صفحات ۲۳ – ۳۴۲۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۲ تابستان ۱۳۹۴
1021029450728

102102911654

شناسایی ساختار ثانویه شهر ایرانی در دوره قاجاریه*
زهرا اهری**
استادیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: ۲0/8/۹۲، تاریخ پذیرش نهایی: ۲/۲/۹۴(
چکیده
در دوره قاجاریه، ساختار کلی شهر ایرانی در صورت گذشته خود باقی ماند. ساختاری که با محورهای اصلی مابین دروازهها و مرکز شهر و عناصر و فضاهای شهری پیرامون آنها تعریف می شد، صورتی برجای مانده از مکتب اصفهان در شهرسازی. اما مشخصه دوران قاجاریان، رشد نفوذ مذهب شیعه بود که پیدایش س اختار دیگری را در ش هر ایرانی این دوره س بب شد؛ ساختاری متشکل از مکان ها )به ویژه تکیهها( و مسیرهای میان آنها که مکان برگزاریِ مهمترین مراسم اجتماعی دوره، عزاداری ماه محرم ،بود. س اختاری که براس اس رفتار مذهبی سا کنان، نوع استفاده از فضا و نقش آن در زندگی اجتماعی و معن ای فضاه ا ش کل گرفت ه بود و م ردم، با وجود هم ه تغییرات به وج ود آمده در ش هرهای ایرانیطی دوره معاصر، هنوز آن را می شناس ند. س اختاری که با برقراری پیوند میان محلات نقش ی مهم در ابراز هویت اجتماعی آنها داشت. در این مقاله با بررسی و تحلیل مطالعات محققان بر روی شهرهای مختلف ایران و بررسی اسناد درجه اول دوره قاجاریه، تلاش می شود تا وجود چنین ساختاری در شهر ایرانی نشان داده شده و روشن شود که چگونه چنین ساختاری شکل گرفته و به چه ترتیب مکان ها و مسیرهای میان آنها برای مردم معنادار شده است.
واژههای کلیدی
قاجاریه، شهرایرانی، ساختار ثانویه، محرم، عزاداری، تکیه.

*این مقاله براس اس نتایج طرح پژوهش ی تحت عنوان:”شناس ایی پیوندها و مکانهای س ازنده س اختار اصلی تهران در آغاز دوره ناصری” در دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی تهیه شده است.
.E-mail: z_ahari@sbu.ac.ir ،0۲۱-۲۲۴۳۱6۳0 :تلفن: ۲۲۴۳۱70۳-0۲۱، نمابر**
۲۴

مقدمه

ش هر های ای ران در دوره قاجاری ه، ب ا وجود جنگه ای ایران و روس و مس ائل و مش کلات دیگ ر، در س ایه امنی ت و رونق ی ک ه پدید آمد، توسعه یافتند. این رشد شهری، نتیجه رونق اقتصادی زمانه خود )که در سایه آرامش و ثبات نسبی فراهم آمده بود( و به وی ژه رون ق تجارت بود؛ تجارت بین شـهری و تج ارت بینالمللی .ب ه ای ن ترتیب، زندگی ش هری و تج ارت گس ترده دوره صفویه که در ق رن هجده م رو بـه زوال نه اده ب ود «ت ا ح دی وارون ه ش د »)لمبتون ،۱۳87، ۴۳۳(. بازرگانی در س ی س اله نخس ت حکومت قاجاره ا، ت ا ح دی بهب ود یاف ت )چارل ز عیس وی ،۱۳87، ۴۹۴(. نتیجه این وضع، رونق شهرنش ینی بود. ش هرهای دوره قاجاریه ،کانون های ی بودن د به ویژه ب رای مبادله کالا و خدم ات که بعد ازاوج ش کوفایی خود در دوره صفوی و زوال عمومی نیمه دوم قرن دوازده م ه.ق.)ق رن هجده م م.(، از آغ از دوره قاجاری ه مجـدداً رونـق گرفته بودند )Kinneir, 1813, 64,110(. در نتیجه، س اختار ش هری هم ان بـود ک ه از دوره صفوی ه و رون ق مکتب شهرس ازی اصفهان باقی بود. کینر که در دوران سلطنت فتحعلی شاه از ایران دیدنکرده، شهرها را عموماً شهرهایی محصور در حصار های گلی ی ا گاه آج ری توصی ف میکند کـه دروازه و ب رج و باروهای ی در آن ایجاد ش ده بود )Ibid,52(. از دروازه ها که در مس یر راه های اصلی پیرامون شهر ایجاد می شدند، به مرکز شهر راه میبردند. بازرگانی به عنوان مهمترین وجه اقتصاد شهری، بر این شیوه سازمان یابی س اختار ش هر موث ر ب ود و الگوی ی را از س اختار اصل ی ش هر ایرانی تعریف میکرد که در نوش ته های بس یاری از س یاحان به آن اشاره ش ده اس ت و در بررس یهای محققان در مورد ش هر ایرانی نیز به عنوان اساس ساختار شهری نشان داده شده است .
453000704804

در این مقاله با بررس ی مفهوم س اختار، نش ان داده میشود که در ش هرهای ایرانی، علاوه بر س اختار اصلی که در تحقیقات مربوط به ش هرهای ایران در این دوره معرفی ش ده است، ساختار دیگری ه م وجود داش ته که برخی محققان در بررس ی ش هرهای ایران به آن اش اره نمودهان د هرچن د ب ا عن وان س اختار از آن ی اد نکردهاند .س اختاری که با گس ترش نف وذ مذه ب تش یع و آداب و آیینهای مرتب ط با آن ش کل گرفت و میت وان از آن به عنوان س اختار ثانویه نام برد. در این مقاله، چگونگی پیدایش این ساختار ثانویه توصیف و نش ان داده میش ود که این ساختار براس اس رفتار های سا کنان ش هر در مراس م آیینی و معنایی که به این ترتیب مکانها و فضاها برای آنها پیدا میکرد و نقش اجتماعی این فضاها و مکانها شکل گرفته اس ت. این بررس ی براساس اس تنباط از تحقیقات موجود در ش هرهای مختل ف و تحلی ل آنه ا، منابع دس ت اول و نوش تههای دوره قاجاریه انجام ش ده است. تبیین چگونگی شکلگیری چنین س اختاری قب لاً انجام نش ده اس ت هرچند تحقیق ات چندی طی س الیان گذش ته ب ا بررس یهای میدانی ش واهدی از وج ود چنین س اختاری را در ش هرهای مختل ف ای ران نش ان دادهان د. مث لاً در س منان )امی نزاده،۱۳88(، دزفـول )Masoudi Nejad, 2013(، س بزوار) Kheirabadi, 2000(، آران و بیدگل)رضای ی و رمضان ی ،۱۳۹۳(، لاهیجان)ادیب عباس ی ،۱۳88(، اردبیل )خاتمی ،۱۳۹0(، گ رگان )لیوان ی ،۱۳۹۱(، وج ود چنین س اختاری نش ان داده ش ده اس ت. ب رای تبیی ن این بررس یها ابتدا تلاش میش ود ک ه مفهوم س اختار روشن و نشان داده شود که مردم هر زمانه چگونه ساختار شهر را دگرگون میکنند و دگردیسی آن را سبب میشوند. چگونه به مکانه ا و مس یرها معنا میدهن د و خود از آنها معن ا مییابند و به واس طه آنها شهر یا بخش ی از آن را شناسایی میکنند و تفاوتهای این ساختار ثانوی با ساختار اصلی شهر را عیان میکنند. با تکیه به این بررسی نظری، شواهد مربوط به شهرهای مختلف ایران تجزیه و تحلیل شده و نتیجهگیری میشود.
چارچوب نظری: تعریف ساختار
یک ی از اصلیترین تعریفهای سـاختار ش هر که در شهرس ازی کارب رد دارد تعریف ی اسـت ک ه دیوی د کری ن از سـاختار )و در واقع س اختار اصل ی( ش هر ارائ ه میده د و آن را ش امل ” خیابانه ا ،بنا هـای عمومـی و فضاهـای بـاز و تسـهیلات آنها “معرفـی می کند )Crane, 1960, 284(. تعریف ی ک ه ت ا ب ه ام روز نیز کارب رد دارد و در مطالعات شهرسازی به کار می رود۱.
دیوی د کرین با برش مردن چه ار مولفه؛ « مکانه ای نمادین ،تداوم فضا-س رپناه) ش امل توجه به خیابان شهر به عنوان فضا(؛ اصل ی ب ودن س اختار؛ و آهن گ نظ ام من د») هم ان ،۲85(۲، ب ر نمادی ن ب ودن و اصل ی ب ودن ای ن مکانه ا و پیونده ای می ان آنه ا تأ کی د میکن د. ب ه عبارت ی، س اختار اصل ی را همان ش الوده نمادی ن معرف ی میکن د. خصوصیت ی ک ه م ورد اش اره لن گ نی زهس ت وقتی میگوید که «بیش تر ش خصیت یک مکان برخاس ته از ط رز قرارگی ری ای ن عناص ر نس بت به ه م و به فضا ه ای مابین آنهاس ت» )Lang,1994,79(. این مکانهای نمادین و پیوند های میان آنها، س ازنده تصویر ذهنی از ش هر نیز هس تند. تصویری که ب ه گفت ه بیوکان ن، بازنم ود بخش های نس بتاً پایدار ش هر اس ت . بخشهایی که در قالب آن « ساختمانها میتوانند بیایند و بروند و س اختمان های جدید، از نظر عملکرد، صورت و ش خصیت از آن درس می گیرنـد »)Buchanan, 1988, 33(. بنابراین س اختار اصلی ش هر یا ش الوده نمادین آن که از مکانهای نمادین و پیوند های میان آنها س اخته می شود، بخش نس بتاً پایدار شهر و نیز سازنده تصوی ر ذهن ی از آن اس ت. تصوی ری ک ه ب ه گفت ه لین چ ب ا پیوند مکانه ا ب ا ه م، کلی ت همبس تهای فراه م میس ازد ک ه امکان جهت یابی در ش هر را فراهم م ی آورد )لینچ ،۱۳76، ۱70(. نکته ایکه در تصویر ذهنی لینچ وجود دارد، تکیه بر کیفیت های جسمانی و کالب دی ش هر اس ت ک ه ب ا بررس ی هوی ت و س اختار محی ط به دس ت میآید و در آن به جنب ه معنایی محیط برای بیننده توجه چندان ی نمی ش ود )Carmona et al., 2003, 93( )هرچند که لینچ در بررس ی خصوصیات تصویر ذهنی از ش هر به آن اش اره میکند( .ب ه عبارت ی علاوه ب ر کیفیت های کالب دی که مورد توج ه لینچ در تش خیص س اختار ب وده و در تعیی ن س اختار اصل ی ش هر کری ن ،بیوکان ن و لن گ نی ز ب ه آن اش اره کردهان د، از جنب ه دیگ ری ه م می ت وان صحب ت ک رد که لین چ به دلیل مش کل ش ناختش از آن صرفنظر کرده بود؛ معنای محیط .
اپلیارد در تلاش برای توجه به این جنبه، کار لینچ را بسط داده و چهار طریقه را شناس ایی میکند که به واس طه آنها بنا ها و س ایر عناصر محیطی شناخته می شوند: ۱- با قابلیت مصورشدن ذهنی یا تمایز صورت آنها )لینچ ،۱۹60(؛ ۲- با قابلیت مشاهده آنها وقتی م ردم در ش هر گ ردش میکنند؛ ۳- با نق ش آنها به عن وان قرارگاه فعالی ت ش خصی، مح ل اس تفاده و س ایر رفتارها؛ ۴- ب ا اهمیت نقش بنا در جامعه )Appleyard, 1969, 134(. مطرح کردن نقش بنا و فضا به عنوان قرارگاه فعالیت و یا نقش ی که در جامعه دارند ،فرات ر از جنبه ه ای کالبدی آنها میرود و ب ه معنایی که افراد برای بنا ه ا و فضاه ا قائلند، اش اره دارد. نا کس و پین چ عنوان میکنند که «در بسیاری شرایط، جنبههای ساختاری تصور ذهنی مردم از اجزای محیط ش هری، آن قدر ها اهمیت ندارد که معنای نس بت داده ش ده ب ه آن ی ا ایجاد ش ده توس ط آن، در نقش ه ذهن ی آنها مه م اس ت» ) Knox & Pinch, 2010, 22(. بنابرای ن محیط ه ای ش هری می توانن د ب ه ی اد بمانن د یا از ی اد بروند، دوس ت داش ته ش وند یا مورد تنفر باش ند. از این رو مقولات مربوط به نمادگرایی و معن ا، اج زای مهم ی از تصویر ذهن ی محیطی می ش وند. اما در فراین د معنابخش ی ب ه محیط، مس ئله هویت به صورت ی که لینچ آن را صرفاً جس مانی و در قالب تش خص کالبدی می بیند، مطرح نیست. از نظر جامعه شناسان، هویت جنبه ای اجتماعی و ذهنی دارد. ب ه اعتق اد آن ان: «هوی تِ مکان ی، ی ک برس اخته اجتماعی است. جایی به عنوان هویت مکانی آن بیرون وجود ندارد تا آن را پیدا کنیم. یک داده عینی یا طبیعی نیست بلکه چیزی است که مردم به مکان نس بت می دهند. ما به فرایند نس بت دادن هویت به مکان، به عنوان س اختن هویت مکانی اطلاق میکنیم. نتیجه ای ن فراین د هوی ت مکانی ای اس ت ک ه مبتنی اس ت ب ر نقطه ای از زم ان و س اختار اجتماع ی مکان. یعن ی مبتنی اس ت بر دلالت اجتماع ی -فرهنگ ی آن» ) Paasi,1991; Simon et al., 2001نق ل شده درHuigen & Meijering, 2005, 21(.
مس ئله هویت یاب ی م کان، برحس ب دلالته ای اجتماع ی و فرهنگی که برای مردم دارد، نکته ای است که اپلیارد نیز با ترکیب دو مولف ه اصل یاش در ش ناخت محیط و تبدیل آن ب ه مولفهای ب ا عن وان اهمی ت اجتماع ی ب ه آن اش اره می کن د. او میگوید که اهمی ت اجتماع ی ه ر تس هیلاتی ب ر حس ب: ش دت اس تفاده از آن، منحص ر ب ودن ش یوه اس تفاده از آن، و نمادگرای ی اجتماعی ،
۲5
سیاس ی، اقتص ادی، زیبایی ش ناختی ی ا تاریخ ی آن، ارزیابی می ش ود ) Appleyard,1969, 136(. یک ی از اقدام ات مه م در فراین د ساختن هویت اجتماعی و فرهنگی مکان، دادن نامی به آن است Paasi,1991, 199 ;Simon et al., 2001;Ibid( نق ل ش ده در Hui-gen et al., Ibid.( . نکته ای که اپلیارد هم اهمیت آن و دلالتی که به این ترتیب فراهم میکند را در فهم نقش مکان در جامعه متذکر م ی ش ود ) Appleyard, 1969,153; Appleyard, 1970,115(. بدی ن ترتی ب، تصویر ه ای ذهن ی م ردم از ش هر می توان د حاصل معنای ی باش د ک ه برای مکانه ا قائلند و این معنا ناش ی از نقش اجتماعی و فرهنگی مکان باش د و در این فرایند معنادار ساختن ،دادنِ نامی به آن اهمیت می یابد.
بنابرای ن در بررس ی س اختار ش هر، ه م مس ئله خوانای ی آن برحس ب گروههای مختلف مورد توجه قرار می گیرد و هم معنایی ک ه محی ط ب رای س ا کنان دارد. در بالا ترین س طح از ای ن جنبه ،مفه وم ش الوده نمادی ن مط رح میش ود. خصوصیت ی ک ه وقتی ش هر خوانا اس ت حاص ل می گردد. ایـن همان خصوصیتی اس ت ک ه دیوی د کری ن و بیوکان ن به عن وان خصوصی ت س اختار اصلی ش هر مطرح میکنند و در بررس ی س اختار اصلی ش هر ایرانی نیز به آن اش اره شده اس ت۳. در سـطوح دیگر، باید به دنبال شیوه های معناداری محیط برای مردم گش ت که بخش ی از آن از طریق فهم اهمی ت بن ا ی ا فضا برحس ب نحـوه اس تفاده از فضا و نق ش آن در جامعه حاصل میش ود و بخش ی از طریق بررسی شیوه نامگذاری فضاه ای ش هری. یعنـی ممک ن اس ت مکانه ا و مس یرهایی ،سازنده تصویرذهنی از شهر یا بخشی از آن برای گروههایی از مردم از ش هر باش ند. مکان ها و مسیرهایی که واجد هویت بارز کالبدی )به تعبیر لینچ( نیستند ولی به دلیل نقشی که در حیات اجتماعی و فرهنگ ی جامعـه مییابن د و معنایـی که ب رای م ردم دارند، این جایگاه را پیدا کنند. یعنی در بررس ی س اختار ش هر، در یک مرتبه باید ساختار اصلی شناسایی شود که متشکل از عناصر و فضا های ش هری نمادین با خصوصیات بارز کالبدی اس ت که تصور ذهنی از ش هردر عمومیترین ش کلش، شالوده نمادین ش هر را به وجود م یآورد. علاوه بر آن، بنا ب ه آنچه اپلیارد مطرح می کند و محققان دیگ ر مانن د نا ک س و پین چ بس ط میدهن د، می ت وان عناص ر و فضاه ای دیگ ری را جس تجو کرد که بـرای مردم معنادار هس تند ا گرچ ه ش اید دارای هویت مش خص و بارز کالبدی نباش ند و این معناداری را به واس طه نقش ی که در جامعه دارند و موقعیتشان به عنوان قرارگاه رفتاری در حیات شهری کسب کرده اند .
در این شیوه ساختار دادن به شهر، به نظر اپلیارد مردم به سه شیوه عمل میکنند: تداعی گرانه۴ که براساس تمایزگذاری، تداعی ،الگوبخش ی ب ه مش خصههای عملکـردی، اجتماع ی ی ا کالب دی است؛ توپولوژیک5، که به تداوم و پیوستگی حرکت و خصوصیات بس تگی دارد، و موقعی ت مداران ه6، که بر اس تقرار فضایی، جهت و فاصل ه تأ کی د میکن د. این س ه ش یوه مبتن ی بر هش ت گونه از شکل گیری نقشه ذهنی از شهر هستند: چهار گونه متوالی7 و چهار گون ه فضای ی8. در چهار گونه اول۹ ، نظام راه ها در ش یوه س اختار دادن مردم به شهر نقش مهمی دارد. در بین چهارگونه فضایی۱0،
۲6
شیوه ای کهبین مکانها از طریق مسیرهایی پیوند برقرار می شود ۱۱ و ش یو های ک ه الگوی ی از مناط ق و عناص ر ترس یم میش ود۱۲، شـ یوههای پیچیده تر فهم ساختار شهر معرفی می شوند )Apple-yard,1970,103-109(. نکت ه مه م ای ن اس ت که به نظ ر اپلیارد ،هرچن د اغلب افراد مورد پرس ش وی با تکیه ب ه گونه های متوالی و با شناس ایی گذرها، س اختاری که از ش هر میشناسند را معرفی کرده ان د، ام ا این ش یوه چیز زی ادی در مورد تصور بص ری، تداعی یـا نمادگرایـی نمی گویـد)Ibid,109(. نکت ه دیگر تأ کی د وی بر تأثیر اس تفاده ش خصی بر ش یوه س اختاردادن به فضا اس ت که س بب میش ود پیون دی ش خصی بی ن بخشه ای مختل ف فض ا برقرار ش ود )Ibid,115 (. بـه عبارت ی در ترس یم س اختاری ک ه ف رد از ش هر میشناس د، ع لاوه بر ش یوه حرک ت وی در فضا ک ه از طریق مس یر های متوالی و پیوسته اسـت و معمولاً نقشه ذهنی شخص را از فض ای ش هر ی ا بخش ی از آن میس ازد، ش یو های که ش خص از مکان ها و فضاهای ش هری اس تفاده میکن د، کاربردهای فضا ، تداعیهای اجتماعی، فرهنگی، سیاس ی و …آن، س بب میشود که وی بین مکان ها و فضا ها پیوندهایی برقرار کند که س اختاری از شهر را برایش بسازد، ساختاری که میتواند بازنمایی شود .
ب ه ای ن ترتی ب در شناس ایی س اختار میت وان در ی ک مرتب ه براس اس خصوصیات بارز کالبدی و تش خص بنا ها و فضا ها اقدام ک رد. کاری ک ه در شناس ایی س اختار اصل ی ش هر ایران ی توس ط محققان دنبال ش ده اس ت. و در مرتبه دیگر براس اس نحوه رفتار و حرک ت م ردم در فضاه ا، اس تفاده آنه ا از مکانه ا و معنایی که ب ه این ترتیب فضا ها و مکان ها برایش ان می یابند، ش یو ه ای را که مکان ه ا و فضاه ا در نظ ر م ردم س اختار مییابن د فهم ک رد. این کاری اس ت ک ه محقق ان دیگـر در شناسـایی مکانه ا و فضا های آیین های جمعی در شهر های ایرانی دنبال کرده اند .
ساختار شهر ایرانی
س اختار ش هر های ایران ی ب ا همی ن عن وان و ی ا ب دون عنوان س اختار، در تحقیقات مختلفی بررس ی و شناس ایی ش ده اس ت .مروری بر این تحقیقات نشاندهنده وجود دو ساختار در بحث از ش هر ایرانی در دوره قاجاریه اسـت؛ هرچند شاید با عنوان ساختار از آن صحبت نشده باشد.
ساختار اصلی
در تعیی ن س اختار اصل ی ش هر ایران ی در دوران قاج ار۱۳ ، نظ رات محققان به هم نزدیک اس ت. اردلان، این ساختار را «نظام حرکت خط ی ب ازار» می دان د که مانند مغناطیس ی عمل میکن د. نظامی ک ه از درواز ه ای آغ از ش ده و ب ه دروازه دیگ ر یا ب ه مرک زی در میانه متصل میشود. «ذرات» ) دکانها، کاروانسراها، مدارس، مساجد ، حمامهـا(، ب ه ای ن مغناطیس وصل شـده و در پیوند با این مس یر ق رار میگیرن د )اردلان و بختی ار ،۱۳7۹، ۱7(. تعریف مش ابهی را نزد حمی دی و دیگ ران میت وان یاف ت که اس تخوانبندی یا س اختاراصل ی ش هر را، ش ریانها و ش بکههای اصل ی رف ت و آم د و مرا کـز شهری میدانند که با «سازماندهی معین زندگی و فعالیت را در شهر سامان میبخشند و ش کل میدهند» )حمیدی و دیگران ،۱۳76، ۴۱( و مصداقه ای آن را در باف ت دوران قاج ار ش هرهای مختلفی مثل اصفهان، شیراز، کرمان، یزد و کاشان نشان میدهند) همان( .توس لی و بنیـادی نی ز همی ن خصوصی ت را به صورت «پیوس تگی مجموع ه مرک ز ش هر و مرا ک ز محـلات از طری ق گذر ه ای مح لات »)توسـلی و بنی ادی ،۱۳7۱، ۴۱( عن وان میکنن د. گاب ه نی ز تصویـر مشـابهی از سـاختار اصلی شـهر ایرانی ارائه میکند )Gaube, 1979, 20(. آنچه محققان به عنوان ساختاراصلی شهر ایرانی در تحقیقات خ ود عرض ه کردهاند، بر تعریفی ک ه از مفهوم س اختار اصلی عرضه ش د، منطبق است. ملاحظه میش ود که عناصر اصلی سازنده این س اختار اصلی، مس یرهای اصلی، فضاهای ب از و بناهای عمومی و یادمانی هس تند ک ه در تداومی قرار گرفتهان د و یک کلیت کالبدی را ش کل میدهن د. ای ن تصوری اس ت که در معرفی س اختار ش هر ایرانی دوران قاجار دنبال ش ده است و در نقشههای موجود از این دوره نیز تبلور یافته اس ت.)ر. ک. به تصویر ۱(. این تصور، برخاسته از منطقی اس ت که ش کلگیری ساختار اصلی شهر ایرانی را هدایت ک رده اس ت. این منطق حک م میکرد که مس یرهای حرک ت درون شهر مبتنی بر سلسله مراتبی شکل بگیرند. در حالی که مسیرهای اصلی که از دروازهها به مرکز شهر منتهی میشدند، بیشترین اندازه را داشتند )در حدی که امکان عبور کاروانهای بازرگانی را بدهد(۱۴ ، مسیرهای منتهی به منازل در بافت مسکونی، اغلب کمترین اندازه را پی دا میکردنـد. در نتیج ه مهمتری ن محور های حرک ت، آنهایی بودن د ک ه از دروازهها به مرکز ش هر و بازار امت داد مییافتند. عناصر اصل ی ش هری کـه در ج وار بازارچهه ا تجم ع مییافتن د )مس جد ،مدرس ه، حم ام، کاروانس را،…(، در بس یاری اوق ات در کن ار ای ن مسیر اصلی مستقر میشدند. ساختار اصلی شامل مسیرهای بین دروازه ب ا عناصر پیرامونش و عناصر مرکز ش هر؛ ب ازار، میدان اصلی و مهمترین بناهای عمومی شهر )مسجد جامع، کاخ،…( بود .
ساختار ثانویه
بررسی مطالعات محققان در مورد ش هرهای ایرانی ،

تصویر 1- ساختار شهر ایرانی در دوره اسلامی.
)Gaube, 1979( :ماخذ
نش ان از س اختار دیگ ری در این ش هر ها علاوه بر س اختاراصلی ش هر دارد که پیش ینه آن به دوره قاجاری ه باز می گردد .این س اختار ب ه ویژه براس اس مراس م آیینی م اه محرم به عنوان « مهمتری ن رویداد اجتماعی ش هری» )Aghaie, 2005, 386( که در ش هر دوره قاجاریه برگزار می ش د، ب ه وجود آمد .
این س ـاختار نیز از پیوند می ان مکانها از طریق مس یرهایی به وجود آمده اس ت۱5. مکانه ای این س اختار، محلهای برگزاری بخشهای مختلف آیینهای ماه محرم اس ت و تکیهها ، حسینیهها، مساجد، امامزادهها، عناصر مذهبی دیگر، خانههای مردم که وقف مراس م محرم مثل چهل منبر و غیره ش دهاند، را شامل میشود. مس یرها، معابری است که این مکانها را به هم متصل میسازد و در مراسم ماه محرم توسط عزاداران طی میشود .برخی از مکانهای سازنده این ساختار با مکانهای ساختار اصلی مش ترک و برخی متفاوتاند )چون در مس یر راههای اصلی قرار نمیگیرند(. اما آنچه به ویژه آن را متفاوت میس ازد، پیوندهای میان مکانها است که برخلاف ساختار اصلی، منطبق بر مسیرهای منتهی از دروازهها به مرکز شهر نیست، بلکه مرا کز محلات مختلف را به هم و گاه به مرکز ش هر متصل میکند. وجود این س اختار را تحقیقات محققان در ش هرهای متفاوتی نش ان داده اس ت. مس عود خیرآبادی در کتاب خود ش هرهای ایرانی، وجود این ساختار را در شهر سبزوار نشان میدهد )Kheirabadi, 2000,76(. آنچه خیرآبادی نشان میدهد، مسیر حرکت در مراسم ماه محرم است که بعد از خیابانکش یهای دوران پهلوی تغییراتی کرده و هرچند مکانه ای اصلی آن به صورت گذش ته باقی ماندهاند ،اما برخی مس یرهای بین مکانها بر مس یرهای احداث ش ده در دوره پهلوی انطباق یافته اس ت. بررس ی این ساختار نشان میدهد که مس یرهای آن با مس ـیرهای س اختار اصلی تفاوت میکند. مس یرهای سازنده ساختار اصلی ش هر، دو مسیر عمود بر هم ش مالی ـ جنوبی و ش رقی ـ غربی بود که از چهار دروازه به س مت مرکز شهر امتداد داشتند. این دو مس یر به صورت بازار و سرپوش یده بودند )آریان پور ،۱۳66، ۲۲5-۲۲6(. ساختار ثانویه
۲7
ش امل مرا کز مذهبی )حسینیه دباغها، مس جد پامنار، مسجد جامع، امامزاده یحیی، میدان سبریز، حسینیه قنادها، خانه آیت الله العظمی، امامزادهشعیب( و مسیرهایی است که آنها را به هم متصل میکند. این اما کن از طریق معابری به هم متصل میشوند که لزوماً معابر اصلی ش هری نیستند چون یک مسیر حلقوی بین محلات میسازند که محل حرکت دستههای عزادار از محلهای به محله دیگر است) Kheirabadi, Ibid ( و به این ترتیب با مسیرهای ش عاعی که از دروازه ها به مرکز ش هر امتداد مییابند، متفاوت است)تصاویر ۲ و ۳(.
س اختار مش ابهی در گرگان وجود داشته اس ت. بررسی لیوانی از ش هر گ رگان دوره قاجاریه نش ان میدهد که در مح رم، تکیه ها و مس یرهای خاصی بین آنها، عناصر اصلی این س اختار را تشکیل میدهن د که ب ا وج ود خیابان کش یهای دوره پهل وی، هنوز هم بخش بزرگی از این ساختار وجود دارد و مراسم به شیوه گذشته در آن اجرا می ش ود )تصویر۴(. چنان که لیوانی نشان می دهد، روال کلی و مشترک در برگزاری «مراسم دستهروی»، بدین شرح بود که س اعتی پس از برگزاری نماز مغرب و عش ا ،«دس ته ی ع زاداری» از محوط ه ی جل وی تکیه ی اصلی ش روع به حرکت نم وده و پس از ط ی مس یرهایی ک ه از تکیه های محلات میگذش ت – و از الگوی خ اص جدا گان ه، مرب وط به هر ش ب برخوردار بود- با رس یدن به تکی ه ی می دان ب ه حرکت خ ود خاتم ه م ـی داد )لیوان ی ،۱۳۹۱(. در گ رگان، ای ن سـاختار ش امل تکیهه ا و عناص ر دیگ ر مذهب ی و خانه هایی که برای مراس م مذهبی وقف ش دهاند و معابری است ک ه تع داد زی ادی از آنه ا ب ر س اختار اصلی ش هر قـرار ندارن د چون گذر های میان محلات هستند که معابر فرعی تریاند )تصویر۴(.
در س منان، بررس ی امی ن زاده نش ان میده د ک ه عناص ر و فضاهای ی ک ه ب رای مراس م مح رم م ورد اس تفادهاند، س اختار پیچیدهت ری را میس ازند. ای ن س اختار در ی ک مرتب ه، تکیهه ا و منازل وقفی و س ایر اما کن مورد اس تفاده در س طح یک محله را در ای ام ماه محرم از طریق معاب ر درون محلهای به هم متصل میکند )امی ن زاده ،۱۳86، ۹( و در س طح دیگ ری، از تکیهه ای مرک زی

تصاویر 2و 3- ساختار اصلی و ثانوی شهر سبزوار.
)Kheirabadi, Ibid, 54( :ماخذ
446998707137

۲8
تصویر 4- مسیر حرکت دسته های عزادار در دزفول در بعد از ظهر تاسوعا)چپ(، صبح عاشورا)وسط( و بعداز ظهر عاشورا) راست( .
)Masoudi Nejad, Ibid.,19( :مأخذ
محلات به س مت مکانهای مذهبی مرکز ش هر جری ان مییابد. با توجه به اینکه مس یر این مراس م در این تحقیق به دقت مش خص نش ده اس ت، ممک ن اس ت مسـیر س طح دومِ مراس م ت ا ح دی بر ساختار اصلی شهر منطبق باشد. اما مسیر اول که مسیری حلقوی اس ت بر س اختار اصلی منطبق نیسـت. مطالعه مش ابهی در آران و بیدگل نش ان میدهد ک ه عناصر مذهبی و مس یرهای بین آنها که س اختار فضایی مراسم مذهبی محرم را میسازند، صورتی حلقوی دارند که با مس یرهای اصلی آران و بیدگل که از دروازهها به س مت مرک ز هس تند، متفاوتاند. این مس یر حلقوی، مح لات مختلف را از طری ق هیئ ت فاطمی ه، هیئت حس ینی مختصآباد، حس ینیه علیا کب ر، هیئ ت فاطمی ه محله ویران ه، هیئت موس ی ابن جعفر ،امامزاده هاشـم ابن علی ابن ابیطالب، هیئت حس ینی درب ریگ ،هیئت مبارکه ابوالفضل، هیئت سلمقان، هیئت قاسم ابن حسن ،هیئ ت ابوالفض ل فخارن ه بیـدگل، هیئ ت حس ینیه مح ل دروازه ،هیئت فاطمیه توی ده، حس ینیه س جادیه به ه م پیوند میدهد )رضایی و رمضانی ،۱۳۹۳(. مطالعه مس عودینژاد در دزفول نشان میدهـد که با توجه به جدایی ش هر به محـلات حیدری و نعمتی ،دو مجموع ه از مکانه ا و مس یرها در دو بخش ش هر وجود داش ته ک ه منطبـق ب ا تقس یم ش هر بـه دو بخ ش حی دری و نعمت ی بوده اس ت۱6. در حال ی که برای اهالی محلات حیدری مس یر مراس م به س مت بقع ه امام زاده رودبنـد در ش مال شـهر ب ود، برای س ا کنان محل ه نعمت ی، بقعه و گورس تان ابوالعـلاء در بخش جنوب ش رقی ش هر مکان انتهایی مسیری بود که طی می شد )Masoudi Nejad, 5 ,2013(. این دو مسیر صورت دو حلقه را می سازند که تعدادی از مکانه ای مذهب ی در این مح لات را به هم و ب ه مقصد نهایی هر مس یر متص ل میکن د.)ر.ک. به تصوی ر5(. با وجودبرخ ی تغییرات در دوره پهل وی در مس یرهای مراس م ک ه در راس تای همگرایی دو گ روه محلات بوده اس ت، هنوز هم مس یرهای جدا گانه در بخشـی

تصویر 5- ساختار اصلی)نقطه چین( و ساختار ثانویه) فلش( در شهر گرگان.
مأخذ: )لیوانی ،1391(
از مراسـم که دو حلقه را می سـازند قابل شناسـایی اند)Ibid.,19(. در لاهیجـان، مس یر حلق وی بین مح لات، تکیهه ا و برخی اما کن مذهب ی دیگ ر را در مح لات غریبآب اد، خمیرکلای ه، کاروانس رابر ،پردس ر، گابنـه، چهارپادش اه، ش عربافان، اردوب ازار، جیرس ر به هم متص ل میکند. حرکت در راس تایی خلاف عقربههای س اعت از هر محل ه ش روع و به آن ختم میش ود. هر محله، ش بی مخصوص به خ ود بـرای دس تهروی دارد و با آغاز مراس م از تکیه محل ه، به تکیه هفت محله از میان این محلات س ر زده، در آنها عزاداری کرده و در نهای ت به محله خود باز میگردد۱7. در ش هرهای دیگر هم میتوان ساختار های مشابهی یافت. مثلاً در اردبیل، مسیر حلقوی واحدی ب ه دو صورت متفاوت توسـط اهالی محلات حیدری و نعمتی طی میشود )خاتمی ،۱۳۹0(. این مسیرها هرچند در خیابان کشیهایپهل وی تغییرات ی کـرده )خاتم ی، همان(، ام ا اس اس آن به همانصورت گذشته باقی است و نظام حرکتی اصلی بین محلات شهر را میسازد )رضازاده ،۱۳88، 7۹(. بدین ترتیب میتوان نتیجه گرفتکه هرچند هر شهر شکل خاص برگزاری مراسم را داشت و عناصریک م و بی ش ب ه مراس م اف زوده میش د و ص ورت س اختار بس ته بهخصوصیات اجتماعی شهر و نحوه برگزاری مراسم در محل متفاوت بود، اما در شکلگیری ساختاری) مسیرها و مکانها( که محلههای ش هر را به هم متصل میکرد، مش ترک بودند؛ ساختاری متفاوت با ساختار اصلی شهر .
مکان ها و مسیر های سازنده ساختار ثانویه
مهم تری ن مکانهای س ازنده این س اختار، تکیه ه ا بودند که خواه به صورت جدا گانه؛ در شکل فضای شهری، صحن مسجد ،صح ن امام زاده، بخش ی از ی ک خانه یا ب ه صورت ه ای مختلف دیگ ر ایج اد ش ده و م کان برگ زاری عزاداریه ای ماهه ای محرم وصف ر بودن د. برگ زاری مراس م در ه ر تکیه و ب ا رفت ن اهالی محل از ی ک تکی ه ب ه تکیه دیگ ر، از طری ق معابر درون مح لات صورت می گرف ت که بر آن ترتیبات خاصی حا کم ب ود. مکانهای دیگری که برای مراسم عزاداری محرم در این ساختار وجود داشت عبارت بودند از: مس اجد، حسینیه ها، خانه هایی که برای انجام برخی از مراسم مثل پختن نذری و چهل منبر و مانند آن وقف می شدند.
چگونگی شناسایی ساختار ثانویه
چن ان ک ه دیدی م بررس ی مطالع ات محقق ان مختل ف، نش ان از وج ود پیوند ه ا و مکانهای ی داش ت ک ه در ش هرهای مختل ف از دوره قاجاری ه ش کل گرفت ه و محل برگزاری مراس م ع زاداری در ماهه ای مح رم و صفر ب وده اس ت. مکان هایی که ب ا وجود همه تلاطمات حیات ش هری در طی س ده گذشته، هنوز باقی هستند و پیوندهای میان آنها برای سـا کنان ش هر قابل شناس ایی است .چن ان ک ه در مطالع ات مختل ف اش اره ش ده، توانس تهاند آن را )باوجود همه تغییرات دوره پهلوی در ساخت و بافت و چگونگی حی ات ش هری( بازشناس ند۱8. ام ا ای ن پیونده ا و مکان ه ا ک ه س اختاری را میس ازند که برای مردم قابل شناس ایی اس ت، چه خصوصیاتی دارند؟ آیا با چهار مشخصه اپلیارد قابل شناساییاند؟ در ای ن قس مت، خصوصی ات این مکان ها و مس یر ها را براس اس مش خصههای ش ناخت عناصر محیطی اپلیارد ارزیابی می کنیم تا چگونگی شناسایی این ساختار را درک کنیم.
الف( قابلیت مصور شدن ذهنی یا تمایز صورت
بررس ی این ویژگی در مکانهای مختلف و ش هرهای مختلف ،نی از ب ه تحقیق ات مفصل ی دارد و ب ا توج ه ب ه تن وع نمونهه ای موج ود، نمیت وان حکمی کلی در م ورد آن داد. تکیهها به عنوان مهمتری ن مکان ه ای ای ن سـاختار، اغل ب ب ه عن وان فضاه ای شهری معرفی شده اند که در مسیر گذر های عمومی قرار گرفتهاند )توس لی،۱۳66؛ امی ن زاده ،۱۳86؛ امی نزاده گوهرریزی ،۱۳78؛ لیوان ی،۱۳۹۱؛ اه ری،۱۳۹۳؛ س ودیان،۱۳۹۲(. ای ن ک ه در دوره قاجاری ه ای ن فضاه ا چق در قابلی ت مصورش دن ذهن ی ی ا تمای ز ص ورت را ب ه ط ور کل ی داش تهاند، روش ن نیس ت ام ا مطالعه ای
۲۹
ب ر روی ته ران دوره قاجاریـه نش ان از آن دارد ک ه ای ن مکان ه ا ،در مقی اس کل ی ممی زه خاص ی نداش تند؛ چنان که نوش ته های س یاحان فرنگی و بیگانگانی که در آن دوره در ش هر بودهاند از آن حکای ت دارد)فری زر ،۱۳6۴، ۲۱8؛ فلان دن ،۱۳56، ۱۱0؛ دوگوبینو ،۱۳8۳، ۱۹5؛ پ ولا ک ،۱۳6۱(۱۹ و ج ز در م واردی ک ه کس ی از ای ن گون ه اف راد در مراس م ع زاداری در ی ک تکیه حاضر ش ده اس ت۲0، در توضی ح عناص ر اصل ی ش هری ته ران، ذک ری از ای ن مکان هـا نمیبینی م. مهمتری ن دلی ل آن را از طرف ی بای د در خصوصی ات کالب دی ش هر دوره قاجاری ه یاف ت ک ه بافت ی پیوس ته داش ت و عناص ر ش هری در دل این باف ت قرار می گرفتن د و از طرف دیگر در خصوصیات تکیهها دید که اغلب فضای شهری بودند و بنابراین ،مس ئله تمایز صورت آنها به صورتی که اپلیارد در مورد نش انه های ش هری مط رح میکن د، قابل طرح نیس ت. ای ن تکیه ه ا هرچند ب رای فرنگی ان و بیگانگان با ش هر صورت متمایزی نداش تند، اما سا کنان کاملاً آنها را می شناختند.
ب( قابلیت مشاهده
بحث مش ابهی را در مورد قابلیت مش اهده مکانهای س ازنده این ساختار میتوان مطرح کرد. جز تکیههایی که در مسیر گذر های عموم ی ق رار داش تند، ان واع دیگ ری از تکیهها نی ز در ش هر بودند؛ بخش ی از خانهه ا تبدی ل ب ه تکی ه میشدند۲۱)س ودیان ،۱۳۹۲(، صح ن بناهای ی مث ل امامزادهها تبدیل ب ه تکیه میش دند )مثل امامزاده اسماعیل تهران() تمسکی ،۱۳۹۲؛ سودیان ،۱۳۹۲( و غیره .این نوع تکیهها جز برای اهالی محل و کسانی که به آنها میرفتند ،برای دیگران قابل مش اهده نبودند و در نوش تههای س یاحان این دوره نیز اغلب ذکری از آنها نمیبینیم۲۲. از مش اهده خانههایی که محل پامنبری و نذری بودند نیز ذکری نمییابیم۲۳. حسینیهها نیز ا گر در مس یر گذر بودند، مش اهده میش دند اما ا گر خارج از آن قرار میگرفتند، در زمان گردش در شهر دیده نمیشدند .
ج( نقش مکان های ساختار ثانویه به عنوان قرارگاه فعالیت
تکیه ه ا مح ل برگ زاری مراس م روضه خوانـی، ش بیه خوانی و تعزیهخوان ی بودن د. روضه خوان ی ک ه از قرن ش انزدهم ب ه وجود آم ده بود، در دوران قاجار به مراس م ش بیهخوانی ی ا تعزیه خوانی تح ول یافت. مراس می که ت ا اواخـر دوران ناصرالدین ش اه به اوج خ ود رس ید و ن ه تنه ا تعزیهخوان ی ب رای ش هدای کربلا را ش امل می ش د، بلک ه تعزیههای ی بـا مضم ون اس اطیر ایران ی را نی ز در برگرفت )ش هیدی ،۱۳80، ۱۱8(. در دوره ناصرالدینش اه، مراس م تعزیهخوان ی ب ه ماهه ای محرم و صف ر منحصر نمیش د. به گفته ش هیدی، در سراس ر سال به مناس بت های مختلف مثلاً شهادت حضرت علی )ع( و سایر ائمه و حتی در بعضی اعیاد مثل عید غدیر و قربان برای یک یا چند روز در تکیههای شهر مراسم تعزیه خوانی برگزار می شد)همان ،۱۱۱(.
تکیههای ی ک ه ب ه ص ورت فضاه ای ش هری در مس یر گذر هـا ق رار میگرفتن د، در ایام ی ب ه جز ماهه ای عزاداری مح رم و صفر ،اس تفادههای دیگری داشتند. در این مدت، تکیه ها کارکردهایی
۳0
مرتبط با زندگی مردم شهر را پیدا میکردند؛ برخی از آنها فضا هایمرک ز محل های میش دند )س لطان زاده،۱۳7۴، ۹۹؛ بزرگ نی ا ،۱۳8۴، ۱۲۳؛ س ودیان ،۱۳۹۲؛ لیوان ی ،۱۳۹۱(، برخ ی ب ه عن وان انب ار کالا مورد اس تفاده ق رار می گرفتند )مس توفی ،۱۳۴۳، ۳0۱(، برخ ی گش ودگیهایی در مس یر گ ذر بودن د ک ه گاه سرپوش یده و محل مکث و اجتماع میش دند )س ودیان ،۱۳۹۱(، برخی در جوار مکانه ای مذهب ی در خدم ت آنه ا قـرار گرفت ه و مقاب ر و مانن د آن را در خ ود ج ای می دادند)مث ل تکی ه طاه ر و منص ور در جوار امام زاده طاه ر و منص ور کاشـان( و غی ره. در برخی از آنها مراس م ع زاداری برای اف رادی که فوت میکردند، برگزار میش د )هدایت ،۱۳۳۹، 7۱(، برخ ی ب ه عنوان محکمه عرفی با اعتبار مذهبی عمل میکردند )بزرگ نیا ،۱۳8۴، ۱۲۳(.
د(اهمیت نقش مکان های ساختار ثانویه در جامعه
در جامع ه دوره قاجاری ه، مکانه ای برگ زاری مراس م و مس یر های میان آنها به دلایل مختلف ی اهمیت یافتند. در درجه اول، اهمیت آنها ناش ی از نقش ی بود که مذهب و مراس م مذهبی در حیات اجتماعی دوره قاجاریه پیدا کردند. در این دوره، شاهد افزای ش احساس ات مذهب ی ی ا ب ه عبارت ی مذهبیترش دن مردم هس تیم. به گفته الگار «قرن نوزدهم دور ه ای بود که ایران ش اهد گس ترش تش یع در ص ور گونا گ ون آش کار و نهان ش رعی و صوفی ،عالم و عامی بود که فرایند همذات انگاری میان ایران و تش یع را ،پ س از آغ از آن در دوره صفوی ه و مت روک ماندن آن در بیش تر قرن هجدهم، تکمیل میکرد )الگار ،۱۳88، ۲۹۹(. گس ترش تش یع، با گس ترش آیینه ای مذهبی هم راه بود. نمود افزایش احساس ات مذهب ی را میت وان در تقوی ت آیینه ا و مراسـم مذهب ی دید. در حالی که در دوران صفوی، مراس م و جش نهایی که پیش ینه آنها به قبل از اس لام میرس ید، در ش هر احیاء ش ده بودند و فضاهای ش هری ) میدانهـا و خیابان ه ا (، مح ل برگ زاری ای ن مراس م بود۲۴)اهری ،۱۳۹0، 7(. در دوره قاجاریه، در شرایط فقدان چنین آیین های ش هری )همان ،۱0(، مهمترین مراسمی که در فضا های ش هری برگزار می ش د، یا ب ه عبارتی« مهمترین روی داد اجتماعی »ش هری، آیینه ای ع زاداری م اه محرم ب ود۲5. نکتـه ای که مورد اش اره اغل ب اش خاصی ک ه در آن دوره ب ه ایران س فر کردهاند قرار گرفت ه اس ت )Schoberl,1828, 154؛ Porter,1821( .ال گار در مورد دلایل این امر مینویسد:
«وابس تگی و علاق ه عاطف ی توده ه ای م ردم ب ه تش یع، در درجه نخس ت با انواع اعمال عبادی آ کنده از هیجان و احس اس بی ان می شـد ک ه خصیص ه و روحی ه ش یعه را به عن وان مذهب س تیزه و رن ج نش ان م ی داد. …یک ی از مهم تری ن جلوه ه ا و در واق ع س تون های تدیّ ن عامه، ش رکت در مراس م ع زاداری برای شهادت امام حسین )ع( در کربلا بود که در آن به اجرای آیین ها و خوان دن اش عار س وگوارانه و مداح ی می پرداختن د و بر رونق و ش کوفایی ای ن ش کل از اب راز احساس ات دین ی در سراس ر دوره قاجار افزوده ش د )الگار ،۱۳88، ۲۹7(.
برگ زاری مراس م روضه خوانـی هم زنده کردن خاط ر ه ای دینی
ب ود و ه م احس انی مذهب ی تلقی میش د ) ال گار ،۱۳88، ۲۹8(. تعزی ه نی ز ب ه عن وان اب زار نیرومن د تغذی ه و تجلی عواط ف دینی توده ه ای ایران ی ب ه اس لام ش یعی باق ی مان د ) هم ان ،۲۹۹(. مذهبی ترش دن مردم که در افزایش احساس ات مذهبی و مراسم مذهبی نمود می یابد، در ش هر به صورت ایجاد فضا های ش هری نمای ان می ش ود ک ه مح ل برگ زاری مراس م مذهب ی هس تند و تکیه ه ا، مهم ترین گونه چنین فضایی اند.
وج ه دیگ ر اهمی ت ای ن مکانه ا و پیوند ه ا را باید در نقش ی دی د ک ه مراس م ع زاداری در پیون د می ان مح لات ایف ا می ک رد .
عب دالله مس توفی در خاط رات خ ود از دوره قاجاری ه می نویس د:
«ا کث ر دس تههای مح لات در ش ب ها از همدیگ ر دی د و بازدی د می کردن د و ب ا علام ت و تم ام اف راد مبرز خ ود و مش عل و فانوس ب ه محل ه دیگ ر میرفتن د و از آن مح ل ه م ب ا طبق های چ راغ و دس ته های گل و طبقه ای گلاب ب ه اس تقبال می آمدن د… آخر کار ه م ت ا ح دود محل ه خ ود، میزبانه ا، مهمانه ا را مش ایعت می کردند»)مس توفی ،۱۳۴۳، ۲7۹-۲80(. یعنی مراس م عزاداری ،عامل ی ب رای تحکی م هوی ت اجتماعی مح لات ب ود. در این مورد آقای ی در م ورد ته ران می گوید: «هر تکی ه معمولاً دس تهای از آن خ ود داش ت که در گذر ه ا حرکت کرده و قبل از برگش تن به محله خ ود، ب ه تکیهه ای دیگ ر س ر می زد… در ای ن مراس م آیین ی … حس ی قوی از هویت اجتماعی وجود داش ت. چون این دس ته ها اساس اً متحرک بودند، حس هویت اجتماعی می توانست با دیدار دس تهها از محلات دیگر تقویت ش ود… عمل دسته های محلات در دیدار یکدیگر می توانست روابط دوستانه بین دو گروه مختلف را تقویت کند»)Aghaie, 2005, 390(.
مس عودی نژاد در بحث از خصوصیت مش ابهی در مورد دزفول که ش هر به دو بخش محلات حیدری و نعمتی تقس یم ش ده بود ،می نویس د: «ی ادآوری فاجع ه عاش ورا، عمل ی اجتماع ی ب ه نظ ر می رس د که اهالی محل با آن، همبس تگی اجتماعیشان را عملی س اخته و با انجام مس تقل مراس م عاش ورا در هر محله، خود را از دیگ ران متمایز میس ازند») Masoudi Nejad, 2013,3(. در ضمن بدین ترتیب زیرمحله هایی که یک محله را می سازند، پیوندهای خـود را با سـرزدن به تکیههـای یکدیگر تقویت می کننـد)Ibid, 4(. بنابراین مراس م عزاداری در تقویت هوی ت اجتماعی نقش مهمی داش ت و در عین حال به واس طه انجام آن، همبستگی اجتماعی بی ن مح لات نش ان داده میش د. نکت ه مه م ای ن اس ت ک ه در جریان برگزاری مراس م، هیئت کوتاه ترین مسیر را برای رسیدن به محل اصلی مراس م، که در دزفول دو مکان جدا گانه در دو بخش جدا گانه شهر بودند، انتخاب نمی کرد، بلکه دسته ها از مسیرهایی عبور میکردند که بتوانند به محلات مش خصی س ربزنند و به این ترتیب همبستگی اجتماعی شان را عملی کنند)Ibid.,7(.
جنبه دیگر اهمیت اجتماعی مکان های این ساختار ثانویه، بهشیوه ساخت آنها باز میگردد. خانههایی که وقف مراسم مختلفعزاداری میشدند، طبعاً متعلق به واقفان و در ملکیت خصوصیبوده و توسط اشخاص ساخته می شد )وضعیتی که تا به امروز نیزباقی اس ت(. اما آنچه از این نظر مهم اس ت، ش یوه ساخته ش دن تکیهه ا اس ت. ب ه وی ژه ب ا توجه ب ه این ک ه تکیه ه ا در بس یاریم وارد فض ای ش هری بودهان د. بررس ی چگونگی س اخت تکیه ها ب ه عن وان مکان مراس م تعزی ه و عزاداری نش ان می ده د که این فضاها در ش هر های مختلف نه فقط توس ط اش خاص وابس ته به حکومت، بلکه توس ط گروههای مختلف مردم ساخته میشدند .حتی بررس ی ها در مورد تهران پایتخت قاجاریه نیز نش ان می دهد ک ه در س اخت تکیه ه ا، فق ط درباری ان نق ش نداش تند. در واقع ت ا زم ان ساختهش دن تکی ه دول ت ب ه دس تور ناصرالدی ن ش اه ،ش اهان قاجار در س اخت تکیه ها دخالتی نداش تند. در حالی که طی این دوره، تکایای زیادی در تهران س اخته ش ده بود، هرچند در س اخت برخ ی از آنه ا، درباریان دخالت داش تند. ش اهان اول قاجار ا گرچه به نظر میرسد با تعزیه مخالف نبودند، اما با ساخت بناه ای مربوط ه درترویج آن نمیکوش یدند. ش هیدی با توجه به رواج تعزی ه در دوران آقامحمدخ ان قاج ار در م ورد موض ع وی می نویس د ک ه او«با برگزاری تعزیه دس تکم مخالف نبوده» اس ت )ش هیدی،۱۳80، ۱60(. او در گ زارش وضعی ت تعزی ه در زم ان فتحعلیش اه ب ا ذک ر حضور ش اه در برخی مراس م نتیج ه می گیرد ک ه «فتحعلی ش اه نیز ب ه تعزی ه و تعزیه خوان ی علاقمند ب وده و در مراس م تعزیه خوانیه ا به خصوص در روز عاش ورا ش رکت می کرده اس ت» )ش هیدی ،۱۳80، ۱6۴(. هرچن د حض ور ش اه در مراس م ،نش ان دهنده نق ش وی به عنوان بان ی تکیهها نیس ت. امری که مورد توجه ژان کالمار نیز قرار گرفته است وقتی که به عدم ساخت م کان ثابت برای این کار در زمان فتحعلیش اه اش اره دارد)کالمار ،۱۳8۴، ۱5۳(. این وضعیت در زمان محمدش اه نیز ادامه می یابد .ش هیدی در توضی ح وضعی ت این دوران می نویس د ک ه «علاوه بر عامه مردم و اعیان و اشراف، شاه و صدراعظم او نیز به تعزیه علاقه داش ته و ی ا علاقه نش ان میداده ان د» )ش هیدی ،۱۳80، ۱66(. از جمل ه تکیههای ی ک ه در ای ن زم ان س اخته می ش ود، تکیه حاج می رزا آقاس ی )صدراعظ م محمدش اه( اس ت، جای ی که ع لاوه بر حی اط ش اهی، محل برگ زاری تعزیه خوانیه ای درب اری و دولتی اس ت. ش هیدی، دلیل حمایت آقاس ی از س اخت تکیه را «رقابت ی ا مخالفت با فقها و علمای مذهبی») همان( عنوان می کند. این دلای ل هرچه باش د، نش ان میدهد که ت ا زمان ناصرالدین ش اه ،ش اه و دربار تکیه ای نمی س ازند. در نتیجه تعزیه ه ای درباری نیز در تکیههایی خارج از دربار برگزار می شود و به نظر می رسد تا زمان ساختهش دن تکیه حاج میرزا آقاس ی )که گفته می ش ود در درون ارگ بود(، مراسم تعزیه دربار در خارج از ارگ برگزار میشد.
ا گ ر تکیه های ی را ک ه در ته ران س اخته ش ده اند از نظ ر ن وع بانیان آن بررس ی کنیم، ملاحظه میش ود که در س اخت تکیهها ، گروهه ای مختل ف مردم )اعم از اش راف و تج ار و گروههای صنفی و قوم ی( نق ش داش تهاند. یعن ی ایج اد تکیهه ا ک ه مهم تری ن رویداده ای ش هری دوران قاجار در آن برگزار می ش د، امری از بالا و توس ط حکوم ت نبود. به گفته ش هیدی و بلوکباش ی، تکیهها توس ط ان واع گروهه ای اجتماعی و قوم ی و حرف های و نیز محلی ایج اد میش دند. در تقس یمبندی بلو کباش ی از ان واع تکیه های تهران، آنها به ده دس ته تقس یم می ش وند. در این ده دسته، پنج
۳۱
دس ته تکیههایی هس تند که توس ط گروه های قوم ی، گروه های صنف ی، مهاج ران شهرس تانی، اف راد خیّر از حرفه ه ای مختلف و ی ا اهال ی محلات مختلف س اخته ش ده اند. ب ه عبارتی پن ج گروه از تکیهه



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید