صفحات 5 – ۱۲5نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۲ تابستان ۱۳۹۴
108900011654

ارتقای احساس امنیت در فضاهای عمومی با بهره گیری از طراحی شهری
نمونه مطالعه: میدان امام شهر همدان

محمدسعید ایزدی1، محمدرضا حقی*2
۱استادیار گروه معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
۲دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: ۲۳/۱۱/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲/۲/۹۴(
چکیده
ب ه ط ور مش خص، امنیت در فضاهای عمومی یک ش هر، س رزندگی و پویایی فضا را ب ه دنبال خواهد داش ت ک ه نم ود آن را می ت وان در حضور فع ال مردم، خلق فرهن گ تعاون و تعامل، کاهش اس ترس و نگران ی، حض ور گروه های مختلف س نی و جنس ی و حیات ش بانه مشـاهده نمود. بر همین اس اس در ای ن پژوه ش، امنی ت میدان امام ش هر همدان، به عن وان یکی از مهم ترین فضاه ای عمومی این ش هر، م ورد ارزیاب ی ق رار گرفت ه اس ت. روش پژوه ش، تحلیلی-تفس یری ب وده و از طری ق پیمای ش میدانی صورت پذیرفته است. در گام نخست، معیارهای ارزیابی احساس امنیت در فضاهای عمومی از مناب ع معتب ر داخل ی و خارجی اس تخراج گردیده و س پس با اس تفاده از پرس شنامه، نظرات مردم برداش ت ش ده است) ۱50=n(. در ادامه داده های پرس ش نامهها در نرم افزار SPSS وارد شده است که بر اس اس تکنی ک تحلیل عاملی ا کتش افی، متغیرها در 7 عامل تبیین کننده احس اس امنیت، ش امل «پیاده مداری»، «زیبایی شناس ی»، «اجتماع پذیری»، «امنیت شبانه»، «نظارت مستقیم»، «آسایش محیطی» و «س اختار محیط» دس تهبندی شدهاند. پس از آن با اس تفاده از تکنیک تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی، رابطه میان عوامل هفت گانه و احس اس امنیت در میدان مورد س نجش قرار گرفته اسـت ک ه مش خص گردی د ۳ عام ل «پیاده م داری»، « زیباییشناس ی» و «امنیت ش بانه» ب ه ترتیب بیشترین تاثیر را در میزان احساس امنیت در میدان امام داشته اند.
واژههای کلیدی
امنیت محیطی، جرایم شهری، کیفیت محیطی، فضای عمومی، میدان امام همدان.

. E-mail: mr.haghi@iauh.ac.ir ،0۳۱-57۲۳07۱۱:نویسنده مسئول: تلفن: 0۹۱۳۳7۲6۴75، نمابر*
6

مقدمه

فضاه ای عمومی ش هری به عن وان کانونی که اقش ار مختلف م ردم در آن حض ور مییابن د، نیازمن د طراح ی آ گاهانه هس تند ،ب ه نحوی ک ه رضایت مخاطبان را جلب نمای د. یکی از معیارهای فراه م نم ودن آس ایش ش هروندان در چنی ن فضاهای ی، ارتقای امنی ت محیطی اس ت. امنیت به عن وان عاملی روانی، بر کش ش و جذابی ت فض ای ش هری میافزای د و آن را به مأمن ی برای تجلی مدنی ت تبدیـل میکن د. قدر مس لم امنیت محیط ن ه تنها تحت تاثیر بروز جرایم و ناهنجاری های رفتاری خدشهدار میشود؛ بلکه گاهی به سبب به تصویر کشیدن محیطی ناآشنا و پرتنش در ذهن ف رد، موجب ایجاد حس ناامنی میش ود. از اینرو بررس ی امنیت در فضای ش هری را میتوان در دو دس ته امنیت فیزیکی )عینی( و امنیت روانی )ذهنی( جای داد.
تقریب اً از ده ه ۱۹70 می لادی و به دلیل رش د ش تابان جمعیت شهری و افزایش بیرویه ناهنجاریهای اجتماعی در شهرها، توجه ویژهای به بررس یهای مکانی جرایم ش هری به وجود آمد. س پس موضوع پیشگیری از جرایم بسط داده شد و به پیشگیری از جرایم از طریق طراحی محیطی توجه ویژه شد. تا آنجا که برخی طرفداران جلوگیری جمعی از جرم، نظر جیکوبز را در نظم اجتماعی طبیعی و غیررسمی انتخاب نمودهاند و هیچ نیازی به نهادهای ثانویه همچون پلیـس بـرای کاهـش تـرس نمیبیننـد )Renauer, 2007, 41-42(. افزای ش امنی ت در ش هرها، اف زون ب ر مزای ای ظاه ری چ ون تقوی ت هوی ت، س رزندگی، کارایی و زیبایی فضا، ای ن مزیت را دارد ک ه م ردم در فضای ایمن حض ور موثرتری دارن د و زندگی، فعالیت ،س رمایهگذاری و کس ب و کار رون ق بیش تری میگی رد و در نتیجه از نظر مالی و اقتصادی ش اهد رش د افزونتری خواهیم بود و برعکس فضاهای ناامن، دافع مردم و س رمایهگذاران خواهد بود )کلانتری و همکاران ،۱۳۹0، 5۲(. یک فضای شهری ا گر نتواند توقعات کاربران خود را پاس خ گوید، بس ان موجود زندهای اس ت ک ه دچار بیماری ش ده اس ت. ناامن ی در فضاهای ش هری را نیز میت وان بیماری آن فضا دانست که نیازمند درمان است و در این میان برنامهریز و طراح شهری، مسئولیت درمان فضا را بر عهده خواهد داشت.
4469991907005

در ای ن تحقی ق می دان ام ام ش هر همدان، ک ه می ت وان آن را ش اخصترین فضای عمومی این ش هر به حس اب آورد، به لحاظ امنیت عابران پیاده در فضا مورد بررس ی قرار گرفته اس ت. فرضیه تحقی ق این اس ت که برخ ی مش خصات کالبدی می دان امام به ب روز ناهنجاری ه ای اجتماع ی و ایج اد ح س ناامن ی در عاب ران پی اده دام ن زده اس ت. برداش ت متغیره ای محیط ی در فضای می دان ام ام و یافتن ارتب اط آن با امنیت محیط هدفی اس ت که این تحقیق دنبال میکند تا از این طریق بتوان، ناامنی در میدان را درمان کرده و سلامت را به آن بازگرداند.
1- اهمیت و ضرورت
امنی ت به عن وان یک ی از مولفهه ای اصلی کیفیتبخش ی به فضاه ای عموم ی، از جایگاهی وی ژه برخوردار اس ت، چنانکه ا گر در فضای ی تمامی اصول طراحانه رعایت ش ده باش د اما به لحاظ امنیت شرایط مناسبی نداشته باشد، نمیتواند موفق عمل کند .حضور طیف گس ترده ای از افراد در فضاه ای عمومی، مدنظر قرار دادن توقعات متنوع آنها را الزام آور می کند. در حقیقت در طراحی ی ک فضای عمومی باید به نحوی عمل نمود که نیازهای حدا کثر مخاطب ان پاس خ داده ش ود. فضاهای ی چ ون بازاره ا، میادی ن ،پارک ه ا، خیابانه ا و غیره، از جمله فضاهای عمومی هس تند که با طیف وسیعی از مخاطبان روبرو هستند. از میان انواع فضاهای عمومی شهر، برخی به سبب ماهیت و موقعیت ویژه ای که دارند ،از اهمی ت بیش تری برخ وردار هس تند و بنابرای ن انتظ ار م یرود کیفیت بهتری را نیز ارائه دهند.
امروزه در اغلب شهرهای کوچک و بزرگ، یک یا چند میدان مهم وجود دارد که در استخوانبندی شهر نقش کلیدی دارند. اهمیت و جای گاه ای ن میادی ن، آنه ا را ب ه کانونی ب رای ان واع عملکردهای ارتباطی، اقتصادی، اجتماعی و غیره تبدیل میکند که ویژگیهای کالبدی آن، نقش بسزایی در کیفیت بروز این عملکردها ایفا میکند.
در عصر حاضر، محیطهای نامطلوب شهری، مشکلات بسیاری را برای امنیت شهروندان ایجاد کرده و در رشد آسیبهای اجتماعی موث ر بودهان د. ب ا گس ترش این آس یبها، امنی ت رنگ میب ازد و بر میزان جرم افزوده میشود؛ مردم در کنشهای اجتماعی محتاطانه عم ل میکنند و با ه ر اتفاقی، ترس و دلهره آنان دو چندان میش ود و در نتیجه احسـاس ناامنـی میکننـد )Day et al, 2003, 311(. نکته حائ ز اهمی ت آن اس ت ک ه بس یاری از عوام ل موث ر در امنی ت ی ک میدان شهری را میتوان منتج از شرایط کالبدی آن دانست. فقدان روشنایی مناسب، آلودگی و اغتشاش بصری، ترافیک و غیره از جمله عوامل کالبدی هس تند ک ه بر امنیت فضا تاثیر میگذارن د. از اینرو ،ضرورت دارد این عوامل شناسایی شوند و راهکارهای مناسبی برای بهبود وضعیت آنها ارائه شود. نتایج ارتقای امنیت میدان را میتوان در جذابیت و آسایش، جذب سرمایهگذاری، خوانایی و .. متصور شد که نماد حس احترام به کاربران محیط خواهد بود.
2- روش تحقیق
پژوه ش حاضر با روش تحلیلی-تفس یری و مبتن ی بر مطالعاتاس نادی و نی ز مش اهده میدان ی انج ام ش ده اس ت. مبان ی نظریپژوهش از طریق مطالعات کتابخانهای به دست آمدهو شاخصهایسنجش موضوع در جدولی به صورت مستند استخراج شده است .در مرحل ه بع د، ش اخصهای اس تخراجی در نمون ه م ورد مطالع ه برداش ت ش ده و ب ا اس تفاده از روش تحلیل عامل ی، اهمیت عوامل اصلی موثر در امنیت این فضا مشخص گردیده است.
با توجه به اینکه امنیت و کیفیت زندگی ارتباطی تنگاتنگ با هم دارن د )Blobaum & Hunecke, 2005, 465( و از س وی دیگر کیفیت دارای ماهیتی ذهنی است و مناسبترین شیوه برای کشف کیفیت زندگی، پرس ش از درک مردم درباره کیفیت زیس تی آنهاس ت )Lee, 1208 ,2008(؛ بنابراین در این پژوهش، ابتدا بر مبنای شاخصهای استخراجی، اقدام به طراحی پرسش نامهای بر مبنای طیف پنجگانه لیکرت ش ده اس ت. تع داد پرس ش نامهها در راس تای معتبربودن برای تحلیل نرمافزار SPSS براساس آزمون نمونهگیری نیمن، تعداد ۱50 عدد در نظر گرفته ش ده اس ت. با تکمیل پرس ش نامهها و وارد نم ودن آنهـا در نرماف زار SPSS، اق دام ب ه اس تخراج عوام ل اصل ی تاثیرگ ذار ب ر امنیت می دان امام ب ا اس تفاده از روش تحلیل عاملی ا کتش افی ش ده اس ت. نمودار ۱، فرایند تحقیق را نمایش میدهد.
3- پیشینه تحقیق
بیلر) ۲0۱۱(، در پایان نامهای با عنوان « برنامهریزی برای امنیت فضاهـای عمومی»، ب ه ارزیاب ی و س نجش امنی ت در فضاه ای عمومـی ش هر برلین پرداخت ه اس ت. از جمله ش اخص های مورد بررس ی در این پژوهش میتوان به علائم، مالکیت، اس تراحتگاه ،تن وع مکانهای نشس تن، روش نایی، اغذیه فروش ی ها، تزیینات بصری و هنری، دسترسی، خرد اقلیم، ناحیه تجاری، دوربین های امنیتی و غیره اشاره کرد )Beeler, 2011(.
نیم ز و چمیت ز) ۲007( در مقال های ب ا عن وان «روشی برای سنجش امنیت فضاهای دسترسی عمومی»، ب ه ارائ ه معیارها و ش اخصهایی بـرای س نجش امنی ت فضاه ا پرداختهان د. این معیاره ا در قال ب چه ار دس ته کل ی قوانی ن، نظ ارت، طراح ی محیطی و دسترسی تعریف شده اند )Nemeth & Schmidt, 2007(.
گُل ی) ۱۳۹0( در مقال های ب ا عنوان «زنان و امنیت در فضاهای عمومی شهری»، ب ه س نجش می زان احس اس امنی ت زن ان در پارک آزادی ش هر شیراز پرداخته است. از جمله نتایج تحقیق این
7
اس ت که عوامل محیطی مانند کارب ری اراضی، تنوع کاربری های پیرام ون و س اعتهای فعالیت آنها، با افزایش ح س امنیت زنان رابطه ای معنادار دارد )گلی ،۱۳۹0(.
محس نیتبریزی و هم کاران) ۱۳۹0( در مقال های ب ا عن وان «فضاهای بیدفاع شهری و خشونت»، ب ه ارزیابی جرای م در ۱۲ فض ای عموم ی ش هر ته ران پرداختهان د. نتای ج تحقی ق نش ان میدهد که عدم روشنایی، عدم ترا کم ساختمانی، وجود نقاط فرو رفت ه یا برآمده، کم بودن س اختمانها و غی ره در بروز انواع جرایم و خشونتها موثر هستند ) محسنیتبریزی و همکاران ،۱۳۹0(.
الیاس زادهمق دم و ضابطی ان) ۱۳8۹( در پژوهش ی ب ا عن وان «بررسی ش اخصهای برنامهریزی شهری موثر در ارتقای امنیت زنان در فضاهـای عمومی با رویکرد مشارکتی» و بـا اس تفاده از آزم ون t نتیج ه گرفتهان د که هر چ ه میزان تردد زنان بیش تر بوده اس ت، می زان احس اس امنی ت بیش تری داش ـتهاند. همچنی ن مش خصگردیده با افزایش میزان خوانایی و آش نایی فضا، ارتقای ش هرت فضاها، نظارت بر فضا، دسترس ی به امداد، ارتقای حیات ش بانه و کارایی حمل و نقل عمومی میزان احس اس امنیت درک شده از فضا افزایش می یابد ) الیاسزاده مقدم و ضابطیان ،۱۳8۹(.
4- مبانی نظری
4-1- فضای عمومی شهری
فضای عمومی، فضایی است که در آن با غریبهها سهیم هستیم ،مردمی که اقوام، دوس تان یا همکار ما نیس تند. فضایی اس ت برای سیاس ت، مذه ب، داد و س تد، ورزش و فضای ی ب رای همزیس تی مسالمتآمیز و برخوردهای غیرشخصی ) مدنیپور ،۱۳8۴، ۲۱5(. در حقیقت فضای عمومی، آن دس ته از فضاهای ش هری میباش د که ب رای عم وم مردم در همه زمانها و ب رای انواع فعالیتهای عمومی قابل دسترس باشد ) نقیزاده ،۱۳۹0، 7۹(. در چنین فضاهایی مردم میآموزند سایرین را در برخورداری از فضا سهیم بدانند. سابقه چنین فضاهایی به آ گوراهای یونانی به عنوان مکانی برای انواع فعالیتهای اجتماعـی و تجاری )Kurniawati, 2012, 477( و آمفیتئاترهای رومی ب از میگردد ک ه مکانهای ابتدایی برای نشس تها، گردهماییها ،جش نها و برگزاری مراس م و آیینها به شمار می رفتهاند )پورجعفر و محمودینژاد ،۱۳88، 7۴(. اولدنبرگ به این فضا، واژه مکان س وم ،
یعنی فضایی در کنار خانه و محل کار اطلاق مینماید، فضایی که میزبان تجمعات داوطلبانه افراد میباشد )رفیعیان و همکاران ،۱۳۹0، ۳5(.
4-2- مفهوم امنیت و درمان ناامنی فضا
ب ر اس اس تئ وری نیازه ا در ه رم مازل و در ۱۹68، امنی ت یکی از نیازه ای ض روری و پای های ب رای تعال ی انس ان تلق ی می ش ود ) الیاس زادهمقدم و ضابطیان ،۱۳8۹، ۴۴(. امنیت مفهومی است ک ه دارای دو بع د ذهن ی و عین ی اس ت. از بع د عین ی، امنی ت به معن ای ایج اد ش رایط و موقعیت ایم ن برای حفاظت و گس ترش ارزشه ای اصول ی و حی ات مل ی اس ت. از بع د ذهن ی، امنی تب ه معن ای احس اس امنی ت اس ت. امنی ت از بع د ذهنـی ارتباط

نمودار 1- فرایند تحقیق.
8
مس تقیم ب ا ذهنی ت و ادرا ک م ردم و دول ت از آس یب پذیری و تهدیدات امنیتی دارد )نظری ،۱۳8۹، ۳۹(.
گفته میشود که جرم یکی از مسائل اصلی تهدیدکننده کیفیت زندگی ش هری اسـت، به همین دلیل افراد از مکانهایی که توأم با خطـر شـخصی و جانـی اسـت دوری میجوینـد )Blobaum & Hu-necke, 2005, 465(. در این میان «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطـی» بـر این فرض اس توار اس ت که با طراحـی صحیح محیط میتـوان عـلاوه بر بهبود کیفیـت زندگی، از میزان جرایم نیز کاسـت )Park, 2010, 23(. ایده اصلی تاثیر فضاها در خشونت و پیشگیری از خشونت از طریق تغییر محیط، برای نخستین بار از سوی نیومن و جیکوبز شکل گرفت. کل هدف این ایده، کنترل جرم قبل از کنترل مجرم بود. چشمان محققان بر روی فضاهای فیزیکی متمرکز بود و رابطه فضا با جرم سـوال اصلی بوده اسـت )Timothy, 2006, 174(. به عبارت دیگر، ا گر محیط به نحوی طراحی شود که بتواند موجب بهبود نظارت افراد شده، تعلق سا کنان آن را به قلمرو خود بالا برده و تصوی ری مثبت از فض ا ایجاد کند، فرصته ای مجرمانه کاهش خواهد یافت و مجرمان از ارتکاب جرم باز خواهند ماند )Cozens et al, 2005, 328(. نمودار۲، نمونهای از دستهبندی عوامل پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی را نمایش میدهد.
4-3- امنیت فضاهای عمومی
در واق ع ت رس از ج رم در یک جامع ه به عنوان ی ک عامل نفاق ،مشکلی بزرگتر از خود جرم است. مردم اغلب از جاهایی که احساس در معرض خطر بودن، آسیبدیدن و به طور کلی ناامن بودن دارند ،دوری میکنن د و ب ه تدریج ای ن محیطها متروک میش وند. ا گرچه در ابت دا واقع اً ناام ن نبودهان د، ا کن ون واقع اً ب ه مکانهای ی ب رای سوءاستفاده و فعالیتهای مجرمانه تبدیل میشوند. بنابراین ایجاد محیطی که مردم را جذب و تشویق به پیادهروی )بدون ترس و حس ناامنی( بکند، در واقع شمار مردم ناظر را افزایش میدهد که این نیروی مردم ی برای امنیت خود مردم، بس یار ق وی عمل میکند و کیفیت زندگی در آن محیط را افزایش میدهد )Lubuva & Mtani, 2004, 16(.
جرمهای ی ک ه عموماً در فضاهـای عمومی ش هری رخ میدهند شامل جیببری، کیفقاپی، وندالیسم )صدمه زدنهای مجرمانه( ،س رقت وس ایل نقلیه، حملهه ای بدنی خفیف و ترس اندن و نظایر آنه ا میش ود. ام ا بیش تر رفتاره ا و اعمال ی ک ه گروه ه ای زی ادی از اس تفادهکنندگان را از مرا ک ز ش هری میترس اند، اعمال ی اس ت ک ه گرچه ب ه طور اصول ی جرم نیس ت، اما باع ث بی نظمی عموم ی میش ود، مانن د حض ور معت ادان ی ا ناس زا گوی ی اف راد ) الیاسزاده مقدم و ضابطیان ،۱۳8۹، ۴6(.
تکرار مناظر آشنا در فضاهای عمومی شهری، نه تنها حس غربت و اضطراب آن را از بین میبرد، بلکه به مردم در مسیریابی کمک میکند و از گم شدن احتمالی و ترس ناشی از آن جلوگیری میکند. همچنین این مساله علاوه بر ساخت اما کن و فضاهای آشنا، میتواند در قالب مبلمان ش هری با سبکهای آشنا نظیر نیمکتها و سطلها، کیوسکهای تلف ن و ایس تگاههای اتوبوس و نظای ر آن که از جمل ه عناصر الحاقی به محیط محس وب میشوند، نیز قابل حصول باشد. البته استفاده از س بکهای آش نا به معنی نف ی طرحهای مدرن و ن وآوری نخواهد ب ود و در واق ع نکته مهم در ترکیبکردن س بکهای آش نا و جدید به طوری که برای مردم قابل درک و استفاده باشد، است )همان ،۴8(.
ل زوم درم ان یک فضای عموم ی در حوزه جرایم ش هری، از این لحاظ نیز حائز اهمیت است که به لحاظ مجاورت فضاهای عمومی و خصوص ی، ه ر لحظ ه امکان گس ترش ای ن جرایم ب ه مکانهای خصوصی مانند مغازهها، اتومبیلها و منازل مسکونی وجود دارد.
4-4- استخراج شاخصها
به منظور بررس ی ابع اد مختلف موضوع در نمون ه مورد مطالعه ، شاخصهای ارزیابی امنیت و جرمخیزی که در پژوهشهای پیشین استفاده شدهاند، استخراج گردیده و در جدول ۱ گردآوری شدهاند.
5- معرفی نمونه مطالعاتی
بن ای اولی ه می دان ام ام ب ه س ال های ۱۳0۹ ت ا ۱۳۱۲ ه.ش .ب از میگ ردد که بر اس اس ط رح پیش نهادی کارل فری ش احداث گردیده است. بناهای اطراف میدان شبیه ساختمانهای میدان حس ن آباد ته ران و به س بک باروک س اخته ش ده اس ت. میدان ام ام، قط ری در ح دود ۱50 مت ر دارد ک ه از آن ش ش خیاب ان ۳0 متری منظم با زاویه 60 درجه منشعب می شود )تصاویر ۱ و ۲(.
ساختار میدان امام علاوه بر ارتباط مواصلاتی مرکزی به عنوان عنصر هویتبخش به ش هر، دارای ابعاد خاصی میباش د. قرارگیری در مرکز
هندسی شهر، مجاورت با بازار قدیم شهر، ارتباط شعاعی با میدانها و آثار و ابنیه تاریخی، این میدان را به نقطه ثقل شهر تبدیل نموده است.
6- یافته های تحقیق
پ س از اس تخراج اطلاع ات از پرس ش نامهها و وارد ک ردن آنها در نرمافزار SPSS، اقدام به تش کیل ماتریس اولیه اطلاعات گردید. این ماتریس از ۱50ردیف )هر ردیف به ازای یک پرس شنامه( و ۲۴ ستون )هر ستون به ازای یک متغیر( تشکیل گردیده است. مطابق با انجاممدل بدست آمده، در نمونه مطالعاتی مقادیر عددی متغیر «سازگاریفعالیتها» در جدول اشترا کات کمتر از ۴.0 به دستآمد و در نتیجه

نمودار 2- عوامل پایه پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی.
)Cozens et al, 2005, 330( :ماخذ
۹

۱0
آزمون کفایت نمونه گیری کایزر مییر 0.7۳6
آزمون کرویت بارتلت کای اسکوئر 78۳.۳5۲
درجه آزادی 5۲۲
سطح معناداری 0.000
ایـن متغیـر ب رای انجامتحلی ل عاملی مناس ب نب وده و از مجموعه متغیرها کنار گذاش ته ش د، که این مورد قدرت تبیینکنندگی مدل و مقدار آماره KMO را افزایش میدهد. در نهایت و در اجرای بعدی ،تحلیل با ۲۳ متغیر انجام گرفته است. خروجی بعدی تحلیل عاملی مربوط به آزمون KMO اسـت. مقدار KMO، همواره بین 0 و ۱ اس ت .در صورتی که مقدار مورد نظر کمتر از 0.50 باشد، دادهها برای تحلیل عاملی مناس ب نخواهند بود، و ا گر مقدار آن بین 0.50 تا 0۹.6 باش د ،بایستی با احتیاط بیشتر به تحلیل عاملی پرداخت. اما در صورتی که این مقدار بیش تر از 0.7 باشد، همبستگی موجود میان دادهها برای تحلی ل دادهه ا مناس ب خواهد ب ود. از سـوی دیگر ب رای اطمینان از مناس ب ب ودن دادهها ب رای تحلیل عامل ی، باید از آزم ون بارتلت استفاده کرد. آزمون بارتلت این فرضیه را که ماتریس همبستگیهای مش اهده ش ده، متعل ق به جامع های با متغیرهای نابس ته اس ت ، میآزمای د. ب ه همین دلیل اس ت ک ه قب ل از تحلیل عامل ی باید به تش کیل ماتریس همبس تگی بی ن متغیرها اق دام کرد. ا گ ر ماتریس همبس تگی واحد باشـد، برای تحلیل عاملی نامناسب است، آزمون بارتلت هنگامی معنادار اسـت که احتمال وابس ته به آن کمتر از 0.05 باشد. مطابق با جدول ۲، مقدار عددی آزمون KMO در این پژوهش برابر با 0.7۳6 بدست آمد که به معنی آن است که همبستگی موجود میان دادهها برای تحلیل دادهها مناسب خواهد بود. خروجی بعدی مربـوط ب ه آزمون بارتلت میباش د. مطابق با جدول ۲ مق دار آزمون بارتلت در حد پذیرش قرار دارد )سطح معناداری ،0.000=Sig (.
بعد از کنترل و مناسبت آزمونهای آماری که دادههای خام را برای کاربس ت در تحلیل عاملی آزمایش و س نجش می نمایند، به محاس به ماتریس مقدماتی پرداخته می ش ود ،که در آن واریانس تبیینش ده بوس یله ه ر عامل مشـخص میگردد. به عب ارت دیگر ماتری س مربوط ه که در قالب جدول واریانس تبیین ش ده نش ان داده میشود، به روشنی مشخص می کند که برآیند تحلیل عاملی در کاه ش و خلاصهس ازی شـاخص ها و س نجه های کیفی ت ب ه چند عامل نهایی منتهی شده است و مهمتر اینکه سهم هر یك از عوامل مربوطه در تبیین امنیت میدان به چه میزان بوده است .
در ارتب اط ب ا تعیی ن نهای ی تع داد عوام ل تبیینکنن ده ی احس اس امنی ت در می دان، بای د ب ه لح اظ آم اری س ه ش رط را رعای ت نمود. ش رط اول توجه به این نکته اسـت ک ه مقادیر ویژه مرب وط ب ه تمام ی عوامل بای د بالاتر از ۱ باش د. ش رط دوم رعایت مقدار واریانس تجمعی اس ت که مجموع واریانس تجمعی عوامل اس تخراج شـده نهایی باید بالاتر از 60 باش د و شـرط س وم اینکه واریانس تبیین شده هر عامل باید به تنهایی بالاتر از ۱0 باشد، که معمولاً در مطالعات شهری شرط سوم محقق نمی شود.
ج دول 2- مقادی ر آزمون های کایزر مییر اوکین و بارتلت در شناس ایی احس اس امنیت در میدان امام همدان.
مطاب ق ب ا ج دول ۳، در نهای ت 7 عام ل ب ه عن وان عوام ل تبیینکنن دهی احس اس امنی ت در می دان امام همدان مشـخص گردید. مقدار ویژه کلیه این عوامل اس تخراجی بیش تر از ۱ میباش د .همچنی ن درصد واریانس برای عامل اول برابر بـا ۱۳.50، برای عامل دوم براب ر ب ا ۱۲.۴8 و ب رای عامل س وم براب ر ۱۱.8۲ درصد میباش د .در نهایت، مجموع واریانس تجمعی این 7 عامل اس تخراجی برابر با 66۳.7 میباش د یعنی در مجموع حدود 66۳.7 درصد از احس اس امنیت در میدان امام را تبیین میکنند که آماره قابل قبولی میباشد.
در ای ن مرحل ه و بع د از تعیی ن واریان س ه ر ی ك از عوام ل تبیین کنن دهی احس اس امنیـت در می دان، ماتری س عامل ی را دوران داده ت ا ه ر ی ك از ش اخص های مربوط ه بیش ترین ارتب اط را ب ا عوام ل هفت گان ه بدس ت آورن د و ش رایط را ب رای نام گذاری و شناسایی عوامل، تسهیل نمایند.
بعد از ایجاد ماتریس دوران یافته عوامل و با اس تفاده از جایگاه شاخصهای ۲۳ گانه تبیینکننده احساس امنیت در عوامل هفت-گان ه، بای د عوامل را تفس یر و نامگ ذاری نمود. این مرحل ه به نوعی مهمترین مرحله تحلیل عاملی است، زیرا هیچ ملا ک مشخصی در این زمینه وجود ندارد و با یقین کامل نمیتوان گفت که متغیرهای مرتبط با هر یک از عوامل چه چیز مش ترک یا چه واقعیتی را نش ان میدهند. این مرحله به شکل زیر انجام گرفته است:
عام ل اول: ای ن عام ل ،۱۳.50 درص د از کل واریانس را توضیح میده د. ای ن عامل بیش ترین نق ش را در تبیین احسـاس امنیت می دان ایف ا میکن د. با ملاحظـه ماتری س عامل ی دوران یافت ه و با توجه به بار عاملی متغیرهای مربوط به این عامل مشاهده میشود ک ه ای ن عام ل ب ا متغیره ای «تس هیلات پی ادهروی»، «مبلمان و تجهیزات»، «جداره ش فاف»، « خرده فروشیها» و «ترافیک سواره »بیش ترین ارتب اط را دارا میباش د. در نتیج ه ای ن عام ل را میتوان تحت عنوان « پیادهمداری» تفسیر و نامگذاری کرد .
عامل دوم: این عامل ،۱۲.۴8 درصد از کل واریانس را توضیح میدهد و با توجه به نتایج با متغیرهای «رنگ و تصاویر دیواری ،»«تعمیر و نگهداری»، «تابلوها و علائم» و «وضعیت دست فروش ان و دوره گ ردان» بیش ترین رابط ه را دارا میباش د. ای ن عام ل را می توان «زیبایی شناسی» نام نهاد.
جدول 3- مجموع واریانس تبیین شده عوامل موثر بر احساس امنیت در میدان امام همدان.
مجموع ضرایب عاملی چرخش داده شده عوامل
درصد از واریانس تجمعی درصد از واریانس مقدار ویژه ۱۳.50 ۱۳.50 ۳.۲۹ ۱
۲5.۹8 ۱۲.۴8 ۳.0۴ ۲
۳7.80 ۱۱.8۲ ۲.88 ۳
۴7.۴0 ۹.60 ۲.۳۴ ۴
55.۳۲ 7.۹۲ ۱.۹۳ 5
6۱.۳5 6.0۳ ۱.۴7 6
66.7۳ 5.۳8 ۱.۳۱ 7
عام ل س وم: س هم ای ن عام ل در تبیی ن و توضی ح واریان س ۱۱.8۲ درص د میباش د. ای ن عامل ب ا متغیره ای «نقش آفرینی و مش ارکت م ردم»، «ب روز فعالیت جمعـی»، «نظارت غیررس می» و «رویداده ای فرهنگی، هنری» بیش ترین ارتباط را دارا می باش د .
این عامل را میتوان «اجتماع پذیری» نامگذاری نمود.
عام ل چه ارم: ای ن عام ل ب ا متغیره ای «ن ور و روش نایی ،»«زندگ ی ش بانه» و « کنجه ای مخف ی از دی د» ارتب اط دارد و ۹.60درص د از کل واریان س را توضی ح می ده د. ای ن عام ل را می توان «امنیت شبانه» نام گذاری کرد.
عام ل پنج م: ای ن عام ل ،۲۹.7 درص د از واریان س را توضیح می ده د و ب ا متغیره ای «نظ ارت رس می» و «کنت رل ورودی ه ا »ارتب اط تنگاتنگ ی را دارا می باش د. بنابرای ن این عام ل را می توان «نظارت مستقیم» نام گذاری نمود.
عامل شش م: سـهم این عامل در تبیین واریانس 6۳.0 درصد می باش د و ب ا متغیرهـای «آس ایش اقلیم ی»، «پا کیزگ ی و ع دم آلودگی» و «آب و فضای س بز» ارتباط معناداری دارد. این عامل را
امتیاز نهایی )x×y×z( میانگین نارضایتی )z( ضریب بِتای عامل )y( ضریب بار عاملی )x( متغیر اولویت
0.۹۱۱ ۳.6۹ 0.۴۱۳ 0.5۹8 ترافیک سواره 1
0.875 ۴.۱۴ 0.۳6۲ 0.58۴ دست فروشان و دوره گردان 2
0.85۳ ۳.85 0.۴۱۳ 0.5۳6 مبلمان و تجهیزات 3
0.8۳۱ ۳.66 0.۳۲8 0.6۹۲ زندگی شبانه 4
0.807 ۳.67 0.۳6۲ 0.607 تابلوها و علائم 5
0.78۴ ۳.07 0.۳۲8 0.77۹ نور و روشنایی 6

نتیجه

جدول 4- اولویت بندی متغیرهای ارتقای امنیت در میدان امام همدان.
۱۱
می توان «آسایش محیطی» نامید.
عامل هفتم: س هم این عام ل در تبیین واریانس ۳8.5 درصد اس ت و ب ا متغیره ای «خوانای ی» و «مقی اس انس انی» ارتب اط معناداری دارد. این عامل را می توان «ساختار محیط» نام نهاد.
پس از تعیین عوامل اصلی موثر بر احساس امنیت در میدان امام ،باید به رابطه میان این عوامل و میزان احساس امنیت در میدان پی برد. به همین منظور با استفاده از تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )و ب ا روش گام ب ه گام(، ضری ب بِتا برای عوامل مش خص میش ود .ب ر این اس اس، بیش ترین ضری ب بِتا مرب وط ب ه عوام ل اول، دوم و چهارم است که به ترتیب برابر با ۳۱۴.0، ۲6۳.0و ۲۳8.0 میباشد. در ادامه میتوان با ضرب س ه مقدار «ضریب بار عاملی متغیر»، «بِتای عام ل» و «میزان نارضایتی متغیر»، به رتبهبندی متغیرها به عنوان اولویتهای ارتقای امنیت میدان امام دست یافت )میزان نارضایتی از تفاضل میانگین رضایتمندی متغیر از عدد شش بدست میآید( .در جدول ۴، متغیرهای دارای اولویت برای ارتقای امنیت در میدان امام همدان مشخص شده است.
به طور مش خص، امنیت در میادین اصلی یک شهر، سرزندگی و پویای ی آن را ب ه دنبال خواهد داش ت و می دان را به فضایی موفق و شاخص تبدیل خواهد نمود. اما تنها تعداد اندکی از میادین شهری در سراسر جهان از امنیت ایدهآل برخوردار هستند که نمود امنیت آنها را میتوان در حضور فعال مردم، خلق فرهنگ تعاون و تعامل، کاهش اس ترس و نگرانی، حضور گروههای مختلف س نی و جنسی و حیات شبانه آن مشاهده نمود. چنین نتایج مثبتی، اهمیت توجه به ارتقای امنی ت فضاهای ش هری را روش ن میکند. بر همین اس اس، در این پژوهش امنیت میدان امام شهر همدان مورد ارزیابی قرار گرفته است.
روش پژوه ش، تحلیلی-تفس یری ب وده و از طریـق پیمای ش میدان ی در ی ک نمونه م وردی )میدان امام ش هر هم دان( صورت پذیرفته اس ت. در گام نخست، معیارهای ارزیابی احساس امنیت فضاهای عمومی از منابع معتبر داخلی و خارجی استخراج گردیده است و با استفاده از پرسشنامه، نظرات مردم برداشت شده است .تعداد پرس ش نامهها ۱50 عدد در نظر گرفته ش ده اس ت که بیش از 6 براب ر تع داد متغیرها اس ت. در ادامه دادههای پرس ش نامهها در نرمافزار SPSS وارد ش ده اس ت که بر اس اس تکنیک تحلیل عاملی ا کتشافی، متغیرها در 7 عامل تبیینکننده احساس امنیت، شامل « پیادهم داری»، « زیباییشناس ی»، « اجتماعپذی ری»، «امنی ت شبانه»، «نظارت مستقیم»، «آسایش محیطی» و «ساختار محیط »دس تهبندی ش دهاند. پ س از آن ب ا اس تفاده از تکنی ک تحلی ل رگرسیون چندمتغیره خطی، رابطه میان عوامل هفت گانه و احساس امنیت در میدان مورد سنجش قرار گرفته است که مشخص گردید ۳ عام ل « پیادهم داری»، « زیباییشناس ی» و «امنی ت ش بانه» به ترتی ب بیش ترین تاثی ر را داش تهاند. در نهایت، با ضرب س ه مقدار ع ددی «ضری ب ب ار عامل ی»، «ضری ب بِت ای عام ل» و «میانگی ن نارضایت ی» ب ه اولویتبندی متغیرهای ارتقای احس اس امنیت در می دان ام ام پرداخته ش ده اس ت. در ادامه به برخ ی اولویتهای پیشنهادی منتج از نتایج پژوهش اشاره میشود:
ساماندهی حرکت وسایل نقلیه در میدان و کاهش ترددهای عبوری غیرضروری
س اماندهی و جانمای ی توقفگاه ه ای وس ایل نقلیه عمومی
)بویژه تا کسی ها( در فاصله ای مناسب از میدان
نظ ارت بر فعالیت دستفروش ان و دورهگردان و سـاماندهی
۱۲
فضایی و زمانی فعالیت آنها
طراح ی و جانمای ی مناس ب مبلمانه ا، تابلوه ا و علائ م راهنما در میدان و حوزه پیرامونی آن
تقوی ت کاربریه ای گردش گری- خدماتـی در مح دوده متناسب با روحیه تاریخی میدان و بافت پیرامونی
احیای فعالیتهای شبانه و اجرای برنامههای فرهنگی و هنری
ساماندهی وضعیت روشنایی و نورپردازی.
12764674112

ا گرچ ه در پژوه ش حاضر به ارزیابی احس اس امنی ت در یکی از میادین شهری پرداخته شد، لیکن شباهتهای فراوانی را میتوان می ان میدان امام همدان و س ایر میادین ش هری مش اهده نمود .مس ائلی همچون حجم بالای ترافیک سواره، تداخل عملکردهای ج اری در می دان، ضع ف در طراح ی و جانمایی مبلمانه ا و غیره را میت وان ج زو وج وه مش ترک بس یاری از میادی ن دانس ت که بر کیفیت فضا و احس اس امنیت اس تفادهکنندگان آن تاثیر میگذارد .باید توجه داشت که میادین شهری، جزئی مهم از فضاهای شهری قلمداد میش وند که زندگی شهروندان در آن جریان دارد و ضروری است در کنار رعایت استانداردهای ترافیکی به ویژگیهای محیطی و الگوهای رفتاری آنها نیز توجه ویژه داشت.
فهرست منابع
الیاس زادهمق دم، س ید نصرالدی ن؛ ضابطی ان، اله ام) ۱۳8۹(، بررس ی ش اخص های برنامه ری زی ش هری موث ر در ارتق ای امنی ت زن ان در فضاه ای عمومی با رویکرد مشارکتی ،نشریه هنرهای زیبا، شماره ۴۴، صص۴۳-56.
پورجعف ر، محمدرض ا؛ محمودی ن ژاد، ه ادی) ۱۳88(، طراحی شهری و سرمایه اجتماعی در فضاهای عمومی شهری، انتشارات هله، تهران.
پورجعف ر، محمدرض ا؛ محمودی ن ژاد، ه ادی؛ رفیعی ان، مجتب ی؛ انصاری ،مجتب ی) ۱۳87(، ارتق اء امنی ت محیط ی و کاه ش جرائ م ش هری ب ا تا کی د ب ر رویک رد CPTED، نشریه بینالمللی علوم مهندسی دانشگاه علم و صنعت ایران، شماره 6، صص 7۳-8۲.
رفیعی ان، مجتب ی؛ عظیم ی، مری م؛ مق دم، حام د) ۱۳۹0(، ارزیاب ی کیفیت مناط ق ش هری در برخ ورداری از فضاه ای عموم ی با اس تفاده از نم ودار وزنی ورونی ،فصلنامه آمایش محیط، شماره ۱6، صص ۳۳-۴۹.
کلانتری، محسن؛ حیدریان، مسعود؛ محمودی، عاطفه) ۱۳۹0(، ایمنسازی فضای کالبدی شهرها در برابر بزهکاری با استفاده از راهبردهای پیشگیری جرم یا طراحی محیطی ،فصلنامه دانش انتظامی، شماره ۳، صص 5۱-7۴.
گلی، علی) ۱۳۹0(، زنان و امنیت در فضاهای عمومی شهری مطالعه موردی پارک آزادی شیراز، نشریه جامعه شناسی تاریخی، شماره ۲، صص ۱۴۳-۱65.
محسنیتبریزی، علیرضا؛ قهرمانی، سهراب؛ یاهک، سجاد) ۱۳۹0(، فضاهای
بیدفاع شهری و خشونت مطالعه موردی فضاهای بیدفاع شهر تهران ،نشریه جامعه شناسی کاربردی، شماره ۴۴، صص 5۱-70.
مدنی پور، علی) ۱۳8۴(، طراحی فضای شهری، نگرشی بر فرایند اجتماعی و مکانی، ترجمه فرهاد مرتضایی، شرکت پردازش و برنامهریزی شهری.
نظری، احسان) ۱۳8۹(، راههای مشارکت مردم در افزایش امنیت اجتماعی ،ماهنامه دادرسی، شماره 7۹، صص ۳8-۴۴.
نقیزاده، محمد) ۱۳۹0(، فضاهای باز شهری، انتشارات سازمان شهرداریها و دهیاری های کشور، چاپ اول، تهران.
Beeler, J. N )2011(, Security Planning for Public Spaces: testing a proposed CPTED rating instrument in Berlin, Germany, A thesis presented to the graduate school of the university of Florida in partial fulfillment of the requirements for the degree of master of arts in urban and regional planning.
Blobaum, A; Hunecke, M )2005(, Perceived danger in urban public space-The Impacts of Physical Features and Personal Factors, Environment and Behavior, Vol. 37, PP. 465-486.
Clarke, R. V; Eck, J )2003(, Become a Problem Solving Crime Analyst in 55 small steps, Jill Dando Institute of Crime Science University College London.
Cozens, P; Thorn, M; Hillier, D )2008(, Designing out crime in Western Day, K; Stump, C; Carreon, D )2003(, Confrontation and loss of con-
trol: Masculinity and men’s fear in public space, Journal of Environmen-
tal Psychology, Vol. 23, pp. 311- 322.
Ekblom, P )2011(, Deconstructing CPTED… and reconstructing it for Practice, Knowledge Management and Research, European Journal on Criminal Policy and Research, Vol. 17, pp. 7-28.
Hashemi, S. M; Mahmoudinejad, H; Ahadian, O)2011(, Improvement of Environment Security and Decrease of Crimes with the Confirmation of CPTED, Journal of Sustainable Development, Vol. 4, No. 3, pp. 142-151. Hoon, T. K)2003(, Crime Prevention Through Environmental Design Guidebook, National Crime Prevention Council, Public Affairs Department.
Jongejan, A; Woldendorp, T )2013(, A Successful CPTED Approach: The Dutch ‘Police Label Secure Housing’, Built Environment, Vol 39, No 1, pp. 31-48.
Kurniawati, W)2012(, Public Space for Marginal People, Procedia – Social and Behavioral Sciences, Vol. 36, pp. 476 – 484. Lee, Y. J )2008(, Subjective Quality of Life Measurement in Taipei, Building and Environment, Vol. 43, pp. 1205-1215.
Lubuva, j & Mtani, A )2004(, Urban Space and Security: A Case of
the Dar es Salaam, Safety Audits for Women, Dar es Salaam, Tanzania.
Lucas, P; Spence, J; Nelson-Carr, L; Pitt, W )2007(, Crime Prevention
through Environmental Design guidelines for Queensland, Part a: Essential features of safer places, From website: http://www. police. qld. gov. au/programs/crime prevention.
Nemeth, J; Schmidt, S )2007(, Toward a Methodology for Measur-
ing the Security of Publicly Accessible Spaces, Journal of the American Planning Association, Vol. 73, No. 3, pp. 283-297. Park, H )2010(, Designing out Crime in South Korea: Qualitative Analysis of Contemporary CPTED-Related Issues, Asia Pacific Journal
of Police & Criminal Justice, Vol. 8 No. 2, pp. 21-48.
Renauer, B. C )2007(, Reducing Fear of Crime: Citizen, Police, or Government Responsibility?, The Journal of Police Quarterly, Vol. 10, Number 1, pp. 41-62.
Russ, T. H )2009(, Site Planning and Design Handbook, Second Edi-
tion, The McGraw-Hill Companies, Inc.
Shamsuddin, Sh. B; Hussin, N )2013(, Safe City Concept and Crime
Prevention through Environmental Design )CPTED( for Urban Sustain-
ability in Malaysian Cities, American Transactions on Engineering & Australia: a case study, Property Management, Vol. 26, No. 5, pp. 295-309.
Applied Sciences, Vol. 2, No. 3, PP. 223-245Cozens, P. M; Saville, G; Hillier, D )2005(, Crime prevention through
Timothy, C. O )2006(, Physical Deterioration, Disorder, and Crime, environmental design )CPTED(: a review and modern bibliography, Criminal Justice Policy Review, Vol. 17, pp. 173-187. Journal of Property Management, Vol. 23, pp. 328-356.



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید