صفحات 85 – ۹۲85نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۲ تابستان ۱۳۹۴
101264711654

باز اندیشی نظریه «نحو فضا»، رهیافتی در معماری و طراحی شهری؛
1012647427553

مطالعه موردی: خانه بروجردی ها، کاشان*
حامد همدانی گلشن**
دانشجوی دکتری معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: ۱8/5/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۳/۱۱/۹۳(
چکیده
هدف این مقاله، بازخوانی اصول و مبانی فکری نظریه «نحو فضا» و به روزسازی توسعه هایی است که درس ا لهای اخیردر مفاهیم و ابزارهای این نظریه رخ داده اسـت. پس از یک بازنگری تاریخی مبادی ورودی نظری ه ب ه دان ش معاصر معم اری و شهرس ازی در ایران، خاس تگاه نظریه و مباح ث آغازین و مبان ی منط ق اجتماعی فضا،مـورد بحث و بازتعریف قرار گرفتهاند.اس اس و مبنای مباحث مطروحه ،نظری ه زیربنای ی هیلی ر و هانس ون در ۱۹8۴و پ س از آن بس ط و بررس ی نظری ه در دانش کده معم اری بارتلت اس ت.در ادامه، روش شناسـی و فرایندهای روش مند در تجزیه و تحلیل فضای معماری مورد مدّاقـه قـرار گرفت ه و به صورت کاربردی با نرم افزار روز دپت مپ، شبیهس ازی گردیدهاس ت. همه این مراحل بر روی یک نمونه معماری سنتی ارزشمند، خانه بروجردی های کاشان، پیاده گردیده است و جداول مربوط به این شبیهسازی استخراج و مورد بحث قرار گرفته است.در میانه بحث ها، گریزهایی کارب ردی ب ه روش و نح وه پرداخت ن به مفاهیـم و تکنیک ها در مقیاس ش هری نیز زده ش ده و کاربرد نظری ه در طراح ی ش هری نیز بحث و بررسـی گردیده اس ت. در نهایت، مس ایل مرتبط ب ا نظریه «نحو فضا» و در برابر سوال ادرا ک فضایی مورد مباحثه قرارگرفته است.
واژههای کلیدی
نحو فضا، چیدمان فضا، خانه بروجردی ها، هم پیوندی، جداافتادگی، خوانایی.

*این مقاله برگرفته از رس اله دکتری نگارنده تحت عنوان«نقش تغییرات کالبدی فضای باز محیط های مس کونی در ش کل دهی به ساختارهای اجتماعی محله» است که در دانشکده معماری دانشگاه تهران در حال انجام است. راهنمایی و مشاوره این رساله برعهده اساتید:جناب آقایان دکتر علیرضا عینی فر ودکتر غلامرضا اسلامی است.
.E-mail: golarch@gmail.com ،0۲۱- 7705806۲:تلفن: 0۹۱۲۳777۹۱5، نمابر**
86

مقدمه

در می ان س امانه هایمنطقی پژوه ش معماری-شهرس ازی ،نظری ه نحو)چیدم ان( فض ا۱، بی ش از نظریهه ای دیگ ر در ادبیات معماری و شهرس ازی معاصر مورد توجه واقع گردیدهاس ت)گروت ،۱۳8۴، ۳07(. ای ن توجـه، عمدت اً ب ه دلی ل عینی و ملم وس بودن نظری ه و در دس ترس ب ودن مناب ع و نر مافزاره ای آن و برخ ورد ب از بنیانگ زاران آن ب ا مناب ع اولی ه پژوه ش اس ت؛ ب ه نح وی ک ه نظریهپردازه ای اصل ی این س امانه،در مدرس ه بارتلت۲ دانش کده لن دن، غال ب ابزاره ا و مناب ع کتابخان های خ ود را برای دسترس ی عموم پژوهش گران دردس ترس ق رار دادهاند. درحالیکه ب ه موازات آن، تلاشهای ی مش ابه در دانش کدههای معم اری و شهرس ازی موسسه فناوری جورجیا۳ و موسسه فناوری ماساچوست۴ در حال ش کلگیری اس ت. لیکن هیچکدام از این نظریهها به اندازه نظریه بی ل هیلی ر و جولیا هانس ون5 حوزه نف وذ خود را در دانش کدههای معماری بس ط نداده اس ت. همایش دوس الانه نحو فضا6، که تا به امروز نه دوره از آن برگزار گردیده اس ت، به محلی برای هماندیش ی صاحب ان رای و اندیش مندان معم اری ب دل گش ته اس ت. در ای ن می ان چندی ن نکت ه ای ن روش را به روش ی محب وب در میان روشهای متداول پژوهش وتحقیق معماری تبدیل نموده اس ت .نخس ت آنکـه، ش کلگیری نظریه ب ر پایه فض ا به عن وان عنصر پایه معم اری، نظریه و دس تاوردهای آن را ب رای معماران حایز اهمیتی دوچندان نموده اس ت. اهمیتی که ناش ی از کارب ردی بودن روش در تجرب ه روزم ره معم اران در ش کل ده ی به فضا اس ت. ب ه تعبیر بهتر، معماران در تجربه طراحی معماری و شهری خود، مستقیماً از نتایج پژوهشها اس تفاده مینمایند و آن را در طراحی خود اعمال مینمایند. دوم، فرا گیر بودن روش و ش مول آن بر گس تره عظیمی از طرحه ای معم اری و ش هری اسـت. ب ه عن وان مث ال در حیط ه معماری، طراحی معماری، ریختشناسی معماری7، تکامل تاریخی معم اری8، مد لس ازی، تحلیل فضایی۹، رفتارشناس ی و ش ناخت فضایی موضوعاتی است که این روش توانسته پژوهشهای درخور و عمیقی بیافریند. در گس تره دانش شهرس ازی، بیشترین فعالیت محققی ن این ح وزه بر محور ارتب اط میان طرحبندی۱0 و ب ازهای از تغییرات و تحولات اجتماعی-اقتصادی و یا زیست محیطی است.
ب ه عنوان نمونه، پدیدارهای ی به مانند الگوهای حرکتی۱۱، آ گاهی و تداخل۱۲، ترا کم، کاربری زمین، ارزش زمین، رشد شهر و تفاوتها و تمایزهای اجتماعی۱۳، امنیت و توزیع جرم و جنایت۱۴را در بر بگیرد.
4469992038305

اهمی ت مکتبی که بر مبنای تئوری «نحو فضا» ش کل گرفته، امروز بر فعالان حوزه معماری و شهرس ازی پوشیده نیست. تا بدانجا که ح وزه نفوذ این تئوری در بس یاری از دانش کدههای علوم انس انی ،دانش کدههای روانشناس ی و باستانشناس ی نی ز گستردهش ده اس ت.متن حاض ر میکوش د ت ا انگارهها و اندیش ههای موج ود در ای ن نظری ه را م ورد بازخوان ی قراردهد. ب ا این رویکرد که اندیش ه و روش«نح و فض ا»، قابلیت بس ط و توس عه در بس یاری از معضلات ش هری و مجموعهه ای زیس تی را داراس ت و میتوان د زمینهس از رویکردی روشمند به فضای معماری و شهری باشد.
ادبیات نحو فضا در گفتمان معاصر معماری ایران
گرچه نظریه بیل هیلیر و جولیا هانسون در ۱۹8۴، با کتاب منطق اجتماعی فضا پا به عرصه دانشکدههای معماری گذاشت، محققین و دانش گاهیان ایران زمین برای نخس تین بار در س ال ۲00۲ به طور مبسوط و روشمند با مبانی نظری آن آشنا گشتهاند )عباس زادگان ،۱۳8۱؛ جمشیدی ،۱۳8۲(. غالب واژه گزینیهای معادل فارسی نیز در همین اثنا شکل گرفته است. به عنوان نمونه، واژه چیدمان فضا ب رای اص ل نظریه space syntax ک ه در واقع چیزی به معنای «نحو فضا» یا «دستور زبان فضا» است، پیشنهاد گردیدهاست.در حالیکه اساسـاً واژه «چیدمان»، واژهای وضع ش ده برای این منظور اس ت و بـه ن درت میت وان در لغتنام ه یا فرهنگ فارس ی، اث ری از آن در ادبی ات دید. همپیون دی نیز در همین زم ان به ج ایintegrationنشس ت، در حالیک ه واژه فارس ی متع ارف مع ادل آن پکپارچگ ی است. لغتنامه دهخدا « همپیوند» را قوم و خویش معنی مینماید و فرهن گ معی ن آنرا «دو ی ا چند تن که با یکدیگر بس تگی و پیوند داشته باشند» میخواند. گویاست که هر دوی این فرهنگها، واژه « همپیوند» را برای رابطه انسانی استفاده مینمایند، در حالیکه در م ورد نظری ه مورد بحث، واژه یکپارچگی، گویایی بیش تری نس بت ب ه همپیوندی دارد. گرچه میتوان اس تدلال ک رد که همپیوندی بار روابط انسانی که در نظریه نحو فضا مورد بحث است، سنگینتر و وزینت ر مینماید. به هر رو، عب ارت «چیدمان فضا» با حدود یک ده ه قدم ت، واژگان خ ود را نی ز به ادبی ات معماری و شهرس ازی و نهایت اً ب ه ادبی ات فارس ی وارد نموده اس ت. لیک ن نگارنده متن ب ه دلی ل تفاوت ب ار معنای ی چیدمان ب ا نح و، از واژه صحیحتر که نح و فض ا اس ت، اس تفاده مینمای د. از س وی دیگر ترجم ه کتاب معتبر روشهای تحقیق معماری۱5، لیندا گ روت ودیوید ونگ۱6به عن وان یک ی از پیشقراولان معرفی این ش یوه در ادبی ات معماری و شهرس ازی ای ران زمی ن، مص ر به اس تفاده از ترجم ان دقیق این عبارت اس ت: دستور زبان فضا یا نحو فضا )گروت ،۱۳8۴، ۳07(. در این کتاب، نظریه منطق اجتماعی فضا به عنوان یکی ازسامانههای اولی ه پژوه ش منطقی معماری قلمداد ش ده که مولد و پش تیبان تحقیقات ثانویه است. نویسنده، ویژگیهای اصلی این سامانههایاس تدلال منطق ی را در چه ار مورد زی ر خلاصه مینماید. نخس تکاربرد سامانیافته و گسترده است. به تعبیر سادهتر، این سامانهها روشهایی صریح و روشن برای طیف گستردهای از مسایل را طرح و بی ان مینماینـد. نتیج ه ایـن صراح ت، روشه ا، اب زار، نتایجی دقیق، متقن و محکم اسـت که در س ایر روشهای پژوهش وجود خارجـی ن دارد. دومی ن ویژگ ی از دی دگاه گ روت، ن وآوری الگوی ی اس ت)همان ،۳0۹(. ای ن س امانهها در بی رون کش یدن الگوه ای درون ی و پنه ان پدیدهه ا،از خ ود توانایی قابل توجه ی به نمایش میگذارند. معمولاً ظاهر تجربی پدیدهها به روشنی و وضوح گویای این الگوهای درونی نیستند. لذا نتایج این پژوهشها غالباً موجب یکپارچگـی ظاه ری موضوعـات متف رق را پدی د م یآورد. س ومین ویژگی این گونه س امانهها، اس تدلال بنیادی است. به تعبیر بهتر ،تکیه بر اصول بنیانی که اس اس و خمیرمایه نظریه بر پایه آن ش کل گرفته و توس عه یافته اسـت. آزمونپذیری، آخرین ویژگی اس ت که گروت و همکارش در ویژگیهای سامانه پژوهش استدلال منطقی ذکر میکنند. به دلیل کمی بودن نتایج مستخرج از این پژوهشها ،غالباً آزمونپذیری قابل قبولی را از خود به نمایش میگذارند. پس از کتاب روشهای تحقیق که به گونهای مدون و نظاممند روش فوق را در زمره روشهای پژوهش معماری وارد ادبیات پژوهش معماری ایران مینماید، غالب تلاشهای محققین ایرانی بر مقالات جسته و گریخت های در نشـریات علم ی و پژوهشـی معم اری و شهرس ازی بنیان نهاده شده است .

تصویر1- ویژ گی های بصری و حرکتی انسان.
آ. انسان در مسیر خطی حرکت میکند و میدان دیدش محدود به محور دید و مخروطی پانزده درجه در پیرامون آن است.
تعاملات اجتماعی درون یک فضای محدب شکل می گیرد.
انسان با حرکت در محیط مصنوع میدان های دید متفاوتی را می بیند.
)Vaghuan, 2007, 208( :ماخذ
تلاشه ای نامنس جم محقق ان ایران ی اوای ل ده ه 80)عب اس زادگان ،۱۳8۱؛ جمش یدی ،۱۳8۲(، ب رای واردک ردن ایـن مباحث در دانش کدههای معم اری و شهرس ازی، در اواخ ر ده ه مذک ور ش کل وس یعتری ب ه خ ود گرفته و اوایـل دهه ۹0 ب ه اوج خود میرس د. در ای ن برهه،خی ل عظیم ی از مطالع ات ش هری ب ر پایه نظری ه مذکور در ش هرهای مختلف ایران ش کل و نض ج میگیرد) یزدانف ر،۱۳88؛ ش کوهی،۱۳8۹؛ ریس مانچیان،۱۳8۹الف؛ ریس مانچیان،۱۳8۹ب؛ ریسمانچیان،۱۳۹0؛عباس زادگان،۱۳۹۱الف؛ عباس زادگان ،۱۳۹۱ب؛ ملازاده،۱۳۹۱؛ جعفری بهمن،۱۳۹۱؛ پیلهور،۱۳۹۱(. نکتهای که در این میان مشهود است عدم انسجام این تلاشها پیرامون گروه مطالعاتی
87
خاص و آشفتگیهای تئوری و عملی آنهاست. این آشفتگی از انتخابواژگان آغاز، و تا روش انجام مطالعات به چشم میخورد.نوشته حاضردر همین راستا میکوشد تا انسجامی در نظر و عمل میان این دستهاز مطالعات بیافریند و راه را برای همگرایی مطالعات آینده بگشاید.
در جستجوی منطق اجتماعی فضا
نظری ه «نح و فض ا»، در بنمای ه خوی ش تلاش ی اس ت در برق رار س اختن ی ک رابطـه عل ی، بی ن جامع ه انس انی و کالب د معمـاری)Bafna, 2003(. به یک تعبیر، ویژگیهای بصری و حرکتی انسـان در فضای معماری اس ت که ش کلدهنده فض ای معماری وهم زمانسازنده و شکلدهنده به روابط اجتماعی است. پایه اول نظریه که عبارتست از فضا به مثابه خصیصه ذاتی فعالیت انسانی ،از ایـن نگ رش سرچش مه میگی رد. در مقاب ل ای ن نگ رش، فضا به عن وان بس تری ب رای فعالیـت ق رار دارد.ب رای توضی ح بیش ترباید گفت،در نگرش این نظریه فضا و فعالیت انسانی دو ماهیت مستقل و متف اوت نیس تند. بلک ه ی ک ماهیت واحد هس تند کـه دو جلوه ظه ور متفاوت پی دا میکنند. این ماهیت واحد مس تتر در انس ان و ویژگیه ای حرکت ی و بص ری اوس ت. در واق ع جوهر ش کلگیری فض ا و رواب ط انس انی، ه ر دو انس ان و ویژگیهای حرکت ی و بصری اوس ت. ل ذا محوریت دادن به ای ن ویژگیهای انس انی،در واقع به پیدایش مفهوم واحدی از فضای معماری و روابط اجتماعیمنتهی میشود. این مفهوم واحد، شکلدهنده به پایه و پیش فرض اولیه موضوع است که فضا خصیصه ذاتی فعالیت بشری است نه بستری ب رای آن. پای ه دوم نظری ه، پیکرهبنـدی فضایی و نق ش متمایز آن در ش کلدهی بـه فعالیته ای انس انی اس ت. ب ه بی ان س ادهتر ، ویژگیه ای پیکرهبندی فض ا، در مقابل ویژگیه ای فیزیکی فضا ،نقش پررنگ و پر اهمیتتری در شکلدهی به فعالیتهای انسانی دارند)Vaghaun, 2007, 208( .
درمقی اس وسیعترش هری، ای ن نظری ه میکوش د ت ا فض ای انسانس اخت را از دیدگاه نظری س ازمان فضایی ش هر، بازس ازی نمای د. ای ن فض ای انسانس اخت، دربرگیرن ده هم ه ص ور آن از جمل ه: س اختمانها، مجموعهه ای زیسـتی، ش هرها و منظره ا
88
می باش د.به عبارت بهتر، جوامع انس انی، فضای شهر را به عنوانیک جهتدهنده و منبع لازم برای سازماندادن خویش استفاده مینماین د و ای ن، مس تلزم ایج اد ی ک پیکرهبن دی فضای ی در مجموعهزیس تی اس ت. « پیکرهبن دی فضای ی» درای ن گفتمان ،بیانگ ر و موک د ارتب اط می ان فضاهاس ت به نس بت نق ش فضا به خ ودی خود. به تعبیر مناس بتر، پیکرهبن دی فضایی، تا کیدی بر ش کل گیری روابط فضای ی در یک مجموعه در مقایس ه با کیفیت فض ای واح د اس ت. تقوی ت ک ردن و پررنگ ک ردن نق ش ارتباط فضای ی، ای ن قابلی ت را ایج اد مینماید که بتوان ب ه هر فضا یک نس بت اجتماع ی، اقتص ادی ی ا رفت اری داد ی ا اینک ه ب رای ری ز فضاهای ش هری، نش ان ها و ش ـخصیتهای متفاوت و متمایزی فرض کرد. این ویژگی، در واقع برجس تگی اصلی تئوری و توانایی خ اص آن در پرداخت ن ب ه نس بت می ان فعالیت ه ای انس انی و محیط مصنوع را رقم می زند)Bafna, 2003,17(.
نهایتاً، هدف بنیادین ش کلگیری نظریه نحو فضا، جستجوی رهیافت های ی ب رای توصی ف فض ای پیکرهبن دی ش ده اس ت .توصیف ی ک ه بتواند منط ق اجتماعی نهان در لایهه ای زیرین آن را کش ف کن د و مبنای ی ب رای نظریه ه ای ثانوی باش د ک ه وقایع اجتماع ی و فرهنگ ی را پوشـش می دهد)گ روت ،۱۳8۴(. به بیان بهتر، نقش فضای پیکربندی ش ده و فرایندهای ایجادش دن آن و معانی مختلف اجتماعی آن، هدف غایی همه این تلاشهاس ت.
اینک ه پدیداره ای اجتماع ی، فرهنگ ی و اقتصـادی، چگون ه در ارتب اط مس تقیم ب ا فضـای پیکربن دی ش ده تعری ف می ش وند و امت داد مییابن د، روش نگر نق ش پراهمی ت ای ن س امانه در میان سامانه های منطقی پژوهش معماری و شهرسازی است.
رهیافتها و راهبردها؛ روش های کاربردی
پیکرهبن دی فض ا را میت وان آغازگ ر تحلی ل ب ه روش نحو فضا دانس ت ک ه غالب اً ب ر روی پ لان س اختمان یا پ لان ناحیه ش هری اعم ال میش ود. ام ا نقطـه آغ از تجزی ه و تحلیل ه ا، ی ک ش بکه گراف)توپولوژی( است که نمایشدهنده انتزاعی از این پیکرهبندی فضای ی اس ت. نکتـه نهفته در ایـن الگ وی انتزاعی این اس ت که رواب ط اجتماع ی موج ود در فضا، بوس یله این ش بکه توپولوژیک بهت ر درک میش ود ی ا ب ه عبارت ی، اساس اً ای ن روابـط اجتماع ی هس تند که توس ط گراف تصویر میشوند و ارتباط بین اجزای آن ،در واق ع وج ود و یا ع دم وجود این روابط را دلالـت می کند. علاوه ب ر آن، شـبکه توپول وژی، زمینه ای برای محاس بات فراتر به وجود م ی آورد که پیچیدگ ی روابط اجتماعی را نمایش داده و از نس بت می ان آنه ا رمزگش ایی میکنـد. این شـبکه گ راف، پیچیدگیهای پ لان معم اری یا ش هری را که در رواب ط آن با فضاهـای مجاورش تاثی ر مس تقیمی ن دارد، از محاس بات خ ارج میکنـد و خال ص و بی پیرایه به نسبت بین اجزای طرح میاندیشد. این مساله باعث میش ود ک ه فضاهای مجاوری ک ه دارای هندس ه های متمایزی هستند، با توجه به نقش شبکهای خود مورد قضاوت قرار گیرند و بعضاً دارای ارزشی همسان تلقی گردند)Bafna, 2003,18(.بهتریـن روش ب رای توصی ف مطل ب، ارای ه یک مث ال ملموسمعم اری اس ت.برای ای ن منظ ور، خان ه بروجردیه ای کاش انب ه عن وان نمونه مـوردی م ورد مطالعه و ب ازکاوی قرار گرفته اس ت)تصویر۱(. این نمونه موردی بدین جهت گزیده شده، که در درجه اول نمونه برجستهای ازمعماری بومی ایران را به نمایش میگذارد .در درجه دوم، نمونههای معماری سنتی ایران، به دلیل بازشوهای متع ددی که فضاهای معماری به یکدیگ ر دارند، نمونههای قابل قب ول و قابل بحثی را بـرای نظریه نحو فضا فراهم میآورد. نظریهای که مبنای بس ط و گس ترش خود را ارتباط می ان فضاهای معماری عنوان نموده است و معتقد به تقدم و اصالت ارتباطات فضاهاست .خانه بروجردیها، به مانند غالب خانههای ش هری همعصر خود ،دارای چند اشکوب است که تنها تراز همکف آن در این مطالعه مورد مداقه قرارگرفته اسـت.در ادامه بحث به منظور روشنش دن روش کار نح و فض ا، در چند مرحله،نقش ههای خطی ب ر روی پلان خانه بروجردیه ا پیاده میشـود و فضـای محدب و فض ای پیکربندی شده از آن مستخرج میگردد.دراین میان،روش کار و تکنیکهای آن به صورت مبسوط مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
تکنیک های تحلیلی، فضای محدب و نقشه های خطی
فض ا در ذات خ ود ماهیت ی پیوس ته و یکپارچ ه دارد؛و ای ن ماهیت در غالب سامانههای منطقی، به اجزایی ناپیوسته و از هم گسسته تقلیل مییابد)Hillier et al, 1984, 33(. به عبارت سادهتر ،مرزه ای فض ا در عال م واق ع، وجودی گسس ته و از هم ج دا ندارند بلکه این خصوصیات فضایی است که آنها را به فضاهایی متفاوت تبدی ل مینماید.چیدم ان ای ن فضاه ا کن ار یکدیگ ر ی ک فضای پیکربندیش ده را میسـازد ومس اله اصلی در بکارگی ری روش نحو فضا، تبدیلکردن یک فضای پیکربندیش ده به یک گراف اس ت .تبدیل یک فضای پیوسته به یک نماد گسسته و جدای از هم، به معنی شکافتن روابط پیوسته فضایی و جایگزینکردن آنها با اجزای ناپیوسته و تا کید بر وجهی از ارتباط این اجزا با یکدیگر است. پلان

تصوی ر 2- آ. فض ای مح دب: خط وط ترس یمی بی ن دو نقط ه آ و ب هم واره در داخ ل چندضلع ی پیرامون ی واق ع می ش وند. ب. فضای مقعر: خطوط ترس یمی بی ن دو نقطه آ و ب؛ با محیط چندضلعی پیرامونی تداخل دارد.
)Hillier et al, 1984, 98( :ماخذ
یک معماری یا بافت شهری، با خطوط متقن و مستحکمی به عنوانمرزهای یک فضا مسدود و محصور گردیدهاست. درحالیکه در عالمواقع، فضا ماهیتی پیوسته و نامحدود دارد و مرزها و لبهها در نقاطارتباطـی فضاها، تعریف کاملاً معین و مشـخصی ندارنـد)Ibid, 35(. ترسـیم فضای محدب و نقش ههای خطی، دو راهبردی اس ت که نظریه نحو فضا برای تبدیل فضای پیوسته به اجزای ناپیوسته و جـدای از ه م اختیار میکند. فضای محدب در تعریف هندس ی در واق ع فضایی اس ت که لبه ه ای آن یک چند ضلع ی محدب را ش کل میده د. چند ضلع ی محدب چن د ضلعی اس ت که هیچ زاوی های بزرگت ر از یکصدو هش تاد درج ه ندارد و ای ن مهم باعث می ش ود ک ه خطوط ی ک ه در درون چند ضلعی رس م می ش وند و لبهه ا را به یکدیگر متصل می س ازند، هرگز با لبه ها تلاقی نداش ته باش ند)تصویر ۲(. مع ادل ای ن تعبی ر در فضای معم اری، فضایی اس ت ک ه ایس تادن در آن ام کان تس لط و نظ ارت به هم ه نقاط پیرامونی آن فضا را فراهم میآورد.)Hillier et al, 1984, 90(
تهیه نقش ه فضای محدب، مقدمهای بر نقشههای خطی است ک ه بسـتر مطالع ات نحو فض ا را آم اده میس ازد. روش ای نکار بدین صـورت اس ت که فضای معماری که تش کیل یک فض ای محدب را میدهد، به صورت مجزا و مستقل و واحدی از مجموعه در نظر گرفته


میشود )تصویر ۴(. ارتباط بین این فضاهای محدب، تشکیل گرافیرا میدهد که نمایانگر روابط داخلی فضاهاست. در تبدیل این فضایمحدب به نقش ههای خط ی، برخی از فضاهای مح دب متوالی کهزاویه دید کاملتری نس بت به یکدیگر دارند در هم ترکیب میش وند و ی ک خ ط واحد، در نتیج ه یک فضای واحد را تش کیل میدهند .این مساله ناشی از تفاوت بنیادین روش تهیه نقشه فضای محدب و نقش ه فضای خطی از یک س و و نواقص و خللی است که در ترسیم نقشههای خطی همچنان موجود است )Turner, 2007, 2(.
اندازه گیری ها و مفاهیم توصیفی
انتخ اب مابی ن ترس یم فض ای مح دب ی ا نقش ههای خطی به عوام ل متع ددی وابس ته اس ت. ب رای م واردی ک ه برنامهنویس ی رایان های فضاه ا و ی ا فضاهـای مولد مورد نظر اس ت معم ولاً فضای مح دب مورد اس تفاده اس ت. در م واردی که ش اخصههای رفتاری محیط مورد نظر است، نقشههای خطی کارایی بیشتری دارند. دلیل عمده این مساله، ارتباط معناداری است که میان توزیع جمعیت و میزان همپیوندی در یک بافت شهری است. به عبارت دیگر، توزیع نسبی جمعیت همواره دارای ارتباطی با میزان همپیوندی فضاست.
می زان همپیون دی۱8 ی ا نامتقارن ی نس بی۱۹ ی ک فض ا )خ واه
4533481653911


.
مربوطه

گراف

و

محدب

فضای
4
تصویر

گراف

آن
.
و

خطی

نقشه

5
تصویر
الف
الف
ب
ب

.

مربوطه

گراف

و



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید

صفحات 85 – ۹۲85نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲0

شماره ۲ تابستان ۱۳۹۴
101264711654

باز اندیشی نظریه «نحو فضا»، رهیافتی در معماری و طراحی شهری؛
1012647427553

مطالعه موردی: خانه بروجردی ها، کاشان*
حامد همدانی گلشن**
دانشجوی دکتری معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
) تاریخ دریافت مقاله: ۱8/5/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۳/۱۱/۹۳(
چکیده
هدف این مقاله، بازخوانی اصول و مبانی فکری نظریه «نحو فضا» و به روزسازی توسعه هایی است که درس ا لهای اخیردر مفاهیم و ابزارهای این نظریه رخ داده اسـت. پس از یک بازنگری تاریخی مبادی ورودی نظری ه ب ه دان ش معاصر معم اری و شهرس ازی در ایران، خاس تگاه نظریه و مباح ث آغازین و مبان ی منط ق اجتماعی فضا،مـورد بحث و بازتعریف قرار گرفتهاند.اس اس و مبنای مباحث مطروحه ،نظری ه زیربنای ی هیلی ر و هانس ون در ۱۹8۴و پ س از آن بس ط و بررس ی نظری ه در دانش کده معم اری بارتلت اس ت.در ادامه، روش شناسـی و فرایندهای روش مند در تجزیه و تحلیل فضای معماری مورد مدّاقـه قـرار گرفت ه و به صورت کاربردی با نرم افزار روز دپت مپ، شبیهس ازی گردیدهاس ت. همه این مراحل بر روی یک نمونه معماری سنتی ارزشمند، خانه بروجردی های کاشان، پیاده گردیده است و جداول مربوط به این شبیهسازی استخراج و مورد بحث قرار گرفته است.در میانه بحث ها، گریزهایی کارب ردی ب ه روش و نح وه پرداخت ن به مفاهیـم و تکنیک ها در مقیاس ش هری نیز زده ش ده و کاربرد نظری ه در طراح ی ش هری نیز بحث و بررسـی گردیده اس ت. در نهایت، مس ایل مرتبط ب ا نظریه «نحو فضا» و در برابر سوال ادرا ک فضایی مورد مباحثه قرارگرفته است.
واژههای کلیدی
نحو فضا، چیدمان فضا، خانه بروجردی ها، هم پیوندی، جداافتادگی، خوانایی.

*این مقاله برگرفته از رس اله دکتری نگارنده تحت عنوان«نقش تغییرات کالبدی فضای باز محیط های مس کونی در ش کل دهی به ساختارهای اجتماعی محله» است که در دانشکده معماری دانشگاه تهران در حال انجام است. راهنمایی و مشاوره این رساله برعهده اساتید:جناب آقایان دکتر علیرضا عینی فر ودکتر غلامرضا اسلامی است.
.E-mail: golarch@gmail.com ،0۲۱- 7705806۲:تلفن: 0۹۱۲۳777۹۱5، نمابر**
86

مقدمه

در می ان س امانه هایمنطقی پژوه ش معماری-شهرس ازی ،نظری ه نحو)چیدم ان( فض ا۱، بی ش از نظریهه ای دیگ ر در ادبیات معماری و شهرس ازی معاصر مورد توجه واقع گردیدهاس ت)گروت ،۱۳8۴، ۳07(. ای ن توجـه، عمدت اً ب ه دلی ل عینی و ملم وس بودن نظری ه و در دس ترس ب ودن مناب ع و نر مافزاره ای آن و برخ ورد ب از بنیانگ زاران آن ب ا مناب ع اولی ه پژوه ش اس ت؛ ب ه نح وی ک ه نظریهپردازه ای اصل ی این س امانه،در مدرس ه بارتلت۲ دانش کده لن دن، غال ب ابزاره ا و مناب ع کتابخان های خ ود را برای دسترس ی عموم پژوهش گران دردس ترس ق رار دادهاند. درحالیکه ب ه موازات آن، تلاشهای ی مش ابه در دانش کدههای معم اری و شهرس ازی موسسه فناوری جورجیا۳ و موسسه فناوری ماساچوست۴ در حال ش کلگیری اس ت. لیکن هیچکدام از این نظریهها به اندازه نظریه بی ل هیلی ر و جولیا هانس ون5 حوزه نف وذ خود را در دانش کدههای معماری بس ط نداده اس ت. همایش دوس الانه نحو فضا6، که تا به امروز نه دوره از آن برگزار گردیده اس ت، به محلی برای هماندیش ی صاحب ان رای و اندیش مندان معم اری ب دل گش ته اس ت. در ای ن می ان چندی ن نکت ه ای ن روش را به روش ی محب وب در میان روشهای متداول پژوهش وتحقیق معماری تبدیل نموده اس ت .نخس ت آنکـه، ش کلگیری نظریه ب ر پایه فض ا به عن وان عنصر پایه معم اری، نظریه و دس تاوردهای آن را ب رای معماران حایز اهمیتی دوچندان نموده اس ت. اهمیتی که ناش ی از کارب ردی بودن روش در تجرب ه روزم ره معم اران در ش کل ده ی به فضا اس ت. ب ه تعبیر بهتر، معماران در تجربه طراحی معماری و شهری خود، مستقیماً از نتایج پژوهشها اس تفاده مینمایند و آن را در طراحی خود اعمال مینمایند. دوم، فرا گیر بودن روش و ش مول آن بر گس تره عظیمی از طرحه ای معم اری و ش هری اسـت. ب ه عن وان مث ال در حیط ه معماری، طراحی معماری، ریختشناسی معماری7، تکامل تاریخی معم اری8، مد لس ازی، تحلیل فضایی۹، رفتارشناس ی و ش ناخت فضایی موضوعاتی است که این روش توانسته پژوهشهای درخور و عمیقی بیافریند. در گس تره دانش شهرس ازی، بیشترین فعالیت محققی ن این ح وزه بر محور ارتب اط میان طرحبندی۱0 و ب ازهای از تغییرات و تحولات اجتماعی-اقتصادی و یا زیست محیطی است.
ب ه عنوان نمونه، پدیدارهای ی به مانند الگوهای حرکتی۱۱، آ گاهی و تداخل۱۲، ترا کم، کاربری زمین، ارزش زمین، رشد شهر و تفاوتها و تمایزهای اجتماعی۱۳، امنیت و توزیع جرم و جنایت۱۴را در بر بگیرد.
4469992038305

اهمی ت مکتبی که بر مبنای تئوری «نحو فضا» ش کل گرفته، امروز بر فعالان حوزه معماری و شهرس ازی پوشیده نیست. تا بدانجا که ح وزه نفوذ این تئوری در بس یاری از دانش کدههای علوم انس انی ،دانش کدههای روانشناس ی و باستانشناس ی نی ز گستردهش ده اس ت.متن حاض ر میکوش د ت ا انگارهها و اندیش ههای موج ود در ای ن نظری ه را م ورد بازخوان ی قراردهد. ب ا این رویکرد که اندیش ه و روش«نح و فض ا»، قابلیت بس ط و توس عه در بس یاری از معضلات ش هری و مجموعهه ای زیس تی را داراس ت و میتوان د زمینهس از رویکردی روشمند به فضای معماری و شهری باشد.
ادبیات نحو فضا در گفتمان معاصر معماری ایران
گرچه نظریه بیل هیلیر و جولیا هانسون در ۱۹8۴، با کتاب منطق اجتماعی فضا پا به عرصه دانشکدههای معماری گذاشت، محققین و دانش گاهیان ایران زمین برای نخس تین بار در س ال ۲00۲ به طور مبسوط و روشمند با مبانی نظری آن آشنا گشتهاند )عباس زادگان ،۱۳8۱؛ جمشیدی ،۱۳8۲(. غالب واژه گزینیهای معادل فارسی نیز در همین اثنا شکل گرفته است. به عنوان نمونه، واژه چیدمان فضا ب رای اص ل نظریه space syntax ک ه در واقع چیزی به معنای «نحو فضا» یا «دستور زبان فضا» است، پیشنهاد گردیدهاست.در حالیکه اساسـاً واژه «چیدمان»، واژهای وضع ش ده برای این منظور اس ت و بـه ن درت میت وان در لغتنام ه یا فرهنگ فارس ی، اث ری از آن در ادبی ات دید. همپیون دی نیز در همین زم ان به ج ایintegrationنشس ت، در حالیک ه واژه فارس ی متع ارف مع ادل آن پکپارچگ ی است. لغتنامه دهخدا « همپیوند» را قوم و خویش معنی مینماید و فرهن گ معی ن آنرا «دو ی ا چند تن که با یکدیگر بس تگی و پیوند داشته باشند» میخواند. گویاست که هر دوی این فرهنگها، واژه « همپیوند» را برای رابطه انسانی استفاده مینمایند، در حالیکه در م ورد نظری ه مورد بحث، واژه یکپارچگی، گویایی بیش تری نس بت ب ه همپیوندی دارد. گرچه میتوان اس تدلال ک رد که همپیوندی بار روابط انسانی که در نظریه نحو فضا مورد بحث است، سنگینتر و وزینت ر مینماید. به هر رو، عب ارت «چیدمان فضا» با حدود یک ده ه قدم ت، واژگان خ ود را نی ز به ادبی ات معماری و شهرس ازی و نهایت اً ب ه ادبی ات فارس ی وارد نموده اس ت. لیک ن نگارنده متن ب ه دلی ل تفاوت ب ار معنای ی چیدمان ب ا نح و، از واژه صحیحتر که نح و فض ا اس ت، اس تفاده مینمای د. از س وی دیگر ترجم ه کتاب معتبر روشهای تحقیق معماری۱5، لیندا گ روت ودیوید ونگ۱6به عن وان یک ی از پیشقراولان معرفی این ش یوه در ادبی ات معماری و شهرس ازی ای ران زمی ن، مص ر به اس تفاده از ترجم ان دقیق این عبارت اس ت: دستور زبان فضا یا نحو فضا )گروت ،۱۳8۴، ۳07(. در این کتاب، نظریه منطق اجتماعی فضا به عنوان یکی ازسامانههای اولی ه پژوه ش منطقی معماری قلمداد ش ده که مولد و پش تیبان تحقیقات ثانویه است. نویسنده، ویژگیهای اصلی این سامانههایاس تدلال منطق ی را در چه ار مورد زی ر خلاصه مینماید. نخس تکاربرد سامانیافته و گسترده است. به تعبیر سادهتر، این سامانهها روشهایی صریح و روشن برای طیف گستردهای از مسایل را طرح و بی ان مینماینـد. نتیج ه ایـن صراح ت، روشه ا، اب زار، نتایجی دقیق، متقن و محکم اسـت که در س ایر روشهای پژوهش وجود خارجـی ن دارد. دومی ن ویژگ ی از دی دگاه گ روت، ن وآوری الگوی ی اس ت)همان ،۳0۹(. ای ن س امانهها در بی رون کش یدن الگوه ای درون ی و پنه ان پدیدهه ا،از خ ود توانایی قابل توجه ی به نمایش میگذارند. معمولاً ظاهر تجربی پدیدهها به روشنی و وضوح گویای این الگوهای درونی نیستند. لذا نتایج این پژوهشها غالباً موجب یکپارچگـی ظاه ری موضوعـات متف رق را پدی د م یآورد. س ومین ویژگی این گونه س امانهها، اس تدلال بنیادی است. به تعبیر بهتر ،تکیه بر اصول بنیانی که اس اس و خمیرمایه نظریه بر پایه آن ش کل گرفته و توس عه یافته اسـت. آزمونپذیری، آخرین ویژگی اس ت که گروت و همکارش در ویژگیهای سامانه پژوهش استدلال منطقی ذکر میکنند. به دلیل کمی بودن نتایج مستخرج از این پژوهشها ،غالباً آزمونپذیری قابل قبولی را از خود به نمایش میگذارند. پس از کتاب روشهای تحقیق که به گونهای مدون و نظاممند روش فوق را در زمره روشهای پژوهش معماری وارد ادبیات پژوهش معماری ایران مینماید، غالب تلاشهای محققین ایرانی بر مقالات جسته و گریخت های در نشـریات علم ی و پژوهشـی معم اری و شهرس ازی بنیان نهاده شده است .

تصویر1- ویژ گی های بصری و حرکتی انسان.
آ. انسان در مسیر خطی حرکت میکند و میدان دیدش محدود به محور دید و مخروطی پانزده درجه در پیرامون آن است.
تعاملات اجتماعی درون یک فضای محدب شکل می گیرد.
انسان با حرکت در محیط مصنوع میدان های دید متفاوتی را می بیند.
)Vaghuan, 2007, 208( :ماخذ
تلاشه ای نامنس جم محقق ان ایران ی اوای ل ده ه 80)عب اس زادگان ،۱۳8۱؛ جمش یدی ،۱۳8۲(، ب رای واردک ردن ایـن مباحث در دانش کدههای معم اری و شهرس ازی، در اواخ ر ده ه مذک ور ش کل وس یعتری ب ه خ ود گرفته و اوایـل دهه ۹0 ب ه اوج خود میرس د. در ای ن برهه،خی ل عظیم ی از مطالع ات ش هری ب ر پایه نظری ه مذکور در ش هرهای مختلف ایران ش کل و نض ج میگیرد) یزدانف ر،۱۳88؛ ش کوهی،۱۳8۹؛ ریس مانچیان،۱۳8۹الف؛ ریس مانچیان،۱۳8۹ب؛ ریسمانچیان،۱۳۹0؛عباس زادگان،۱۳۹۱الف؛ عباس زادگان ،۱۳۹۱ب؛ ملازاده،۱۳۹۱؛ جعفری بهمن،۱۳۹۱؛ پیلهور،۱۳۹۱(. نکتهای که در این میان مشهود است عدم انسجام این تلاشها پیرامون گروه مطالعاتی
87
خاص و آشفتگیهای تئوری و عملی آنهاست. این آشفتگی از انتخابواژگان آغاز، و تا روش انجام مطالعات به چشم میخورد.نوشته حاضردر همین راستا میکوشد تا انسجامی در نظر و عمل میان این دستهاز مطالعات بیافریند و راه را برای همگرایی مطالعات آینده بگشاید.
در جستجوی منطق اجتماعی فضا
نظری ه «نح و فض ا»، در بنمای ه خوی ش تلاش ی اس ت در برق رار س اختن ی ک رابطـه عل ی، بی ن جامع ه انس انی و کالب د معمـاری)Bafna, 2003(. به یک تعبیر، ویژگیهای بصری و حرکتی انسـان در فضای معماری اس ت که ش کلدهنده فض ای معماری وهم زمانسازنده و شکلدهنده به روابط اجتماعی است. پایه اول نظریه که عبارتست از فضا به مثابه خصیصه ذاتی فعالیت انسانی ،از ایـن نگ رش سرچش مه میگی رد. در مقاب ل ای ن نگ رش، فضا به عن وان بس تری ب رای فعالیـت ق رار دارد.ب رای توضی ح بیش ترباید گفت،در نگرش این نظریه فضا و فعالیت انسانی دو ماهیت مستقل و متف اوت نیس تند. بلک ه ی ک ماهیت واحد هس تند کـه دو جلوه ظه ور متفاوت پی دا میکنند. این ماهیت واحد مس تتر در انس ان و ویژگیه ای حرکت ی و بص ری اوس ت. در واق ع جوهر ش کلگیری فض ا و رواب ط انس انی، ه ر دو انس ان و ویژگیهای حرکت ی و بصری اوس ت. ل ذا محوریت دادن به ای ن ویژگیهای انس انی،در واقع به پیدایش مفهوم واحدی از فضای معماری و روابط اجتماعیمنتهی میشود. این مفهوم واحد، شکلدهنده به پایه و پیش فرض اولیه موضوع است که فضا خصیصه ذاتی فعالیت بشری است نه بستری ب رای آن. پای ه دوم نظری ه، پیکرهبنـدی فضایی و نق ش متمایز آن در ش کلدهی بـه فعالیته ای انس انی اس ت. ب ه بی ان س ادهتر ، ویژگیه ای پیکرهبندی فض ا، در مقابل ویژگیه ای فیزیکی فضا ،نقش پررنگ و پر اهمیتتری در شکلدهی به فعالیتهای انسانی دارند)Vaghaun, 2007, 208( .
درمقی اس وسیعترش هری، ای ن نظری ه میکوش د ت ا فض ای انسانس اخت را از دیدگاه نظری س ازمان فضایی ش هر، بازس ازی نمای د. ای ن فض ای انسانس اخت، دربرگیرن ده هم ه ص ور آن از جمل ه: س اختمانها، مجموعهه ای زیسـتی، ش هرها و منظره ا
88
می باش د.به عبارت بهتر، جوامع انس انی، فضای شهر را به عنوانیک جهتدهنده و منبع لازم برای سازماندادن خویش استفاده مینماین د و ای ن، مس تلزم ایج اد ی ک پیکرهبن دی فضای ی در مجموعهزیس تی اس ت. « پیکرهبن دی فضای ی» درای ن گفتمان ،بیانگ ر و موک د ارتب اط می ان فضاهاس ت به نس بت نق ش فضا به خ ودی خود. به تعبیر مناس بتر، پیکرهبن دی فضایی، تا کیدی بر ش کل گیری روابط فضای ی در یک مجموعه در مقایس ه با کیفیت فض ای واح د اس ت. تقوی ت ک ردن و پررنگ ک ردن نق ش ارتباط فضای ی، ای ن قابلی ت را ایج اد مینماید که بتوان ب ه هر فضا یک نس بت اجتماع ی، اقتص ادی ی ا رفت اری داد ی ا اینک ه ب رای ری ز فضاهای ش هری، نش ان ها و ش ـخصیتهای متفاوت و متمایزی فرض کرد. این ویژگی، در واقع برجس تگی اصلی تئوری و توانایی خ اص آن در پرداخت ن ب ه نس بت می ان فعالیت ه ای انس انی و محیط مصنوع را رقم می زند)Bafna, 2003,17(.
نهایتاً، هدف بنیادین ش کلگیری نظریه نحو فضا، جستجوی رهیافت های ی ب رای توصی ف فض ای پیکرهبن دی ش ده اس ت .توصیف ی ک ه بتواند منط ق اجتماعی نهان در لایهه ای زیرین آن را کش ف کن د و مبنای ی ب رای نظریه ه ای ثانوی باش د ک ه وقایع اجتماع ی و فرهنگ ی را پوشـش می دهد)گ روت ،۱۳8۴(. به بیان بهتر، نقش فضای پیکربندی ش ده و فرایندهای ایجادش دن آن و معانی مختلف اجتماعی آن، هدف غایی همه این تلاشهاس ت.
اینک ه پدیداره ای اجتماع ی، فرهنگ ی و اقتصـادی، چگون ه در ارتب اط مس تقیم ب ا فضـای پیکربن دی ش ده تعری ف می ش وند و امت داد مییابن د، روش نگر نق ش پراهمی ت ای ن س امانه در میان سامانه های منطقی پژوهش معماری و شهرسازی است.
رهیافتها و راهبردها؛ روش های کاربردی
پیکرهبن دی فض ا را میت وان آغازگ ر تحلی ل ب ه روش نحو فضا دانس ت ک ه غالب اً ب ر روی پ لان س اختمان یا پ لان ناحیه ش هری اعم ال میش ود. ام ا نقطـه آغ از تجزی ه و تحلیل ه ا، ی ک ش بکه گراف)توپولوژی( است که نمایشدهنده انتزاعی از این پیکرهبندی فضای ی اس ت. نکتـه نهفته در ایـن الگ وی انتزاعی این اس ت که رواب ط اجتماع ی موج ود در فضا، بوس یله این ش بکه توپولوژیک بهت ر درک میش ود ی ا ب ه عبارت ی، اساس اً ای ن روابـط اجتماع ی هس تند که توس ط گراف تصویر میشوند و ارتباط بین اجزای آن ،در واق ع وج ود و یا ع دم وجود این روابط را دلالـت می کند. علاوه ب ر آن، شـبکه توپول وژی، زمینه ای برای محاس بات فراتر به وجود م ی آورد که پیچیدگ ی روابط اجتماعی را نمایش داده و از نس بت می ان آنه ا رمزگش ایی میکنـد. این شـبکه گ راف، پیچیدگیهای پ لان معم اری یا ش هری را که در رواب ط آن با فضاهـای مجاورش تاثی ر مس تقیمی ن دارد، از محاس بات خ ارج میکنـد و خال ص و بی پیرایه به نسبت بین اجزای طرح میاندیشد. این مساله باعث میش ود ک ه فضاهای مجاوری ک ه دارای هندس ه های متمایزی هستند، با توجه به نقش شبکهای خود مورد قضاوت قرار گیرند و بعضاً دارای ارزشی همسان تلقی گردند)Bafna, 2003,18(.بهتریـن روش ب رای توصی ف مطل ب، ارای ه یک مث ال ملموسمعم اری اس ت.برای ای ن منظ ور، خان ه بروجردیه ای کاش انب ه عن وان نمونه مـوردی م ورد مطالعه و ب ازکاوی قرار گرفته اس ت)تصویر۱(. این نمونه موردی بدین جهت گزیده شده، که در درجه اول نمونه برجستهای ازمعماری بومی ایران را به نمایش میگذارد .در درجه دوم، نمونههای معماری سنتی ایران، به دلیل بازشوهای متع ددی که فضاهای معماری به یکدیگ ر دارند، نمونههای قابل قب ول و قابل بحثی را بـرای نظریه نحو فضا فراهم میآورد. نظریهای که مبنای بس ط و گس ترش خود را ارتباط می ان فضاهای معماری عنوان نموده است و معتقد به تقدم و اصالت ارتباطات فضاهاست .خانه بروجردیها، به مانند غالب خانههای ش هری همعصر خود ،دارای چند اشکوب است که تنها تراز همکف آن در این مطالعه مورد مداقه قرارگرفته اسـت.در ادامه بحث به منظور روشنش دن روش کار نح و فض ا، در چند مرحله،نقش ههای خطی ب ر روی پلان خانه بروجردیه ا پیاده میشـود و فضـای محدب و فض ای پیکربندی شده از آن مستخرج میگردد.دراین میان،روش کار و تکنیکهای آن به صورت مبسوط مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
تکنیک های تحلیلی، فضای محدب و نقشه های خطی
فض ا در ذات خ ود ماهیت ی پیوس ته و یکپارچ ه دارد؛و ای ن ماهیت در غالب سامانههای منطقی، به اجزایی ناپیوسته و از هم گسسته تقلیل مییابد)Hillier et al, 1984, 33(. به عبارت سادهتر ،مرزه ای فض ا در عال م واق ع، وجودی گسس ته و از هم ج دا ندارند بلکه این خصوصیات فضایی است که آنها را به فضاهایی متفاوت تبدی ل مینماید.چیدم ان ای ن فضاه ا کن ار یکدیگ ر ی ک فضای پیکربندیش ده را میسـازد ومس اله اصلی در بکارگی ری روش نحو فضا، تبدیلکردن یک فضای پیکربندیش ده به یک گراف اس ت .تبدیل یک فضای پیوسته به یک نماد گسسته و جدای از هم، به معنی شکافتن روابط پیوسته فضایی و جایگزینکردن آنها با اجزای ناپیوسته و تا کید بر وجهی از ارتباط این اجزا با یکدیگر است. پلان

تصوی ر 2- آ. فض ای مح دب: خط وط ترس یمی بی ن دو نقط ه آ و ب هم واره در داخ ل چندضلع ی پیرامون ی واق ع می ش وند. ب. فضای مقعر: خطوط ترس یمی بی ن دو نقطه آ و ب؛ با محیط چندضلعی پیرامونی تداخل دارد.
)Hillier et al, 1984, 98( :ماخذ
یک معماری یا بافت شهری، با خطوط متقن و مستحکمی به عنوانمرزهای یک فضا مسدود و محصور گردیدهاست. درحالیکه در عالمواقع، فضا ماهیتی پیوسته و نامحدود دارد و مرزها و لبهها در نقاطارتباطـی فضاها، تعریف کاملاً معین و مشـخصی ندارنـد)Ibid, 35(. ترسـیم فضای محدب و نقش ههای خطی، دو راهبردی اس ت که نظریه نحو فضا برای تبدیل فضای پیوسته به اجزای ناپیوسته و جـدای از ه م اختیار میکند. فضای محدب در تعریف هندس ی در واق ع فضایی اس ت که لبه ه ای آن یک چند ضلع ی محدب را ش کل میده د. چند ضلع ی محدب چن د ضلعی اس ت که هیچ زاوی های بزرگت ر از یکصدو هش تاد درج ه ندارد و ای ن مهم باعث می ش ود ک ه خطوط ی ک ه در درون چند ضلعی رس م می ش وند و لبهه ا را به یکدیگر متصل می س ازند، هرگز با لبه ها تلاقی نداش ته باش ند)تصویر ۲(. مع ادل ای ن تعبی ر در فضای معم اری، فضایی اس ت ک ه ایس تادن در آن ام کان تس لط و نظ ارت به هم ه نقاط پیرامونی آن فضا را فراهم میآورد.)Hillier et al, 1984, 90(
تهیه نقش ه فضای محدب، مقدمهای بر نقشههای خطی است ک ه بسـتر مطالع ات نحو فض ا را آم اده میس ازد. روش ای نکار بدین صـورت اس ت که فضای معماری که تش کیل یک فض ای محدب را میدهد، به صورت مجزا و مستقل و واحدی از مجموعه در نظر گرفته


میشود )تصویر ۴(. ارتباط بین این فضاهای محدب، تشکیل گرافیرا میدهد که نمایانگر روابط داخلی فضاهاست. در تبدیل این فضایمحدب به نقش ههای خط ی، برخی از فضاهای مح دب متوالی کهزاویه دید کاملتری نس بت به یکدیگر دارند در هم ترکیب میش وند و ی ک خ ط واحد، در نتیج ه یک فضای واحد را تش کیل میدهند .این مساله ناشی از تفاوت بنیادین روش تهیه نقشه فضای محدب و نقش ه فضای خطی از یک س و و نواقص و خللی است که در ترسیم نقشههای خطی همچنان موجود است )Turner, 2007, 2(.
اندازه گیری ها و مفاهیم توصیفی
انتخ اب مابی ن ترس یم فض ای مح دب ی ا نقش ههای خطی به عوام ل متع ددی وابس ته اس ت. ب رای م واردی ک ه برنامهنویس ی رایان های فضاه ا و ی ا فضاهـای مولد مورد نظر اس ت معم ولاً فضای مح دب مورد اس تفاده اس ت. در م واردی که ش اخصههای رفتاری محیط مورد نظر است، نقشههای خطی کارایی بیشتری دارند. دلیل عمده این مساله، ارتباط معناداری است که میان توزیع جمعیت و میزان همپیوندی در یک بافت شهری است. به عبارت دیگر، توزیع نسبی جمعیت همواره دارای ارتباطی با میزان همپیوندی فضاست.
می زان همپیون دی۱8 ی ا نامتقارن ی نس بی۱۹ ی ک فض ا )خ واه
4533481653911


.
مربوطه

گراف

و

محدب

فضای
4
تصویر

گراف

آن
.
و

خطی

نقشه

5
تصویر
الف
الف
ب
ب

.

مربوطه

گراف

و



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید