صفحات 77 – 86
34289173660

نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 19 شماره4 زمستان 1393
75997311653

وا کاوی مؤلفه هـای بازشـناخت اصالـت در حفاظـت
میراث فرهنگی*

سمیه فدائی نژاد** 1، پرستو عشرتی2
1استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2استادیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: 31/2/93، تاریخ پذیرش نهایی: 23/11/39(
چکیده
اصال ت ب ه مثابه انتق ال دهنده ارزشه ا و بُعد معنای ی میراث فرهنگ ی، مؤلفه ای کلی دی در فرآیند حفاظ ت بـه شـمار میآی د، که در اس ناد بینالملل ی بر ضرورت توس عه چارچـوب مفهومی ب ه منظور تعیین معیارهایی ثابت برای ارزیابی آن تأ کید ویژه گردیده است. ماهیت کیفی و چند لایه بودن این مفهوم، دسـتیابی به این چارچوب را با دش واری هایی مواجه س اخته اس ت که تأثیر آن را می توان در فرآیند بازشناخت و ارزیابی اصالت میراث در بسترهای مختلف مشاهده نمود. از این رو، مقاله حاضر از طریق بازخوانی و وا کاوی اسناد و کنوانسیون های بینالمللی از یک سو و دیدگاه های صاحب نظران از دیگر سو، با بهره گیری از روش تحقیق کیفی و راهبرد تحلیل محتوا، در پی دستیافتن به سطحی از شناخت و تعیین وجوه و ابعاد اصلی اصالت به عنوان پایه ای در راستای توسعه چارچوب مفهومی آن میباشد؛ بررسی سیر تحول میراث از مقیاس خرد به کلان، از مفهومی تک بعدی به چند بعدی، از کالبد مح ور ب ه معنا مح ور، از ملموس به ناملموس و از ثابت به متغیر، پنج مؤلفه اصلی را برای بازش ناخت مفهوم اصالت آشکار می سازد که در این مقاله به صورت دو جنبه ی “ملموس” و “ناملموس” و سه بُعد “ثبات”، “تداوم” و “تغییر” به عنوان پایه های چارچوب مفهومی اصالت معرفی می گردد.
واژه های کلیدی
اصالت، ثبات، تداوم، تغییر، ملموس، ناملموس.

*ای ن مقال ه برگرفت ه از طرح پژوهش ی با عنوان “توس عه چارچوب مفهومی حفاظت می راث فرهنگی- تاریخی با تأ کید بر بازشناس ی مولفههای اصالت و یکپارچگی” به ش ماره ۰1/29931/1 ، معاونت پژوهش ی پردیس هنرهای زیبای دانش گاه تهران میباش د که با اس تفاده از اعتبارات پژوهشی دانشگاه تهران انجام شده است.
.E-mail: [email protected] ،۰21-664۰9696 :نویسنده مسئول: تلفکس **
78

مقدمه

1239743377907

«حفاظ ت از اصال تِ می راث غای ت مطل وب کاره ای حفاظت ی میباش د، همچنین ب ه دلیل آ گاه ی از تهدید اصالت، شناس ایی و تبیین مفهوم اصالت و ارزیابی آن در بستر گونههای مختلف میراثی ضروری به نظر میرسد) »Araoz, 2008, 36(. از این رو، در طول دهه 199۰ می لادی، تع دادی از نشس تهای تخصص ی موض وع اصالت در می راث فرهنگ ی را مورد توجه ق رار دادن د. از آن جمله میتوان به نشست برگن در سال 1994 میلادی اشاره نمود که زمینه لازم را برای نشست نارا در همان سال فراهم کرد؛ سپس در کشورهای متعددی از جمله سن آنتونیو در سال 1996 میلادی موضوع اصالت مورد توجه قرار گرفت و در ادامه «س ند نارا که با راهنمای عملیاتی کنوانس یون میراث فرهنگی و طبیعی جهان سال 2۰۰5 میلادی یکپارچه گردید ،زمین ه عمل ی را ب رای بررس ی اصالت آثار ب ه منظور ثبت در فهرس ت میراث جهانی فراهم نمود) » .)Rossler, 2008, 48ایـن مقاله در رابطه با تعیین مؤلفه های بازش ناخت اصالت در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی سؤال اصلی خود را طرح می سازد و هدف اصلی زمینهس ازی به منظور توسعهی چارچوب مفهومی از طری ق تعیی ن مؤلفهه ای مؤث ر در بازش ناخت مفه وم اصالت ،ب ر اس اس وا کاوی اس ناد و کنوانس یونهای بینالملل ی و تحلیل دیدگاهه ای صاحبنظ ران را پ ی میگی رد. در ای ن راس تا، مقاله حاض ر با بازخوانی و وا کاوی اس ناد و کنوانس یونهای بین المللی و نظریهه ای مرتب ط ب ا مفه وم اصال ت در ح وزه می راث فرهنگی آغ از و س پس ب ه تعیی ن جنبهه ا و ابع اد تبیی ن کنن ده مفه وم اصال ت می پ ردازد. از ای ن رو، روش تحقی ق ب ر مبن ای محت وای س ؤال تحقی ق و نی ل به هدف، از ن وع کیفی برگزیده می ش ود و با بهره گی ری از راهب رد اس تدلال منطقی و تکنی ک «تحلیل محتوا »و «اس تنتاج منطقی» تلاش دارد تا ضمن بازخوانی و دس ته بندی اس ناد بینالملل ی و نظریهها، ب ه وا کاوی محتوایی آنه ا بپردازد و در نتیج ه با تعیی ن مؤلفه های مؤثر در بازش ناخت مفهوم اصالت بستری را برای تدوین چارچوب مفهومی اصالت در میراث فرهنگی فراهم آورد. همچنین از تا کتیکهای مطالعه و مشاهده اسنادی ب ا اس تناد به مطالب من درج در کتب، مق الات و اس ناد معتبر به عنوان ابزارهای تحقیق استفاده شده است.
1- بازخوانـی و وا کاوی مفهـوم اصالـت از دیدگاه اسناد و کنوانسیون های بین المللی
ب ه دنب ال توسـعه و تغیی رات کمّ ی و کیف ی جوام ع که س بب تغیی رات اساس ی در محیط ه ای تاریخ ی گردیده ان د، مفه وم اصال ت و حف ظ آنها در راس تای برقراری تعادل می ان رویکردهای حفاظت و توسعه مورد توجه واقع شده است. توسعههای جدید ب ه هر می زان که با جوه ره و اصالت می راث همخوانی و س ازگاری بیش تری داش ته باش ند در تعادل و یکپارچگی بیش تر با حفاظت خواهن د بود و اثر میراثی اصیلتر و منس جمتر میگردد. به عبارتی ارزشه ای ملم وس و ناملموس میراث بیش ترین نم ود و پویایی را در ابعاد صوری خواهند داش ت، این پویایی، نش انگر بُعد تغییر می باش د و با انس جام بیش تری در گذر زمان پایا میگردند و تداوم می یابن د. وا کاوی محت وای اس ناد بین المللی بیانگ ر نوعی توافق بین المللـی پیرام ون اهمی ت مفه وم اصال ت در فرآین د حفاظ ت مکانهای میراثی میباش د. بازخوانی این اس ناد نش ان می دهد مفه وم اصال ت از نقط ه آغ از ب ا نگرش ی صرف اً کالب دی آغاز ش ده اس ت و در اس ناد اولی ه بیش تر ب ر حف ظ اصال ت م واد و مصال ح و ابع اد کالب دی می راث تأ کی د داش ته اس ت، ش اهد ای ن مدع ی بخشی از مفاد منشور ونیز) 1964( است که از اهمیت « ارزشهای تاریخی» با عنوان اصالت یاد نموده اس ت. اما واقعیت این اس ت ک ه ارزش ه ای تاریخی، اش اره به یکی از وجوه اصال ت دارد و برای ش ناخت ابع اد گونا گون دیگ ر، بای د لایههای اطلاعات ی مختلفی ب ه دس ت آورد. از آن زم ان ب ه بع د مباح ث متع ددی پیرام ونمفهوم اصالت مطرح ش ده اس ت؛ کمیته میراث جهانی در س ال1978 م چه ار معی ار «ط رح»، «م واد و مصالح»، «فن س اخت» و
«زمینه» را برای ارزیابی اصالت س اختارهای میراثی معرفی نمود .در آن زم ان دس تورالعملهای مح دودی ب ه منظور اح راز آزمون اصال ت برای کاندید نمودن آثار در فهرس ت می راث جهانی وجود داشت که غالباً بر بُعد ملموس اصالت اشاره داشتند تا ناملموس. اهمی ت کارب رد معی ار اصالت ب ه منظ ور هدای ت تصمیمات پس از فرآین د ثب ت را میت وان ب رای نخس تین ب ار در رهنموده ای مدیریتی یونسکو و فیلدن برای سایت های میراث جهانی) 3991( تح ت عن وان «اصال ت و درمان» یاف ت نمود. در ط ول دهه ۰991 می لادی، تع دادی از نشس تهای تخصص ی، موض وع اصال ت را در ح وزه می راث فرهنگ ی- تاریخ ی مورد توج ه قرار دادن د. از آن جمل ه می ت وان ب ه نشس ت برگ ن در س ال 1994 می لادی اش اره نم ود ک ه زمین ه لازم را ب رای نشس ت ن ارا در هم ان س ال فراه م نم ود. به تدریج منش ور ن ارا) 1994م( مفاهیم «تن وع فرهنگی» و «فرهن گ بوم ی» جوام ع را در دنیایی که فرهنگ ه ای متنوع در ح ال جهان ی ش دن اس ت م ورد توجه ق رار میده د و ب ر اهمیت «ارزش ه ای فرهنگی- اجتماعی» بس تر به مثاب ه معیاری کلیدی در تبیین مفهوم اصالت و فرآیند حفاظت صحه میگذارد. منش ور ن ارا برای نخس تین بار اهمی ت ابعاد معنایی، ناملم وس و تداعی کنن ده می راث را مورد توجه قرار می دهد. از این رو، مبتنی بر س ند ن ارا مفه وم اصالت از جنبه ملموس به س وی ناملموس گس ترش یاف ت. بهع لاوه، س ند نارا با تأ کی د بر ویژگیه ای فرهنگ بومی و تن وع فرهنگ ی جوامع ضمن توجه ب ه ابعاد ثبات و ت داوم، بر بُعدتغیی ر مفه وم اصال ت بواس طه تأ کید بر تن وع فرهنگ ی جوامع در بسترها و دوره های زمانی مختلف صحه گذارد .
اصالت از منشور ونیز تا نارا، از مفهومی کالبدمحور و تکلایه به مفهومی کالبد – معنامحور و چند لایه تغییر محتوا داد، این تغییر خود نشان از طبیعت پویای اصالت در گذر زمان دارد و بیانگر بُعد تغیی ر در اصال ت اس ت. «کنفرانس ن ارا ضرورت توس عه چارچوب مفهومی که به دنبال توسعه معیارهایی ثابت برای ارزیابی اصالت باش د را مط رح نم ود و اهمی ت صراح ت ارتب اط بی ن ارزش های می راث و اصالت را تقوی ت نمود1Mitchell, 2008, 27( »(. در ادامه در س ایر کش ورها از جمل ه س ن آنتونی و در س ال 1996 می لادی کمیت ه مل ی ایکوم وس ایالات متح ده پیرام ون مفه وم اصالت و پویای ی منظره ای فرهنگ ی م واردی را مط رح نم ود. « بیانیه ی سن آنتونیو با توجه گسترده به ارزشها، اصالت را از هفت دیدگاه مختل ف م ورد حمایت ق رار می دهد که همهی م وارد در زمینه ی منظر ش هری تاریخی نیز کاربردی اس ت: اصالت و هویت، اصالت و تاری خ، اصالت و مصالح، اصال ت و ارزشهای اجتماعی، اصالت در مکانه ای پوی ا و ایس تا، اصال ت و پای ش و اصال ت و اقتصاد ».)Araoz, 2009, 37( بر اس اس تعریف ارائه ش ده از س وی آرائوز در رابط ه با محت وای بیانیه س نآنتونیو، مفهوم اصال ت در ارتباط با مفاهیم هویت، تاریخ و ارزشهای اجتماعی بیش تر به ابعاد ثبات و ت داوم اش اره دارد و مفهومی همچ ون اصالت در مکانهای پویا بیانگ ر اهمی ت بُعد تغیی ر در رابطه ب ا اصالت می باش د. از اینرو ، میت وان ش اهد حرک ت پی ش رون ده اس ناد و کنوانس یون های بینالملل ی در تأ کی د ب ر جنبهه ای ناملموس در کن ار جنبه های ملم وس و ابع اد تغیی ر، ثبات و ت داوم در کنار هم در س یر تکاملی مفهوم اصالت بود .
از دیگ ر رویدادهای مؤثر در ارتباط ب ا مفهوم اصالت و توجه به بُع د ناملموس میت وان به مجمع بینالمللی صیانت و پاس داری از میراث ناملموس در س ال 2۰۰3 م و دس تورالعملهای عملیاتی س ال 2۰۰5 م کنوانس یون میراث جهانی اش اره نم ود؛ « بر مبنای محت وای ارائ ه ش ده در مجم ع س ال 2۰۰3 م، می راث ناملم وس ی ا می راث زن ده پای ه ای ب رای تن وع فرهنگ ی اس ت و نگه داری و حفاظ ت از آن ضمانت ی ب رای ت داوم خلاقی ت ب ه ش مار می آی د »Mitchell et al , 2009, 27((. کنوانس یون میراث ناملموس)3۰۰2( ب ا صح ه گ ذاردن ب ر جنب ه ناملم وس می راث و ب ه واس طه پای ه ق رار دادن موض وع تن وع فرهنگ ی جوام ع در دورهه ای زمان ی و بس ترهای مکانی مختلف نش انگر بُعد تغییر و تداوم می باش د. در ادامه کنوانسیون میراث جهانی سال 2۰۰5 م معیارهایی پیرامون «آزمون اصالت» در رهنمودهای اجرایی به منظور سنجش مؤلفه اصال ت معرف ی نم ود؛ «ای ن معیاره ا عبارت اس ت از: 1- ش کل و طراح ی 2- م واد و مصال ح 3- اس تفاده و عملک رد 4- س نت ها ، تکنیکها و سیس تم های مدیری ت 5- موقعیت قرارگیری و زمینه 6- زب ان و س ایر جنبه های می راث ناملموس 7- روح و احس اس
8- س ایر فا کتوره ای داخلی و خارج ی) » .)UNESCO, 2005, 82بر مبنای تعریف ارائه شده در رهنمودهای عملیاتی میراث جهانیمص وب س ال 2۰۰5 م، مفه وم اصالت را میتـوان در توانایی اثر بهمنظور انتقال اهمیت معنای فرهنگی مکان تعریف نمود. تا پیشاز آن مفهوم اصالت به چهار پارامتر اش اره داش ت: طراحی2، موادو مصالح3، مهارت های اس تادکارانه4 و بس تر5 )زمینه(. مؤلفههایذک ر ش ده اساس اً به بُعد ملم وس و مادی می راث اش اره دارند. بر ای ن اس اس معیاره ای مط رح ش ده ب ه منظ ور ارزیاب ی اصال ت در کنوانس یون می راث جهان ی س ال 2۰۰5 نش انگر س یر تکامل ی ب ه س وی جنبهه ای ناملم وس می باش ند. از ای ن رو،« س ند نارا پیرام ون اصال ت ک ه ب ا دس تورالعملهای عملیاتی س ال 2۰۰5 م یکپارچه میش ود، پای های عملی را برای بررس ی و آزمودن اصالت دارایی ه ای فرهنگ ی ب ه منظ ور ثبت در فهرس ت می راث جهانی پیشنهاد می کند) » .)Rossler, 2009,48
در س ال های اخی ر برخ ی از اس ناد منتش ره از جمل ه منش ور ایکوم وس) 2۰۰8(، با تکوین مفه وم اصالت در فرآیند حفاظت و مورد تأ کید قرار دادن مفاهیم روح و معنای مکان، حوزه شمول می راث را نی ز ب ه ح وزه « مس یرهای فرهنگ ی» گس ترش داده اس ت. تأ کی د بـر مفه وم« مس یرهای فرهنگ ی» بیانگ ر توج ه به ابعاد ناملموس و معنایی میراث اس ت، از این رو می توان نتیجه گرف ت در س ال های اخی ر، مفه وم اصال ت فرات ر از جنبه ه ای ملم وس میراث حرکت نموده و به مثابه س اختارهایی اجتماعی و ناملم وس مطـرح گردی ده اس ت و موض وع توج ه ب ه تغیی ر در کن ار ثب ات و تداوم آن در گذر زمان مورد تأ کید قرار گرفته اس ت ،همچنی ن حوزه ش مول میراث از بناهای منف رد و مونومان ها به مجموعه ه ای معم اری و ش هری، ش هرهای تاریخ ی و در ده ه ه ای اخی ر به ح وزه منظرهای فرهنگ ی تعمیم و گس ترش یافته اس ت. اس ناد و بیانیه ه ای بین الملل ی مانند س ند ن ارا پیرامون اصال ت و بع د از آن بیانی ه س ن آنتونیو پویای ی ذات ی منظره ای فرهنگ ی را م ورد تصدیق ق رار داده اند و دس تورالعمل هایی را در راس تای رویکرده ای نوی ن ب ه مفهوم اصال ت فراه م نموده اند؛ ای ن دس تورالعمل ها ش امل«تدابیری ب ه منظ ور مدیری ت تغیی رات در گ ذر زمان هس تند که به واس طه تصمیم ات متنوع تصمیم س ازان در بس ترهای اجتماعی گونا گون شکل گرفته اند ».)Mitchell, 2008, 26(
۲- بازخوانـی و وا کاوی مفهـوم اصالـت از دیدگاه نظریه پردازان
در ط ول قرن ه ا، فیلس وفان پیرام ون مفاهیمـی از جمل ه ،ت داوم، تغیی ر و مفه وم حقیق ت، بح ث نموده ان د. هم ه ای ن مفاهی م ب ه منظ ور درک مفه وم اصال ت ب ا ه م مرتب ط هس تند Jokileht, 2006, 2((. مفه وم اصال ت ب ا مفاهی م ت داوم، تغیی ر و حقیق ت در ارتباط اس ت، اصال ت ضمن آن که ب ه حقیقی بودن آن چیز اش اره دارد به تداوم آن چه که موجب اصالت اثر می گردد و همچنین تغییر در چارچوب تعیین شده از سوی ذات اصلی اثر نیز اش اره دارد؛ حدود تعیین ش ده از س وی ماهیت و ذات اثر، بر مبنای فلس فه اسلامی ملاصدرا با عنوان جوهر یاد شده است .

ی وکا یوکیلیت و در مقال ه ارائ ه ش ده) 2006 ,4( تح ت عن وان
« ملاحظاتی پیرامون اصالت و یکپارچگی در چارچوب میراث جهانی»، مبتنی بر تعریف ارائه ش ده مهدی حجت، مفهوم تاریخ در ق رآن را مت رادف ب ا مفه وم اصال ت آورده اس ت. همانگونه که حج ت اش اره نم وده اس ت، «تاریـخ در قـرآن ب ا واژگان قص ص ،حدی ث و نب أ آم ده اس ت. واژه قص ص ب ه معنـای در جس تجوی واقعیت بودن و یافتن آن است. واژه حدیث به ساخت یک بیانیه جدی د، خلاق و بدیع )نوآورانه بودن( اش اره می کن د. نبأ به معنی اخب ار عاری از دروغ میباش د ک ه به صورت پی در پ ی و ادامه دار و اله ی اس ت) » .)Hodjat, 1995, 26; cited in Jokilehto, 2006, 4ای ن معان ی متف اوت و مختل ف در پیون د با ای ده تاری خ در کل به مفه وم اصال ت در می راث فرهنگی اش اره دارند؛ حقیق ت عاری از انحراف و همچنین به عنوان چیزی جدید و بدیع دلالت بر جنبه حقیقی بودن و بداعت مفهوم اصالت دارند) .)Jokilehto, 2006
یوکیلیت و در رابط ه با تبیین مؤلفه ه ای تعیین کننده اصالت در ح وزه می راث فرهنگ ی معتق د اس ت مؤلف ه «اصالتمن دی فرهنگی- اجتماعی بس تر» ع لاوه بر مؤلفه های «دگرگونی مواد و مصالـح» و «توج ه به جنب ه خلاقیت در عین تداوم و پیوس تگی آن در ط ول نس ل های مختل ف» در تعیی ن اصال ت اث ر مؤث ر بوده ان د) Jokilehto, 2007(. از ای ن رو، ب ر مبن ای تعری ف ارائ ه شـده توس ط یوکیلیتو۰۰7) 2( مؤلفه های مؤثر ب ه منظور ارزیابی مفه وم اصال ت در ح وزه می راث فرهنگ ی را می ت وان در س ه گ روه اصل ی دس ته بندی نمود؛ طبقه بندی ارائه ش ده از س وی یوکیلیت و در مناب ع دیگری همچون اس تول) 2۰۰7( م ورد تأ کید ق رار گرفت ه اس ت: 1- «اصالتمن دی تاریخ ی- اس نادی»6؛ 2- «ارزش هن ری و جنب ه خلاقی ت»7؛ 3- «شناس ایی ارزش ه ای فرهنگی – اجتماعی بس تر»8. استول از دیگر نظریه پردازان حوزه حفاظ ت می راث فرهنگـی، ب ه منظ ور تحلی ل و ارزیاب ی مفهوم اصال ت دو ن وع رویکرد اصلی را معرفی نموده اس ت: « نخس ت ،اصال ت در ارتب اط ب ا هم ه ویژگی های ممک ن مورد بررس ی قرار گی رد؛ دوم، اصال ت در رابط ه ب ا مجموع ه ای از ویژگی ه ای انتخ اب شـده اثر مورد بررس ی ق رار گی رد) » .)Stovel, 2007, 29ه ر چند که اختلاف نظرهایی میان صاحب نظران در این زمینه وجود دارد لیکن برخی از آنها همچون ناتالی دوش کینا) 5991(9 ب ه منظور حل این مش کل روش ی فی م ا بین را انتخ اب نموده اس ت ک ه بی ن ارزیاب ی همه جانب ه ب ا ارزیاب ی جزئی نگ ر ارتباط برقرار نموده اس ت. البته به طور دقیق مش خص نیست که باید هم ه ویژگی هایی که حامل اصالت اثر هس تند مورد بررس ی قرار گیرن د ی ا برخورد ب ه صورت گزینش ی باش د، این موض وع بیانگر نسـبیت مفهوم اصالت در بس ترهای فرهنگی گونا گون است. بر این اس اس ممکن اس ت کلیه ویژگی های اثر و کلیت آن نش انگر اصالت اثر نباش ند و به صورت بخش ی بیانگر این مفهوم باش ند نه کل یکپارچه و هر یک از اجزاء نیز ممکن اس ت حامل بخش ی از ش اخص های اصال ت باش ند ن ه همه آنها – از ای ن رو، اصالت مفهوم ی نس بی تلق ی می گردد ن ه مطلق- در حالی ک ه برخی ازکش ورها اصال ت را به صورت مفهومی مطل ق می پندارند که بایددر هم ه بخش ه ا و ویژگی ه ای اثر با تمام ش اخص های اصالتقاب ل ارزیاب ی باش ند و ب ه عک س برخ ی ن گاه بخش ی و جزء نگرنس بت به مفهوم اصالت دارند و آن را نس بی می پندارند. از اینرو، یافت ن روش ی یکس ان ک ه در هم ه کش ورها ب ه ی ک صورتمؤلف ه اصال ت را م ورد بررس ی و ارزیاب ی ق رار دهن د، شکس ت خورده است) .)Stovel, 2007, 30
س یلوی یو من دس زانچتی1۰ و همکاران ش) 761-661, 9002(در زم ره نظریه پردازان ی هسـتند ک ه مفه وم اصال ت را در رابط ه ب ا ش هر از س ه جنب ه اصلی م ورد مداق ه و بررس ی ق رار داد ه اند: نخست- بُعد فیزیکی و مادی اصالت: ش هرها در طول یک دوره طولان ی ش کل گرفته و تح ول و تغییر ش کل یافته ان د. بنابراین ،ش هرها متش کل از لایه ه ای ملم وس و لایه ه ای خاط ره ای و ناملموس می باش ند و ش واهدی از اقدامات خلاقان ه متفاوت را ک ه در طول زمان دچار تحول و تغییر ش کل ش ده اند، به نمایش می گذارن د؛ این اعمال خلاق در فرم های س اخته ش ده محقق و ص ورت م ادی یافته اند. ش هرها از نظر ابعاد ملموس متش کل از قطعاتی هستند که بایستی اصیل باشند، بنابراین اصالت کلیت شهر به لحاظ مادی وابسته به اصالت اجزای تشکیل دهنده آن اس ت. «بر اس اس نظریه چزار براندی در رابطه با “وحدت بالقوه اث ر هن ری” همواره تناظر بی ن اجزاء و کل وج ود دارد. از این رو ،عملکرد اجزاء به صورت مس تقل مدنظر نمی باشد بلکه کلیت اثر بایس تی قاب ل فه م باش د ) » Brandi, 1963; cited in Zancheti,
2009,166(. فق دان اصال ت در برخ ی از اج زاء یا بازس ازی اجزاء ب ه ص ورت بیگانه ب ا زمین ه اصل ی می توانن د نقطه آغاز ب ه خطر انداخت ن وح دت و کلیت اثر باش ند. ه ر گونه حذف ی ا تغییر در اج زاء بای د به دقت صـورت پذیرد زی را منجر به صدمه رس اندن و خدش ه وارد نم ودن ب ه کلی ت ش هر و اصال ت آن می گ ردد .دوم- بعد ساختاری11: ای ن بُع د، فرآیند ش کل گیری ش هر را در ابع اد م ادی م ورد بررس ی ق رار می ده د. ای ن بُع د از اصال ت به ط ور کلی مهارت ها و فرآیندهایی را مورد مداقه قرار می دهد که:
1( در گذش ته وج ود داش ته اند و ت ا زمان ح ال نیز ادام ه دارند. در ای ن ص ورت بیانگ ر اهمی ت بُع د ثب ات و ت داوم در فرآینده ا و مهارت ه ای س اخت و ش کل گیری ش هر اس ت ک ه از گذش ته
ت ا ب ه ام روز ت داوم یافته ان د و بایس تی در ارزیابی مفه وم اصالت م ورد بررس ی ق رار گیرند؛ 2( در گذش ته مورد اس تفاده بوده اند و می توانن د در زم ان حال مج دداً مورد اس تفاده ق رار گیرند. این فرآینده ا و مهارت ه ا می توانن د در فواص ل زمان ی مش خص ب ه صورت بهم پیوس ته مش اهده ش وند و توالی آنها از گذش ته تا به ام روز حفظ گردد. به عبارتی این موض وع به بازتولید دوباره یک فرآیند و مهارت مش خص اش اره دارد که می توانند در زمان حال از س ر گرفته شوند. معنای بازتولید مجدد فرآیند و مهارت، تغییر آنه ا در ط ول گ ذر زم ان در عی ن ت داوم آنه ا می باش د. از اینرو تغیی ر ایج اد ش ده در ح دی تعیی ن می گ ردد ک ه ت داوم حف ظ گ ردد. گزین ه دوم نی ز همانند گزینه نخس ت ابع اد تغییر و تداوم را ب ه ص ورت توأم ان به منظ ور ارزیاب ی اصالت م ورد تأ کی د قرار می دهد. س وم- بعد بیانی12: ش ناخت اصالت از نظر ابعاد مادی و س اختاری ب ه ص ورت تنگاتنگ ی ب ا بُع د بیان ی اصال ت مرتب طمی باش د. ب ه عبارتی بُع د بیانی و غیرمادی اصال ت با بُعد مادی و یا فرآیند ش کل گیری ش هر در طول زمان مرتبط اس ت. تعاریف و دس ته بندی های ارائه شده توسط زانچتی و همکارانش ضمن تأ کی د ب ر جنب ه ناملم وس در کنار جنب ه ملموس، ابع اد تغییر و ت داوم را در کن ار ثب ات در رابطه ب ا تبیین مفهوم اصالت در ش هر معرفی نموده اند.
ون بال ن) ۰۰8 ، 39-24۰(، از طری ق پیش نهاد چارجوب ی مفهوم ی با عن وان نارا گرید13 مبتنی بر توصیههای منش ور نارا در راستای کاربردی نمودن مفهوم اصالت گام موثری برداشته است ،ت ا از رهگ ذر آن بازش ناخت ابعاد و جنبههای متف اوت ارزش های آث ار میراثی میس ر گ ردد. کارب رد نارا گری د در س ایت های مختلف نش انگر آن اس ت ک ه می توان این س اختار را با س ایر س اختارها و چارچوبهای ی که برای بازش ناخت اصال ت در دولت های محلی ب ه کار م یرود ترکی ب نم وده و بـه س اختارهایی جدی د دس ت یاف ت14. براین اس اس نارا گری د میتواند به عن وان زمینهای برای بازش ناخت ارزش و معن ای م کان ب ه کار رود به گونه ای که س ایر چارچوب ه ا ب ر آن منطب ق گردن د) )Van Balen, 2008, 43-44
.«البت ه ای ن ب دان معنا نیس ت ک ه ای ن روش می تواند ب ه عنوان ابزاری کمی به منظور اندازهگیری اصالت به کار رود) » Van Balen,45 ,2008(. چارچوب پیش نهادی نارا گرید گامی دیگر در راس تای توج ه به جنبههای ناملم وس اصالت در کنار جنبه های ملموس آن به شمار می آید.
ان درو و با گ ی مفهوم اصال ت را در رابطه ب ا منظرهای فرهنگی
بوم ی تبیی ن نموده اند. آنه ا اصالت را به معن ای حفاظت از ذات حقیقی مکان15 میدانن د) Andrew and Buggey, 2008, 67( و تداوم را در مردم، اجتماعات و منظرهای فرهنگی می یابند )An- drew and Buggey, 2008, 68(. ان درو و با گ ی ضمن تأ کید بر ذات پوی ای ارزشه ای فرهنگ ی بس تر و منظره ای فرهنگ ی، اهمیت
نقش مردم در رابطه با بستر قرارگیریشان را مطرح می نمایند .آنها بر این باورند که: « اندازه گیری اصالت غالباً نیازمند توجه به بس تر فرهنگ ی، س امانه های عقیدت ی16 مرتبط ب ا آن ، مفاهیم مرتبط با س رزمین، زمان و حرکت که موجب ارتقای معنایی منظر فرهنگی می گردن د، اس ت. اصال ت بی ش از آن ک ه درب ارهی مکان باش د ،درب اره ی مردم و فرهنگهاسـت یعنی س نت های زن دهای که در طی فعالیتهای روزمره زندگی بزرگ داشته میشوند، تشخیص و ارزش داده میشوند) »Andrew and Buggey, 2008, 63(. بررسی دیدگاه اندرو و با گی بیانگر نسـبیت مفهوم اصالت و اهمیت نقش مردم در رابطه با بستر فرهنگی است که در آن استقرار یافتهاند، در این رابطه اصالت اسناد و منابع اطلاعاتی مکتوب و شفاهی نقش بس زایی دارن د. از ای ن رو، « مداق ه در اصالت منظره ای فرهنگی بوم ی در بس تر فرهنگیش ان ن ه تنه ا نیازمن د پذی رش ای ن مهم است که سنت های شفاهی منابع مورد قبولی از اطلاعات هستند بلک ه ب ه مثابه احکام ی از ادله در جوامع بومی به ش مار میآیند »Andrew and Buggey, 2008, 68((. ان درو و با گ ی در رابط ه ب امفهوم اصالت بر اهمیت نقش فرهنگ و سنت های زنده مردماندر بستر قرارگیریشان در گذر زمان تأ کید دارند. منظور از فرهنگو س نتهای زنده مواردی اس ت که در گذر زمان تداوم یافته اند ودائماً با توجه به شرایط مکانی و زمانی هر دوره تغییر و به بازتولیدخود پرداخته اند. بنابراین ابعاد تداوم و تغییر و جنبهی ناملموسبه همراه جنبهی ملموس از دیدگاه اندر و با گی در ارزیابی مفهوم اصال ت م ورد توجه ق رار گرفتهاند. از دیگر نظریهپ ردازان مرتبط با موضوع اصالت در حوزه میراث فرهنگی می توان به گوستاو آرائوز17 اش اره نم ود. وی مبتن ی بر مفاد بیانیه س ن آنتونی و، اصالت را در رابط ه ب ا منظر شـهری تاریخ ی از هف ت دیدگاه م ورد بررس ی قرار میده د: «اصال ت و هوی ت، اصال ت و تاری خ، اصال ت و مصال ح ،اصالت و ارزش های اجتماعی، اصالت در مکان های پویا و ایس تا ،اصال ت و مدیری ت، اصالت و اقتصاد) »Araoz, 2008, 37(. به طور کل ی آرائ وز مفه وم اصالت در منظر ش هری تاریخی را بر اس اس دو جنبه اصلی ملموس و ناملموس دسته بندی می نماید. از دیدگاه وی «موضوع حفاظت میراث در بس تر فرهنگی غرب توجهی ویژه به مؤلفه های مادی مکان به عنوان مخزن اهمیت معنایی مکان دارد. از ای ن رو، ا کث ر نظریه ه ای حفاظت ی و ابزاره ای محافظتی منتج از آنها عمیقاً در این فرض ریش ه دارد. به این دلیل، اصالت ی ک مکان به مؤلفه ه ای مواد، طراحی، مهارتهای اس تادکارانه و بس تر مرتب ط ب وده اس ت) »Araoz, 2008, 36(. بررس ی دی دگاه آرائ وز پیرامون اصال ت بیانگر توجه به جنب ه ناملموس و ملموس ب ه ص ورت توأم ان و ابع اد تغیی ر و ت داوم در عی ن ثب ات در حوزه می راث فرهنگ ی خصوص اً منظ ر ش هری تاریخ ی اس ت. مکتیل د راس لر نی ز مفه وم اصالـت در قلم رو منظ ر فرهنگ ی را ب ا تأ کی د بر نق ش توأم ان مؤلفهه ای اصال ت و یکپارچگ ی تبیی ن مینماید .راس لر با مطرح نمودن مفهوم «اصالت پیش رونده»18 امکان برخی از تغیی رات و اصلاح ات خ اص را در عی ن حف ظ فرمه ای اصل ی می راث توجی ه مینمای د) Rossler, 2008, 48(. از این رو، راس لر با ط رح مفه وم اصالت پیش رونده، ابع اد تغییر و ت داوم را به صورت توأم ان م د نظر ق رار می دهد و از آن جایی که مفه وم اصالت را در رابط ه با منظرهای فرهنگی بی ان میکند به جنبه های ناملموس و ملم وس ک ه در منظرهای فرهنگی نیز مورد توجه اس ت، اش اره دارد. ن ورا میتچ ل) 2۰۰8( رابط ه اصال ت و منظ ر فرهنگ ی را ب ه واس طه ش کلگیری منظ ر فرهنگ ی در چارچ وب زمان ی طولان ی م دت نیازمن د پایبندی و تعهدات نس لهای متوال ی در صیانت و حفاظ ت از ای ن آث ار میدانـد. ای ن موض وع بیانگر اهمی ت بُعد تغیی ر و ت داوم در تبیی ن مفه وم اصال ت در منظره ای فرهنگ ی اس ت. ن ورا میتچل به منظور س نجش و حف ظ اصالت منظرهای فرهنگ ی چارچوب ی پیش نهاد نم وده اس ت ک ه ضم ن «تصدی ق اصال ت فرآیندهایی که در خدمت حفظ تداوم ش خصیت منظر و ارزش های ناملموس آن هس تند، زمینه را برای رویکردهای نوین ب ه منظ ور حفظ رابطه مردم با مکان در زم ان حال و آینده فراهم مینماید) » .)Mitchell, 2008, 27
بر اس اس چارچـوب ارئه ش ده، تأ کید ویژهای ب ر نقش مفهوم اهمی ت معنایی ش ده اس ت، « اهمی ت معنایی به عنوان س نگ محک برای شناس ایی ویژگی های کلیدی منظر است – ویژگی ها
جدول 1- چارچوب عمومی برای سنجش و حفظ اصالت منظرهای فرهنگی.
استراتژی مدیریت ارزیابی تعریف
تعریف و تبیین اهمیت معنایی، معنا وارزش های چندگانه آثار.
پایش تعریف اهمیت معنایی، معنا و ارزش درگذر زمان.
انطباق )سازگاری( مستمر که تعریف اهمیت معنایی،معنا و ارزش در پاسخ به تغییر زمینه اجتماعی. شناسایی ویژگی های آثار – خصوصیات و فرآیندهای فیزیکی، ملموس و ناملموس- کهمرتبط با اهمیت معنایی است.
ارزیابی اصالت اثر- یا توانایی ویژگی های آن بهمنظور بیان ارزش، معنا و اهمیت معنایی اثر. حفاظت، حمایت و پایایی )حفظ( ویژگیهای مهم- خصوصیات و فرآیندهای فیزیکی،ملموس و ناملموس- در آینده.
مرور مداوم، ارزیابی دوباره، سازگاری و نوآوری در پاسخ به سنجش اصالت و اهمیت معنایی وتغییرات در بستر اجتماعی.
)Mitchell, 2008, 26( :مأخذ
و فرآینده ای فیزیکی، ملموس و ناملموس که در اهمیت معنایی اث ر نم ود و بروز یافتهان د. اهمیت معنایی منظر بای د در گذر زمان ب ه واس طه طرح، خلاقیت و اس تراتژی های مدیریت ی حفظ و پایا گ ردد» )ج دول1(. بر اس اس موارد مطرح ش ده مفه وم اصالت در منظ ر فرهنگ ی از دی دگاه ن ورا میتچل ب ر جنبه ناملم وس در کنار ملمـوس ب ه ص ورت یکپارچ ه و ابع اد تغیی ر و ت داوم ب ا تأ کی د ب ر اهمی ت معنای ی مکان در گذر زمان دارد. ج دول 2 به اختصار به بررس ی و دس تهبندی دیدگاههای صاحب نظران پیرامون مفهوم اصالت در میراث فرهنگی میپردازد )جدول 2(.
3- جمع بندی: تحلیل اسناد و نظریه ها
اصطلاح اصالت، مفهومی است غربی که برای درک ارزش فرهنگی مکانهای میراثی بسیار مهم میباشد با این حال جنبههای اصلی آن در اقدام ات حفاظت ی به طور کامل مورد توجه قرار نگرفته اس ت Andrew and Buggey, 2009, 63-64((. فق دان جامعنگ ری نس بت به مقوله اصالت با افزوده شدن دستههای جدید سایتهای میراثی مانن د منظرهـای فرهنگ ی و مکانه ای خاط رهای19 در ده هی ۰8 میلادی که دوران قابل توجهی در تکامل حفاظت محسوب میگردد ،بیش تر آشکار گردید؛ زیرا حفاظت دستههای جدید میراثی نظریهها و تجربهه ای پیش ین را رد نمود و معنای پذیرفته ش دهی اصالت را متزل زل س اخت) Araoz, 2008, 36(. ف رو مان دن برخی از جنبههای اصالت را میتوان به ماهیت لایه لایه و نس بی این مفهوم نیز نسبت داد) Van Balen, 2008, 39(. ب از شناختهش دن لایهه ای متع دد مفه وم اصال ت در گ ذر زم ان و در کن ار تجربی ات حفاظت ی، تکامل ای ن مفه وم را در پی داش ته اس ت و چنان که میتچل خاطر نش ان میسـازد، ای ن تکامل ت داوم خواه د داش ت) .)Mitchell, 2008, 26روند این تکامل، نشان از طرح جنبههای ناملموس و اهمیت یافت ن آن ب ه نس بت جنبه ه ای ملموس دارد. این تغیی ر نگاه با گنجان ده ش دن منظره ای فرهنگ ی در فهرسـت می راث جهانی ،سرعت بیشتری به خود گرفت؛ چرا که منظرهای فرهنگی از تنیده شـدن جنبه های ملموس و ناملموس تعامل انسان با طبیعت در گ ذر زم ان پدی د میآیند. چنان که ان درو و با گی تأ کی د می ورزند:
«منظرهای فرهنگی بومی بیانی از این ایده ی جهانی هس تند که زمی ن بی ش از آن که مادی باش د، معنوی اس ت و بش ر به عنوان بخش ی از زمی ن اس ت که قاب ل جدا ک ردن از حیوان، گی اه و روح نمیباش د) »Andrew and Buggey, 2009, 63(. از این رو، اصالتهم دربردارندهی جنبه های ملموس میباشد و هم ناملموس .
طرح مقوله منظرهای فرهنگی و سکونت گاههای بومی رویکرد س نتی مادهمحور نس بت به حفاظت را دگرگون س اخت و تجدید مداوم بر اساس الگوهای تاریخی را مطرح ساخت. آرائوز مدیریت اصال ت چنی ن مکان هایی را فرآیندی م داوم می داند که تا کنون گامهایی در این زمینه برداشته است و این مسیر به سوی آینده ای قاب ل پیشبین ی ادام ه دارد) Araoz, 2008, 36(. ب ه ای ن ترتی ب تداوم ب ه عنوان یک ی از ابع اد اصالت علاوه ب ر ثبات ارائ ه گردید .
دیوی د لونتال بیان میکند که « هر فرهن گ و نهادی اصالت را در معنایی متفاوت درک میکند، معنایی که در گذر زمان تغییر مییابد »Lowenthal cited in Mitchell, 2008 , 26(( از ای ن رو، ع لاوه ب ر ثب ات و تدوام مؤلفه س ومی تحت عنوان تغییر در بازش ناخت اصالت مؤثر مینماید؛ هر چند در بس یاری از نظریهها و اس ناد جهانی از تغییر یاد ش ده اس ت اما تا پی ش از طرح منظر فرهنگی تغیی ر به عنوان نقطه مقاب ل حفاظت مؤثر ش ناخته میش د نه به عن وان مؤلفهی معرف شخصیت و یا جنبهی مثبتی از فرهنگ) Araoz, 2008, 35(. میتچل ،چارچ وب س ادهای را برای تحلیل اصالت مبتنی بر دس تورالعملها معرف ی میکن د، وی اهمی ت پای ش و ارزیابی تغییرات منظ ر در گذر زم ان را بی ان میکن د) Mitchell, 2008 , 26(. ب ه وی ژه در منظره ای فرهنگی بومی که منظرهای زندهای هس تند که اصالت آنها تغییر را تصدیق میکند) .)Andrew and Buggey, 2008, 63بازش ناخت و ارزیاب ی اصال ت در می راث فرهنگ ی به واس طهی ماهیت پویای میراث با ابزارهای بینالمللی چون نارا گرید که بیشتر ب ر بُعد ثابت میراث تکی ه دارند تا بُعد متغیر آن تا حدودی ناممکن مینمای د؛ هر چند بررس ی دی دگاه صاحبنظرانی همچون راس لر ،مکتیل د، آرائ وز و دیگ ران درب ارهی مقول هی اصال ت در منظرهای فرهنگی و منظر شهری تاریخی نشان میدهد که در سالهای اخیر تغییر و دگردیسی در بازشناخت مفهوم اصالت مورد توجه قرار گرفته اس ت، ام ا پیچیدگ ی ب ه چارچ وب درآوردن این تغییر از یک س و و تکیه بر کنوانسیونهای بینالمللی – که کمتر به بُعد متغیر میراث پرداختهاند- در عرصهی عمل از دیگر سو باعث گردیده است که در ارزیابی اصالت کمتر مورد توجه قرار گیرد. به بیان دیگر، از آن جایی که اصالت و ارزیابی آن مقولهای کیفی است به سختی میتوان از آن ب ه عن وان مفهوم مطلق یاد نمود زی را ارزیابی همهجانبه اصالت با توجه به همه مؤلفهها در همه ویژگیهایی که آن را نشان میدهند بس یار مشکل اس ت و غالباً ارزیابی به صورت گزینش ی و جزءنگر در ویژگیهای اثر صورت میپذیرد .

جدول ۲- بررسی و دسته بندی دیدگاه های صاحب نظران پیرامون مفهوم اصالت در میراث فرهنگی.

ب ه طور مختصر میتوان این چنین برداش ت نم ود که اصالت منظرهای فرهنگـی اثرات متقابل ارزشهای ملموس و ناملموس و رابط ه پویـای میان فرهنـگ و طبیعت را به نمای ش میگذارد؛ از ای ن رو، حفاظت منظرهای فرهنگی نیازمند یافتن تعادلی ظریف می ان ثب ات، تـداوم و تغیی ر اس ت. بنابرای ن بازش ناخت اصال ت در می راث فرهنگ ی کـه منظرهـای فرهنگی بخش ی از مجموعه ی گس ترده ی آن اس ت، ب ا پن ج مؤلف ه در ارتب اط اس ت ک ه در ای ن مقال ه ب ه ص ورت دو جنبه ملم وس و ناملموس و س ه بُعد ثبات ،ت داوم و تغیی ر قاب ل پیگیری اسـت. از این رو در جدول 3، اس ناد و کنوانس یون های بینالملل ی پیرام ون اصال ت و دیدگاه ه ای صاحب نظ ران این حوزه از نقطه نظ ر پرداختن به این پنج مؤلفه مورد بررسی قرار گرفته اند )جدول 3(.
یافتهه ای حاص ل از مقال ه حاض ر می توان د گامی در راس تای توس عه و تبیی ن بیش تر مؤلفههـای ارزیابی اصال ت در فرآیند ثبت می راث فرهنگ ی در فهرس ت می راث جهان ی ب ه ش مار آی د. برای بهرهگی ری از دس تاوردهای ای ن مقال ه در ثب ت می راث فرهنگ ی ای ران در فهرس ت می راث جهان ی پیش نهاد می گ ردد مؤلفه ه ای بازش ناخت اصال ت ک ه مبتن ی ب ر اس ناد و کنوانس یون های بینالملل ی و نظریههای صاحبنظ ران در این مقاله ارائه گردیده است، با توجه به ویژگی های مکانی هر بستر خاص تدقیق گردد .
جدول 3- بررسی اسناد و کنوانسیون های بین المللی و دیدگاه های صاحب نظران پیرامون اصالت در میراث فرهنگی از نقطه نظر مؤلفه های پنج گانه.
بعد جنبه دیدگاه اصلی نسبت اصالت عنوان سند سال ادبیات اصالت شماره
تغییر تداوم ثبات ناملموس ملموس نظریه پرداز + + ارزش های تاریخی به مثابه مفهوم اصالت منشور ونیز 1964 المللی

بین

های

کنوانسیون
و

اسناد

المللی



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید