صفحات ۴7 – 58۴7نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۲ تابستان ۱۳۹۴

ارتقای فرصت حضور و مشارکت مردم با استفاده از
معرفی گونههای فضای عمومی شهر خلاق*
)نمونه موردی شهر یزد(

کیومرث ایراندوست**1 ، مصطفی غلامی زارچی2
۱ دانشیار دانشکده هنر و معماری، گروه شهرسازی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
۲ کارشناس ارشد شهرسازی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 5/۹/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲/۲/۹۴(
چکیده
ام روزه مش ارکت ش هروندان، نی از اساسـی ب رای دسـتیابی ب ه شـهر خ وب و پای دار اس ت. افزای ش علاقهمن دی ب رای حضور در فضای عمومـی و افزایش برهم کنش اجتماعی و بروز خلاقیت ش هروندان برای مش ارکت گروه های اجتماعی میتواند بس یار مفید باشد. این مقاله، با روشی توصیفی و تحلیلی و با رویکردی کمی و کیفی، ضمن بررس ی ابعاد مختلف فضای عمومی در ش هر یزد، گونههای فضای عموم ی باقابلی ت و عملکرد جدید بر پایه ش اخصههای ش هر خ لاق، زمینه ارتقای حضور ش هروندان را معرف ی و ارزیابـی نموده اس ت؛ در ای ن راس تا بـر مبنـای روش مقایس ه ای، ش اخصه ها و معیاره ای مبن ا بـرای تش خیص وضعیت فض ای عمومی خلاق یزد ارائه ش ده اس ت. تحلیل اختلافی- ارزش ی و یکنواخ ت معیاره ای بهدس ت آمده از جمل ه سلس لهمراتب فض ای عموم ی، فض ای چندمنظـوره و مس تعد و پاس خگوی نی از م ردم، فعالیت و مشـاغل نزدیک به ه م، فضای مهیج و فرهنگ مش ارکت نش ان می دهد که ش هر یزد را میتوان بهعنوان ش هری با پتانسیل ش هر خلاق برای معرفی گونه های جدید فضای عمومی در نظر گرفت. این بررس ی نش ان میدهد که کارکرد فضاهای عمومی، ارتباطی ،ش کلدهنده محل ه، مس کونی، چندمنظ وره، ش کوفا کنن ده اسـتعداد م ردم، تقویت کنن ده رواب ط اجتماع ی، مهی ج، پاس خگو، آ گاهیدهنده و اعتقادی بوده اس ت. این فضاها میتوان د انگیزه حضور مردم برای افزایش مشارکت عمومی در مدیریت شهر را فراهم کند.
واژه های کلیدی
شهر خلاق، فضای عمومی، برهم کنش اجتماعی، مشارکت، شهر یزد.

* ای ن مقال ه برگرفت ه از پای ان نامه کارشناس ی ارش د نگارن ده دوم با عن وان « برنامهریزی فض ای عمومی برای افزایش مش ارکت م ردم )مطالعه موردی شهر یزد(» می باشد که با راهنمایی و نظارت نگارنده اول انجام گرفته است.
.E-mail: k.irandoost@uok.ac.ir ،087-۳۳66۲۹6۳ : نویسنده مسئول : تلفکس **
۴8

مقدمه

4469996242006

فضاه ای عموم ی ش امل مکانهایی ب رای مناس بات و روابط بیرونی، برهم کنشها، تغییرات و رویاروییهای اجتماعی است که گروههای مختلف با خواس تها و علایق متفاوت گرد هم میآیند .فرهنگ، عادات، رسوم و بینش و پیشینه اجتماعی مردم را میتوان در فضای عمومی هر شهری مانند شهر یزد جستجو کرد. شهر یزد با مجموعه فضاهای عمومی تاریخی و همچنین با رش د و توس عه ب دون توجه به خصوصی ات بافت قدیم در قس مت جدید، نمونه بسیار خوبی بهعنوان شهری با فضاهای شهری متنوع است. دید کهنگ ی ب ه فضاهای عمومی باف ت قدیم و غیرعملک ردی به بافت جدید، باعث ش ده اس ت ت ا برهم کنشه ای اجتماع ی در فضای عمومی اندک ش ود و برای مردم فرصت کمتری برای حضور پایدار در فضای عمومی فراهم آید. حضور و مشارکت گروههای اجتماعی س ا کن در ش هر، در برنامهه ا و طرحه ای مختل ف دس تگاههای دولت ی، عموم ی و خصوصی، بی ش از پیش دارای اهمیت اس ت . حالآنکـه ش هروندان بهمثابه مالکان اصلی ش هر، بای د همواره در فرایندهای مختلف برنامهریزی، اجرا و مدیریت شهر حضور داشته باش ند و به ش هر و م کان زندگی خ ود هویت دهند. مش ارکت نیاز ب ه حضور مـردم دارد و حضور، مقدمه ش کلگیری مش ارکت مردم در ام ور ش هری اس ت. ا گ ر م کان و فضایی ب رای حض ور و افزایش ح س اعتم اد همگانی فراهم آید، حضور و مش ارکت فراهمش دنی اس ت. خصوصی ات فض ای عمومی ش هر ی زد، بس یار جالبتوجه اس ت. خصوصیاتی که زمینهساز خصوصیات اجتماعی و فرهنگی ب رای ام ور مختلف بوده اس ت. در یزد با دو فضای ش هری مواجه هس تیم: ۱- فضایی در بافت قدیم با کیفیت فضایی بالا و کیفیت کالبدی پایین ۲- فضایی در بافت جدید با کیفیت فضایی پایین و کیفیت کالبدی در بعضی موارد مناس ب. مسئله اساسی فراموشی فضاهای ش هری در بافت قدیم و عدم توجه به پتانس یلهای این فضا برای توس عههای آتی ش هر اس ت. حالآنکه این فضاها نیز در حال نابودی و فرس ودگی هس تند. احیا و مناسبس ازی فضاهای عموم ی مختل ف در دو باف ت قدی م و جدی د ی زد ب رای افزای ش س رزندگی، پویای ی و تس هیل فرآین د حض ور و مش ارکت م ردم در فضای ش هری ام ری گریزناپذیر و ضروری به نظر میرس د. جامعه ام روز در عص ر خلاقیت قرار دارد و ا گر فضاهای ش هری پاس خگوی نیازه ای عص ر خلاقیت نباش د، کارآم دی خود را از دس ت خواهد داد. ش هری زن ده و پوی ا اس ت ک ه هم گام ب ا توس عه و رش د در عل وم مختل ف، بتوان د ظرفیته ای لازم را ب رای ارائ ه ابت کارات و خلاقیته ا و اس تعدادهای م ردم داش ته باش د. توج ه ب ه طبقه قش ر خ لاق در ش هر، ب رای رهب ری و پش تیبانی از ای ن فعالیتها ،باع ث ظه ور جنب ش ش هر خلاق گردی د. بنیان ش هر خ لاق که بر مبن ای عقایدی چون فرهنگ، هنر، برنامهریزی و صنایع فرهنگی گذاشتهش ده، میتواند رویکرد مناسبی برای بازآفرینی فضای شهر یزد و ارائه گونههای فضای عمومی منبعث از فضاهای قدیم باشد . برنامههای فرهنگی بهمانند یک هدف مش ترک میتوانند مردمی با خواستهها و گروههای سنی و جنسی متنوع را گرد هم آورند؛ اما تنها برنامههای فرهنگی برای این امر کافی نیس ت و لازم است که گونهه ای مختلف فضای عمومی متناس ب با برنامههای فرهنگی و نی از گروههای اجتماعی وجود داش ته باش د. گونههای مختلف فض ای عموم ی ا گ ر دارای محیطی خلاق باش د، فرصت مناس بی ب رای ش کلگیری جنبشهای اجتماع ی و مردمی ایج اد میکند . جنبشه ای اجتماع ی، س رمایه اجتماع ی موردنی از ب رای فرآیند مشارکت را فراهم میآورد. تأثیر متقابل شهر خلاق و فضای عمومی را میت وان از آنج ا ک ه فض ای عموم ی، موت ور محرک ه ش هر خلاق نامبرده شده است، درک کرد. چرا که شاخصهها و معیارهای یک ش هر خلاق، بهخوب ی س ازگار و قابلاجرا در فضای عمومی اس ت .ای ن ش اخصهها میتوان د گونههای جدی دی از فض ای عمومی با توجه به خصوصیات فرهنگی و اجتماعی هر شهر که محور جنبش ش هر خلاق اس ت، را ایجاد کند. با توجه به مباحث مطرح ش ده ،ه دف از مقاله حاضر، بازتعریف و ارائ ه الگوهای جدیدی از فضای عمومی، متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی امروز شهری چون ی زد اس ت. ای ن برنامهری زی باعث میش ود ک ه ش هری مبتنی بر ویژگیها و ش اخصههای ش هر خلاق و یادآور گذش تهای باش د که آینده ای روشن در افق شهر متعالی میسازد.
پیشینه و مبانی موضوع
1.1. شهر خلاق
نظری ه ش هر خ لاق و پیدای ش سیاسـت گذاری های مداخله گر در بافتهای ش هری با چش مانداز این نظری ه )البته در چارچوب کلان بازآفرین ی فرهن گ مبن ا( ب ه دلیـل توج ه متناس ب ب ه ابعاد اجتماعی-اقتصادی از یکسو و ظرفیتهای محلی از سوی دیگر ،در میـان سیاس تگذاران و متخصص ان ش هری م ورد اس تقبال گس ترده ای واقع ش ده است. ش هر و طبقه خلاق که پیدایش آنهانی ز در قال ب تغییر پارادایم ها و الگوهای توس عه ش هری در دوران پس اصنعتی رخ داده، توج ه زی ادی را در جامع ه دانش گاهی و متصدی ان ش هری در چن د ده ۀ اخیر به خ ود جلب کرده اس ت؛ چرا که توانس ته اس ت چش ماندازها و راهبردهایی را ب رای ارتقای توس عه اقتص ادی در ش هرها ارائه دهد. این نظری ه، فرصت هایی را ب رای پرداخت ن ب ه مقول ه اقتص اد فرهنگ ی در پاس خگویی ب ه نیازه ای بخشه ای خ لاق ش هر از س ویی و مخاطب ان این گونه محصولات )گردش گران( از س وی دیگر فراهم کرده اس ت. درواقعاین س رفصل، چشمانداز وسیع تری را پیش روی شهرها قرار دادهکه در آن تأ کید بر اهمیت فرهنگ بهعنوان عامل توسعه، مستقل از دیگر عوامل کلاس یک توسعه شهری است. در این عاملِ جدیدِ توس عۀ ش هر، ای ده آن اس ت ک ه فعالیتها ب ا فرهن گ و خلاقیت مرتبط اس ت و به همان میزان ترا کم فرصت های ارائه محصولات را ب رای ش هرها ب ه هم راه دارد )Navarro Yanez, 2013, 213(. اولی ن جای ی که مفهوم ش هر خلاق بهطور مش خص در قالب یک س ند نظریهای ارائه ش د، در کار بیانچینی و لندری)۱۹۹5( بود. تا آن زم ان خلاقی ت در معنای ی گس ترده و عام مورد توج ه بود؛ اما پس از این، خلاقیت در چارچوب این پرسش تعریف میگردید که چطور نوآوری میتواند به شهرها در حل مشکلاتشان کمک کند .ای ده فرهن گ بهعنوان موت ور محرکه توس عه خلاق ش هر و عاملی جه ت ارائ ه تصویری نمادین از ش هر در س ازوکار جهانی اقتصاد و بازآفرینی شهری متکی بر فرهنگ در اواخر دهه ۱۹80 و اوایل ۱۹۹0 وارد ش د. در ای ن دوران، واژه خلاقی ت ب ا تأ کی د اتحادی ه اروپ ا بر اج رای برنام ه پایتخت فرهنگی اروپا، بار معنایی متکی بر فرهنگ یاف ت و فعالیته ای مرتب ط ب ا برنام ه مذکور ت ا اواخر ده ه ۱۹۹0 می لادی در چارچوب علمی ش هر خلاق در اروپا، با پتانس یل های بازآفرینان ه، ن گاه حا ک م ب ر برنام ه پایتخ ت فرهنگ ی اروپ ا رواج کامل یافت. در این رویکرد، تأ کید اساس ی بر بهبود ش هر از طریق مداخ لات خلاقانه فرهنگی ب ود. پسازاین دوره، مفهوم خلاقیت با معرفی مفهوم جدید صنایع خلاق )DCMS, 1998, 32 ( و پس از آن، طبقـه خلاق)Florida, 2002, 5(، جنبههای نوینی از خلاقیت اقتص ادی و فنّاوران ه در توس عه ش هری را نمای ان ک رد. پذی رش واژه صنای ع خ لاق، تمرک ز مفهومی را به س مت تولی د محصولات فرهنگی/ خلاق و زیرس اختهای موردنیاز ب رای این گونه صنایع برد )Montgomery, 2005, 34(. بر اس اس این تعریف، ش هر خلاق می توان د بهعنوان ش هری ب ا بالاترین حضور بالفع ل طبقه خلاق تعری ف گ ردد. فلوری دا پیش نهاد میکن د ب رای جـذب ای ن گروه ،ش هرها بای د فرهنگ، تن وع فرهنگ ی و زیرس اختهای لازم برای آن را ارتق ا دهن د )ش بانی و ای زدی ،۱۳۹۳، 66(. ری س، در تبیین مفه وم ش هر خ لاق تأ کی د میکن د ک ه در ش هر خ لاق، توانای ی ارتب اط اف راد و فضاه ا وج ود دارد، ارتباط ی که به هویت ش هری مرتب ط اس ت و درک از ساختوس از گذش ته ت ا آین ده در آن مهم اس ت. از ن گاه وی، ش هر خ لاق بهعنوان ی ک نقطه ج ذاب برای طبق ه خ لاق محس وب می ش ود؛ ب ه عب ارت دیگ ر، ش هرها بای د محیطه ای مهیج ی را ب رای تم ام مردم ایج اد کنند؛ ک ه در این رون د، فرهن گ، س رمایه ب ا ارزش ی در ش هر خ لاق اس ت؛ و ازنظ ر کالبدی، معیارهایی را از نگاه کس انی چون ورگان۱ ارائه می کند که معتقد اس ت ش هر خلاق باید تمیز، سبز و امن باشد )Reis, 2009, 45(؛ ام ا معیاره ای ارائ ه ش ده، تنها محیط ی و کالبدی نیس تند چنانکه فلوریدا، ش هر خلاق را بر اس اس سه متغیر عمده )موسوم به سه T( پایهگذاری کرده است که عبارت اند از: فناوری، استعداد و تساهل و تسامح. فناوری بهواسطه فراهم ساختن فرصتهایی برای کسب دانش، نقش مهمی در رشد اقتصادی دارد. استعداد
۴۹
دربرگیرن ده آن دس ته از اف رادی اس ت ک ه واقع اً اندیش ه های ابداعگرایان ه و نوآوران های دارن د. تس امح دربرگیرن ده فرهنگ ی ب از و متن وع بر مبن ای قومیت، نژاد و جهت گیری جنس ی اس ت .به طورکل ی طبق ه خلاق در مکانهایی ریش ه می دوان د که دارای این سه متغیر سرنوشت ساز باشند. هریک از این سه عامل اهمیت دارن د؛ ام ا بهتنهای ی ش رط کاف ی نیس تند و یک م کان به منظور ج ذب اف راد، ایجاد ن وآوری و تح ول اقتصادی باید هر س ه متغیر را دارا باش د )Ashtari & Mahdneghad, 2012, 41(. چال رز لن دری در کت اب« شهر خلاق، الزاماتی برای نوآوری شهری»، اهمیت محیط خلاق از منظر حل مش کلات ش هری را بی ان می کند. او در جستجوی مسیرهای نوین در بازیابی بافتهای فرسوده شهری ،ب ر تجارب ی که نی روی خ لاق فرهنگ و هن ر می تواند بر آزادس ازی ان رژی درون ی ای ن بافته ا داش ته باش د، تأ کی د می نمای د. او همچنی ن برای همزیس تی فرهنگهای مختل ف، وا کاوی هویت شهر را ارائه می دهد و بهموازات پیش بردن چنین رویکردی، شهر پای دار را نیز همین مس یر میبیند )ش بانی و ای زدی ،۱۳۹۳، 68(. نکته مهم دیگر این اس ت که همیش ه ظرفیت فرهنگی و خلاقانه هر ش هر، بس یار بیش تر از آن اس ت که م ا در ابتدا تص ور می کنیم .ای ن ب ه مفه وم درک ای ن نکت ه اس ت ک ه ش هروندان ع ادی ، درصورتیکه فرصتهای کافی در اختیار داش ته باشند، می توانند کاره ای فوقالعـاده انج ام دهند. ش هر خ لاق، مکانی برای رش د خلاقیته ا، جایگاه ی بـرای خلاقیت ه ای هن ری، نوآوری ه ای علمی و فنّاورانه، صدای فرهنگهای روبه رشد، شهری باقابلیت جامه عمل پوش اندن به همه پتانس یلهای خلاق خود، پیش تاز در فعالیته ای فرهنگ ی، هن ری و ش هری پویا از لح اظ یادگیری فرهنگ ی اس ت؛ بنابرای ن میت وان ابع اد موردنی از عناص ر حیاتی ش هر خ لاق را در فض ای عموم ی ش امل هوی ت ش هری، محی ط مهی ج، محیط مس تعد فعالی ت، فنّاوری در زمینهه ای مختلف ، محله ای اجتمـاع و هم کاری، فض ای تمی ز، سـبز و س ایر موارد برش مرد. ضم ن اینک ه همان ط ور ک ه در مباحـث مرتبط با ش هر خلاق مطرح شد، دو مفهوم اقتصاد و برنامههای فرهنگی، همراه با طبقه خلاق شهر، بسیار حیاتی است. شهر خلاق، شهری است که نش اندهنده فرم و مفهوم ش هر آینده اس ت. این شهر، زندگی گروه ی بالن ده را ب ه ارمغان م یآورد، مقیاس اقتص ادی مرتبط با منابع، اطلاعات، تبادل عقیده ها، تمرکز س رمایه، نزدیکی مشاغل و فرصته ای ش غلی را تح ت تأثیر ق رار میدهد. ش هر خلاق این ویژگی ه ا را شناس ایی میکند و به آنها انس جام میبخش د و افراد و ش رکتهایی که به مسایلی چون: ارزش های فرهنگی، اجتماع ،انص اف، نوآوری، جنس و ن ژاد و برابری مذهبی اهمیت می دهند را تش ویق میکن د. اص ول دموکراتی ک و ش مولگرایی فرهنگی، از ویژگیهای عمومی آ گاهانه و س نجیده ش هر خلاق است )Reis et al, 2009,44(. با توجه به ارکان و ابعاد و عناصر حیاتی شهر خلاق ،راهبرد ش هر خ لاق، ایفای یک نق ش رهبری در بیـن تمام اجزای سیس تم ش هری اس ت که در پی دا ک ردن روشهای کارآم د برای ایجاد یک محیط منس جم، متعادل و دعوت کنندهی ش هروندان ب رای مش ارکت در فعالیتهای فرهنگی باش د )ابراهیمی ،۱۳87،
50
۹(. در مجم وع کارب رد واژه خلاقی ت در ح وزه ش هری و مرتب ط باموضوع این پژوهش در حوزه فضای عمومی در چارچوب مفاهیمزیر خلاصه می شود:
۱- شهر خلاق منبع جدید برای حل مسئله توسعه شهر
۲- تأ کی د ب ر صنای ع فرهنگ ی، طبقه خ لاق به س مت فضای شهری با اقتصاد رقابتی و فرهنگی
۳- فضای شهری مهیج، مستعد، امن، مبتنی بر فناوری
۴- اهمیت ارتباط محیط و انسان در فضای شهر
رشد اقتصادی و فنّاورانه شهر در فضای شهری
زندگی گروهی، فرصت های اجتماعی و شغلی و تبادل افکار و عقیده در فضاهای شهری
چش مانداز ش هر خلاق که در مباحث فوق بیان ش د، تأ کید بر خلاقیت در عرصههای ش هری برای توس عه فرهنگ ی و اقتصادی در چالشه ای شـهری دارد. ش هر خ لاق در معن ای عمی ق خود ب رای ش هروندان ح ق حض ور را فراه م می س ازد؛ زیرا ح ق حضور در ش هر، حق فعالیت برای س اخت ش هری متفاوت، بهنحوی که ب ه تقوی ت ظرفی ت فضاه ای ب از ش هری و خل ق فض ای عمومی بیواس طه وابس ته اس ت )مارکوس و دیگ ران ،۱۳۹۲، ۹0(، کمک میکن د. ح ق حض ور، س رآغاز و انگیزهای ب رای افزایش مش ارکت است که در این مشارکت، سه فعالیت مجزای پرا کندن اطلاعات ،جمع آوری اطلاعات و ارتقای یک گفتگو تش خیص داده می ش ود )Carmona, 2003, 220(؛ بنابرای ن رویک ردی ب ا اولویـت ارائه حق حضور برای مردم در فضاهای ش هری بر اس اس چش مانداز خلاق ش هر، الگوی گونههایی از فضای عمومی در آینده شهر را متضمن می س ازد. بروس یک در کتاب ی ب ا عن وان آزادی و خلاقیت بی ان می کن د م ا میتوانیم تفک ر خ لاق را از راه دخیل کردن تم ام افراد ذی نفع در خلق یک اثر پرورش دهیم. هرچقدر به س مت اس تفاده از مش ارکت بهرهوران در تولید یک اث ر کالبدی پیش رویم، به این معناس ت ک ه به توس عه تفکر خلاقان ه در یک جامعه به ا دادهایم
)سعیدی ،۱۳8۹، 7(.
2.1. گونه های فضای عمومی
در مفه وم گس ترده، فض ای عموم ی مکان ی اس ت ک ه در دس ترس هم گان باش د و ش امل گونه ه ای متف اوت از پ ارک مل ی گرفتـه ت ا تالاره ا و مرا ک ز ش هری اس ت. به طورمعم ول ،فضاهای ش هری، به مثابه مکان عموم ی مکان های تجمع افراد و گ ذران اوقـات فراغت اس ت. در تم ام ش هرها، فضاهایی چون میدان های باز، فضاهای بس ته، پارک ها و فضاهای سبز، بلوارها و پارک ه ای خط ی، خیابان ه ای بازسازی ش ده و فضاه ای عمومـی ارتباطـی را می تـوان بازشـناخت )Shaftoe, 2008, 80-75(. روی هم رفت ه، ب رای فضاه ای عموم ی، بـا ن گاه افزای ش و ایج اد فعالی ت و برهم کن ش اجتماعی، کنگ و یوش یمی۲ فضای عمومی را به چهار بعد تقس یم می کنند:
۱. فضاه ای عموم ی ک ه با بنیان ی در طبیع ت و خاطرات یک مکان ثابت رشد کرده اند )محلی.(
۲. فضاهای ی ب ا هویت ی چندگان ه در میان ه جهانی ش دن
)هویت های چندگانه(
۳. فضاه ای عموم ی ک ه هویته ای چندگان ه را رد می کن د و س عی به تمرکز در یک هویت منحصربهفرد بر اس اس ملیت گرایی ،نژاد )هویت منحصربهفرد(
۴. فضاه ای عموم ی ب ر مبن ای حا کمیت جهانی ک ه در عمل به منظ ور نابودی س ه نوع دیگ ر فراتر از جمع مل ی موجود می رود )جهانی( )Okano, 2010, 511(.
گولی ک۳، س ه نوع فضای عمومی را تعری ف کرده و ادعا می کند که بسیاری از منتقدان، این سه فضا را با یکدیگر اشتباه می گیرند:
اراضی و مستغلات عمومی: بر اساس تعریف سنتی، جایی است که دولت رسماً مالک فضاست.
فض ای عموم ی نشانهشناس انه: ش کلگرفته از هویته ای فضایی که رقابت بر سر فضای شهری و نیز تبعیض در آن را ترغیب میکند.
قلمروی عمومی: فضای جمعی که شهروندان در آنجا قادرند به تعاملات اجتماعی و سیاسی بپردازند )Gulick, 1998, 141 – 135(.
دینس و کتل با استفاده از درگیری اجتماعی با فضا و درک آن، پنج دسته فضای مختلف را شناسایی نمودند که کاملاً از هم جدا نبوده و ممکن اس ت دوبهدو با یکدیگر س ازگاریهایی نیز داش ته باشند:
مکانه ای روزان ه4: طیف ی از فضاه ای محل یِ تک راری که ت ا ح دی نق ش قلم روی عموم ی و مکانه ای روزم ره تعام لات اجتماعی را ایفا می کند.
مکان ه ای معن ا5: ا از ف ردی به ف رد دیگر متف اوت بوده و با معانی خاص هر مکان در ارتباط است.
محیط های اجتماعی6 : بهواسطه طراحی و نوع کاربریهای موجود در فضا، تعاملات اجتماعی میان کاربران را ترغیب می کند.
مکانه ای خل وت و خصوص ی7: فرصتی ب رای تنهایی، یا ارتباطات یک گروه دوستانه کوچک فراهم می کند.
فضاه ای منف ی8: جای ی که برخ ی از جنبهه ای رفتارهای
ضداجتماعی بروز می کند )Cattella, 2006, 26-31(.در بس یاری از م وارد، بیتوجه ی ب ه فض ای عموم ی و برنامه ریزیه ای نادرس ت، باع ث کاه ش ماهی ت عملک ردی فضاه ای عموم ی ش ده اس ت. گونهه ای موج ود معرفی ش ده ،بیشتر براساس ماهیت وجودی و اجباری محیطی و زیستی شهری اس ت. مامفورد به همبستگی اجتماعی و ارتباطات متقابل چهره ب ه چه ره، تحرک فک ر و اندیش ه و اهمیت زیباش ناختی فضاهای ش هری تأ کی د دارد و ارتباط ات یک جانب ه و خودمحوری ه ای س ودجویانه را نفی می کند )ش ار ع پور ،۱۳8۹، ۱۹5(. ا گرچه وجود فعالیت ه ای زی اد در ی ک فضا خ ود دلیلی جهت حض ور مردم در فضا و افزایش فرصت مش ارکت اس ت )رفیعی ان،۱۳۹۱، ۲88(؛ اما ب رای اجتماعیش دن فض ای عمومی، حس همبس تگی، هویت ،اعتم اد و ویژگیه ای اجتماع ی و از این دس ت موارد باید باش د .ح س همبس تگی، اش اره ب ه احساس اتی مانن د احس اس تعل ق ،ب ا ه م ب ودن، انس جام و هوی ت دارد. تعلق ب ه مکان از احس اس تعلقی ناش ی می شود که از وابستگی به گروه های اجتماعی شکل میگی رد. به گونهای که ارتباط ایجاد ش ده بی ن افراد و مکان ها را تعریف میکند )Shamsuddin, 2008, 400(. احساس تعلق به یک محله، درنتیجه یک فرایند پیچیده است که شامل کیفیت عینیبه محله، س لامت روانی و جسمانی فرد، تعریف ذهنی خود فرد ازهمسایه و محله است )Young, 2004, 26-28(.
2. چارچوب نظری
ش هر خ لاق ب ا تأ کی د ب ر فضاه ای همس ایگی و ش هری ،هویت من دی، ایج اد زمین ه اس تفاده از فنّ اوری در فضا، کش ف اس تعداد م ردم و کالبدی مبتن ی بر فرهن گ و فضاهای جمعی ،فضاهای عمومی درخور حضور مردم را فراهم می کند و گونه های معرفی ش ده را به عن وان پایه ای برای ش کل گیری هویت فرهنگی و اجتماعی اس تفاده می کند و درنهایت، عملکرد تعریف ش ده ای را در س طوح مختلف، در فضای عمومی تعیین می کند. س اختار ش هر خلاق ویژگی هایی دارد که شالوده فضای عمومی باقابلیت حض ور ب الای م ردم را دارد. ای ن ویژگی ه ا ب ا توج ه ب ه مباحث موردبررسی و ساختار معین شده شهر خلاق شامل موارد زیر است:
۱- ش هر خ لاق، پیش رفت های اجتماعی را در قال ب نهادهای اجتماعی و فرهنگی سرعت می بخشد.
۲- در این شهر غلبه یکی بر دیگری وجود ندارد و فرصت برای تمامی اقشار و گروه ها به یک میزان وجود دارد.
۳- محله هایی متنوع و فضاهای مستعد
۴- فعالیته ا و کاربریه ا متناس ب ب ا مقی اس عملک رد و شکوفا کننده استعداد مردم
فضاهای عمومی با ظرفیت بالای تجمع
دسترسی مناسب و ارتباط دهنده فضاهای عمومی
دارای محله ه ای ب ا هوی ت و منس جم ک ه ی ک اجتم اع محلی منسجم را امکانپذیر می سازد.
تنوع فعالیتی و فضایی با برنامه ریزی خلاقانه
۹- وج ود عرصه اجتماعی باز و مردمس الار ب رای بیان عقاید و ابراز نظرات مردمی
۱0- مش ارکت در برنامهه ای ش هری و محل ی از طری ق
معیار واحد شاخصه ها عناصر عملکردی شکل دهنده محله و شهر A وجود عرصه های عمومی به صورت سلسله مراتبی از سطح محله تا جامعه

خلاق

شهر

خلاق

شهر

فضاهای شکوفا کننده استعداد مردم B وجود فضاهای چندمنظوره و مستعد فعالیتهای مختلف فضا توانایی پاسخ دهی به استعدادهای مردم را داشته باشد فضا امکان تشکیل اجتماعات خودجوش را در اختیار مردم بگذارد عملکردها و مشاغل نزدیک و ایجاد فرصت های شغلی برای مردم فضای شهر و محله ارائه دهنده یک محیط مهیج برای مردم شهر و محله فرهنگ مشارکت D جایگاه فرهنگ، ارزش ها و برنامه های فرهنگی زمینه ساز مشارکت جدول 1- رابطه شهر خلاق و مشارکت محور در ابعاد مختلف.

برنامه ریزی فرهنگی
۱۱- ارتباط ات و تعام لات مردم ی بهص ورت مطل وب از طریق ایجاد رابطه مطلوب بین انسان و کالبد
ب ا توج ه ب ه مباحـث مطرحش ده، در ج دول ۱، ش اخصههای فضای عمومی خلاق شهر برای افزایش حضور مشخص شده استکه فضاهای عمومی ش هر یزد را مورد بررس ی قرار داده و کمبودها و نیازمندیهای شهر خلاق با گونههای جدید معرفی میشود.
3. روش تحقیق
روش پژوه ش حاض ر توصیفی-تحلیل ی از ن وع کارب ردی اس ت ک ه چارچ وب مفهوم ی آن ب ا بررس ی مت ون، نش ریات ،کت ب داخل ی، خارج ی تدوی ن و ارائ ه ش ده اس ت. جمع آوری داده های موردنیاز با اس تفاده از طرح های فرادس ت، برداشت مکان ی و همچنی ن مصاحب ه ب ا اف راد مطلع در م ورد داده های موردنیاز جمع آوری می ش ود.
3. 1. تحلیل داده ها
تحلیل داده ها با اس تفاده از روش سوات۹ به صورت یکنواخت جمع بن دی و با روش تحلیل اختلافی و ارزش ی معیارهای موجود مقایس ه میش ود. دادهها در این بخش ش امل دادههای مربوط به داده های میدانی و مطالعاتی میباشند.
3 .1. 1. تحلیل اختلافی ارزشی
ارزیاب ی ترکیب ی معیارها نس بت به یکدیگ ر و تأثی ر متقابل آنها ب ر عملک رد با توج ه به لازمه های ش هر خلاق که نیازمند انس جام بخشه ای مختل ف اس ت، کم ک می کند ت ا مؤلفه ه ای جدول سوات )ضعف، فرصت، قوت، تهدید(، با یکدیگر بهصورت ترکیبی مقایس ه ش وند. بدینص ورت ک ه ب ا توجـه بـه معیاره ای تعیین ش ده در ج دول س وآت، عملک رد هر معیار ب ا عملکرد معی ار دیگر مقایسه ش ده و وا کنش و کنش هرکدام در گذش ته و حال در قالب

عملکـرد مثبت سیس تم مورد ارزیابی قرار میگی رد. این ارزیابی درس ه مؤلفه اختلافی، ارزش ی و نسبتاً ارزش ی بیان میشود. تعریفنقاط ارزشی و اختلافی و نسبتاً ارزشی بدینصورت است که:
اختلافی: در مؤلفه اختلافی، مقایسـه عوامل چهارگانه، نش ان از کاهش سطح عملکرد مثبت سیستم دارد .◦
ارزش ی: در ای ن مؤلف ه، مقایس ه هر ی ک از عوام ل چهارگانه با یکدیگر، نشان از افزایش عملکرد مثبت برنامه دارد .•
نس بتاً ارزش ی: در این مؤلفه، مقایس ه عوامل چهارگانه، نشان وضعیت آستانه وضعیت خطر برای برنامه را دارد .•
4. یافتههای پژوهش
یافته های پژوهش حاصل از تحلیل شاخصه های شهر خلاق در فض ای عموم ی اس ت. یـزد، ش هری با جمعی ت تقریب اً ۳85 ه زار نف ر که دارای دو بافت کاملاً متفاوت ش امل ۲0 محله قدیم و ۲0 محل ه جدی د اس ت )تصوی ر۱(. تصوی ر ۲، فضاه ای عمومی شهر را نشان می دهد.
4. 1. عناصر عملکردی شکل دهنده شهر و محلهش اخصههای ای ن معی ار شـامل سلس له مراتب فضای ی در عرص ه و میدان ه ای عمومی از محله تا س طح جامعه اس ت. این ش اخصهها در دو قس مت محله ه ای قدی م و محله ه ای جدی د مورد بررسی قرار می گیرد.
4. 1. 1. سلسله مراتب فضایی
جهت بررس ی سلس لهمراتب فضایی عرصهها و فضای عمومی ش هر یزد، به عملکردها توجه شده است. در این وضعیت، فضاها

تصویر 1- محله های شهر یزد برگرفته از طرح تفصیلی.
و عرصهه ای عموم ی در دو قس مت ش امل: ۱- دسترس ی ها و
۲-اما کن عمومی، بررسی می شود.
نظام دسترسی ها در بافت قدیم شهر یزد دارای سلسله مراتب عملک ردی مش خصی اس ت. دسترس ی ها ب ا پوش ش مجموع ه اما ک ن عموم ی، باع ث ش کل گیری سلس له مراتبی از فضاه ای عمومـی ش ده اس ت. ای ن سلس له مراتب فضای ی در ش هر ی زد ش امل فضای ۱- نیمه خصوصی ۲- نیمه عمومی ۳- عمومی ۴- کاملاً عمومی است)تصویر ۳(.
در باف ت جدید، سلس له مراتب دسترس ی ها مناس ب نیس ت و ج ای خال ی بعض ی از دسترس ی ها مش اهده می ش ود. ای ن فضاه ا در بافت جدید ش امل: ۱- نیمه عمومی ۲- کاملاً عمومی می باشند )تصویر ۴(.
4. 2. فضاهای شکوفا کننده
ش هر خ لاق از طری ق ایج اد فضاه ای توانا بر ش کوفا س اختن اس تعدادهای م ردم، میتوان د فراهمکنن دهی مش ارکت م ردم باشد. تأ کید اصلی فضاهای مستعد روی فضاهای عمومی است .ب رای بررس ی فضاه ای ش کوفا کنن ده اس تعداد م ردم در ش هر با توجه به مطالعات و نتایج حاصل از ش هر خلاق در فضای عمومی و نیمه عمومی چهار ش اخصه وجود دارد. این ش اخصهها ش امل ۱- وج ود فضاهای چندمنظ وره و مس تعد فعالیت های مختلف،
۲- فضا توانایی پاسخ دهی به استعدادهای مردم را داشته باشد ،
۳- ام کان تش کیل اجتماعات خودج وش را در اختی ار مردم قرار ده د ،۴ -عملکرده ا و مش اغل نزدیک و فرصت های ش غلی برای م ردم فراهم آورد. این ش اخصهها بر ایج اد محیطی خلاق دلالت داشته و مردم فرصت باهم بودن بیشتری داشته و می توان از این خصوصیات برای مشارکت استفاده کرد.

تصویر 2- فضای عمومی در یزد )طرح تفصیلی یزد.(

جدول 2- سلسله مراتب فضاها و عرصه های عمومی شهر یزد.
سلسله مراتب عمومی بودن فضا سلسله مراتب فضایی عرصه عمومی
بافت جدید بافت قدیم در باف ت قدی م، اولی ن محل به فضای غیرخصوصی اس ت و برای واحدهای مس کونی یک فض ای عمومی و برای افراد خارج از اهالی این واحدها نیمه خصوصی است. – بن بست

ها
دسترسی

ها



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید