست.
3. نمونه موردی
1.3.شناخت شهر لواسان
ش هر لواس ان از نظر تقس یمات سیاس ی و مدیریتی، مرکز بخش لواسانات، یکی از دو بخش شهرستان شمیراناتِ استان تهران است )وزارت راه و شهرسازی ، ۰1393 ،2(. شهر کنونی لواسان که از مجموع چندین روستا تشکیل شده، در چند دهه اخیر، دستخوش تغییرات و دگرگونیهای متعددی بوده است و از سال 1349 که بهعنوان نقطه شهری شناختهشده تا مدتی مدید بدون هیچگونه طرح و برنامهای ،مدیریت گردیده اس ت. ش هر لواس ان در اس تان تهران، شهرس تان شمیرانات و بخش لواسانات واقع شده است. ویژگیهای منحصربفرد شـهر لواس ان لزوم اتخاذ مدیریت و نگاهی ویژه به این ش هر را روشن سـاخته اس ت. به نحوی که از س ال 1376 تا کنون، چندین طرح و برنامه متفاوت ش هری و فراش هری در فواصل زمان ی کوتاه )از جمله طرح هادی شهر)1376(، طرح جامع شهر) 1378(، طرح غیرمصوب بازنگری طرح جامع)1382(، طرح تفصیلی شهر)1386(، طرح جامع شهر ) در دست تهیه( ( بهمنظور رفع مشکلات پیشین و جاری شهر ،تهیه شده است ) وزارت راه و شهرسازی ،1393، 1(.
براس اس تقس یمات مرکز آمار ایران در س ال 139۰، شهر لواسان به 14 حوزه تقس یم شده اس ت. لازم به ذکر است که مرز حوزههای آماری با مرز محدوده قانونی شهر لواسان یکسان نیست و بخشی از هر یک از حوزهها در داخل محدوده قرار گرفته است. براین اساس ،جمعی ت کل ش هر لواسـان در مجموع 14 ح وزه برابر ب ا 157۰6 نفر ب وده اس ت ک ه از این بین 8۰78 نفر مـرد و 7628 نف ر زن بودهاند .ع لاوه برای ن ،14252 نف ر از جمعی ت کل س ال ۰931 157۰6) نف ر( در مح دوده قانون ی ش هر زندگی میکنن د و مابقی در خ ارج از این محدوده سا کن هستند. با توجه به اینکه مساحت محدوده قانونی شـهر برابر با 782.16 هکتار اس ت، ترا کم ناخالص جمعیتی لواسان در محدوده این شهر برابر با 18 نفر در هکتار محاسبه میشود .
بررس ی نظام کاربری زمین در ش هر لواس ان نش ان میدهد که بخ ش بزرگی از مس احت این ش هر را باغ ویلاها تش کیل میدهند که پذیرای جمعیت موقت قابل توجهی هس تند .23 درصد از کل مس احت ش هر به باغ ویلاها تخصیص داده ش ده اس ت که چهره متفاوتی به آن بخش یده اس ت، درحالیکه کاربریهای مس کونی ب ا س ا کنان دائ م تنه ا 6 درص د از مس احت ش هر را دربرگرفته اند .زمین های کش اورزی و باغی و زمین های بایر از دیگر کاربری هاییهستند که سطح بزرگی از شهر لواسان را به خود اختصاص داده اند .
۲.3.پیشنهادات طرح تفصیلی شهر لواسانطب ق مطالع ات وضع موجود ش هر، ب ا توجه ب ه مغایرت های اساس ی وض ع موج ود، عدم رعای ت مصوبات طرح جامع توس ط ش هرداری و افزایش ساخت وس ازها در داخل و خ ارج از محدوده ش هر و همچنی ن افزایش جمعیت ش هر ب ه می زان 15448 نفر )بر اس اس سرش ماری عموم ی نف وس و مس کن در س ال 5831(، مح دودهای ب ه وس عت 122۰ هکت ار ش امل مح دوده ش هر و ساخت وسازهای بلافصل آن، جهت تهیه طرح تفصیلی پیشنهاد گردید )وزارت راه و شهرسازی ، 1393، 28(. پیشنهادات این طرح که در راستای اهداف طرح جامع عنوان شده اند، نیز عبارتاند از:
تخصیص باغات و اراضی س بز حفاظتی و اراضی کش اورزی حاش یه س د لتی ان و رودخانهه ا تا عم ق معینی به فضای س بز و پارك ساحلی
گسترش طرفین حریم در حاشیه دو رودخانه بزرگ عبوری از داخل شهر )رودخانه کند و افجه( جهت توسعه فضای سبز
اصلاح محدوده قانونی شهر لواسان
تنظیم ضوابط ساخت وساز مناسب جهت کنترل توسعه
تأ کید بر ترا کم های خیلی کم و ویژه در این شهر
جلوگی ری از تفکی ك اراضی ب ا بالا ب ردن حدنصاب تفکیك
)وزارت راه و شهرس ازی) ، 2( 6831، 15(.ج دول 5 کارب ری زمی ن موجود و پیشنهادی )طرح تفصیلی( شهر لواسان را نشان می دهد .
4. ارزیابی برنامه کاربری زمین پیشنهادی طرح تفصیلی شهر لواسان )مصوب 1386(
ارزیاب ی برنام ه کارب ری زمین پیش نهادی ش هر لواس ان که در سال 1386 مصوب شده است و تا کنون 7 سال از زمان تصویب آن میگذرد، با اتکا بر معیار انطباق صورت می گیرد و این معیار براساس س ه عام ل ـ کارب ری، س طح اش غال و ترا ک م ـ س نجیده می ش ود .
1.4.سنجش انطباق کاربری ها
به منظ ور س نجش انطب اق می ان کاربریه ا، پ س از روی هم گذاری نقش ه کاربری وضع موجود و نقشه کاربری پیشنهادی ط رح تفصیل ی، با بهرهگیری از ابزار تحلی ل نابرابر در نرمافزار ،GIS مغایرتهای میان این دو نقش ه مشخص شد. این ابزار هر قطعه را در لای ه ی کارب ری زمین موجود با قطع ه ی معادل آن در لایه ی کاربری زمین پیشنهادی مقایسه و یک لایهی جدید ایجاد می کند و تمام تفاوتها را بین این دو نشان میدهد. مغایرتهای میان کاربریه ا ب ه دو دس ته اساس ی و غیراساس ی تقس یم ش ده اند .ج دول 6 ان واع مغایرته ای بروزیافت ه در ش هر لواس ان را نش ان می دهد. در ادامه دلایل اساس ی یا غیراساسی تلقی شدن هریک از مغایرت ها عنوان شده است:
دسته اول و دوم: عدم تحقق این مغایرت ها به دلیل سرپیچی
جدول 5- کاربری زمین وضع موجود و پیشنهادی شهر لواسان در محدوده مصوب
پیشنهادی )طرح تفصیلی( موجود نوع کاربری سرانه )مترمربع( درصد از کل مساحت
)مترمربع( سرانه )مترمربع( درصد از کل مساحت
)مترمربع( 11۰.61 65.9۰ 515457۰.12 126.8 23.1۰ 18۰6525 باغ ویلا 6.5۰ 3.87 3۰2823.83 34.7 6.31 493832 مسکونی 1.52 ۰.91 371538.95 14.۰3 25.57 2۰۰۰259 کشاورزی و باغات ۰.65 ۰.39 3۰516.28 3.7 ۰.68 53۰۰4 تجاری – – – 3.3 ۰.61 47624 اداری-انتظامی 4.81 2.86 224193.۰4 2.6 ۰.47 366۰4 فضای سبز 2.16 1.29 1۰۰861.57 1.9 ۰.34 26641 آموزشی 1.1 ۰.19 15۰83 آموزش عالی ۰.16 ۰.1۰ 748۰.۰7 3.4 ۰.62 48869 مسکونی- تجاری

مختلط

مختلط

۰.3 ۰.۰5 4124 مسکونی- تجاری- اداری- خدماتی 1.۰ ۰.18 13931 تجاری- اداری- خدماتی ۰.27 ۰.16 12638.26 ۰.8 ۰.15 11647 مذهبی 1.48 ۰.88 69۰59.53 3.1 ۰.57 44379 ورزشی ۰.26 ۰.16 12237.93 ۰.3 ۰.۰6 4598 فرهنگی- هنری ۰.64 ۰.37 29515.56 ۰.6 ۰.1۰ 8187 درمانی ۰.68 ۰.4۰ 24149.76 2.2 ۰.4۰ 31429 تأسیسات و تجهیزات شهری – – – ۰.2 ۰.۰3 215۰ نظامی – – – ۰.4 ۰.۰7 5194 کارگاهی 32.51 19.37 1515۰67.76 1۰2.9 18.74 1465872 حمل ونقل و انبارداری – – – 1.6 ۰.3۰ 23381 میراث تاریخی – – – 1۰8.4 19.76 1455375 بایر – – – 2.1 ۰.38 29849 منطقه حفاظت شده – – – ۰.5 ۰.۰9 6652 متروکه 5.41 3.22 251932.92 6.8 1.23 96417 رود و بستر رود ۰.17 ۰.1۰ 81۰4.52 – – – پذیرایی 167.85 1۰۰ 7821627.81 548.8 1۰۰.۰۰ 7821627 مجموع ماخ ذ: )اطلاع ات مرتبط با وضع موجود براس اس برداش ت میدانی نگارندگان محاس به ش ده اس ت و اطلاعات مرتب ط با طرح تفصیلی از اطلاعات دریافتی از مهندس ین مش اور آمایش محیط استخراج شده است(
دسته بندی نوع مغایرت کاربری زمین پیشنهادی کاربری زمین موجود ردیف
غیراساسی هرگونه کاربری شهری کشاورزی و باغ 1
غیراساسی هرگونه کاربری شهری فضاهای باز )مانند اراضی بایر( 2
غیراساسی کاربری های با شدت بیشتر استفاده از زمین )مانند تجاری یا اداری یا صنعتی( کاربری های با شدت کم استفاده از زمین )مانند مسکونی( 3
غیراساسی هرگونه کاربری شهری کارگاهی 4
غیراساسی صنعتی یا اداری تجاری یا اداری 5
غیراساسی ورزشی، آموزشی، درمانی، مذهبی، فرهنگی هرگونه کاربری شهری 6
غیراساسی سایر کاربری های عمومی )مانند اداری-انتظامی( کاربری های عمومی )مانند آموزشی یا تجهیزات شهری( 7
غیراساسی هرگونه کاربری شهری میراث تاریخی و منطقه حفاظت شده 8
اساسی کاربری با شدت کمتر استفاده از زمین ) مانند مسکونی کم ترا کم( کاربری با شدت بالای استفاده از زمین )مانند تجاری یا مسکونی با ترا کم بالا( 9
اساسی کاربری خصوصی )مانند باغ ویلا( کاربری عمومی )مانند فضای سبز، اداری-انتظامی ،تأسیسات شهری، مذهبی( 1۰
اساسی فضای سبز کاربری خصوصی )مانند باغ ویلا یا تجاری( 11
اساسی حریم رود هرگونه کاربری شهری به جز بایر و فضای سبز 12
از برنامه مصوب نیس ت و تغییر آن چندان دش وار نیس ت، بلکه باطی زمان بیشتر این مغایرتها رفع خواهد شد .
دس ته س وم: یک کاربری با شدت کم اس تفاده از زمین امکانتبدیل شدن به کاربری با شدت بالاتر استفاده از زمین را دارد .
دس ته چهارم: قطع ات دارای کاربری کارگاه ی به صورتی تغییر نیافتهان د ک ه امکان تبدیل ش دن آنها به کاربریه ای دیگر فراهم نباش د و با گذش ت زمان بیش تر و در صورت تمایل مالک میتواند به کاربری دیگری – که برای آن پیشنهاد شده است – تبدیل شود.
دس ته پنج م: تبدیل ش دن کارب ری اداری به کارب ری تجاری ی ا مختل ط و بالعکس، به آس انی قابل انجام اس ت و نیاز به صرف زمان و هزینه زیادی نیست .
دس ته شش م: تبدیل هرگونـه کاربری ش هری ب ه کاربریهای ورزش ی، آموزش ی، درمان ی، مذهب ی و فرهنگ ی ک ه داری متول ی دیگ ری به جز ش هرداری هس تند، نیازمن د اقدام این س ازمانها اس ت. ب ه اس تناد تبص ره 1 «قان ون اص لاح تبص ره 1 م اده واحده قان ون تعیی ن وضعی ت ام لا ک واق ع در طرح ه ای دولت ی و شهرداری ها»، درصورتی که اجرای طرح و تملک املاك واقع در آن به موجب برنامه زمانبندی مصوب از س وی س ازمانهای مذکور به حداقل 5 س ال بعد موکول ش ده باش د، مالکین املاك واقع در ط رح از کلیه حقوق مالکانه مانند اح داث یا تجدید بنا یا افزایش بنا و تعمیر و فروش و اجاره و رهن و غیره برخوردارند و درصورتی که
جدول 6- دسته بندی مغایرت میان کاربری ها.
کمت ر از 5 س ال باش د، مال ک هن گام اخذ پروان ه تعه د می نمایده رگاه زم ان اجرای طرح قبل از 5 س ال ش روع ش ود ح ق مطالبه هزینه احداث و تجدید بنا را ندارد. بنابراین این نوع از مغایرت ها مغایرتی اساسی تلقی نمیشوند .
دس ته هفت م: تبدیل کاربری ه ای عمومی ب ه کاربری عمومی دیگ ر ممک ن اس ت و نیازمند صرف زم ان و هزینه زیادی نیس ت ،بنابراین این دسته از مغایرت ها غیراساسی هستند.
دس ته هش تم: این دس ته از مغایرت ها به دلیل اشتباه مشاور در برداشت کالبدی و عدم دقت در آن بروز یافته است. این اشتباه باعث ش ده اس ت که ب رای کاربریهای ی که باید در ط رح تثبیت شوند – مانند میراث تاریخی و اراضی حفاظت شده – کاربری های ش هری پیش نهاد شده اس ت. این تبدیل کاربری اساساً نباید رخ دهد، بنابراین این نوع مغایرت اساسی نیست .
دس ته نهم: تبدیل کاربریهای با شدت بالای استفاده زمین به کاربری های با ش دت کمتر استفاده زمین نیازمند صرف هزینه و زمان بس یاری اس ت و بعضاً غیرممکن است، زیرا مالکان تمایل چندان ی ب ه انج ام ای ن کار ندارن د. بنابرای ن ای ن ن وع مغای رت اساسی تلقی می شود.
دس ته ده م: تبدی ل کاربریه ای عموم ی ب ه کاربری ه ای خصوصی را میتوان تا حد زیادی غیرممکن دانست و در این نوع مغای رت دیگ ر احتم ال چندانی ب رای تحقق کاربری پیش نهادی وجود ندارد. بنابراین این دسته مغایرتها اساسی هستند.
دس ته یازدهـم: در ای ن دس ته از مغایرته ا زمی ن ب ه صورتی تغیی ر پی دا کرده اس ت که امکان بازگش ت و تبدی ل آن به کاربریپیش نهادی، هزینهبر و بسیار دش وار است. بنابراین، این دسته از مغایرت ها، اساسی تلقی شده اند.
دس ته دوازدهـم: به دلیل عبور رود کن درود از داخل محدوده ش هر لواس ان، بخش ی از مح دوده ش هر ب ه حری م رود تخصی ص یافته است که درحال حاضر این حریم توسط مالکان خصوصی و عمومی رعایت نشده است. با توجه به اینکه ایجاد این حریم لازم و ضروری اس ت و تا کنون – بعد از گذش ت 7 س ال – محقق نشده است – که این به معنی سرپیچی آشکار از برنامه مصوب است ،- این مغایرت اساسی درنظرگرفته شده است.
برطب ق تحلیل ه ای ص ورت گرفت ه ب ر روی نقش ه مغای رت کاربریه ا، تع داد کاربری ه ای مغای ر براب ر ب ا 34۰9 م ورد اس ت و 4281692 مترمرب ع) 428 هکت ار( مس احت ش هر را دربرگرفت ه اس ت. در واقع، در 54 درصد از اراضی محدوده ش هر بروز مغایرت میان کاربریها مش اهده می ش ود. در این بین، بیش ترین سطح مغای رت حاص ل تغیی ر کارب ری پیش نهادی باغ وی لا ب ه زمی ن بای ر ب وده اس ت. در واق ع ،29 درص د از کل مس احت مغایرت ه ا زمینه ای بایری اس ت که طرح تفصیلی پیش نهاد ایجاد کاربری باغویلا را در آنها دادهاس ت. علاوه براین، بیشترین تعداد مغایرت در تبدی ل کارب ری باغ وی لا ب ه کارب ری مس کونی ص ورت گرفت ه اس ت. به عبارتدیگ ر، ب رای تع داد 1۰58 قطعه در ط رح تفصیلی کارب ری باغ وی لا پیش نهاد ش ده اس ت ول ی در وض ع موج ود ب ه کاربری مس کونی تبدیل ش دهاند ک ه این امر خ ود گواهی بر عدم موفقیت برنامه پیش نهادی در کنترل جمعیت است. زیرا بر طبق مستندات این طرح، دلیل اختصاص بخش عمدهای از مساحت شهر به کاربری باغ ویلا جلوگیری از افزایش جمعیت شهر و پذیرش جمعیت موقت بوده است .

نقشه 1- دسته بندی مغایرت ها در کاربری.
همان ط ور ک ه ذک ر ش د ،141 ن وع مغای رت مشاهده ش ده در ش هر لواس ان در 12 دسته کلی طبقه بندی ش دند که در این بیندس ته های 1 تا 8 نماینده مغایرتهایی غیراساس ی و دسته های 9 تا 12 نماینده مغایرت هایی اساس ی هس تند. بر این اس اس، در مجموع 88 درصد مغایرتهای مربوط به کاربری غیراساسی و 21 درصد مغایرت ها اساسی بودهاند .
۲.4.سنجش انطباق سطح اشغال و ترا کم
با توجه به اینکه مغایرتهای بروز یافته در سطح شهر لواسان تنها در کاربریها نبوده اس ت و عدم انطباق بس یاری میان سطح اش غال و ترا ک م قطع ات ساختهش ده ب ا ضواب ط مص وب ط رح تفصیل ی وج ود دارد. در ای ن بخ ش، ب ا بهرهگی ری از مس احت س اخته شده در هر قطعه، مساحت قطعه زمین و تعداد طبقات ،س طح اش غال و ترا ک م قطعات محاس به ش د و با اس تانداردهای پیش نهادی ط رح تفصیل ی مقایس ه ش د ت ا می زان مغایرتها در ای ن زمین ه نیز مش خص ش ود. براس اس ضواب ط و مق ررات طرح تفصیل ی، س طح اش غال پیشـنهادی ب رای تمام ی کاربری ه ا )به اس تثنای کارب ری درمان ی، ورزش ی، حملونقـل و پارکین گ و بهداش تی( براب ر ب ا 5۰ درص د و ترا ک م پیش نهادی آنه ا 1۰۰ درصد اس ت. بدین ترتیب در تعیین قطعات دارای مغایرت از نظر سطح اش غال و ترا کم، قطعات با س طح اشغال بیش از 5۰ درصد و ترا کم بیش از 1۰۰ درصد شناسایی شدند. در این بخش، قطعاتی دارای مغایرت اساسی تلقی شدهاند که دارای عدم انطباق هم در سطح اشغال و هم در ترا کم باشند .
سنجش انطباق سطح اشغال: سنجش انطباق سطح اشغال در ش هر لواس ان نش ان می دهد که 7 درصد از کل قطعات دارای مغای رت در س طح اش غال هس تند و مس احتی براب ر ب ا 847164 مترمرب ع را ب ه خ ود اختص اص دادهان د .29 درص د از قطعات نیز فاقد س اختمان و 64 درصد از قطعات دارای س طح اشغالی کمتر از 5۰ درصد هستند .
سنجش انطباق ترا کم: سنجش انطباق ترا کم در شهر لواساننشـان می دهد که 9 درصد از کل قطعات دارای مغایرت در ترا کم هسـتند و مس احتی براب ر ب ا 61۰۰19 مترمربع را به خ ود اختصاصداده اند .29 درصد از قطعات در س طح شهر فاقد ساختمان و 26 درصد نیز دارای ترا کم کمتر از 1۰۰ درصد هستند .
.
اساسی

های

مغایرت

پرا کنش

۲

نقشه

.



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید