صفحات 7۳ – 8۴7۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۱ بهار ۱۳۹۴

مقدمهای بر صورتبندی میدان معماری معاصر ایران
1089000429378

بر اساس «نظریه میدان» بوردیو
محمد تقی پیربابایی1، محمد سلطان زاده*2
۱ دانشیار، دانشکده معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
۲ پژوهشگر دوره دکترای معماری اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز؛ و مربی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: ۱5/6/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲/۲/۹۴(
چکیده
معم اری معاص ر ای ران، ب ه ب اور بس یاری، با معض لات و چالشهای ی روبرو اس ت. تبیی ن دلایل این معض لات، علیرغ م حض ور معم اری در زندگ ی اجتماعی، کمتر از منظر جامعهشناس ی بررس ی ش ده اسـت. نظریۀ «میدان» بوردیو از نظریاتی اس ت که در حوزه جامعهشناس ی هنر مطرح ش ده و امکان تحلی ل حوزه ه ای مختل ف هن ری را مهی ا ک رده اس ت. وا کاوی و ت لاش ب رای صورت بن دی می دان معماری معاصر ایران مطابق با این نظریه، موضوع مطالعه این پژوهش اس ت. این وا کاوی با تش ریح مفاهیمی چون «میدان»، «منش» و… که لازمۀ آش نایی با مبانی این نظریه اس ت؛ و س پس مطالعه معم اری معاص ر ای ران مطاب قِ مبان ی نظریۀ میـدان انجام ش د. نتایج بررس ی، ضمن اذع ان به لزوم بررس ی تاثیر میدان های دیگر بر معماری، بنا به وس ع خود نش ان داد «میدان معماری معاصر ایران »دارای آش فتگی و ع دم ش فافیت بوده و اس تقلال لازم، قدرت اعمـال نیرو و منازعه برای س رمایه های میدان را ندارد. ش اید بتوان گفت بس یاری از معضلات و ناهنجاریهای معماری ایران، ناش ی از عدم توانایی این حوزه در شکلدهی و تعریف شفاف میدانِ خود است. در پایان و بناچار با حذف «میدان مسکن،»س ه قط بِ ناب، وابس ته ب ه میدان قدرت، وابس ته به بخ ش خصوصی در می دان معماری ایران تصویر، و ویژگی های هر یک بیان می شود .
واژه های کلیدی
میدان، معماری معاصر ایران، جامعه شناسی، بوردیو.

.E- mail: msoltan@uk.ac.ir ،0۳۴۳-۳۲۲۱056:نویسنده مسئول: تلفن: 0۹۱۳۱۴۱۹۳0۳، نمابر*

مقدمه

معم اری ب ه عنوان یک ی از ش اخههای هنر، حض وری پررنگ و بلاواس طه در جامع ه دارد. در حقیق ت معماری، تنها هنری اس ت ک ه محص ول آن مس تقیماً در مع رض دید و اس تفادۀ اف راد جامعه اس ت و تم ام اف راد نا گزی ر از برخ ورد با آن هس تند. ای ن خصیصه ،نگاهی جامعهشناختی به معماری را سهلتر و در عین حال ضروری مینماید. معماری معاصر ایران به باور بسیاری از اندیشمندانِ این ح وزه، دچ ار بحران و مواجه با چالشهایی اس ت ک ه البته کمتر از دی د جامعهشناس ی م ورد بررس ی ق رار گرفتهان د. به نظر میرس د ن گاه ب ه معم اری معاص ر ای ران از زاوی ۀ جامعهشناس ی، میتواند دریچههایی از هر دو حوزه را گش وده و راهکارهایی در جهت پاس خ به ناهنجاریها و مشکلات پیش روی معماری بگذارد.
جامعه شناس ی هن ر ب ه عن وان یک ی از ش اخه های عل م جامعه شناس ی، ب ه بررس ی رواب ط بی ن جامع ه و هن ر در وج وه مختل ف خ ود می پ ردازد و البت ه ای ن بررس ی، دارای ظرای ف و محدودیت ه ای وی ژه ای، ناش ی از خصای ص هن ر و ماهی ت علم جامعه شناس ی اس ت. رویک رد و نی ز موضوع ات م ورد علاق ه در ای ن ح وزه، ب ه م رور و ب ا تغیی ر و تعدی ل نگاه ه ر دو ح وزه هنر و جامعه شناس ی، تغییراتی کرده اس ت. پیر بوردیو۱ جامعه ش ناس فرانس وی ب ا ط رح «نظری ۀ می دان»۲، ام کان ورود به ح وزه هنر و تحلی ل و وا کاوی آن را از منظ ر جامعه شناسـی تس هیل ک رد .بر اس اس این نظری ه که از جامعی ت قابل قبولی برخوردار اس ت ،ح وزۀ اجتماع ی ب ه میدان هایی خردت ر نظیر میدان هنر تقس یممی شود که در هر یک از آنها، هنجارها و روابطی حا کم است. او باطرح واژ گانی چون «میدان»، «منش»۳ و «سرمایه»۴، به تعریف و تبیین س اختار «میدان» و ارتباط کنش گران با جامعه پرداخته و روش ن س اخته که هر میدان، دارای چه ویژگی ها و توانایی هایی درون ی و اجتماع ی خواه د بود. اش راف به مبانی فک ری و نظری ای ن نظری ه، ام کان کاربس ت آن در حوزه ه ای مختل ف نظی ر معماری را ممکن می سازد.
4434002800304

معم اری بن ا ب ه ماهی ت خ ود، متاث ر از میدانه ای مختلفی اس ت ک ه بررس ی آنه ا در محدودیت ه ای مقال ه نمی گنج د، ل ذا ای ن پژوه ش تلاش ک رده بر اس اس نظریۀ «می دان» پی ر بوردیو ،مقدمه ای برای صورتبندی «میدان» معماری معاصر ایران ارائه و خصائی ص و چالشه ای احتمال ی پی ش روی می دان را عی ان کند. در جستجوی میدان معماری، ضروری است تا مواردی چون رابطۀ میدان قدرت با میدان معماری و نیز ساختار عینی معماری و کنش گران ای ن حوزه یعن ی معماران مورد بررس ی ق رار گیرند. با بررس ی مجموع ه اطلاع ات و بازخوانی آنها، مش کلات پیش روی برای تعریف میدان معماری به بحث گذاشته می شود و در نهایت ضمن بازتعریف معماری و حذف میدان مسکن )که خود می تواند موضوع پژوهش ی مس تقل باش د(، میدان متصور برای آن ترسیم شده و شناخت و بررسی آن مورد توجه قرار می گیرد .
1- جامعه شناسی هنر پیر بوردیو
علم جامعهشناس ی به بررس ی پدیدههای اجتماع ی پرداخته و ارتب اط بی ن گروهها و تش کلها و رواب ط اجتماعی موضوع ات مورد مطالعۀ آن هس تند. گرچه توجه جامعهشناس ی به حوزۀ هنر دارای ظرایـف و محدودیته ای ویژهای، ناش ی از خصای ص هنر و نیز علم جامعهشناسی است، لیکن عنوان « جامعهشناسی هنر» به عنوان یک رشتۀ نوپا )که البته در آغاز بیشتر یک رویکرد در حوزه هنر و تاریخ هنر و یا فلسفه هنر بود(، سالیانی است که در این حوزه مطرح شده است و بط ور خلاصه «بررس ی و تبیی ن رابطه میان هن ر و جامعه، موضوع جامعهشناسی هنر است» )راودراد ،۲۱،۱۳77(.ناتالی هینیک)۱۳8۴( بیان میکند تحول و تغییر دیدگاهها در جامعهشناسی هنر را میتوان در قالب سه نسل جای داد. نسل اول: توجه کردن به هنر و جامعه ،نسل دوم: هنر در جامعه، نسل سوم: هنر به مثابه جامعه که بر این باورند که مجموع کنشهای متقابل، کنش گران، نهادها و اشیاء به گونهای با هم تحول مییابند تا آنچه را که عموماً هنر مینامند، تحقق یابد ) نظریه میدان بوردیو در زمرۀ چنین دیدگاهی است( .
نظریات جامعهشناس ی در دهههای پایانی قرن گذش ته ،از دوگانگیهای رایج در آن خارج ش ـد و کس انی چون گیدنز5 و بوردی و، راه میانهای را در پیش گرفت ه و جامعه را به صورت چندوجهی دیدند. از دید آنها، علم جامعهشناس ی میبایست توجه همزمانی به کنشگر)عامل( و س اختار داشته باشد و تاثیر متقابل آنها بر یکدیگر را مدنظر قرار دهد. بوردیو از جامعهشناسانی اس ت که نظریات تاثیرگ ذاری در حوزه جامعهشناس ی و جامعهشناس ی هنر ارائه کرده است. «س تون اصلی برنامۀ جامعهشناسی بوردیو، تلاشی است که برای فراتر رفتن از انتخاب اجباری و تش ریفاتی از میان عینگرای ی و ذهنگرایی میکند »)جنکین ز ،۱۳85، ۱0۹(. بوردیو معتقد ب ود از بین تضادهای ساختگی که س بب تقسیم علم جامعهشناس ی به دو دسته شده، تقابل عینگرایی و ذهنگرایی، مخربترین و اساسیترین آنهاست)Bourdieu, 1990(. «بوردیو به نقد تقلیلگرایی مارکسیسم عامیانه و نقد تئوری سنتی هنرِ بازتاب میپردازد که تعلقات فرهنگی و آثار هنری را فقط بازتاب و انعکاسی از پایگاه طبقاتی میخواند »)شریعتی ،۱۳88، ۱۳(. از سوی دیگر، او با رویکردی که معتقد بود در مطالعه هنر باید توجه و تمرکز بر خود اثر بدون نگاه به عوامل بیرونی باشد نیز مخالف بود. «بوردیو این رویکرد را تقلیلگرا و پای در بند سنت نوکانتی و ساختارگرایی میداند … بوردیو معتقد است این رویکرد از شناخت کارکرد اثر عاجز است» )رضایی و طلوعی ،۱۳85، 87(. او با طرح «نظریۀ عمل»6 و «نظریۀ میدان»، واژگان جدیدیچون منش، سرمایه، میدان و تمایز را به حوزۀ جامعهشناسی واردکرد. بدون درک دقیق این مفاهیم، یافتن پاس خی برای پرسش این پژوهش و ورود به جامعهشناسی هنر بوردیو مقدور نخواهد بود لذا ضروری است تا نخست به شرح مفاهیمی که لازمۀ فهم نظریۀ میدان در جامعهشناسی هنر بوردیو است، پرداخته شود.
• «تمایز»7
بوردی و معتق د ب ود جامع ه م درن ب ا س رعت ش گرفش در تغییرات س بب انفکا ک و تنوع در گروه ها و اعضای خود می ش ود که آن را «تمایز» نامید. شریعتی) ۱۳88(، به نقل از نوربرت الیاس میگوی د هرچ ه جامعه با فردگرایی رو به رش د اعضایش متنوعتر و منفک تر می شود، در سلسله مراتب ارزش های آن جامعه، تفاوت ی ک ف رد با دیگ ر افراد اهمی ت بیش تری می یابد. در ای ن جوامع ،متفاوت و متمایز بودن نس بت به دیگران، به یک آرمان ش خصی ب دل میگردد. ب ه عبارتی از آنجا که در جوامع م درن، افراد با بروز پدیدهها، اید هها، گرایش ها، نیازها و خواسته های جدید و متنوعی روب رو هس تند، امکان وقوع تمایز بین آنها نی ز افزایش می یابد. در نگاه ی ب ه جامع ه بومی خ ود نی ز درمی یابی م «تمای ز، مهم ترین مش خصه نوس ازی در ای ران اس ت» )پرس تش ،۱۳88، ۲۴(.
• سرمایه
یک ی از واژگان ی ک ه در ادبی ات جامعهشناس ی بوردی و مط رح میش ود، «س رمایه» اس ت. س رمایه ب ه مجم وع آنچه ف رد در یک ح وزه میتوان د کس ب کن د، اطلاق میش ود. «س رمایه، ه ر منبع موثری در پهنه جامعه اس ت که فرد قادر به در اختیار گرفتن س ود ناش ی از مش ارکت و رقابت در آن باش د» )Wacquant, 2006, 268(. از دید بوردیو، انواع س رمایه عبارتند از «س رمایه اقتصادی، سرمایه اجتماع ی )ان واع گونا گ ون رواب ط ارزش مند ب ا دیگ ران(، س رمایۀ فرهنگی )انواع معرفت مش روع( و سرمایۀ نمادین )پرستیژ و افتخار اجتماعی(»)جنکینز ،۱۳85، ۱۳6(. افراد همواره برای کسب سرمایه ت لاش میکنند اما امکان کس ب این س رمایه فق ط در محدودهای )میدان( که فرد در آن قرار دارد، مقدور است .
• مـنـش

«منش، مفهوم مرکزی تفکر بوردیو است. این مفهوم با بار نظری قاب ل ملاحظ های که دارد، بطور توامان با مفهوم می دان گره خورده اس ت» )ش ویره ،۱۳85، 77(. من ش، ش امل آن دس ته از علای ق و س لایق انس ان میش ود که در عین پایداری، تغییر پذیر است. برای منش تعاریف متفاوتی ارائه ش ده اس ت. هینیک آن را « مجموعهای منسجم از عادتها و نشانگریهای بدنی که فرد را از راه گرتهبرداری ناآ گاهان ه و درونیک ردن ش کل میده د، به گون های که مخصوص ی ک محی ط باش د» ) هینی ک ،۱۳8۴، 76( میداند و معتقداس ت
75
ب دون درک این مفه وم، نمیتوان به برخی کنشه ای فرد پی برد ،مثلاً نمیتوان فهمید چرا فرد تمایلی برای رفتن به کنسرت یا حضور در م وزه ن دارد. در تعریفی دیگر « میت وان آن را ناخ ودآ گاهِ فرهنگی ،قاع ده الزام ی ه ر انتخ اب، اص ل هماهنگکننـده اعم ال و الگ وی ذهن ی و جس می ادرا ک و ارزیابی و کنش نامید» )پرس تش ،۱۳85، 55( و ی ا «من ش بر چگونگی کنش، احس اس، تفکر و ب ودن ما تمرکز دارد» )گرنفل ،۱۳88، ۱07(. منش علاوه بر آنکه متاثر از س اختهای اجتماع است، با بروز خود در کنشِ کنشگران، بر ساختهای اجتماع اثر میگذارد و به تعبیر بوردیو، ساختاری است که هم ساختدهنده اس ت و هم س اختیافته. «منش از آن حیث که به وسیله نیروهای اجتماع ی تولید میش ود و حاصل درونیکردن س اختارهای بیرونی اس ت، س اختیافته تلقی میش ود و از جهت اینک ه در قالب اعمال مختلف، به بازتولید س اختارهای بیرونی میپردازد، س اختدهنده است»)پرس تش ،۱۳85، 55(. من ش میتوان د ش امل رفتاره ای ظاهری انسان نظیر ژستها، حالتها، نحوه لباس پوشیدن و حتی نوع خورا کی او باشد. در حقیقت منش بر اساس ضوابط و منطقی که میدان تولید کرده، به اعمال و رفتار فرد شکل و فرم میدهد. بوردیو با طرح مفهوم منش، قواعد ساختارگرایانهها را رد و منش را جایگزین آن ک رده و س ازوکار جدی دی ب رای قاعدهمن دی در اجتم اع تعری ف میکن د. در حقیق ت «منش، اجتم اع و فرد را به ه م پیوند میدهد … و واس طهای بی ن مجموعهای از دوگانگیهایی اس ت که در نگاه نخست، متضاد یکدیگر تلقی میشوند»)گرنفل ،۱۳88، ۱۱۱و ۱08(.
• میدان
نظری ه میدانه ا، نخسـت در فیزی ک نوی ن مطرح ش د و مورد توج ه بوردیو ق رار گرف ت )Martin, 2003(. در دی دگاه بوردیو، متاثر از فیزی ک نوی ن، عناصر و مفاهیم ثابت و لایتغیر نیس تند بلکه آنها در ارتباط با یکدیگر قابل درک و تعریفند. «در نتیجۀ فرایند تقس یم کار و تفکی ک امـور، جه ان ب از و کلان اجتماع ی، ب ه میدانه ای کوچک و بس ته بس یاری منجمل ه میدان هنری، میدان سیاس ی ،می دان دانش گاهی، می دان دین ی و … تقس یم شـده اس ت. ای ن جهانه ای کوچک یا میدانها، جزئی از جهان اجتماعیاند که به شکل خودمختار عمل میکنند. هر کدام، منافع، مباحث، قوانین و اه داف خ ود را دارن د. ه ر ف ردی در آنِ واح د، عض و میدانهای بس یاری اس ت و در ه ر میدان ی جای گاه متفاوتی دارد» )ش ریعتی ،۱۳88، ۱۲(. شاید در اینجا بتوان بهتر مفهوم تمایز و دلیل تا کیدی که بوردیو بر آن داش ت را درک کرد. «در جوامع سادۀ پیشاصنعتی ،تع داد میدانه ای موث ر نس بتاً مح دود اس ت. هرق در جامع ه به لح اظ فناوری پیچیدهت ر و به لحاظ اجتماعی تمایزیافتهتر باش د ، میدانهای بیشتری وجود خواهد داشت» )جنکینز ،۱۳85، ۱۳7(. بر اس اس دیدگاه بوردیو، جامعۀ مدرن با گس تردگی و وس عت خود به فضاهایی خرد تقس یم میش ود که آنها را میدان نامیده اس ت .
« هرصورتبندی اجتماعی، به واس طه مجموع های از میدانهای گونا گ ون س اخته میش ود کـه ب ه نح و سلس له مراتب ی س ازمان یافتهان د. بدی ن ترتیب، هرمیدان نس بتاً مس تقل اس ت ا گر چه با
میدانهای دیگر، هومولوگ ساختاری دارد» )پرستش ،۱۳85، 7(. س رمایه، منازعه و مرزبندی در همه میدانها مش ترک بوده و حضور دارند. از دید بوردیو، س رمایه )با تعریفِ پیش گفته(، نقش مهم ی در می دان ب ازی میکن د و در حقیق ت می دان ب ا مناف ع و س رمایۀ خاص خود تعریف میش ود. از دی د بوردیو، میدان « یک جهان اجتماعی واقعی است که مطابق قوانینش، شکل خاصی از سرمایه در آن انباشته میشود و مناسبات ویژه قدرت در آن جریان دارد)» Bourdieu,1999,146 نقل از پرستش ،۱۳85، 7(. موقعیت و جای گاه کنش گران در ه ر میدانی، بر اس اس س رمایۀ آنها تعیین میشود. فضای اجتماعی از نظر بوردیو، یک میدان بزرگ است که کنشگران آن از نظر دو سرمایه مهم اقتصادی و فرهنگی، از یکدیگر متمایز میش وند. آنهایی که س رمایه اقتصادی و سرمایه فرهنگی زی ادی دارن د، در ب الای می دان و آنهایی ک ه س رمایه اقتصادی و س رمایه فرهنگ ی کم ی دارنـد، در پایین می دان و افراد با س رمایه ک م اقتصادی ی ا فرهنگی در میانه ق رار می گیرن د. بنابراین فضای اجتماعی به سه طبقه بالا، متوسط و پایین تقسیم می شود. این تمایز که در فضای اجتماعی وجود دارد، در هر یک از میدانهای زیری ن ای ن فض ا مانن د می دان اقتص اد، می دان هن ر، می دان سیاس ت، می دان ورزش، می دان رس انه ها و … نی ز وج ود دارد.
اما وجود س رمایه در میدان و نقش اساس ی آن، زمینه وجود نزاع و کش مکش دایم ی بی ن کنش گران آن میدان برای کس ب س رمایه اس ت. «کسب سرمایه، موضوع اصلی منازعه در هر میدانی است … کش مکش، خصوصیت دایمی همه میدانهاس ت ک ه در هر میدان ب ه صورت خاص ی بروز مییاب د … مثلاً در می دان تولید فرهنگی، بر س ر تصاح ب ح ق انحصاری تعری ف م واد فرهنگ ی و تولیدکنندگان حقیقی آنهاس ت» )پرس تش ،۱۳85، 8(. لذا در یک میدان، همواره بین کنش گران منازعهای وجود دارد که در دو راس تا صورت میگیرد:
۱.کسب سرمایه ۲. تغییر قواعد حا کم بر میدان. کنشگر تلاش میکند تا به طریقی به کسب سرمایههای حاضر در میدان بپردازد و از سوی دیگ ر ت لاش میکن د تا قواع د و اصولی که بوردی و آنه ا را قواعد بازی مینامد را به نفع خود و در جهت امکان کس بِ س رمایۀ بیشتر تغییر دهد. لیکن حتی ا گر تلاش کنشگران در جهت تغییر قواعد و هنجارها نیز باشد، این تلاش بر اساس قواعد و اصول میدان صورت میگیرد .
«ه ر می دان، منط ق عم ل8 خ اص خـود را دارد» )گرنف ل ،۱۳88،
۱۳0(. تلاش کنش گران برای تغییر مرزهای میدان، منجر به تش کیل قطبهای ی درون آن میش ود و عموماً گروهی وج ود دارند که قصد حفظ سنتها را داشته و در مقابل تغییر مقاومت نشان دهند و قطب دیگر سنتشکن بوده و سعی در تغییر قواعد و مرزهای میدان دارند.
میدانه ای مختل ف موج ود در جامع ه، در ح ال تاثیرگ ذاری متقاب ل ب ر یکدیگ ر خواهن د ب ود و در حقیق ت بی ن آنه ا نی ز نوعی کشمکش وجود دارد. «میدان قدرت را باید میدان اصلی یا غالب در هر جامعه تلقی کرد» )جنکینز ،۱۳85، ۱۳8(. از دید بوردیو، میدان قدرت، مهمترین میدان است که بر همه میدانها اثر میگذارد و به عبارتی نوعی فرامیدان است. «میدان قدرت با میدان دولت و میدان سیاست منطبق نیست، بلکه میدان دولت میدان دیگری است که درون میدان قدرت قرار گرفته و س رمایه دولتی، مهمترین س رمایهآن اس ت» )پرس تش ،۱۳85، 77(. به هر روی هر میدانی، نا گزیر ازدرگیری با میدان قدرت خواهد بود. افزایش ارتباط کنشگران درونیک میدان با میدان قدرت س بب میش ود تا آنها در کسب سرمایهاقتص ادی موفقت ر باش ند گرچ ه ممک ن اس ت در کس ب س رمایهفرهنگی متضرر ش وند. به عنوان مثال در میدان ادبی در بس یاری مواقع بازندگانِ میدان ادبی، برندگان اصلی خواهند بود به عبارتی کسانی که در درون این میدان فرودستند، بدلیل ارتباط با طبقات فرادس ت ق درت، موف ق به ف روش آث ار خ ود میش وند و برعکس . میدانها با نوع س رمایۀ موجود در آنها و نیز اس تقلال نسبی آنها تعریف میشوند و میزان استقلال، پیش شرط روند خلاق و مناسب هر میدان است)Benson, 1999,464(. استقلال هر میدان را میتوان توس ط دو معی ار رتبهبن دی کرد: نخس ت معیار مس تقل۹ و دِیگری وابس ته۱0 )پرس تش ،۱۳85(. م راد از معی ار مس تقل در می دان هنر ،توجه به ارزشهای هنر ناب اس ت. به عبارتی، معیاری که اثر هنری را بر اس اس معیارهای مقبول همان هنر می س نجد. معیار وابسته ،بیش تر به موفقیت در فروش یا کس ب س رمایه اقتصادی نظر دارد در حالی که معیار مستقل، بیشتر متوجه کسب سرمایه نمادین است .
هر چه معیار مستقل قویتر شود، استقلال حوزه بیشتر خواهد شد .
در نهای ت میت وان گفت دو مفهوم منش و می دان در ارتباط با یکدیگر بوده و بر هم اثر میگذارند. آنها بازتاب دو بعد از یک واقعیت اجتماعی واحد بوده و به هیچ روی مستقل نیستند. بوردیو در نظریه عمل بیان میکند که عمل نتیجه رابطه بین منش و میدان اس ت و بدون هر یک از آنها، قابل تعریف و تصور نیس ت. « موجبیتهای اجتماع ی ای ک ه اثر هنری رد و نش ان آنه ا را برخود دارد، دو منش أ دارد: بخش ی از آن از طری ق من شِ تولیدکنن ده اعم ال میش ود و ریش ه در ش رایط اجتماعی تولی د او به عنوان س وژههای اجتماعی )نظی ر خان واده و غی ره( و به عنوان ی ک تولیدکننده دارد و بخش ی نی ز از طری ق الزام ات و محدودیته ای اجتماعی اعمال میش ود ک ه در جایگاه ی که تولیدکننده در یک حوزه تولید خاص کمابیش مس تقل اش غال میکند، حک ش ده اس ت» )بوردیو ،۱۳85، ۱0۲(.
اف راد در حوزههای مختلف جامعه که آن را میدان می نامیم ،بر اساس منش خود به کنشگری می پردازند و در حقیقت با منش خ ود، ب ر کیفیات میدان اثر میگذارن د و در همان حال، میدان بر منش افراد و چگونگی آن اثر میگذارد. منازعه برای کسب سرمایه ،ت لاش ب رای تثبی ت موقعی ت و تداخ ل میدانه ا، از ویژگی های دائمی میدان اس ت. ب ا مجموعه ای از این تعاری ف، بوردیو اجازه ورود و پژوهش ی جامعه شناس انه ب ه حوزه ه ای مختل ف هن ری را فراه م ک رده اس ت۱۱ و بای د بخاطر داش ت «میدان نه ب ه عنوان نظریه ای کلان، بلکه به عنوان ابزاری برای تبدیل مشکلات عملی به عمل عینی و تجربی بکار می آید» )گرنفل ،۱۳88، ۱۴5(.
2- شکل گیری میدان معماری معاصر ایران
در جهت ترس یم تصویری از میدان معماری در این س رزمین ،ض روری اس ت ب ه وا کاوی معم اری ب دان ص ورت ک ه ب ا واژگان جامعهشناس ی همخوان ی و ب ا جهتگی ری آن همگرای ی داش ته باش د؛ بپردازی م. ل ذا بایس ته اس ت ک ه ی ادآور ش ویم، ن گاه ما بهمعماری در این متن، نگاهی بیرونی و از منظر جامعه است. بر ایناساس و برای تقرب به بحث، توجه به موارد زیر ضروری است:
1- مراد ما از معماری در این متن، تمام ابنیۀ موجود در شهرها فار غ از عملکرد و مالکیت آنهاست.
۲- م راد از معم اری معاص ر ایران، مح دودۀ زمان ی پهلوی اول تاکنون )با تا کید بر به سه دهه اخیر یعنی ایران پس از انقلاب 57( است.
3- ح وزه معم اری، حوزه ای گس ترده و متاث ر از عوامل متنوع و فراوان ی اس ت. بررس ی هم ه ای ن عوام ل ) میدانه ا(، خ ارج از ظرفی ت مقال ه و دان ش نگارندگان اس ت، ل ذا این نوش تار، تلاش و نتای ج خ ود را تنه ا به عن وان مقدمه ای برای بررس ی معماری از منظر جامعه شناسی می داند.
ب رای آنکه بتوان از مجموعۀ کنش گران حوزه معماری، کنشها و رواب ط بی ن آنه ا و نی ز س رمایههای م ورد ن زاع و… ب ه تعریف ی از میدان رس ید؛ با رجوع به جامعهشناس ی هن ر درمییابیم که برای صورتبن دی می دان و تش خیص چگونگ ی ش کلگیری آن، بای د ب ه مطالع ۀ ک دام عناصر پرداخته و از چه روش ی اس تفاده ک رد. در صورتبندی میدان در پژوهشهای اجتماعی، سه عمل جدا گانه در نظ ر گرفت ه میش ود: 1. بررس ی رابط ه آن ب ا می دان ق درت ،۲. ترسیم نقشه ساختار عینی میدان و روابط میان آنها در رقابت بر سر سرمایه مختص به هر میدان ،3. تجزیه و تحلیل منشهای عاملان این میدان )جنکینز ،1385و گرنفل ،1388 و Webster, 2011(.
2-1- معماری و میدان قدرت
اثرگذاری میدان قدرت بر همۀ میدانها قطعی بوده و میتوان آن را نیرویی فرادست نسبت به دیگر میدانها محسوب کرد. دولت از یک سو و گروههایی که سرمایۀ اقتصادی را در اختیار دارند، بخشهایی از این میدان هستند. بدیهی است تاثیر این نهادها بر دیگر میادین ،آنچن ان ک ه بوردی و میگوید، همواره وج ود دارد، اما آنچ ه باید مورد بررس ی قرار گی رد، میزان اثرگذاری و نفوذ آنه ا بر میدان مورد مطالعه اس ت. ارادۀ قدرت حا کمه که ممکن اس ت متاثر از جهت گیریهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، … باشد، نقشی تاثیرگذار بر معماری دارد. رون د دخال ت دول ت در معم اری ای ران از آغ از ق رن گذش ته تا کنون تقریباً مستمر بوده است. « این خواست سیاسی رژیم جدید )پهلوی اول( بود که دولت دس ت به س ازندگی در مقیاس ملی زند »
)باور ،1387، 56(. به عبارتی ا گر دولت تصمیمی برای س اخت ابنیۀ مختلف نظیر بانکها و ادارات و … نمیگرفت، معماری ایران نیز به س مت خیزش و تحول نمیرفت. یکی از بهترین دورههای معماری ای ران از دید س یروس باور دهه ۲0 شمس ی اس ت ک ه دولت دخالتی در معماری نداش ته اس ت، در ای ن دوره، دولت که س اختمانهای خدماتی و مورد نیاز خود را س اخته بود، ادامه س اخت و س ازهایش ب ه دلی ل جنگ جهانی در رک ود بود. لذا معماران ای ن فرصت را پیدا کردند که به معماری مس کونی و طراحی خانههای ش خصی موفقی بپردازن د )همان(. س پس در ده ۀ 30، «هنگامی که به دلیل افزایش جمعی ت، نیاز مب رم به خانهه ای فراوان جهت اس کان م ردم پیدا شد، دولت برای ساخت و ساز مسکن برنامهریزی نمود» ) جانیپور ،
77
1379، 197(. در سـال 13۲7ه.ش، سازمان برنامه )سازمان مدیریتو برنامهریـزی فعلـی(، با این نیت تاس یس ش د کـه تصمیمگیری درکلیۀ مراحل، از تعریف پروژه تا اجرا، به عهده کارشناسان وا گذار شدهو از اعمال نفوذ میدان قدرت بر آن کاس ته ش ود، لیکن «در بس یاریاز موارد، کس ی که پروژهها را به تصویب میرس اند، شـخص وزیر و یا مدی رکل ادارات مختلف دولتی به حس اب میآمدن د … و این امر در بسیاری موارد امکان سوءاستفاده را فراهم میساخت» )باور ،1387، 180(. پس از انقلاب و جنگ که کشور وارد بازسازی شد نیز دیدگاههای میدان قدرت در حوزۀ معماری وارد شد. شاید بتوان از برگزاری برخی مسابقات معماری نظیر کتابخانۀ ملی و فرهنگستانهای جمهوری اسلامی در سالهای پایانی دهه 70، به عنوان اثرگذاری مثبت آن یاد کرد و در سالهای اخیر، مواردی نظیر طرح مسکن مهر، نشان از تاثیر منفی آن در این حوزه دارد. در مجموع، این نوشتار نشانهای از نقش مثبت، هدایتگر و مش ـاورهای میدان قدرت برای معماری مشاهده نک رد و البت ه ب ه اعتق اد برخـی )ب اور ،1387 ؛ بان ی ،1389؛حائ ری ،1388(، می دان ق درت، عامل ی تاثیرگ ذار و مداخلهگ ر اس ت ک ه در برخی موارد، قواعد بازی را در این میدان رعایت نکرده و سبب توزیع ناعادلانه سرمایه در آن شده است.
2-2- معماری و ساختار عینی
ب رای بررس ی س اختار معم اری در جامع ه لازم اس ت ال ف. به انجمنه ا، نهاده ا ی ا گروه ه ای صنف ی ب. ب ه دانش گاه ها و ج .نش ریاتی که در این حوزه شـکل گرفته اند، اشاره و اهداف و میزان تاثیرگذاری آنها را بر میدان بررسی کرد.
الف- انجمن ها، نهادها یا گروه های صنفی
در بررس ی انجمنه ا و نهادهـا، س ابقه تش کیل مهندس ین مش اور، برخی انجمن های صنفی، س ازمان نظام مهندسی کشور و … مورد اشاره قرار گرفته، با ذکر برخی اطلاعات آماری، در ادامه نقش و جایگاه آنها در ساختار عینی میدان تحلیل میشود.
با تش کیل س ازمان برنامه در سال 13۲7 ه.ش «قشر جدیدی از گروههـای متش کل مهندس ان فن ی و مهندسـان معم ار به نام مهندسـین مش اور به وجود آمد … اینان که مجری خواس تهها و نیازه ای دولت در س طح مملک ت بودند، عامل بسـیار موثری در کلیه شئون معماری مملکتی به شمار میرفتند» )همان ،179(.
جدول 1 – تعداد مهندسین مشاور کشور .
تشخیص صلاحیت صادره تعداد مهندسین مشاور* سال
78 61 135۲
145 145 136۲
1۲4 1۲4 1367
373 187 137۲
410 ۲90 1390
* ستون اول تعداد مهندسین مشاوری است که عضو جامعه مهندسین مشاور شدهاند و ستون دوم، تعداد کل مهندسین مشاور اعم از عضو یا غیر عضو است.
ماخذ: )نگارندگان و معاونت ارزیابی جامعه مهندسین مشاور ،1375(
در جس تجوی انجمن ها و نهادها، باید به نخس تین انجمنی ا تش کل معم اران ایران ی ب ا عن وان «انجم ن آرش یتکت هایای ران» اش اره ک رد. «در ده م بهم ن م اه ۱۳۲۳، اولین جلس ه انجم ن آرش یتکت های ایران ی دیپلمـه، ب ه هم ت تع دادی از معم اران ایران ی تش کیل ش د … در تاری خ ۱7/۱۱/۱۳۲۳ اساس نامه انجم ن در مجم ع عمومی مطرح ش ده و به تصویب رس ید… ای ن انجم ن، فعالیـت عم ده ای ج ز انتش ار مجل ه آرش یتکت در ش ش شماره نداش ت و به دلیل تحولات دهه ۴0 و ۳0، تقریب اً ب ه فراموش ی رف ت تا آنک ه در س ال ۴5، گروهی از آرش یتکت ها ب رای تشـکیل انجم ن دیگـری ت لاش نمودند و در نهایت از ترکیب این دو انجمن در تاریخ ۲۹/8/۱۳۴8، انجمن آرش یتکت های ای ران ب ا اساس نامه جدید رس ماً به ثبت رس ید … در ادام ه، ای ن انجم ن ب ه اتحادی ه آرش یتکت ها و طراحان محی ط تغییـر ن ام داد. فعالی ت انجم ن پ س از انق لاب متوقف شـد» )نامه معماران ایران ،۴،۱۳85(.
پـس از انق لاب اس لامی، فعالی ت نهاده ای کم رم ق موجـود متوق ف ش د «نهاده ای مدن ی وابس ته بـه حوزه ه ای معم اری و شهرس ازی بع د از انقـلاب، زی رورو ش ده اند، ب ی آنک ه توجهی روش ن را در جامع ه حرفـه ای اتخ اذ کنن د … نهادهـای مدن ی قدیمی ت ر مث ل س ندیکای پیمان کاران س اختمانی و جامع ه مهندسـان مشاور ایران… مهم ترین نهاد و بدنه مهندسی کشور را در بخ ش غیردولت ی تش کیل داده ان د اما همچنان در حاش یه جریان هـای اصل ی س اخت و س از و رش د ش هری ب ه فعالیـت مش غولند» )حائ ری ،۱۳86، ۲۹(. در ده ه70 شمس ی و در آذر ۱۳78، جامعه مهندس ان معمار ای ران )جامعه معماران ایران( ،ب ا حض ور نمایندگان ی از دانش گاه های م ادر، نظ ام مهندس ی ،شـورای عالی شهرس ازی، س ندیکای شـرکت های س اختمانی ،نش ریات معماری، جامعه مهندس ان مش اور ایران و … تشـکیل شـده و رس میت یاف ت. فعالیت ه ای ای ن جامعه ذی ل عناوینی همچ ون فعالیت ه ای فرهنگ ی، انجم ن اجتماع ی، انجم ن صنف ی، انجم ن دانش جویی، ش ورای عالی معم اری و … انجام می ش ود) همان ،5(. جامعه مهندس ان معمار در سال ۱۳8۹ بهدلای ل متع دد از جمل ه ع دم برگ زاری مجم ع و … توس ط خانههنرمن د، منح ل اع لام ش د. در گزارش ی تح ت عن وان «گ زارشاقدام ات انجم ن صنفی جامع ه مهندس ان معمار ای ران» آمده«کاس تی های موجود در نظام مهندس ی کش ور، اعض ای جامعه مهندسان معمار ایران را برآن داشت که نیمه دوم سال ۱۳8۳، انجم ن صنف ی، جه ت پیگی ری حق وق معم اری و معم ار، در چارچ وب س ازمان ای ن جامع ه تش کیل دهن د … پیش نوی س نظام معماری ایران پس از جلس ات فراوان و اصلاحات در تاریخ ۱۴/6/۱۳8۴ به وزیر وقت مسکن و شهرسازی ارسال شده است »
)س ادات نیا ،۱۳86، ۳۹( و ب ه نتیجه مش خصی نرس یده اس ت .س ازمان نظ ام مهندس ی س اختمان کش ور در س ال ۱۳7۴ ب ا ه دف تامی ن مش ارکت ه ر چ ه وس یعتر مهندس ان در انتظام ام ور حرف های خ ود و تحق ق اه داف قان ون نظ ام مهندس ی و کنت رل س اختمان تاس یس ش ده اس ت. برخ ی از اه داف ۱6گانه ای ن س ازمان ک ه در وب گاه آن آم ده عبارتن د از: ۱. برنامهری زی در جه ت تقوی ت و توس عه فرهنگ و ارزش های اس لامی در معماری و شهرس ازی ،۲. برنامه ری زی ب ه منظور رش د و اعتلای حرفه های مهندس ی س اختمان ،۳. ارتق ای دان ش فن ی و کیفی ت کار مهندس ان ،۴. دف اع از حق وق اجتماع ی و حیثی ت حرف ه ای اعض ا از طریق ایجاد پایگاههای علمی، فنی، آموزش و انتش ارات .لیکن «نظام مهندسی … پرعضوترین، رسمی ترین و کم تاثیرترین نه اد نیمهمدن ی چند س ال اخی ر در عرصه معماری و شهرس ازی ب وده اس ت» )حائ ری ،۱۳86، ۲۹(. به نظر میرس د اقدامات این س ازمان بیش از آنکه در جهت رس یدن به اهداف فوق باش د، به سمت دغدغه ها و درگیریهای صنفی میل کرده است .
مجموعه اشارات فوق روشن میکند که هیچ یک از انجمن ها ،نهادها و سازمانهایی که در آغاز در جهت تامین منافع کنشگران حوزۀ معماری ش کل گرفتهاند، موفق نبوده، یا منحل شده، یا به وظای ف م ورد انتظار خود عمل نکرده و ی ا نمیتوانند عمل کنند .به عبارتی کنشگران این میدان نتوانستهاند در یک تشکل و نهاد رس می که لازمۀ حضور و تاثیرگذاری ب ر اجتماع و روابط اجتماعی
جدول 2- تعداد مهندسین معمار عضو و دارای پروانه اشتغال نظام مهندسی استان کرمان .
۱۳۹۲ ۱۳87 ۱۳8۲ ۱۳78 566 ۱۳۴ 8۳ 60 تعداد مهندسین دارای پروانه اشتغال
۱5۲۲ ۳75 ۱55 60 تعداد کل مهندسین عضو نظام مهندسی
جدول3- تعداد مهندس ین معمار دارای پروانه اش تغال نظام مهندس ی اس تان سیستان وبلوچستان.
۱۳۹۲ ۱۳۹۱ ۱۳۹0 ۱۳80 ۴۴ ۲5 ۲0 5 تعداد مهندسین دارای پروانه اشتغال
است، گرد هم آیند .
ب- دانش گاه ها و مرا ک ز آموزش معماری: آم وزش معماری در ش کل نوین خود با تاسیس دانش کده هنرهای زیبا و پذیرش دانشجو در سال ۱۳۱7 ه.ش آغاز می شود. در کنار این دانشکده ،دانش گاه ش هید بهش تی نیز در دهه های بعد به تربیت معماران اق دام کرد. این دو دانش کده، معمارانی تربی ت کردند که بخش عم ده ای از جریان ات تاثیرگ ذار در معم اری ای ران را تش کیل دادن د. پایدارترین تش کل های معماری )دانش گاهی( نیز متعلق ب ه ای ن دو دانش کده هس تند. انجم ن معم اران فار غ التحصیل دانشگاه تهران و شهید بهشتی، هنوز به فعالیت های خود ادامه می دهن د گرچ ه می زان تاثیرگ ذاری آنه ا ب ر روند معم اری محل بح ث ب وده و نی از به مطالعه دارد. در س ال های بعد، در کنار دو دانشگاه فوق، دانشگاه علم و صنعت با پذیرش دانشجو از مرا کز باسـابقه در حوزۀ آموزش معماری است. در دو دهه اخیر، تعدادمرا کز پذیرنده دانش جویان معماری به ش دت افزایش پیدا کردهاست )جدول۴(.
ج -نش ریات و مج لات: «مجل ۀ آرش یتکت، اولی ن مجل ۀ معماری ایران توسـط ایرج مش یری با همکاری مهندس فروغی تاسـیس شد و ش ش ش ماره طی س ال های ۱۳۲5تا ۱۳۲7ه.ش منتشـر ک رد» )جانی پ ور ،۱۳7۹، ۲۳0(. انتش ار مجل ه هن ر و معمـاری ک ه قبل از انقلاب ش روع ش ده ب ود نیز با وق وع انقلاب متوقف شـد. پس از انقلاب، جدا از نش ریات علمی هنرهای زیبا و صفه، مجلۀ آبادی نخسـتین مجلۀ معماری محس وب می شود که از س ال ۱۳70 انتشار آن آغاز ش ده است )وبگاه مجله آبادی( .در ح ال حاضـر، نش ریات مختلفی در این حوزه منتش ر می ش ود ک ه در خص وص ایفـای نقـش اجتماعی آنها ش اید تنه ا بتوان به برگ زاری مس ابقه معم اری )انتخاب آثار برتر سـال( توسـط مجلۀ معمار اشاره کرد )جدول5(.
افزای ش پذی رش دانش جو در رش ته معم اری ک ه میتوان د متاث ر از سیاس ت گذاریهای می دان ق درت باش د، دارای رش د
تعداد مرا کز پذیرنده تعداد پذیرش دانشجو دانشگاه سال
6 ۲8۲ دولتی *۱۳70
۱ 6۳ دانشگاه آزاد 7 ۳۴5 جمع ۳۹ ۱۳۴۹ دولتی ۱۳۹0
۹۹ 5600 دانشگاه آزاد ۴۱ ۲۳65 پیام نور ۴۱ ۲۳80 غیرانتفاعی ۲۲0 ۱۱6۹۴ نفر جمع )سال۹0( جدول 4- تعداد پذیرش دانشجوی معماری در مرا کز آموزش عالی .
*پذیرش دانشجو در این سال در مقطع کارشناسی ارشد بوده است.
نشریات بدون رتبه علمی نشریات دارای رتبه علمی سال
تیراژ تعداد تیراژ* تعداد ؟ ۳ – – ۱۳70
؟ ۳ 5000 )تقریبی( ۳ ۱۳80
50700 ۱0 ۱0۲00 ۱۱ ۱۳۹0
*هردو گروه مجلات انتشار منظمی نداشته و بالتبع تیراژ ثابتی نیز ندارند. عددی که به عنوان تیراژ آمده، تیراژ در هر نوبت است.
ماخذ: )سازمان سنجش کشور و نگارندگان(جدول5- نشریات منتشره در حوزه معماری.

فزایندهای اس ت )جدول۴( در حالی که این رشد با افزایش تعدادمهندسین مشاور )جدول۱(، به هیچ روی هماهنگی ندارد. گرچهدانش جویان نمیتوانن د بلافاصل ه پ س از فراغ ت از تحصی ل ب هتش کیل مهندسـین مش اور اقدام کنند، ام ا ارقام جدول ۱ نش انمیدهن د تع داد مهندس ین مش اور در ی ک دوره ۱8 س اله) ۱۳7۲ تـا ۱۳۹0(، حتـی کمت ر از ۱0 درصد رش د داشتهاس ت )س تون دوم جـدول۱(. مطاب ق اه داف تعریف ش ده برای مهندس ین مش اور ،این نهاد می بایست برای کنش فعال در حوزه معماری، به جذب کنشـگران بپـردازد، همچنی ن بـر اس اس نظری ه می دان، نهاده ا ،س ازمان ها و تش کل های رس می نقش ی تعیین کنن ده در می دان دارند و جایگاه مهندس ین مش اور نیز از این منظر اهمیت می یابد که به عنوان نهادی رسـمی ب ه تاثیرگذاری بپردازد. به بیانی دیگر ،تا کی د ب ر مهندس ین مش اور، نـه صرف اً از منظ ر کیفی ت فعالی ت معم اری آنه ا، بلک ه عمدتاً براسـاس نقش س اختاری آنها صورت میگی رد. در همی ن ح ال توجه به جدول ۲و۳ نیز نش ان می دهد که بخش قابل توجهی از کنشگران حوزه معماری، جذب سازمان نظام مهندسـی ش دهاند که عمده فعالیت آنها در حوزۀ مس کن و ابنیه با اهمیت کم میباشد.
2-3- معماری و کنشگران
معم اران نس ل اول که همگی تحصیلات دانش گاهی داش تندرا میت وان ب ه چه ار گ روه تقس یم ک رد:« ۱. معم اران خارجی ،۲. معم اران ایران ی دانش آموخت ه در غ رب ،۳. فار غ التحصی لان دانش کده هنره ای زیب ا و دانش کده های خ ارج در دهه ه ای ۲0و۳0 شمس ی و ۴. معم اران ایران ی تحصی ل ک رده در ایتالی ا »
)ب اور،۳۱87،60(. از اواخ ر ده ه ۳0 شمس ی، معم اران جوان ت ر پ رورش یافت ه در ای ران، ب ه ب ازار کار وارد ش دند و از س وی دیگ ر افزایش جمعیت، رش د تصاعدی تقاضا را در معماری و به ویژه در حوزه مس کن در پی داشت و معماران کم کم تن به خواسته های مش تریان میدادن د. افزایش روند س اخت و س از در دهه های ۴0 و 50 شمس ی و ورود گس تردۀ بخ ش خصوصی ب دون تخصص به حوزۀ معماری، س بب رش د نوعی از س اخت و ساز ش د که از آن با عن وان «بس از و بف روش» یاد میش ود و «متاس فانه این س بک با همه مش کلات شناخته ش دهای که دارد و به هم ان دلیلی که به وج ود آمده، هن وز هم ادام ه دارد» )میرمیران و اعتص ام ،۱۳88، ۲۲(. چ ه بس ا نفوذ و گس ترش ای ن گونه از معماری در س ال های پ س از انق لاب رو ب ه تصاع د ب وده اس ت. ورود معم اران جدی د ی ا نس ل سـوم معماران نیز نتوانس ته تاثی ر چندانی ب ر روند مذکور داش ته باش د و «در عمل، بدنه اصلی فعالیتهای س اختمانی در کش ور ما در دس ت گروههای غیرتخصصی و فاقد صلاحیت است »
)شافعی ،۱۳86، ۳0(.
3-تحلیل میدان معماری معاصر ایران
بررس ی معم اری معاص ر ای ران در س ه ح وزۀ ف وق نش ان می ده د، نف وذ فراوان می دان قدرت، ع دم تاثیرگ ذاری و حتی وج ود تش کل های صنف ی و اجتماع ی و نیـز انفع ال کنش گران ،س بب ایج اد ابه ام در تعریف میدان معماری شـده اس ت. س ه ویژگ ی اصل ی ب رای می دان عبارتن د از اعم ال نی رو، اس تقلال میـدان و منازعـه )Wacquant, 2006( ک ه ب ه نظ ر می رس د در ح وزۀ معم اری حض وری قطعی ندارن د. «میدان، ی ک موجود زن ده اس ت ک ه همان ا اعم ال نی رو، مهم تری ن نش انه حیات آن اس ت» )پرس تش ،۱۳85، 65(. ح ال آنک ه می دان معم اری ،توانای ی اعم ال نی رو بر دیگ ر میدان ها را نداش ته و ورود میدان ق درت ب ه می دان معم اری و تاثیرگ ذاری آن، فرات ر از تعری ف متص ور از فرامیدان ی بـودن آن اس ت. از س وی دیگ ر «در نظریه بوردی و، میدان … فضای بازی کنش گرانی اس ت ک ه با پذیرش قواع د ب ازی تحت تاثیر نیروی آن عمـل می کنند» )همان ،6۴(، در حالی ک ه ب ه نظ ر می رس د کنش گران می دان ق درت هم واره قواع د ب ازی در می دان معم اری را محت رم نمی ش مارند. ب رای مث ال بی اد بیاوری م که ش یوه ارجاع کار به مهندس ین مش اور از آغ از تقریبـاً ضابط ه خاص ی نداش ته و «از لح اظ ام کان س هیم ش دن متخصصان حرفه معماری در فعالیت های عظیم دولتی ،همچ ون س دی نفوذناپذیر جل وه می کند» )ب اور ،۱۳87، ۱80(.
حضور بخش خصوصی نیز که خواس ته یا ناخواس ته س بب رشدبساز و بفروشی بود، عاملی برای ورود کسانی به میدان معماریش د که به اصول حا کم بر میدان آش نایی نداش تند و همچنینس بب ش د کنش گران درون می دان ک ه ب رای حف ظ قواع د واس تقلال می دان ت لاش می کردن د نی ز تس لیم ش وند. «آنچ ه بهروش نی به نظر می رسد، این است که بسیاری از معماران جوان ک ه در ابت دا کار خ ود را ب ا اندیش ه های پیش رفته و آرمان ه ای روش نفکرانه آغ از کردن د … به اقتضای بازار کار و به دلیل فش ار صاحب ان س رمایه، ب ه کاس تی های معم اری ای ن دوره ت ن در دادند»)هم ان،۱87(، ح ال آنک ه «ه ر می دان، نهادین ه ک ردن نظرگاه ی اس ت در مورد چیزها و خصلت ه ا. خصلت خاص، که ب ه ت ازه واردان همچ ون خری د بلی ط ورودی تحمیل می ش ود ،چی زی نیس ت ج ز نوع ی تفک ر خ اص» )ش ویره ،۱۳85، ۱۴۱(.
در عین حال، لزوم منازعه در داخل میدان، «مس تلزم توافق قبل ی بر س ر ارزش آن چیزی اس ت ک ه به خاط ر آن منازعه میان طرفی ن درگرفت ه» )هم ان(. ب ه عبارت ی، کنش گری ک ه اص ول و قواع د ب ازی را نپذی رد، نمی تواند وارد میدان ش ود تا ب ه منازعه برای کس ب س رمایه بپردازد. عدم تعریف صحیح جایگاه معمار ،کارفرما، بهره بردار و سازنده « به از دست رفتن مناسبات صحیح می ان حرفه من دان، کارفرمای ان و نظ ام مدیری ت ش هری … از دس ت رفتن انسجام صنفی و تداخل فعالیت رشته های مختلف مهندس ی در فعالیت ه ای تخصص ی یکدیگر منجر ش ده اس ت »)ش افعی ،۱۳86، ۳0(؛ ب ه گون ه ای ک ه حت ی «آن ان )مهندس ان معم ار( ع لاوه ب ر تمامی مش کلات ش غلی ناش ی از عدم تنس یق روابط جامعه مهندس ی با اجتماع خارج از حرفه، با مسئله عدم اح راز جای گاه شایس ته در میان رش ته های مهندس ی همکار نیز مواجهند» )همان ،۳۱(.
«من ش، حاص ل تربی ت و فرایند اجتماعی ش دن اس ت که در رفت ار ب ه ص ورت ناخ ودا گاه درآم ده و س پس به ش کل اس تعداد طبیع ی، س لیقه و ذوق نم ود مییابد»)ش ریعتی ،۱۳88، ۱۴(. به بیان ی دیگ ر از دی د بوردی و، اس تعداد ام ری ذاتی نیس ت بلکه در فراین د اجتماعی ش دن بدس ت می آید )جامعه شناس ی معرفت( ،لذا کسب سرمایه فرهنگی متاثر از جایگاه فرد در جامعه و میدانی اس ت ک ه در آن ایف ای نقش می کند. لیکن در ح وزه معماری «هر ک س ب ا هر می زان س رمایه و دانش مجاز اس ت ه ر کاری که دلش م ی خواه د انجام ده د» )حائ ری ،۱۳88، ۱۱8(، چون ای ن افراد قواع د ب ازی در ای ن میدان را ندانس ته و یا بدان عم ل نمی کنند ،نمی توانند جزء این میدان باش ند. باید توجه داشت تفاوت مهم معم اری با دیگر هنرها آن اس ت که محص ول معماری، آن چیزی است که افراد جامعه یا در آن می زیند، یا فعالیتهای روزانه خود را در آن انج ام می دهن د، و یا ب ه عنوان عنصری در ش هر، همواره در براب ر دی دگان آنه ا اس ت. آنچ ه از معم اری به دس ت م ی آید ،همچون یک قطعۀ موس یقی نیست که بتوان آن را گوش فرا نداد و یا نقاشی که به دیدن آن نرفت .
از آنچه تا کنون گفته ش د، میتوان دریافت اطلاق واژۀ میدان برای معماری معاصر ایران با موانعی همراه است چرا که:
نفوذ حوزهقدرت، فراتر ازپیش بینی وانتظارتعریف شده است.- کنشگرانی خارج از میدان در آن دخالت و به کنشگری میپردازند.
قواعد بازی حا کم بر میدان نادیده گرفته می شود.
من ش کنش گران حاض ر در میدان با یکدیگ ر متفاوت بوده و کنشگران با سرمایه های متفاوتی در آن به کنشگری می پردازند.
ب ه عبارت ی می دان معم اری ۱. توانای ی اعم ال نی رو ب ر میدان های دیگر و نیز کنش گران خود را نداش ته ،۲. از اس تقلال نس بیِ لازم ب رای می دان برخ وردار نیس ت و ۳. منازع ه ب رای کس ب س رمایه در آن براس اس قواع د و هنجارهای ب ازی صورت نمی گی رد. بر این اس اس می توان نتیجه گرف ت که صورت بندی و تعری ف میدان معماری معاصر ایران دش وار اس ت. این میدان دچار آش فتگی، عدم شفافیت و اس تقلال بوده و خصایص اصلی و ویژگی هایی را که لازمۀ کارکرد صحیح یک میدان است؛ ندارد .ب ر اس اس آرای بوردی و، می ت وان گف ت که بس یاری از مش کلاتِ پی ش روی معماری معاصر ایران ناش ی از ع دم توانایی آن برای تعری ف و تدقی ق می دانِ معم اری اس ت. لذا ب ه نظر می رس د تا زمان ی ک ه کنش گران می دان معم اری ب ه نق شِ س اخت دهندۀ خ ود در می دان عم ل نکنن د و س اخت های اجتماع ی، ق درت لازم ب رای تاثی ر بر منش کنش گران را نداش ته و تلاش ی دوس ویه از جان ب کنش گران و س اخت ها ب رای نی ل ب ه اس تقلال، تعادل نیروه ای بین میدانی، و مرزبندی ش فاف میدان صورت نگیرد ،می دان معم اری معاص ر ای ران، کارای ی لازم و ت وان مواجه ه ب ا ناهنجاری های موجود را نخواهد داش ت .
4- صورت بندی میدان معماری معاصر ایران
ش اید گزین های ک ه این ک پی ش روی ماس ت، تعریف ی دیگ ر از معم اری، متف اوت ب ا آنچ ه در آغ از ارائ ه ش د؛ باش د. می ت وان معم اری را ب ه دو بخ ش تقس یم ک رد: نخس ت بناهای مس کونی در ه ر مقیاس ی و دیگ ر بناه ای غیرمس کونی اع م از دولت ی ی ا خصوص ی. در حقیق ت، بناچار بخش ی که بیش ترین اخ لال را در می دان معم اری ب ه وج ود م یآورد یعنی ح وزۀ مس کن و معضل بس از و بفروش ی را از معماری کنار گذاش تهایم.۱۲ گرچه نخس تین ایراد به این جداسازی، حذف حوزهای از معماری است که بخش عمده س اخت و ساز را به خود اختصاص داده است. مسکن خود میتوان د ب ه عنوان میدانی مس تقل، ب ه دلیل گس تردگی و نقش تاثیرگ ذار آن ب ر دیگ ر میدانها، موضوع پژوهش ی دیگر باش د. در جه ت اش اره به اهمی ت و نیز گس ترۀ موضوع مس کن می توان به پژوه ش بوردی و۱۳ در قالب ی ک کتاب و در باب میدان مس کن در دهه 80 میلادی در فرانس ه، اش اره کرد اما این نوشتار بنا به وسع خود و بناچار، بررسی میدان مسکن را علیرغم وقوف به اهمیتش ،مدنظر قرار نمیدهد .
با تعریف جدید معماری و میدان آن، میتوان تقسیم بندی های س هگانه زیر را مش اهده کرد: گروهی از کنشگران به دلیل ارتباط با می دان ق درت، انجام طرحهای ی را بر عهده می گیرن د که علاوه بر ج ذب س رمایۀ اقتص ادی، بر س رمایۀ نمادی ن آنها نی ز می افزاید .
ب ه عبارت ی، غال ب پروژه ه ای ب زرگ و مه م ب ه ای ن گروه س پرده

می شود که در قالب مهندسین مشاور فعالیت میکنند. «معماریس اختمان های دولت ی بع د از انقلاب را میتوان همس و با اهدافو اندیش ههای معماران نس ل دوم معماری معاصر ایران دانست .چ را ک ه بخ ش عظیم ی از ای ن س اختمانها توس ط آنهـا و ی ا ب ا داوری آنه ا طراحی و اج را شده اند»)بانی مس عود ،۱۳8۹، ۴57(. در مجموع ش اید بتوان گفت کس ب سرمایۀ فرهنگی، اولویت اول ای ن گ روه نیس ت. در مقابـل میتوان به جمعی اش اره ک رد که به خواستههای کارفرما که در این حوزه تا اندازهای نیز به مد تمایل دارد، توج ه بیش تری دارن د. ای ن گ روه عموم اً موف ق ب ه ج ذب پروژههای بزرگ نمی ش وند و میتوان گفت اولویت اول این گروه ،کس ب س رمایۀ اقتصادی اس ت. گروه س وم، معمارانی هستند که به معماری ناب ایمان دارند. اولویت اول آنها، کسب سرمایه های فرهنگی است گرچه عموماً در حاشیه بوده و نقش چندانی بدانها در اج رای پروژهه ا داده نمیش ود. ل ذا میت وان گف ت «معماران ا گ ر در مهندس ین مش اور باش ند ک ه در خدمت کارفرم ا و اهداف آن میباش ند، برخ ی هم خود را تس لیم خواس ته ب ازار می کنند و نمیتوانند اثری بر معماری ناب داشـته باش ند … تنها معدودی توانس ته اند به طور پرا کنده، عقاید س ازنده و نو معماری را عرضه دارن د … بیش تر ای ن معم اران به خاط ر ناهماهنگی با ب ازار روز و پی دا نک ردن رابط ۀ صحیح با جامع ه و س رمایهگذاران، خ ود را از فعالیت های بازار ساختمان کنار کشیدهاند» )باور ،۱۳87، ۲0۱(.
در ای ن می دان، منازع ه بین گروه ه ا یا قطب ه ا، همواره در جری ان اس ت. گ روه نخس ت در ت لاش اس ت ت ا رواب ط خ ود با می دان ق درت را ادامه داده و ب ر حفظ قواعد موجود پافش اری کن د. گ روه دوم در ن زاع ب ا این گ روه، ب رای نزدیک تر ش دن به می دان ق درت، اهتم ام خـود را ب ر تغیی ر قواع د ب ازی معطوف می کن د. گ روه س وم، با ه ر دو گروه مذک ور، نزاعی دائمی بر س ر حرکت به س مت معماری ناب داش ته و بالتب ع قواعد موجود را بایس تۀ تغییر می داند .
توج ه ب ه دو نکت ه در می دان معم اری



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید

صفحات 7۳ – 8۴7۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۱ بهار ۱۳۹۴

مقدمهای بر صورتبندی میدان معماری معاصر ایران
1089000429378

بر اساس «نظریه میدان» بوردیو
محمد تقی پیربابایی1، محمد سلطان زاده*2
۱ دانشیار، دانشکده معماری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
۲ پژوهشگر دوره دکترای معماری اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز؛ و مربی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: ۱5/6/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲/۲/۹۴(
چکیده
معم اری معاص ر ای ران، ب ه ب اور بس یاری، با معض لات و چالشهای ی روبرو اس ت. تبیی ن دلایل این معض لات، علیرغ م حض ور معم اری در زندگ ی اجتماعی، کمتر از منظر جامعهشناس ی بررس ی ش ده اسـت. نظریۀ «میدان» بوردیو از نظریاتی اس ت که در حوزه جامعهشناس ی هنر مطرح ش ده و امکان تحلی ل حوزه ه ای مختل ف هن ری را مهی ا ک رده اس ت. وا کاوی و ت لاش ب رای صورت بن دی می دان معماری معاصر ایران مطابق با این نظریه، موضوع مطالعه این پژوهش اس ت. این وا کاوی با تش ریح مفاهیمی چون «میدان»، «منش» و… که لازمۀ آش نایی با مبانی این نظریه اس ت؛ و س پس مطالعه معم اری معاص ر ای ران مطاب قِ مبان ی نظریۀ میـدان انجام ش د. نتایج بررس ی، ضمن اذع ان به لزوم بررس ی تاثیر میدان های دیگر بر معماری، بنا به وس ع خود نش ان داد «میدان معماری معاصر ایران »دارای آش فتگی و ع دم ش فافیت بوده و اس تقلال لازم، قدرت اعمـال نیرو و منازعه برای س رمایه های میدان را ندارد. ش اید بتوان گفت بس یاری از معضلات و ناهنجاریهای معماری ایران، ناش ی از عدم توانایی این حوزه در شکلدهی و تعریف شفاف میدانِ خود است. در پایان و بناچار با حذف «میدان مسکن،»س ه قط بِ ناب، وابس ته ب ه میدان قدرت، وابس ته به بخ ش خصوصی در می دان معماری ایران تصویر، و ویژگی های هر یک بیان می شود .
واژه های کلیدی
میدان، معماری معاصر ایران، جامعه شناسی، بوردیو.

.E- mail: msoltan@uk.ac.ir ،0۳۴۳-۳۲۲۱056:نویسنده مسئول: تلفن: 0۹۱۳۱۴۱۹۳0۳، نمابر*

مقدمه

معم اری ب ه عنوان یک ی از ش اخههای هنر، حض وری پررنگ و بلاواس طه در جامع ه دارد. در حقیق ت معماری، تنها هنری اس ت ک ه محص ول آن مس تقیماً در مع رض دید و اس تفادۀ اف راد جامعه اس ت و تم ام اف راد نا گزی ر از برخ ورد با آن هس تند. ای ن خصیصه ،نگاهی جامعهشناختی به معماری را سهلتر و در عین حال ضروری مینماید. معماری معاصر ایران به باور بسیاری از اندیشمندانِ این ح وزه، دچ ار بحران و مواجه با چالشهایی اس ت ک ه البته کمتر از دی د جامعهشناس ی م ورد بررس ی ق رار گرفتهان د. به نظر میرس د ن گاه ب ه معم اری معاص ر ای ران از زاوی ۀ جامعهشناس ی، میتواند دریچههایی از هر دو حوزه را گش وده و راهکارهایی در جهت پاس خ به ناهنجاریها و مشکلات پیش روی معماری بگذارد.
جامعه شناس ی هن ر ب ه عن وان یک ی از ش اخه های عل م جامعه شناس ی، ب ه بررس ی رواب ط بی ن جامع ه و هن ر در وج وه مختل ف خ ود می پ ردازد و البت ه ای ن بررس ی، دارای ظرای ف و محدودیت ه ای وی ژه ای، ناش ی از خصای ص هن ر و ماهی ت علم جامعه شناس ی اس ت. رویک رد و نی ز موضوع ات م ورد علاق ه در ای ن ح وزه، ب ه م رور و ب ا تغیی ر و تعدی ل نگاه ه ر دو ح وزه هنر و جامعه شناس ی، تغییراتی کرده اس ت. پیر بوردیو۱ جامعه ش ناس فرانس وی ب ا ط رح «نظری ۀ می دان»۲، ام کان ورود به ح وزه هنر و تحلی ل و وا کاوی آن را از منظ ر جامعه شناسـی تس هیل ک رد .بر اس اس این نظری ه که از جامعی ت قابل قبولی برخوردار اس ت ،ح وزۀ اجتماع ی ب ه میدان هایی خردت ر نظیر میدان هنر تقس یممی شود که در هر یک از آنها، هنجارها و روابطی حا کم است. او باطرح واژ گانی چون «میدان»، «منش»۳ و «سرمایه»۴، به تعریف و تبیین س اختار «میدان» و ارتباط کنش گران با جامعه پرداخته و روش ن س اخته که هر میدان، دارای چه ویژگی ها و توانایی هایی درون ی و اجتماع ی خواه د بود. اش راف به مبانی فک ری و نظری ای ن نظری ه، ام کان کاربس ت آن در حوزه ه ای مختل ف نظی ر معماری را ممکن می سازد.
4434002800304

معم اری بن ا ب ه ماهی ت خ ود، متاث ر از میدانه ای مختلفی اس ت ک ه بررس ی آنه ا در محدودیت ه ای مقال ه نمی گنج د، ل ذا ای ن پژوه ش تلاش ک رده بر اس اس نظریۀ «می دان» پی ر بوردیو ،مقدمه ای برای صورتبندی «میدان» معماری معاصر ایران ارائه و خصائی ص و چالشه ای احتمال ی پی ش روی می دان را عی ان کند. در جستجوی میدان معماری، ضروری است تا مواردی چون رابطۀ میدان قدرت با میدان معماری و نیز ساختار عینی معماری و کنش گران ای ن حوزه یعن ی معماران مورد بررس ی ق رار گیرند. با بررس ی مجموع ه اطلاع ات و بازخوانی آنها، مش کلات پیش روی برای تعریف میدان معماری به بحث گذاشته می شود و در نهایت ضمن بازتعریف معماری و حذف میدان مسکن )که خود می تواند موضوع پژوهش ی مس تقل باش د(، میدان متصور برای آن ترسیم شده و شناخت و بررسی آن مورد توجه قرار می گیرد .
1- جامعه شناسی هنر پیر بوردیو
علم جامعهشناس ی به بررس ی پدیدههای اجتماع ی پرداخته و ارتب اط بی ن گروهها و تش کلها و رواب ط اجتماعی موضوع ات مورد مطالعۀ آن هس تند. گرچه توجه جامعهشناس ی به حوزۀ هنر دارای ظرایـف و محدودیته ای ویژهای، ناش ی از خصای ص هنر و نیز علم جامعهشناسی است، لیکن عنوان « جامعهشناسی هنر» به عنوان یک رشتۀ نوپا )که البته در آغاز بیشتر یک رویکرد در حوزه هنر و تاریخ هنر و یا فلسفه هنر بود(، سالیانی است که در این حوزه مطرح شده است و بط ور خلاصه «بررس ی و تبیی ن رابطه میان هن ر و جامعه، موضوع جامعهشناسی هنر است» )راودراد ،۲۱،۱۳77(.ناتالی هینیک)۱۳8۴( بیان میکند تحول و تغییر دیدگاهها در جامعهشناسی هنر را میتوان در قالب سه نسل جای داد. نسل اول: توجه کردن به هنر و جامعه ،نسل دوم: هنر در جامعه، نسل سوم: هنر به مثابه جامعه که بر این باورند که مجموع کنشهای متقابل، کنش گران، نهادها و اشیاء به گونهای با هم تحول مییابند تا آنچه را که عموماً هنر مینامند، تحقق یابد ) نظریه میدان بوردیو در زمرۀ چنین دیدگاهی است( .
نظریات جامعهشناس ی در دهههای پایانی قرن گذش ته ،از دوگانگیهای رایج در آن خارج ش ـد و کس انی چون گیدنز5 و بوردی و، راه میانهای را در پیش گرفت ه و جامعه را به صورت چندوجهی دیدند. از دید آنها، علم جامعهشناس ی میبایست توجه همزمانی به کنشگر)عامل( و س اختار داشته باشد و تاثیر متقابل آنها بر یکدیگر را مدنظر قرار دهد. بوردیو از جامعهشناسانی اس ت که نظریات تاثیرگ ذاری در حوزه جامعهشناس ی و جامعهشناس ی هنر ارائه کرده است. «س تون اصلی برنامۀ جامعهشناسی بوردیو، تلاشی است که برای فراتر رفتن از انتخاب اجباری و تش ریفاتی از میان عینگرای ی و ذهنگرایی میکند »)جنکین ز ،۱۳85، ۱0۹(. بوردیو معتقد ب ود از بین تضادهای ساختگی که س بب تقسیم علم جامعهشناس ی به دو دسته شده، تقابل عینگرایی و ذهنگرایی، مخربترین و اساسیترین آنهاست)Bourdieu, 1990(. «بوردیو به نقد تقلیلگرایی مارکسیسم عامیانه و نقد تئوری سنتی هنرِ بازتاب میپردازد که تعلقات فرهنگی و آثار هنری را فقط بازتاب و انعکاسی از پایگاه طبقاتی میخواند »)شریعتی ،۱۳88، ۱۳(. از سوی دیگر، او با رویکردی که معتقد بود در مطالعه هنر باید توجه و تمرکز بر خود اثر بدون نگاه به عوامل بیرونی باشد نیز مخالف بود. «بوردیو این رویکرد را تقلیلگرا و پای در بند سنت نوکانتی و ساختارگرایی میداند … بوردیو معتقد است این رویکرد از شناخت کارکرد اثر عاجز است» )رضایی و طلوعی ،۱۳85، 87(. او با طرح «نظریۀ عمل»6 و «نظریۀ میدان»، واژگان جدیدیچون منش، سرمایه، میدان و تمایز را به حوزۀ جامعهشناسی واردکرد. بدون درک دقیق این مفاهیم، یافتن پاس خی برای پرسش این پژوهش و ورود به جامعهشناسی هنر بوردیو مقدور نخواهد بود لذا ضروری است تا نخست به شرح مفاهیمی که لازمۀ فهم نظریۀ میدان در جامعهشناسی هنر بوردیو است، پرداخته شود.
• «تمایز»7
بوردی و معتق د ب ود جامع ه م درن ب ا س رعت ش گرفش در تغییرات س بب انفکا ک و تنوع در گروه ها و اعضای خود می ش ود که آن را «تمایز» نامید. شریعتی) ۱۳88(، به نقل از نوربرت الیاس میگوی د هرچ ه جامعه با فردگرایی رو به رش د اعضایش متنوعتر و منفک تر می شود، در سلسله مراتب ارزش های آن جامعه، تفاوت ی ک ف رد با دیگ ر افراد اهمی ت بیش تری می یابد. در ای ن جوامع ،متفاوت و متمایز بودن نس بت به دیگران، به یک آرمان ش خصی ب دل میگردد. ب ه عبارتی از آنجا که در جوامع م درن، افراد با بروز پدیدهها، اید هها، گرایش ها، نیازها و خواسته های جدید و متنوعی روب رو هس تند، امکان وقوع تمایز بین آنها نی ز افزایش می یابد. در نگاه ی ب ه جامع ه بومی خ ود نی ز درمی یابی م «تمای ز، مهم ترین مش خصه نوس ازی در ای ران اس ت» )پرس تش ،۱۳88، ۲۴(.
• سرمایه
یک ی از واژگان ی ک ه در ادبی ات جامعهشناس ی بوردی و مط رح میش ود، «س رمایه» اس ت. س رمایه ب ه مجم وع آنچه ف رد در یک ح وزه میتوان د کس ب کن د، اطلاق میش ود. «س رمایه، ه ر منبع موثری در پهنه جامعه اس ت که فرد قادر به در اختیار گرفتن س ود ناش ی از مش ارکت و رقابت در آن باش د» )Wacquant, 2006, 268(. از دید بوردیو، انواع س رمایه عبارتند از «س رمایه اقتصادی، سرمایه اجتماع ی )ان واع گونا گ ون رواب ط ارزش مند ب ا دیگ ران(، س رمایۀ فرهنگی )انواع معرفت مش روع( و سرمایۀ نمادین )پرستیژ و افتخار اجتماعی(»)جنکینز ،۱۳85، ۱۳6(. افراد همواره برای کسب سرمایه ت لاش میکنند اما امکان کس ب این س رمایه فق ط در محدودهای )میدان( که فرد در آن قرار دارد، مقدور است .
• مـنـش

«منش، مفهوم مرکزی تفکر بوردیو است. این مفهوم با بار نظری قاب ل ملاحظ های که دارد، بطور توامان با مفهوم می دان گره خورده اس ت» )ش ویره ،۱۳85، 77(. من ش، ش امل آن دس ته از علای ق و س لایق انس ان میش ود که در عین پایداری، تغییر پذیر است. برای منش تعاریف متفاوتی ارائه ش ده اس ت. هینیک آن را « مجموعهای منسجم از عادتها و نشانگریهای بدنی که فرد را از راه گرتهبرداری ناآ گاهان ه و درونیک ردن ش کل میده د، به گون های که مخصوص ی ک محی ط باش د» ) هینی ک ،۱۳8۴، 76( میداند و معتقداس ت
75
ب دون درک این مفه وم، نمیتوان به برخی کنشه ای فرد پی برد ،مثلاً نمیتوان فهمید چرا فرد تمایلی برای رفتن به کنسرت یا حضور در م وزه ن دارد. در تعریفی دیگر « میت وان آن را ناخ ودآ گاهِ فرهنگی ،قاع ده الزام ی ه ر انتخ اب، اص ل هماهنگکننـده اعم ال و الگ وی ذهن ی و جس می ادرا ک و ارزیابی و کنش نامید» )پرس تش ،۱۳85، 55( و ی ا «من ش بر چگونگی کنش، احس اس، تفکر و ب ودن ما تمرکز دارد» )گرنفل ،۱۳88، ۱07(. منش علاوه بر آنکه متاثر از س اختهای اجتماع است، با بروز خود در کنشِ کنشگران، بر ساختهای اجتماع اثر میگذارد و به تعبیر بوردیو، ساختاری است که هم ساختدهنده اس ت و هم س اختیافته. «منش از آن حیث که به وسیله نیروهای اجتماع ی تولید میش ود و حاصل درونیکردن س اختارهای بیرونی اس ت، س اختیافته تلقی میش ود و از جهت اینک ه در قالب اعمال مختلف، به بازتولید س اختارهای بیرونی میپردازد، س اختدهنده است»)پرس تش ،۱۳85، 55(. من ش میتوان د ش امل رفتاره ای ظاهری انسان نظیر ژستها، حالتها، نحوه لباس پوشیدن و حتی نوع خورا کی او باشد. در حقیقت منش بر اساس ضوابط و منطقی که میدان تولید کرده، به اعمال و رفتار فرد شکل و فرم میدهد. بوردیو با طرح مفهوم منش، قواعد ساختارگرایانهها را رد و منش را جایگزین آن ک رده و س ازوکار جدی دی ب رای قاعدهمن دی در اجتم اع تعری ف میکن د. در حقیق ت «منش، اجتم اع و فرد را به ه م پیوند میدهد … و واس طهای بی ن مجموعهای از دوگانگیهایی اس ت که در نگاه نخست، متضاد یکدیگر تلقی میشوند»)گرنفل ،۱۳88، ۱۱۱و ۱08(.
• میدان
نظری ه میدانه ا، نخسـت در فیزی ک نوی ن مطرح ش د و مورد توج ه بوردیو ق رار گرف ت )Martin, 2003(. در دی دگاه بوردیو، متاثر از فیزی ک نوی ن، عناصر و مفاهیم ثابت و لایتغیر نیس تند بلکه آنها در ارتباط با یکدیگر قابل درک و تعریفند. «در نتیجۀ فرایند تقس یم کار و تفکی ک امـور، جه ان ب از و کلان اجتماع ی، ب ه میدانه ای کوچک و بس ته بس یاری منجمل ه میدان هنری، میدان سیاس ی ،می دان دانش گاهی، می دان دین ی و … تقس یم شـده اس ت. ای ن جهانه ای کوچک یا میدانها، جزئی از جهان اجتماعیاند که به شکل خودمختار عمل میکنند. هر کدام، منافع، مباحث، قوانین و اه داف خ ود را دارن د. ه ر ف ردی در آنِ واح د، عض و میدانهای بس یاری اس ت و در ه ر میدان ی جای گاه متفاوتی دارد» )ش ریعتی ،۱۳88، ۱۲(. شاید در اینجا بتوان بهتر مفهوم تمایز و دلیل تا کیدی که بوردیو بر آن داش ت را درک کرد. «در جوامع سادۀ پیشاصنعتی ،تع داد میدانه ای موث ر نس بتاً مح دود اس ت. هرق در جامع ه به لح اظ فناوری پیچیدهت ر و به لحاظ اجتماعی تمایزیافتهتر باش د ، میدانهای بیشتری وجود خواهد داشت» )جنکینز ،۱۳85، ۱۳7(. بر اس اس دیدگاه بوردیو، جامعۀ مدرن با گس تردگی و وس عت خود به فضاهایی خرد تقس یم میش ود که آنها را میدان نامیده اس ت .
« هرصورتبندی اجتماعی، به واس طه مجموع های از میدانهای گونا گ ون س اخته میش ود کـه ب ه نح و سلس له مراتب ی س ازمان یافتهان د. بدی ن ترتیب، هرمیدان نس بتاً مس تقل اس ت ا گر چه با
میدانهای دیگر، هومولوگ ساختاری دارد» )پرستش ،۱۳85، 7(. س رمایه، منازعه و مرزبندی در همه میدانها مش ترک بوده و حضور دارند. از دید بوردیو، س رمایه )با تعریفِ پیش گفته(، نقش مهم ی در می دان ب ازی میکن د و در حقیق ت می دان ب ا مناف ع و س رمایۀ خاص خود تعریف میش ود. از دی د بوردیو، میدان « یک جهان اجتماعی واقعی است که مطابق قوانینش، شکل خاصی از سرمایه در آن انباشته میشود و مناسبات ویژه قدرت در آن جریان دارد)» Bourdieu,1999,146 نقل از پرستش ،۱۳85، 7(. موقعیت و جای گاه کنش گران در ه ر میدانی، بر اس اس س رمایۀ آنها تعیین میشود. فضای اجتماعی از نظر بوردیو، یک میدان بزرگ است که کنشگران آن از نظر دو سرمایه مهم اقتصادی و فرهنگی، از یکدیگر متمایز میش وند. آنهایی که س رمایه اقتصادی و سرمایه فرهنگی زی ادی دارن د، در ب الای می دان و آنهایی ک ه س رمایه اقتصادی و س رمایه فرهنگ ی کم ی دارنـد، در پایین می دان و افراد با س رمایه ک م اقتصادی ی ا فرهنگی در میانه ق رار می گیرن د. بنابراین فضای اجتماعی به سه طبقه بالا، متوسط و پایین تقسیم می شود. این تمایز که در فضای اجتماعی وجود دارد، در هر یک از میدانهای زیری ن ای ن فض ا مانن د می دان اقتص اد، می دان هن ر، می دان سیاس ت، می دان ورزش، می دان رس انه ها و … نی ز وج ود دارد.
اما وجود س رمایه در میدان و نقش اساس ی آن، زمینه وجود نزاع و کش مکش دایم ی بی ن کنش گران آن میدان برای کس ب س رمایه اس ت. «کسب سرمایه، موضوع اصلی منازعه در هر میدانی است … کش مکش، خصوصیت دایمی همه میدانهاس ت ک ه در هر میدان ب ه صورت خاص ی بروز مییاب د … مثلاً در می دان تولید فرهنگی، بر س ر تصاح ب ح ق انحصاری تعری ف م واد فرهنگ ی و تولیدکنندگان حقیقی آنهاس ت» )پرس تش ،۱۳85، 8(. لذا در یک میدان، همواره بین کنش گران منازعهای وجود دارد که در دو راس تا صورت میگیرد:
۱.کسب سرمایه ۲. تغییر قواعد حا کم بر میدان. کنشگر تلاش میکند تا به طریقی به کسب سرمایههای حاضر در میدان بپردازد و از سوی دیگ ر ت لاش میکن د تا قواع د و اصولی که بوردی و آنه ا را قواعد بازی مینامد را به نفع خود و در جهت امکان کس بِ س رمایۀ بیشتر تغییر دهد. لیکن حتی ا گر تلاش کنشگران در جهت تغییر قواعد و هنجارها نیز باشد، این تلاش بر اساس قواعد و اصول میدان صورت میگیرد .
«ه ر می دان، منط ق عم ل8 خ اص خـود را دارد» )گرنف ل ،۱۳88،
۱۳0(. تلاش کنش گران برای تغییر مرزهای میدان، منجر به تش کیل قطبهای ی درون آن میش ود و عموماً گروهی وج ود دارند که قصد حفظ سنتها را داشته و در مقابل تغییر مقاومت نشان دهند و قطب دیگر سنتشکن بوده و سعی در تغییر قواعد و مرزهای میدان دارند.
میدانه ای مختل ف موج ود در جامع ه، در ح ال تاثیرگ ذاری متقاب ل ب ر یکدیگ ر خواهن د ب ود و در حقیق ت بی ن آنه ا نی ز نوعی کشمکش وجود دارد. «میدان قدرت را باید میدان اصلی یا غالب در هر جامعه تلقی کرد» )جنکینز ،۱۳85، ۱۳8(. از دید بوردیو، میدان قدرت، مهمترین میدان است که بر همه میدانها اثر میگذارد و به عبارتی نوعی فرامیدان است. «میدان قدرت با میدان دولت و میدان سیاست منطبق نیست، بلکه میدان دولت میدان دیگری است که درون میدان قدرت قرار گرفته و س رمایه دولتی، مهمترین س رمایهآن اس ت» )پرس تش ،۱۳85، 77(. به هر روی هر میدانی، نا گزیر ازدرگیری با میدان قدرت خواهد بود. افزایش ارتباط کنشگران درونیک میدان با میدان قدرت س بب میش ود تا آنها در کسب سرمایهاقتص ادی موفقت ر باش ند گرچ ه ممک ن اس ت در کس ب س رمایهفرهنگی متضرر ش وند. به عنوان مثال در میدان ادبی در بس یاری مواقع بازندگانِ میدان ادبی، برندگان اصلی خواهند بود به عبارتی کسانی که در درون این میدان فرودستند، بدلیل ارتباط با طبقات فرادس ت ق درت، موف ق به ف روش آث ار خ ود میش وند و برعکس . میدانها با نوع س رمایۀ موجود در آنها و نیز اس تقلال نسبی آنها تعریف میشوند و میزان استقلال، پیش شرط روند خلاق و مناسب هر میدان است)Benson, 1999,464(. استقلال هر میدان را میتوان توس ط دو معی ار رتبهبن دی کرد: نخس ت معیار مس تقل۹ و دِیگری وابس ته۱0 )پرس تش ،۱۳85(. م راد از معی ار مس تقل در می دان هنر ،توجه به ارزشهای هنر ناب اس ت. به عبارتی، معیاری که اثر هنری را بر اس اس معیارهای مقبول همان هنر می س نجد. معیار وابسته ،بیش تر به موفقیت در فروش یا کس ب س رمایه اقتصادی نظر دارد در حالی که معیار مستقل، بیشتر متوجه کسب سرمایه نمادین است .
هر چه معیار مستقل قویتر شود، استقلال حوزه بیشتر خواهد شد .
در نهای ت میت وان گفت دو مفهوم منش و می دان در ارتباط با یکدیگر بوده و بر هم اثر میگذارند. آنها بازتاب دو بعد از یک واقعیت اجتماعی واحد بوده و به هیچ روی مستقل نیستند. بوردیو در نظریه عمل بیان میکند که عمل نتیجه رابطه بین منش و میدان اس ت و بدون هر یک از آنها، قابل تعریف و تصور نیس ت. « موجبیتهای اجتماع ی ای ک ه اثر هنری رد و نش ان آنه ا را برخود دارد، دو منش أ دارد: بخش ی از آن از طری ق من شِ تولیدکنن ده اعم ال میش ود و ریش ه در ش رایط اجتماعی تولی د او به عنوان س وژههای اجتماعی )نظی ر خان واده و غی ره( و به عنوان ی ک تولیدکننده دارد و بخش ی نی ز از طری ق الزام ات و محدودیته ای اجتماعی اعمال میش ود ک ه در جایگاه ی که تولیدکننده در یک حوزه تولید خاص کمابیش مس تقل اش غال میکند، حک ش ده اس ت» )بوردیو ،۱۳85، ۱0۲(.
اف راد در حوزههای مختلف جامعه که آن را میدان می نامیم ،بر اساس منش خود به کنشگری می پردازند و در حقیقت با منش خ ود، ب ر کیفیات میدان اثر میگذارن د و در همان حال، میدان بر منش افراد و چگونگی آن اثر میگذارد. منازعه برای کسب سرمایه ،ت لاش ب رای تثبی ت موقعی ت و تداخ ل میدانه ا، از ویژگی های دائمی میدان اس ت. ب ا مجموعه ای از این تعاری ف، بوردیو اجازه ورود و پژوهش ی جامعه شناس انه ب ه حوزه ه ای مختل ف هن ری را فراه م ک رده اس ت۱۱ و بای د بخاطر داش ت «میدان نه ب ه عنوان نظریه ای کلان، بلکه به عنوان ابزاری برای تبدیل مشکلات عملی به عمل عینی و تجربی بکار می آید» )گرنفل ،۱۳88، ۱۴5(.
2- شکل گیری میدان معماری معاصر ایران
در جهت ترس یم تصویری از میدان معماری در این س رزمین ،ض روری اس ت ب ه وا کاوی معم اری ب دان ص ورت ک ه ب ا واژگان جامعهشناس ی همخوان ی و ب ا جهتگی ری آن همگرای ی داش ته باش د؛ بپردازی م. ل ذا بایس ته اس ت ک ه ی ادآور ش ویم، ن گاه ما بهمعماری در این متن، نگاهی بیرونی و از منظر جامعه است. بر ایناساس و برای تقرب به بحث، توجه به موارد زیر ضروری است:
1- مراد ما از معماری در این متن، تمام ابنیۀ موجود در شهرها فار غ از عملکرد و مالکیت آنهاست.
۲- م راد از معم اری معاص ر ایران، مح دودۀ زمان ی پهلوی اول تاکنون )با تا کید بر به سه دهه اخیر یعنی ایران پس از انقلاب 57( است.
3- ح وزه معم اری، حوزه ای گس ترده و متاث ر از عوامل متنوع و فراوان ی اس ت. بررس ی هم ه ای ن عوام ل ) میدانه ا(، خ ارج از ظرفی ت مقال ه و دان ش نگارندگان اس ت، ل ذا این نوش تار، تلاش و نتای ج خ ود را تنه ا به عن وان مقدمه ای برای بررس ی معماری از منظر جامعه شناسی می داند.
ب رای آنکه بتوان از مجموعۀ کنش گران حوزه معماری، کنشها و رواب ط بی ن آنه ا و نی ز س رمایههای م ورد ن زاع و… ب ه تعریف ی از میدان رس ید؛ با رجوع به جامعهشناس ی هن ر درمییابیم که برای صورتبن دی می دان و تش خیص چگونگ ی ش کلگیری آن، بای د ب ه مطالع ۀ ک دام عناصر پرداخته و از چه روش ی اس تفاده ک رد. در صورتبندی میدان در پژوهشهای اجتماعی، سه عمل جدا گانه در نظ ر گرفت ه میش ود: 1. بررس ی رابط ه آن ب ا می دان ق درت ،۲. ترسیم نقشه ساختار عینی میدان و روابط میان آنها در رقابت بر سر سرمایه مختص به هر میدان ،3. تجزیه و تحلیل منشهای عاملان این میدان )جنکینز ،1385و گرنفل ،1388 و Webster, 2011(.
2-1- معماری و میدان قدرت
اثرگذاری میدان قدرت بر همۀ میدانها قطعی بوده و میتوان آن را نیرویی فرادست نسبت به دیگر میدانها محسوب کرد. دولت از یک سو و گروههایی که سرمایۀ اقتصادی را در اختیار دارند، بخشهایی از این میدان هستند. بدیهی است تاثیر این نهادها بر دیگر میادین ،آنچن ان ک ه بوردی و میگوید، همواره وج ود دارد، اما آنچ ه باید مورد بررس ی قرار گی رد، میزان اثرگذاری و نفوذ آنه ا بر میدان مورد مطالعه اس ت. ارادۀ قدرت حا کمه که ممکن اس ت متاثر از جهت گیریهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، … باشد، نقشی تاثیرگذار بر معماری دارد. رون د دخال ت دول ت در معم اری ای ران از آغ از ق رن گذش ته تا کنون تقریباً مستمر بوده است. « این خواست سیاسی رژیم جدید )پهلوی اول( بود که دولت دس ت به س ازندگی در مقیاس ملی زند »
)باور ،1387، 56(. به عبارتی ا گر دولت تصمیمی برای س اخت ابنیۀ مختلف نظیر بانکها و ادارات و … نمیگرفت، معماری ایران نیز به س مت خیزش و تحول نمیرفت. یکی از بهترین دورههای معماری ای ران از دید س یروس باور دهه ۲0 شمس ی اس ت ک ه دولت دخالتی در معماری نداش ته اس ت، در ای ن دوره، دولت که س اختمانهای خدماتی و مورد نیاز خود را س اخته بود، ادامه س اخت و س ازهایش ب ه دلی ل جنگ جهانی در رک ود بود. لذا معماران ای ن فرصت را پیدا کردند که به معماری مس کونی و طراحی خانههای ش خصی موفقی بپردازن د )همان(. س پس در ده ۀ 30، «هنگامی که به دلیل افزایش جمعی ت، نیاز مب رم به خانهه ای فراوان جهت اس کان م ردم پیدا شد، دولت برای ساخت و ساز مسکن برنامهریزی نمود» ) جانیپور ،
77
1379، 197(. در سـال 13۲7ه.ش، سازمان برنامه )سازمان مدیریتو برنامهریـزی فعلـی(، با این نیت تاس یس ش د کـه تصمیمگیری درکلیۀ مراحل، از تعریف پروژه تا اجرا، به عهده کارشناسان وا گذار شدهو از اعمال نفوذ میدان قدرت بر آن کاس ته ش ود، لیکن «در بس یاریاز موارد، کس ی که پروژهها را به تصویب میرس اند، شـخص وزیر و یا مدی رکل ادارات مختلف دولتی به حس اب میآمدن د … و این امر در بسیاری موارد امکان سوءاستفاده را فراهم میساخت» )باور ،1387، 180(. پس از انقلاب و جنگ که کشور وارد بازسازی شد نیز دیدگاههای میدان قدرت در حوزۀ معماری وارد شد. شاید بتوان از برگزاری برخی مسابقات معماری نظیر کتابخانۀ ملی و فرهنگستانهای جمهوری اسلامی در سالهای پایانی دهه 70، به عنوان اثرگذاری مثبت آن یاد کرد و در سالهای اخیر، مواردی نظیر طرح مسکن مهر، نشان از تاثیر منفی آن در این حوزه دارد. در مجموع، این نوشتار نشانهای از نقش مثبت، هدایتگر و مش ـاورهای میدان قدرت برای معماری مشاهده نک رد و البت ه ب ه اعتق اد برخـی )ب اور ،1387 ؛ بان ی ،1389؛حائ ری ،1388(، می دان ق درت، عامل ی تاثیرگ ذار و مداخلهگ ر اس ت ک ه در برخی موارد، قواعد بازی را در این میدان رعایت نکرده و سبب توزیع ناعادلانه سرمایه در آن شده است.
2-2- معماری و ساختار عینی
ب رای بررس ی س اختار معم اری در جامع ه لازم اس ت ال ف. به انجمنه ا، نهاده ا ی ا گروه ه ای صنف ی ب. ب ه دانش گاه ها و ج .نش ریاتی که در این حوزه شـکل گرفته اند، اشاره و اهداف و میزان تاثیرگذاری آنها را بر میدان بررسی کرد.
الف- انجمن ها، نهادها یا گروه های صنفی
در بررس ی انجمنه ا و نهادهـا، س ابقه تش کیل مهندس ین مش اور، برخی انجمن های صنفی، س ازمان نظام مهندسی کشور و … مورد اشاره قرار گرفته، با ذکر برخی اطلاعات آماری، در ادامه نقش و جایگاه آنها در ساختار عینی میدان تحلیل میشود.
با تش کیل س ازمان برنامه در سال 13۲7 ه.ش «قشر جدیدی از گروههـای متش کل مهندس ان فن ی و مهندسـان معم ار به نام مهندسـین مش اور به وجود آمد … اینان که مجری خواس تهها و نیازه ای دولت در س طح مملک ت بودند، عامل بسـیار موثری در کلیه شئون معماری مملکتی به شمار میرفتند» )همان ،179(.
جدول 1 – تعداد مهندسین مشاور کشور .
تشخیص صلاحیت صادره تعداد مهندسین مشاور* سال
78 61 135۲
145 145 136۲
1۲4 1۲4 1367
373 187 137۲
410 ۲90 1390
* ستون اول تعداد مهندسین مشاوری است که عضو جامعه مهندسین مشاور شدهاند و ستون دوم، تعداد کل مهندسین مشاور اعم از عضو یا غیر عضو است.
ماخذ: )نگارندگان و معاونت ارزیابی جامعه مهندسین مشاور ،1375(
در جس تجوی انجمن ها و نهادها، باید به نخس تین انجمنی ا تش کل معم اران ایران ی ب ا عن وان «انجم ن آرش یتکت هایای ران» اش اره ک رد. «در ده م بهم ن م اه ۱۳۲۳، اولین جلس ه انجم ن آرش یتکت های ایران ی دیپلمـه، ب ه هم ت تع دادی از معم اران ایران ی تش کیل ش د … در تاری خ ۱7/۱۱/۱۳۲۳ اساس نامه انجم ن در مجم ع عمومی مطرح ش ده و به تصویب رس ید… ای ن انجم ن، فعالیـت عم ده ای ج ز انتش ار مجل ه آرش یتکت در ش ش شماره نداش ت و به دلیل تحولات دهه ۴0 و ۳0، تقریب اً ب ه فراموش ی رف ت تا آنک ه در س ال ۴5، گروهی از آرش یتکت ها ب رای تشـکیل انجم ن دیگـری ت لاش نمودند و در نهایت از ترکیب این دو انجمن در تاریخ ۲۹/8/۱۳۴8، انجمن آرش یتکت های ای ران ب ا اساس نامه جدید رس ماً به ثبت رس ید … در ادام ه، ای ن انجم ن ب ه اتحادی ه آرش یتکت ها و طراحان محی ط تغییـر ن ام داد. فعالی ت انجم ن پ س از انق لاب متوقف شـد» )نامه معماران ایران ،۴،۱۳85(.
پـس از انق لاب اس لامی، فعالی ت نهاده ای کم رم ق موجـود متوق ف ش د «نهاده ای مدن ی وابس ته بـه حوزه ه ای معم اری و شهرس ازی بع د از انقـلاب، زی رورو ش ده اند، ب ی آنک ه توجهی روش ن را در جامع ه حرفـه ای اتخ اذ کنن د … نهادهـای مدن ی قدیمی ت ر مث ل س ندیکای پیمان کاران س اختمانی و جامع ه مهندسـان مشاور ایران… مهم ترین نهاد و بدنه مهندسی کشور را در بخ ش غیردولت ی تش کیل داده ان د اما همچنان در حاش یه جریان هـای اصل ی س اخت و س از و رش د ش هری ب ه فعالیـت مش غولند» )حائ ری ،۱۳86، ۲۹(. در ده ه70 شمس ی و در آذر ۱۳78، جامعه مهندس ان معمار ای ران )جامعه معماران ایران( ،ب ا حض ور نمایندگان ی از دانش گاه های م ادر، نظ ام مهندس ی ،شـورای عالی شهرس ازی، س ندیکای شـرکت های س اختمانی ،نش ریات معماری، جامعه مهندس ان مش اور ایران و … تشـکیل شـده و رس میت یاف ت. فعالیت ه ای ای ن جامعه ذی ل عناوینی همچ ون فعالیت ه ای فرهنگ ی، انجم ن اجتماع ی، انجم ن صنف ی، انجم ن دانش جویی، ش ورای عالی معم اری و … انجام می ش ود) همان ،5(. جامعه مهندس ان معمار در سال ۱۳8۹ بهدلای ل متع دد از جمل ه ع دم برگ زاری مجم ع و … توس ط خانههنرمن د، منح ل اع لام ش د. در گزارش ی تح ت عن وان «گ زارشاقدام ات انجم ن صنفی جامع ه مهندس ان معمار ای ران» آمده«کاس تی های موجود در نظام مهندس ی کش ور، اعض ای جامعه مهندسان معمار ایران را برآن داشت که نیمه دوم سال ۱۳8۳، انجم ن صنف ی، جه ت پیگی ری حق وق معم اری و معم ار، در چارچ وب س ازمان ای ن جامع ه تش کیل دهن د … پیش نوی س نظام معماری ایران پس از جلس ات فراوان و اصلاحات در تاریخ ۱۴/6/۱۳8۴ به وزیر وقت مسکن و شهرسازی ارسال شده است »
)س ادات نیا ،۱۳86، ۳۹( و ب ه نتیجه مش خصی نرس یده اس ت .س ازمان نظ ام مهندس ی س اختمان کش ور در س ال ۱۳7۴ ب ا ه دف تامی ن مش ارکت ه ر چ ه وس یعتر مهندس ان در انتظام ام ور حرف های خ ود و تحق ق اه داف قان ون نظ ام مهندس ی و کنت رل س اختمان تاس یس ش ده اس ت. برخ ی از اه داف ۱6گانه ای ن س ازمان ک ه در وب گاه آن آم ده عبارتن د از: ۱. برنامهری زی در جه ت تقوی ت و توس عه فرهنگ و ارزش های اس لامی در معماری و شهرس ازی ،۲. برنامه ری زی ب ه منظور رش د و اعتلای حرفه های مهندس ی س اختمان ،۳. ارتق ای دان ش فن ی و کیفی ت کار مهندس ان ،۴. دف اع از حق وق اجتماع ی و حیثی ت حرف ه ای اعض ا از طریق ایجاد پایگاههای علمی، فنی، آموزش و انتش ارات .لیکن «نظام مهندسی … پرعضوترین، رسمی ترین و کم تاثیرترین نه اد نیمهمدن ی چند س ال اخی ر در عرصه معماری و شهرس ازی ب وده اس ت» )حائ ری ،۱۳86، ۲۹(. به نظر میرس د اقدامات این س ازمان بیش از آنکه در جهت رس یدن به اهداف فوق باش د، به سمت دغدغه ها و درگیریهای صنفی میل کرده است .
مجموعه اشارات فوق روشن میکند که هیچ یک از انجمن ها ،نهادها و سازمانهایی که در آغاز در جهت تامین منافع کنشگران حوزۀ معماری ش کل گرفتهاند، موفق نبوده، یا منحل شده، یا به وظای ف م ورد انتظار خود عمل نکرده و ی ا نمیتوانند عمل کنند .به عبارتی کنشگران این میدان نتوانستهاند در یک تشکل و نهاد رس می که لازمۀ حضور و تاثیرگذاری ب ر اجتماع و روابط اجتماعی
جدول 2- تعداد مهندسین معمار عضو و دارای پروانه اشتغال نظام مهندسی استان کرمان .
۱۳۹۲ ۱۳87 ۱۳8۲ ۱۳78 566 ۱۳۴ 8۳ 60 تعداد مهندسین دارای پروانه اشتغال
۱5۲۲ ۳75 ۱55 60 تعداد کل مهندسین عضو نظام مهندسی
جدول3- تعداد مهندس ین معمار دارای پروانه اش تغال نظام مهندس ی اس تان سیستان وبلوچستان.
۱۳۹۲ ۱۳۹۱ ۱۳۹0 ۱۳80 ۴۴ ۲5 ۲0 5 تعداد مهندسین دارای پروانه اشتغال
است، گرد هم آیند .
ب- دانش گاه ها و مرا ک ز آموزش معماری: آم وزش معماری در ش کل نوین خود با تاسیس دانش کده هنرهای زیبا و پذیرش دانشجو در سال ۱۳۱7 ه.ش آغاز می شود. در کنار این دانشکده ،دانش گاه ش هید بهش تی نیز در دهه های بعد به تربیت معماران اق دام کرد. این دو دانش کده، معمارانی تربی ت کردند که بخش عم ده ای از جریان ات تاثیرگ ذار در معم اری ای ران را تش کیل دادن د. پایدارترین تش کل های معماری )دانش گاهی( نیز متعلق ب ه ای ن دو دانش کده هس تند. انجم ن معم اران فار غ التحصیل دانشگاه تهران و شهید بهشتی، هنوز به فعالیت های خود ادامه می دهن د گرچ ه می زان تاثیرگ ذاری آنه ا ب ر روند معم اری محل بح ث ب وده و نی از به مطالعه دارد. در س ال های بعد، در کنار دو دانشگاه فوق، دانشگاه علم و صنعت با پذیرش دانشجو از مرا کز باسـابقه در حوزۀ آموزش معماری است. در دو دهه اخیر، تعدادمرا کز پذیرنده دانش جویان معماری به ش دت افزایش پیدا کردهاست )جدول۴(.
ج -نش ریات و مج لات: «مجل ۀ آرش یتکت، اولی ن مجل ۀ معماری ایران توسـط ایرج مش یری با همکاری مهندس فروغی تاسـیس شد و ش ش ش ماره طی س ال های ۱۳۲5تا ۱۳۲7ه.ش منتشـر ک رد» )جانی پ ور ،۱۳7۹، ۲۳0(. انتش ار مجل ه هن ر و معمـاری ک ه قبل از انقلاب ش روع ش ده ب ود نیز با وق وع انقلاب متوقف شـد. پس از انقلاب، جدا از نش ریات علمی هنرهای زیبا و صفه، مجلۀ آبادی نخسـتین مجلۀ معماری محس وب می شود که از س ال ۱۳70 انتشار آن آغاز ش ده است )وبگاه مجله آبادی( .در ح ال حاضـر، نش ریات مختلفی در این حوزه منتش ر می ش ود ک ه در خص وص ایفـای نقـش اجتماعی آنها ش اید تنه ا بتوان به برگ زاری مس ابقه معم اری )انتخاب آثار برتر سـال( توسـط مجلۀ معمار اشاره کرد )جدول5(.
افزای ش پذی رش دانش جو در رش ته معم اری ک ه میتوان د متاث ر از سیاس ت گذاریهای می دان ق درت باش د، دارای رش د
تعداد مرا کز پذیرنده تعداد پذیرش دانشجو دانشگاه سال
6 ۲8۲ دولتی *۱۳70
۱ 6۳ دانشگاه آزاد 7 ۳۴5 جمع ۳۹ ۱۳۴۹ دولتی ۱۳۹0
۹۹ 5600 دانشگاه آزاد ۴۱ ۲۳65 پیام نور ۴۱ ۲۳80 غیرانتفاعی ۲۲0 ۱۱6۹۴ نفر جمع )سال۹0( جدول 4- تعداد پذیرش دانشجوی معماری در مرا کز آموزش عالی .
*پذیرش دانشجو در این سال در مقطع کارشناسی ارشد بوده است.
نشریات بدون رتبه علمی نشریات دارای رتبه علمی سال
تیراژ تعداد تیراژ* تعداد ؟ ۳ – – ۱۳70
؟ ۳ 5000 )تقریبی( ۳ ۱۳80
50700 ۱0 ۱0۲00 ۱۱ ۱۳۹0
*هردو گروه مجلات انتشار منظمی نداشته و بالتبع تیراژ ثابتی نیز ندارند. عددی که به عنوان تیراژ آمده، تیراژ در هر نوبت است.
ماخذ: )سازمان سنجش کشور و نگارندگان(جدول5- نشریات منتشره در حوزه معماری.

فزایندهای اس ت )جدول۴( در حالی که این رشد با افزایش تعدادمهندسین مشاور )جدول۱(، به هیچ روی هماهنگی ندارد. گرچهدانش جویان نمیتوانن د بلافاصل ه پ س از فراغ ت از تحصی ل ب هتش کیل مهندسـین مش اور اقدام کنند، ام ا ارقام جدول ۱ نش انمیدهن د تع داد مهندس ین مش اور در ی ک دوره ۱8 س اله) ۱۳7۲ تـا ۱۳۹0(، حتـی کمت ر از ۱0 درصد رش د داشتهاس ت )س تون دوم جـدول۱(. مطاب ق اه داف تعریف ش ده برای مهندس ین مش اور ،این نهاد می بایست برای کنش فعال در حوزه معماری، به جذب کنشـگران بپـردازد، همچنی ن بـر اس اس نظری ه می دان، نهاده ا ،س ازمان ها و تش کل های رس می نقش ی تعیین کنن ده در می دان دارند و جایگاه مهندس ین مش اور نیز از این منظر اهمیت می یابد که به عنوان نهادی رسـمی ب ه تاثیرگذاری بپردازد. به بیانی دیگر ،تا کی د ب ر مهندس ین مش اور، نـه صرف اً از منظ ر کیفی ت فعالی ت معم اری آنه ا، بلک ه عمدتاً براسـاس نقش س اختاری آنها صورت میگی رد. در همی ن ح ال توجه به جدول ۲و۳ نیز نش ان می دهد که بخش قابل توجهی از کنشگران حوزه معماری، جذب سازمان نظام مهندسـی ش دهاند که عمده فعالیت آنها در حوزۀ مس کن و ابنیه با اهمیت کم میباشد.
2-3- معماری و کنشگران
معم اران نس ل اول که همگی تحصیلات دانش گاهی داش تندرا میت وان ب ه چه ار گ روه تقس یم ک رد:« ۱. معم اران خارجی ،۲. معم اران ایران ی دانش آموخت ه در غ رب ،۳. فار غ التحصی لان دانش کده هنره ای زیب ا و دانش کده های خ ارج در دهه ه ای ۲0و۳0 شمس ی و ۴. معم اران ایران ی تحصی ل ک رده در ایتالی ا »
)ب اور،۳۱87،60(. از اواخ ر ده ه ۳0 شمس ی، معم اران جوان ت ر پ رورش یافت ه در ای ران، ب ه ب ازار کار وارد ش دند و از س وی دیگ ر افزایش جمعیت، رش د تصاعدی تقاضا را در معماری و به ویژه در حوزه مس کن در پی داشت و معماران کم کم تن به خواسته های مش تریان میدادن د. افزایش روند س اخت و س از در دهه های ۴0 و 50 شمس ی و ورود گس تردۀ بخ ش خصوصی ب دون تخصص به حوزۀ معماری، س بب رش د نوعی از س اخت و ساز ش د که از آن با عن وان «بس از و بف روش» یاد میش ود و «متاس فانه این س بک با همه مش کلات شناخته ش دهای که دارد و به هم ان دلیلی که به وج ود آمده، هن وز هم ادام ه دارد» )میرمیران و اعتص ام ،۱۳88، ۲۲(. چ ه بس ا نفوذ و گس ترش ای ن گونه از معماری در س ال های پ س از انق لاب رو ب ه تصاع د ب وده اس ت. ورود معم اران جدی د ی ا نس ل سـوم معماران نیز نتوانس ته تاثی ر چندانی ب ر روند مذکور داش ته باش د و «در عمل، بدنه اصلی فعالیتهای س اختمانی در کش ور ما در دس ت گروههای غیرتخصصی و فاقد صلاحیت است »
)شافعی ،۱۳86، ۳0(.
3-تحلیل میدان معماری معاصر ایران
بررس ی معم اری معاص ر ای ران در س ه ح وزۀ ف وق نش ان می ده د، نف وذ فراوان می دان قدرت، ع دم تاثیرگ ذاری و حتی وج ود تش کل های صنف ی و اجتماع ی و نیـز انفع ال کنش گران ،س بب ایج اد ابه ام در تعریف میدان معماری شـده اس ت. س ه ویژگ ی اصل ی ب رای می دان عبارتن د از اعم ال نی رو، اس تقلال میـدان و منازعـه )Wacquant, 2006( ک ه ب ه نظ ر می رس د در ح وزۀ معم اری حض وری قطعی ندارن د. «میدان، ی ک موجود زن ده اس ت ک ه همان ا اعم ال نی رو، مهم تری ن نش انه حیات آن اس ت» )پرس تش ،۱۳85، 65(. ح ال آنک ه می دان معم اری ،توانای ی اعم ال نی رو بر دیگ ر میدان ها را نداش ته و ورود میدان ق درت ب ه می دان معم اری و تاثیرگ ذاری آن، فرات ر از تعری ف متص ور از فرامیدان ی بـودن آن اس ت. از س وی دیگ ر «در نظریه بوردی و، میدان … فضای بازی کنش گرانی اس ت ک ه با پذیرش قواع د ب ازی تحت تاثیر نیروی آن عمـل می کنند» )همان ،6۴(، در حالی ک ه ب ه نظ ر می رس د کنش گران می دان ق درت هم واره قواع د ب ازی در می دان معم اری را محت رم نمی ش مارند. ب رای مث ال بی اد بیاوری م که ش یوه ارجاع کار به مهندس ین مش اور از آغ از تقریبـاً ضابط ه خاص ی نداش ته و «از لح اظ ام کان س هیم ش دن متخصصان حرفه معماری در فعالیت های عظیم دولتی ،همچ ون س دی نفوذناپذیر جل وه می کند» )ب اور ،۱۳87، ۱80(.
حضور بخش خصوصی نیز که خواس ته یا ناخواس ته س بب رشدبساز و بفروشی بود، عاملی برای ورود کسانی به میدان معماریش د که به اصول حا کم بر میدان آش نایی نداش تند و همچنینس بب ش د کنش گران درون می دان ک ه ب رای حف ظ قواع د واس تقلال می دان ت لاش می کردن د نی ز تس لیم ش وند. «آنچ ه بهروش نی به نظر می رسد، این است که بسیاری از معماران جوان ک ه در ابت دا کار خ ود را ب ا اندیش ه های پیش رفته و آرمان ه ای روش نفکرانه آغ از کردن د … به اقتضای بازار کار و به دلیل فش ار صاحب ان س رمایه، ب ه کاس تی های معم اری ای ن دوره ت ن در دادند»)هم ان،۱87(، ح ال آنک ه «ه ر می دان، نهادین ه ک ردن نظرگاه ی اس ت در مورد چیزها و خصلت ه ا. خصلت خاص، که ب ه ت ازه واردان همچ ون خری د بلی ط ورودی تحمیل می ش ود ،چی زی نیس ت ج ز نوع ی تفک ر خ اص» )ش ویره ،۱۳85، ۱۴۱(.
در عین حال، لزوم منازعه در داخل میدان، «مس تلزم توافق قبل ی بر س ر ارزش آن چیزی اس ت ک ه به خاط ر آن منازعه میان طرفی ن درگرفت ه» )هم ان(. ب ه عبارت ی، کنش گری ک ه اص ول و قواع د ب ازی را نپذی رد، نمی تواند وارد میدان ش ود تا ب ه منازعه برای کس ب س رمایه بپردازد. عدم تعریف صحیح جایگاه معمار ،کارفرما، بهره بردار و سازنده « به از دست رفتن مناسبات صحیح می ان حرفه من دان، کارفرمای ان و نظ ام مدیری ت ش هری … از دس ت رفتن انسجام صنفی و تداخل فعالیت رشته های مختلف مهندس ی در فعالیت ه ای تخصص ی یکدیگر منجر ش ده اس ت »)ش افعی ،۱۳86، ۳0(؛ ب ه گون ه ای ک ه حت ی «آن ان )مهندس ان معم ار( ع لاوه ب ر تمامی مش کلات ش غلی ناش ی از عدم تنس یق روابط جامعه مهندس ی با اجتماع خارج از حرفه، با مسئله عدم اح راز جای گاه شایس ته در میان رش ته های مهندس ی همکار نیز مواجهند» )همان ،۳۱(.
«من ش، حاص ل تربی ت و فرایند اجتماعی ش دن اس ت که در رفت ار ب ه ص ورت ناخ ودا گاه درآم ده و س پس به ش کل اس تعداد طبیع ی، س لیقه و ذوق نم ود مییابد»)ش ریعتی ،۱۳88، ۱۴(. به بیان ی دیگ ر از دی د بوردی و، اس تعداد ام ری ذاتی نیس ت بلکه در فراین د اجتماعی ش دن بدس ت می آید )جامعه شناس ی معرفت( ،لذا کسب سرمایه فرهنگی متاثر از جایگاه فرد در جامعه و میدانی اس ت ک ه در آن ایف ای نقش می کند. لیکن در ح وزه معماری «هر ک س ب ا هر می زان س رمایه و دانش مجاز اس ت ه ر کاری که دلش م ی خواه د انجام ده د» )حائ ری ،۱۳88، ۱۱8(، چون ای ن افراد قواع د ب ازی در ای ن میدان را ندانس ته و یا بدان عم ل نمی کنند ،نمی توانند جزء این میدان باش ند. باید توجه داشت تفاوت مهم معم اری با دیگر هنرها آن اس ت که محص ول معماری، آن چیزی است که افراد جامعه یا در آن می زیند، یا فعالیتهای روزانه خود را در آن انج ام می دهن د، و یا ب ه عنوان عنصری در ش هر، همواره در براب ر دی دگان آنه ا اس ت. آنچ ه از معم اری به دس ت م ی آید ،همچون یک قطعۀ موس یقی نیست که بتوان آن را گوش فرا نداد و یا نقاشی که به دیدن آن نرفت .
از آنچه تا کنون گفته ش د، میتوان دریافت اطلاق واژۀ میدان برای معماری معاصر ایران با موانعی همراه است چرا که:
نفوذ حوزهقدرت، فراتر ازپیش بینی وانتظارتعریف شده است.- کنشگرانی خارج از میدان در آن دخالت و به کنشگری میپردازند.
قواعد بازی حا کم بر میدان نادیده گرفته می شود.
من ش کنش گران حاض ر در میدان با یکدیگ ر متفاوت بوده و کنشگران با سرمایه های متفاوتی در آن به کنشگری می پردازند.
ب ه عبارت ی می دان معم اری ۱. توانای ی اعم ال نی رو ب ر میدان های دیگر و نیز کنش گران خود را نداش ته ،۲. از اس تقلال نس بیِ لازم ب رای می دان برخ وردار نیس ت و ۳. منازع ه ب رای کس ب س رمایه در آن براس اس قواع د و هنجارهای ب ازی صورت نمی گی رد. بر این اس اس می توان نتیجه گرف ت که صورت بندی و تعری ف میدان معماری معاصر ایران دش وار اس ت. این میدان دچار آش فتگی، عدم شفافیت و اس تقلال بوده و خصایص اصلی و ویژگی هایی را که لازمۀ کارکرد صحیح یک میدان است؛ ندارد .ب ر اس اس آرای بوردی و، می ت وان گف ت که بس یاری از مش کلاتِ پی ش روی معماری معاصر ایران ناش ی از ع دم توانایی آن برای تعری ف و تدقی ق می دانِ معم اری اس ت. لذا ب ه نظر می رس د تا زمان ی ک ه کنش گران می دان معم اری ب ه نق شِ س اخت دهندۀ خ ود در می دان عم ل نکنن د و س اخت های اجتماع ی، ق درت لازم ب رای تاثی ر بر منش کنش گران را نداش ته و تلاش ی دوس ویه از جان ب کنش گران و س اخت ها ب رای نی ل ب ه اس تقلال، تعادل نیروه ای بین میدانی، و مرزبندی ش فاف میدان صورت نگیرد ،می دان معم اری معاص ر ای ران، کارای ی لازم و ت وان مواجه ه ب ا ناهنجاری های موجود را نخواهد داش ت .
4- صورت بندی میدان معماری معاصر ایران
ش اید گزین های ک ه این ک پی ش روی ماس ت، تعریف ی دیگ ر از معم اری، متف اوت ب ا آنچ ه در آغ از ارائ ه ش د؛ باش د. می ت وان معم اری را ب ه دو بخ ش تقس یم ک رد: نخس ت بناهای مس کونی در ه ر مقیاس ی و دیگ ر بناه ای غیرمس کونی اع م از دولت ی ی ا خصوص ی. در حقیق ت، بناچار بخش ی که بیش ترین اخ لال را در می دان معم اری ب ه وج ود م یآورد یعنی ح وزۀ مس کن و معضل بس از و بفروش ی را از معماری کنار گذاش تهایم.۱۲ گرچه نخس تین ایراد به این جداسازی، حذف حوزهای از معماری است که بخش عمده س اخت و ساز را به خود اختصاص داده است. مسکن خود میتوان د ب ه عنوان میدانی مس تقل، ب ه دلیل گس تردگی و نقش تاثیرگ ذار آن ب ر دیگ ر میدانها، موضوع پژوهش ی دیگر باش د. در جه ت اش اره به اهمی ت و نیز گس ترۀ موضوع مس کن می توان به پژوه ش بوردی و۱۳ در قالب ی ک کتاب و در باب میدان مس کن در دهه 80 میلادی در فرانس ه، اش اره کرد اما این نوشتار بنا به وسع خود و بناچار، بررسی میدان مسکن را علیرغم وقوف به اهمیتش ،مدنظر قرار نمیدهد .
با تعریف جدید معماری و میدان آن، میتوان تقسیم بندی های س هگانه زیر را مش اهده کرد: گروهی از کنشگران به دلیل ارتباط با می دان ق درت، انجام طرحهای ی را بر عهده می گیرن د که علاوه بر ج ذب س رمایۀ اقتص ادی، بر س رمایۀ نمادی ن آنها نی ز می افزاید .
ب ه عبارت ی، غال ب پروژه ه ای ب زرگ و مه م ب ه ای ن گروه س پرده

می شود که در قالب مهندسین مشاور فعالیت میکنند. «معماریس اختمان های دولت ی بع د از انقلاب را میتوان همس و با اهدافو اندیش ههای معماران نس ل دوم معماری معاصر ایران دانست .چ را ک ه بخ ش عظیم ی از ای ن س اختمانها توس ط آنهـا و ی ا ب ا داوری آنه ا طراحی و اج را شده اند»)بانی مس عود ،۱۳8۹، ۴57(. در مجموع ش اید بتوان گفت کس ب سرمایۀ فرهنگی، اولویت اول ای ن گ روه نیس ت. در مقابـل میتوان به جمعی اش اره ک رد که به خواستههای کارفرما که در این حوزه تا اندازهای نیز به مد تمایل دارد، توج ه بیش تری دارن د. ای ن گ روه عموم اً موف ق ب ه ج ذب پروژههای بزرگ نمی ش وند و میتوان گفت اولویت اول این گروه ،کس ب س رمایۀ اقتصادی اس ت. گروه س وم، معمارانی هستند که به معماری ناب ایمان دارند. اولویت اول آنها، کسب سرمایه های فرهنگی است گرچه عموماً در حاشیه بوده و نقش چندانی بدانها در اج رای پروژهه ا داده نمیش ود. ل ذا میت وان گف ت «معماران ا گ ر در مهندس ین مش اور باش ند ک ه در خدمت کارفرم ا و اهداف آن میباش ند، برخ ی هم خود را تس لیم خواس ته ب ازار می کنند و نمیتوانند اثری بر معماری ناب داشـته باش ند … تنها معدودی توانس ته اند به طور پرا کنده، عقاید س ازنده و نو معماری را عرضه دارن د … بیش تر ای ن معم اران به خاط ر ناهماهنگی با ب ازار روز و پی دا نک ردن رابط ۀ صحیح با جامع ه و س رمایهگذاران، خ ود را از فعالیت های بازار ساختمان کنار کشیدهاند» )باور ،۱۳87، ۲0۱(.
در ای ن می دان، منازع ه بین گروه ه ا یا قطب ه ا، همواره در جری ان اس ت. گ روه نخس ت در ت لاش اس ت ت ا رواب ط خ ود با می دان ق درت را ادامه داده و ب ر حفظ قواعد موجود پافش اری کن د. گ روه دوم در ن زاع ب ا این گ روه، ب رای نزدیک تر ش دن به می دان ق درت، اهتم ام خـود را ب ر تغیی ر قواع د ب ازی معطوف می کن د. گ روه س وم، با ه ر دو گروه مذک ور، نزاعی دائمی بر س ر حرکت به س مت معماری ناب داش ته و بالتب ع قواعد موجود را بایس تۀ تغییر می داند .
توج ه ب ه دو نکت ه در می دان معم اری



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید