صفحات 5 – 205نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20

شماره ۳ پاییز ۱۳۹۴
108900011654

چارچوب «توسعه ی فضایی رقابت پذیری منطقه ای
در ایران *،»موردپژوهی: استان های 30گانه

محمدحسین شریف زادگان1، سحر ندایی طوسی*2
۱ دانشیار گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱7/5/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: 7/7/۹۴(
چکیده
رقابتپذیریمنطق های، انگاش تی کـه ت ا س ـالها تنه ا در س طح واحده ای فعالیتی) بنگاههـا( و نی ز کش ورها دارای معن ا ب ود، از اواس ط ده ه ی۱۹۹0 می لادی و همزمـان ب ا افزای ش اهمی ت مـکان ناش ی از تح رک نیرویانسـانی و س رمایه در عص ر جهانیش دن، از ترجم ان فضای ی برخوردارش ده و وارد گفتمان علوم منطقهای و برنامهریزیتوس ـعه یفضایی ش د. کاستی رهیافتهای رایجِ تک سویهنگر و تعمیمگر در پاسخگویی به دو پرسش «چیستی رقابت پذیری منطقهای» و نیز «چرایی رقابتپذیری بیشتر یک منطقه نسبت به منطقهی دیگر»، دستورکار پژوهش پیشرو را به تدوین چارچوب یکپارچهی« توسعهی فضایی رقابت پذیری منطقهای خاصِ ایران» معطوف ساخته است. از اینرو با هدف دربرگیرندگیِ ابعاد و مولفههای مختل ف اثرگ ذار ب ر رقابت پذیریمنطق های، پ س از شناس ایی پیش رانهـای رقابت پذیریمنطق های از دیدگاههای مختلف به ش یوهی مطالعهی اس نادی، در نهایت به شیوهای استقرایی و با استفاده از روش مدل سازیمعادلاتس اختاری، م دل نظ ری یکپارچ هی رقابتپذی ریِ برازن دهی مناطق اس تانی ایران به دس ت میآید. مدل برازشش ده نش ـانگر آن اس ت که فعالیتهای دانش ی- فرهنگی از طریق میل به خوشه ایش دن موثرترین پیشران در دس تیابی به رقابتپذی ری منطقهای در ایران به ش مارمیرود. در تعریف رقابت پذیری منطقهایِ مس تخرج از پژوهش، هم به مولفهی واحدهای فعالیتی، هم به مولفهی افراد)سا کنان،کارآفرینان و گردشگران( و هم به مولفهی فضا توجه شده است. این تعریف متفاوت است با تعریف پورتر، که تنها رقابتپذیری را در گرو افزایش بهرهوری واحدهای فعالیتی و بنگاهها دانستهاست .
واژههای کلیدی
رقابت پذیری منطقه ای، توسعه ی خوشه ای، فعالیتهای دانشی-فرهنگی، استان های ۳0گانه ایران.

*ای ن مقال ه مس تخرج از رس اله دکت ری نگارن ده دوم ب ه راهنمای ی نگارنده اول اس ت ک ه در تاری خ ۳0 دی م اه ۱۳۹۳ در دانش کده معماری و شهرسازی دانشگاه شهیدبهشتی مورد داوری قرار گرفته و به تصویب رسیده است.
.E-mail: s.n.tousi@gmail.com ،02۱-22۴۳۱6۳0 :نویسنده مسئول: تلفن: 0۹۱2۳۹72۹۱8، نمابر**
6

مقدمه

پ س از جهانیس ازی و پیش رفتهای اطلاعات ی و ارتباط ی، دو مکت ب فکری متضـاد در رابطه ب ا نقش مکان و جغرافی ا پدید آمد؛ مکت ب فک ری نخس ت منجربه دکتری ن «م رگ جغرافیا و م کان با پیش رفتهای س ایبری»، ب ا اعتق اد ب ه بیمعناش دن «م کان» و همجواری کالبدی در اقتصاد جهانی ناشی از ظهور هم جواریهای مجازی شد. لیکن برخلاف پیش بینیهای صورت پذیرفتهی پس از دههی ۱۹80، از دیدگاه بسیاری مانند پورتر )Porter, 1998 b, 90(و نومنطقهگرایان، جهانیسازی و تغییرات فناورانه، بیشتر سببساز ارتق ای جای گاه مکان در س ازماندهی چرخههای اقتصادی ش د . باور این گروه به کاس تی دکترین مرگ جغرافیا منجر به ش کلگیری مکتب فکری دیگری تحت عنوان» ظهور مجدد جغرافیا و منطقه»با این خردمایه شد که کیفیت میانکنش «چهره به چهره» نسبت به میان کنشهای مجازی، به ویژه در مورد میان کنشهای پیچیده و مبهمِ فعالیتهای دانشبنی ان )Morgan, 2001( ، متفاوت بوده و نادیده گرفتن نقش «اعتمادِ» ناشی از دیدارهای چهره به چهره در روابط اقتصادی ناممکن خواهد بود .
ع لاوه ب ر توجیه ات ارائ ه ش ده در مکت ب فک ری دوم، آزادی انس ان و س رمایه از قید مکان از دههی۱۹۹0 می لادی، به ویژه پس از یکپارچگ ی اقتصاده ای مل ی در قال ب بلوکهای تج اری مانند اتحادی ه اروپ ا، اهمی ت عوامل مکانی در رش د اقتص ادی را بیش از پی ش افزایش داد. از س وی دیگر، ط رح انگاش ت مزیترقابتی۱)در توجی ه موفقیته ای اقتص ادی یک ب اره منطقهه ای بیبه ره از مواهب طبیعی مانندس یلیکون ولی( با تا کید بر ویژگیهای قاطع یـ ک واحـ د )Kitson, Martin & Tyler, 2004, 991(، در تکمی ل کاس تیهای الگوواره «مزیتنس بی2»)ریکاردو و فرمولدهی مجدد آن توس ط هکش ر و اوهلی ن۳( در ادبی ات توس عه نی ز باع ث جل ب توجه بس یاری از اقتصاددانان و صاحبنظران عرصهی کسبوکار ،به س مت مس ایل مربوط به مکان ش د. از دیدگاه افرادی همچون آش م، ک وک و مارتی ن )Asheim, Cooke & Martin, 2006, 1-30(، مزای ای رقابت ی در اقتص اد جهان ی ش دیداً محل ی اس ت و از تمرک ز نی روی کار متخصص، دانش، نهادها، رقبا و کس بوکارهای مرتبط و استفادهکنندگان پیشرفته ناشی میشود. لیکن بسیاری از جمله کامانـ ی )2411–Camagni, 2002, 2395( و کروگمـ ن )Krugman ,
28-44 ,1994(، از منتقدان سرس خت طرح انگاشـت رقابتپذیری در مقیاسقلم رو، ب ر این باورند که «تح رک میان منطقهایِ عوامل تولید» ش رط اصلی برای معنادار ش دن مفهوم مزیترقابتی است؛ در غیر اینصورت اصل مزایای نسبی همچنان اعتبار دارد .
ب ه مرور برنامهریزی توس عهی فضایی نیز، به ش یوهای که باعث افزایش رقابتپذیری مکان و موفقیت آن در جذب س رمایه و نیروی انس انی س یال ش ود، به دغدغ هی بس یاری از صاحبنظ ران علوم منطقهای و شهری تبدیل شد و بررسی ارتباط میان « رقابتپذیری »و «مکان» در دستورکار قرار گرفت. در این رابطه، نقشآفرینی مکان در دو زمینهی اصلی مطرحشد؛ نخست فراهم ساختنمحیط رقابتی مناس ب برای واحدهای فعالیتی، با این ب اور که رقابتپذیری علاوه ب ر راهبرده ای درونی بنگاه، بیش تر متاث ر از محیط بیرون ی بنگاهها ی ا از محی ط محلی۴)ناحی هی صنعتی، یک ش هر یا منطقه( اس ت؛ زمینه دیگر به نقش منطقه به عنوان بس تر «بازیگران جمعی» )Ca-magni & Capello, 2013, 1383-1402( و عام ل تس هیل «یادگیری جمعی »)Camagni, 2002( و نقشی که در فرآیندهای انباشت دانش و توسعهی مدلهای همکاری5 و تصمیمهای نوآورانهی شرکتهای محلی ایفا میکند بازمیگردد )Capello, 1999, 353-365(. پورت ر )Porter, 1990, 73( ب رای نخس تین ب ار در ده ه ی ۱۹۹0 میلادی نظریهی مزایای رقابتی را، که تا پیش از آن تنها در سطح اقتص اد خرد )واحد بنگاهها( مطرح بود، در س طح مکان )مقیاس کشــور و بعدهــا ســایر مقیاس هــای جغرافیایــی( مطــر ح کــرد و باع ث جل ب توجه مج دد تصمیمس ازان توس عهی منطق های و جغرافی دان ان اقتص ادی ب ه موضوع م کان، که پیش تر در جریان جهانیس ازی ب ه ورطهی فراموش ی س پرده ش ده بود، گش ت؛ با این باور که “با وجود اینکه در ایجاد رقابتپذیری آنچه که درون بنگاه ه ا اتف اق میافت د حائ ز اهمی ت اس ت، لیک ن محیط ه ای کسب و کار بیرونی نیز به همان اندازه ایفا گر نقش هستند ”)Por-ter, 1998 b(. ط رح ای ن دی دگاه نظ ری، ک ه ب ه ویژه م ورد اقبال سیاس تگذاران توس عهی منطق های ق رار گرفت و ب ه عنوان یک هدف کلان سیاستگذاری توسط کمیسیون اروپایی و دولت های ملی سراسر اروپا و آمریکای شمالی و بسیاری از کشورهای در حال توس عه پذیرفت ه ش د )Bristow, 2005, 285-304(، س بب تغیی ر جهت سیاس تهای جدید اقتصادی به جای تمرکز بر بخش های اقتص ادی و ش رکت های ب زرگ، ب ه س وی عوام ل ایجادکنن دهی مزایای رقابتی شرکت ها، یعنی مکان، شد )Lengyel, 2009, 20(.
گرچ ه برخ ی از صاحبنظ ران عرصه های اقتص ادی، از جمله پ اول کروگمن، بحث در مورد رقابت پذی ری واقعی مکان را- البته بیش تر در س طح کش ورها و نه مناطق- ناممک ن میدانند، لیکن از ده ه ی ۱۹۹0 تا کن ون، هم واره دو پرس ش اصل یِ «چیس تی رقابت پذیریمنطق ه ای» و نی ز «چرای ی رقابت پذیری بیش تر یک منطقه نسبت به منطقهی دیگر» در راستای پیشنهاد راهکارهای دس تیابی ب ه آن م ورد توج ه جوام ع آ کادمیک و سیاس ت گذاریِ ق رار داش ته اس ت. در ای ن رابط ه کاس تی رهیافت ه ای رای ج تکس ویه نگر و تعمیم گر در پاسخگویی به دو پرسش مطرح شده ،دس تورکار پژوهش پی ش رو را ب ه تدوی ن چارچ وب «توس عه ی فضای ی رقابت پذیری منطق ه ای خ اصِ ای ران» معطوف س اخته اس ت. از ای ن رو با ه دف دربرگیرندگیِ ابع اد و مولفه های مختلف اثرگذار بر رقابت پذیری منطقهای، پس از شناسایی پیش رانهای رقابت پذی ری منطق ه ای از دیدگاه ه ای مختل ف ب ه ش یوه ی مطالعه ی اس نادی، در نهایت به ش یوهای استقرایی و با استفاده از روش مدلسازی معادلاتس اختاری، م دل نظ ری یکپارچ ه ی رقابت پذیریِ برازنده ی مناطق استانی ایران معرفی خواهد شد.
مبانی نظری و ردیابی پیشینه پژوهش
به عنوان گام نخستین پژوهش و با نیت شناسایی فرا گیر ابعادو پیش رانه ای متن وع معرفی شـده از رقابت پذی ری منطقه ای ،مبانی نظری و پیشینه پژوهش با هدف پاسخ گویی به دو پرسش پیش گفته در قالب دو بخش پیگیری خواهد شد.
بخ ش نخس ت- تش ریح چیس تی انگاش ت رقابت پذی ری قلمرویی در مقیاس میانه)رقابت پذیری منطقه ای(
مفه وم رقابتپذی ری در مقیاس خرد ش فاف اس ت؛ به معنای توانایی بنگاه در بقا، رقابت، رشد و بهرهور بودن در بازارهای هدف رقابـت)Bristow, 2005; Lengyel, 2009(. از دیدگاه صاحبنظرانی چ ون مایکل پورتر رقابتپذیری بنگاه با هدف افزایش س ودمندی در گرو افزایش بهرهوری اس ت و تنه ا در صورت تولید بروندادهای بیش تر ب ه ازای واحده ای تولی د کمت ر نس بت ب ه رقبا میت وان به مزای ای رقابتی دس ت پیدا ک رد )Porter, 2008, 37-73(. همچنین ای ن مفه وم نی ز ک م و بی ش در س طح م کان در مقیاس کش ور نیز شفاف است. در این رابطه سه دیدگاه اصلی تشخیصدادنی است:
الــف- دیــدگاه نظ ر ینخس ت -دکترین مرکانتلیس ت ه ا)بازاربس ت گرایان6(-وجود رقابتپذی ری اقتص ادی در س طح کش ورها همانن د رقاب ت موج ود می ان بنگاه ه ای اقتص ادی؛ ایــن دیــدگاه کــه توســط منتق دان آن مانن د کروگم ن )Krug-man, 1996( به اقتصاددانان مرکانتلیس ت نس بت داده می ش ود ،ش هودیترین تعری ف از رقابت پذی ری را م لا ک عم ل ق رار داده ،رقابت پذیــری اقتصــادی کشــورها در زمینه ه ای بینالملل ی را ب ه ش یوه ی بنگاه ه ا ممک ن دانس ته و رون ق و برونرف ت آنه ا از بحرانه ای موجود را منوط ب ه افزایش رقابت پذیری اقتصاد ملی و برقراری تراز تجاری مثبت میداند. این دس ته از اقتصاددانان و بس یاری از سیاست مداران، رهبران تجاری جهان، روزنامهنگاران و نویس ندگان پرف روشِ کتابه ای اقتصادیِ)کناب هی کروگمن از کتاب پرفروش لستر )Thurow , 1992( در زمین ه ی رقابت پذیری اقتصـاد ملـی )Krugman, 1996(( پی روان ای ن دی دگاه، تجارت با ه دف صادرات و تولید اش تغال ناش ی از آن ب رای رونق اقتصادی کش ور را «هم چون جنگ جهان ی7» و بازی «برد-باخت» دانس ته و پی روزی را در گرو کاهش موانع تج اری بازارهای جهانی و برابر با افزایش بهره وری و بخشهای ارزشافزا قرار میدهد .
ب- دیدگاه نظری دوم- دکترین مایکل پورتر- اقتصاددانان استراتژیس ت- وجود رقابتپذیری در س طح کشورها متفاوت
ب ا بنگاهه ا: در دکتری ن مای کل پورتر، مبتن ی بر نظری هی مزایای رقابت ی، ای ن باور وج ود دارد که متاث ر از جهانیش دن، همآوردِ8 س نتی معن ی جدی دی پیدا ک رده و تبدیل به رقابت ش ده اس ت )Lengyel, 2009, 21(. دکتری ن پورت ر، در قال ب س ه گ زاره، عامل اساس ی موج د رقابت پذی ری را ف ار غ از ن وع فعالیت،«م کان »میداند )Porter, 1998 b, 80-83(؛) ۱( رقابت نوین کشورها مستلزم بهرهوری بنگاه ها اس ت تا دسترس ی به عوامل تولید و مزیتهای نس بی) .2(به ره وری بنگاه نیز بس تگی به «چگونگ ی» رقابت آنها
7
دارد و ن ه «زمین هی فعالیت ی» ک ه در آن رقاب ت می کنن د و) ۳( ب ااهمیت یافتن چگونگی رقابت شرکتها، دو موضوع «راهبردهای بن گاه» و «کیفی ت محی ط کس ب و کار» اهمی ت پی دا می کن د .پ- دیدگاه نظری سـوم- دیدگاه مشـهور و پذیرفته ش دهی پ اول کروگم ن- غیرعلم ی دانس تن و امکانناپذی ری بح ث در م ورد مفه وم رقابتپذیری در س طح مکان)بالاخص کش ورها( ب ا محوری ت موضوع ات اقتص ادی و مرتب ط دانس تن آن تنه ا در س طح بنگاهه ا: پ اول کروگم ن ب رای نخس تین بـار ب ه صورت غیررس می در س ال ۱۹۹۴ و به صورت رس می در س ال ۱۹۹6 در نقد دی دگاهِ پورت ر، کارب رد انگاش ت « رقابتپذیری»)به معن ای افزایش به رهوری اقتص ادی در مقایس ه بـا رقبا( ب رای اقتصاد «کش ورها» را به لحاظ تجربی بیاسـاس و بیمعنا دانس ته و مقایس هی مکان با بنگاهه ا را قیاس بیجا میخواند )Krugman, 1996( . وی برخلاف مرکانتلیس تها و استراتژیس تها ب ر ای ن باور اس ت ک ه در اقتصاد بینالمللی، قدرت یکهتاز۹ وجود ندارد و در نتیجه بازی «برد- باختی »که منجر به رقابت کش ورها در جذب فعالیتها شود، بیمعناست؛ بلک ه مزایای نس بی و تفاوتهای کشورهاس ت ک ه در مکانگزینی جهان ی فعالیتهـا وارد عم ل خواه د شد)ش رایط رقاب ت کام ل.(
بســیاری از صاحب نظــران ماننــد کروگمــن، کــه اســتفاده از انگاش ت رقابت پذی ری قلمروی ی در مقی اس کش ورها را م ردود اع لام می دارند، کاربرد این واژه در س طح «منطق ه» را امکان پذیر میدانند؛ مایکل پورتر نیز هم زمان با آش کار ش دن اهمیت س طح منطقه در سالهای اخیر و با این باور که مزیتهای رقابتی در یک فرآیند ش دیداً محلی ش ده تولید و تداوم مییابد، از مزایای رقابتی کش ورها ب ه س مت مزای ای رقابت ی منطقهه ا تغیی ر جه ت پی دا کـرده اسـت )Porter, 1990, 19(. از دی دگاه مای کل پورت ر و نیز افراد دیگ ری چ ون ل ور )Lever, 1999(، تـاروک )Turok, 2004(، کامانی )Camagni, 2002( و لنگی ل )Lengyel, 2006(، رقاب ت منطقهه ا از برخ ی جهات همچون ۱( برخوردار نبودن از سیاس تهای مالی و پول ی ب رای ایجاد تفاوت در به ره وری و جذب بنگاهه ا ،2( وجود تحرک عوامل تولید و در نتیجه مهاجرت نیروی انس انی و س رمایه در ص ورت نب ود شـرایط لازم و در نتیجـه ام کان رس یدن منطق ه ب ه پای ان کس ب وکار ب ا رقاب ـت کش ورها تف اوت دارد و از جهات ی دیگ ر هم چ ون ۱( تع دد واحد ه ـای تصمیمگی ـری در منطق ه ،2( زمانبر ب ودن فرآیند ایجاد رقابتپذیری) ،۳( متفاوتبودن هدف رقابتپذیری نه تنها بر سر یک هدف بیشینه کردن سود و ۴( این ک ه رقابت بی ن منطقهای مانند بنگاه هم واره یک بازی با حاصل جم ع صف ر۱0 نیس ت )بلک ه میتواند یک ب ازی برد- برد باش د که ی ا باعث بهب ود جایگاه منطقه یـا تقویت هم کاری بین منطقهای شود( با رقابت بنگاه ها متفاوت است.
برخلاف روش ن ب ودن مفهوم رقابتپذیری در س طح بنگاهها و حت ی کش ورها، تعاریف متع دد و گاه ابه امآوری از رقابتپذیری در س طح منطقه وجود دارد. در این رابطه میتوان به تعریف اتحادیه اروپ ا )EC, 2008( اش اره ک رد ک ه در آن رقابتپذی ری «اب زاری برای افزای ش پای دار اس تانداردهای زندگ ی ی ک منطق ه و کاهـش ن رخ بی کاری غیرداوطلبان ه تا حد امکان» تعریف ش ده اس ت. یا تعریف
8
قبلت ر آن ک ه رقابتپذیری را درجهای میدان د که در آن منطقه یاشهر به تولید کالا و خدمات موردنیاز ذائقهی بازارهای منطقهای ،ملی و بینالمللی بپردازد و همزمان باعث افزایش درآمد و اشتغال، بهبود کیفیت زندگی ش هروندان و ارتقای توسعه به شیوهای پایدار شود )EC, 1999, 4(. کروگمن نیز رقابتپذیری منطقهای را توانایی منطقه در تدارک دستمزدهای کافی و یا اشتغال و بازگشت سرمایه )Krugman, 2003( و نی ز ظرفی ت نس بی منطق ه در ج ذب عوامل س یال)نیروی کار و س رمایه( از یکدیگ ر و میزبان ی فعالیته ای اقتص ادی میدانـد )Krugman , 2005, 40(. مهمترین تعریف مورد قب ول محیطه ای آ کادمیک، ب ه وی ژه در می ان نومنطقهگرایان از رقابتپذیری منطقهای، به تعریف مایکل استورپر )Storper, 1997( از دو دی دگاه اقتص اد کلان و خ رد بازمیگ ردد؛ وی رقابتپذی ری منطق های را تنه ا مع ادل افزایش بهرهوری ندانس ته، بلک ه در گرو افزایش استانداردهای زندگی و توانایی نگهداشت برآمدهای برنده نیز میداند؛ یعنی ترکیبی از مزایای رقابتی پورتری و جذابیت محیط منطقه برای کس ب و کار. ملِکی )Malecki, 2002; Malecki, 2004( نی ز ب ا تا کید بر ابع اد غیرمالی، از واژهی «چس بندگی م کان۱۱» برای توصیف رقابتپذیری استفاده میکند و آن را توانایی اقتصاد محلی در ایج اد شـرایطی ب رای افزایش اس تانداردهای زندگی س ا کنانش میدان د. وی ب ر ای ن باور اس ت ک ه رقاب ت میان منطقهه ا چیزی ورای بازاریابی یا تلاش برای فروش آنهاس ت؛ بلکه ش امل تقویت یا بهبود ویژگیهایی اس ت که جذب و نگهداشت سرمایهگذاری)۱( و مهاجر)2( را ممکن ساخته و منطقه را تبدیل به مکان چسبنده کند .آنچه که در مجموع از این تعاریف استنباط میشود آن است که اهداف و دستورکارهای متفاوتی از رقابتپذیری منطقهای پیگیری میش ود؛ لیکن هدف هر چه باش د، چه جذب س رمایههای سیال و بنگاههای رقابتپذیر، چه نیروی انس انی خلاق، مصرفکنندگان و خری داران پیش رفته و چه گردش گران و رویدادهای بینالمللی ،همگی در یک چیز مش ترکند و آن تداوم به ـرهوری، توزیع ثروت و از این طریق بهبود عملکرد اقتصادی منطقه .
بخ ش دوم- ردیاب ی و آسیب شناس ی رهیافت های موجود در زمینه ی چگونگی دستیابی به رقابت پذیری منطقه ای
در گفتمانهای مربوط به رقابتپذیری منطقه ای، دو پرسش اساس یِ به هموابس ته همواره دغدغهی اصلی بوده که زمینه س از تدوی ن مدل ه ای نظ ری و تجرب ی فراوان ی در ای ن رابط ه ش ده است: نخست- چیستی رقابت پذیری منطقه ای و دیگری چرایی رقابتپذیری بیش تر برخی منطقهها نس بت ب ه منطقههای دیگر که پاسخ گویی به آن، چگونگی دستیابی منطقه به جایگاه رقابتی را نی ز آش کار میکند. در زمینهی پاس خ گویی به پرس ش دوم س ه رهیافت اصلی در متون مختلف تشخیصدادنی است:
• رهیاف ت نخس ت – س نجش قیاس ی وضعی ت و جای گاه رقابتی کش ورها و مناط ق از طری ق رتبهبندی) بنچ مارککردن(- از دی دگاه رهیاف ت نخس ت، آنچن ان ک ه از نـام رقابتپذیـری نیز برمیآی د، ای ن انگاش ـت تنه ـا در ی ک وضعی ـت قیاس ی و نس بی معنادار خواهد ش د. بر این اساس و با هدف بهبود جایگاه رقابتی ، روشهای مختلفی برای نمایهسازی و رتبهبندی وضعیت کشورها ،مناطق و کلانشهرها در سرتاسر دنیا نیز مورد استفاده قرار میگیرد .این روشها را میتوان در دو مقیاس ما کرو )کلان و در سطح کشور( و م زو ) میان ه و در س طح منطق ه ی ا ش هر( ردیابی ک رد. در مقیاس ما کرو آمریکا نخس تین کشوری اس ت که در دههی ۱۹۹0 میلادی از طریق ایجاد ش ورای دولتی سیاس تگذاری رقابتپذی ری۱2، گامی در راس تای تدویـن گزارش س الانه وضعی ت رقابتپذی ری اقتصاد آمری کا برداش ت. پ س از آن اروپا ب رای از بین بردن فاصل ه با آمریکا و تبدی ل اتحادیه ب ه پویاترین اقتص اد دانشبنیان رقابتی تا س ال 20۱0 ش ورای رقابتپذیری اروپا را در س ال ۱۹۹7 تاس یس و موظف ب ه تولی د گزارشه ای منظ م رقابتپذی ری اتحادی ه اروپ ا)ECI(۱۳ در زمین هی وضعی ت فعالیته ای اتحادی هی اروپا ش د. ب ه علاوه س ازمانها و مش اورههای خصوص ی بس یاری نی ز ب رای سـنجش وضعیت و کش ف دلایل رقابت پذیریشـان ایجاد ش دهاند؛ مجمع جهانی اقتصاد)داووس(۱۴ ژنو س وئیس، موسسه رقابتپذیری)CI( بارسلونا، اسپانیا، شورای رقابتپذیری۱5واشنتگن و موسسه راهبرد و رقابتپذیری۱6ه اروارد آمری کا )Kitson, Martin & Tyler, 2004( از ای ن دس تهاند. گ زارش رقابتپذی ری جهان ی) GCR۱7 (مجم ع جهانی اقتصاد)داووس)(WEF( ژنو، کتاب س الانهی رقابتپذیری جهانی)WCY۱8( موسس ه بینالملل ی توس عه مدیری ت)IMD ۱۹(و گ زارش رقابتپذی ری اروپ ا ش ورای رقابتپذی ری اروپ ا)ECC20(، نمونههای ی از رویکرد رتبهبندی به ش مار میرون د. در مقیاس مزو نی ز میت وان ب ه گ زارش واح د اطلاع ات اقتص ادی)EIU 2۱( کـه در س ال 20۱2 وضعیت رقابتپذیری ۱20 ش هر جهانی را از نظر توانایی ایش ان در ج ذب س رمایه، کس ب و کار، جمعیت خلاق و گردشـگر در قال ب ۳۱ ش اخص کیف ی و کمّ ی در هش ت مقول هی موضوع ی قوت اقتصادی، سرمایه انسانی، سودمندی نهادی، پختگی مالی ، وجههی جهانی، سرمایههای کالبدی، ویژگی اجتماعی و فرهنگی و محیطزیس ت مورد بررسی قرار داده است و یا رتبهبندی وضعیت رقابتپذی ری مناطق بریتانیا توس ط ش ورای رقابتپذیری بریتانیا در قال ب گزارشه ای س الانه)UKCI22( از طری ق معرف ی ش اخص یکپارچه)س ه دس ته ش اخص دروندادی، بروندادی و پیامدی( اش اره ک رد. هم چنی ن موسس ه راهبرده ای ش هری تش ـکیلات یادمانی موری توکیو نیز تحت عنوان نمایه ش هرقدرتهای جهانی GPCI2۳ بــه رتبه بنــدی وضعیــت کلان شــهرها پرداختــه اســت .ب ر اس اس ای ن گ زارش، در س ال 20۱۴ نیوی ورک در دو زمین ه ی « فعالیته ای کس ب و کار)توانای ی ش هر در ج ذب فعالیته ای پی شرو جهان ی(» و «س رمایههای انس انی)توانایی کلانش هر در جذب طبقه خلاق(»، پاریس در زمینهی «تبادل اطلاعات)سهولت انتقال اطلاعات(»، لندن در زمینهی «تجارب فرهنگی)میزان تنوع جاذبهه ای گردشگری(» و واش نگتن در زمینهی «مش ارکتهای سیاسی)اثرگذاری کلانشهر در گفتمانهای سیاست بینالمللی( » کلانش هر پی شرو ش ناخته ش دهاند. همچنین از طری ق نمایهی ش هرهای جهانـیGCI و دورنم ای ش هرهای در ح ال ظه ور2۴ ب ه مقایسهی وضعیت رقابتی 60 کلانشهر جهانی میپردازد.
در مجم وع، گرچ ه روشه ای رتبهبن دی در هن گام مقایس ه
و ارائ ه ی تصوی ری نس بی از وضعی ت رقایت پذی ری مناط ق وآش کار س اختن نقاط ضعف و دلایل عقب ماندگی مناطق نس بتب ه یکدیگ ر دارای مناس بت هس تند، لیک ن ب ه دلایل ی هم چ ونیکس ان ف رض ک ردن و در برخ ی مواق ع مش خص نب ودن ضریب اهمی ت متغیره ا نس بت ب ه یکدیگر، نادی ده گرفت ن هم خطی ها و ه م پ و ش انیهای موج ود می ان ش اخص ها و همچنی ن اث رات غیرمس تقیم ش اخص ها ب ر یکدیگ ر، نداش تن جامعی ت و دربرگیرندگ ی و نادی ده گرفت ن برخ ی از مولفهها و ابع اد اثرگذار در ایج اد رقابت پذی ری و در نهایت تکیه بر معیار مهیابودن اطلاعات در انتخ اب ش اخص های اندازه گیری کنن ده، در سیاس تگذاری و پیش نهاد راهکارهای دس تیابی به رقابتپذیری ب ه خطا رفته و باعث تخصیص نابه جای منابع خواهند شد.
• رهیاف ت دوم – معرف ی پیش رانه ا و مولفههای موفقیت رقابت پذیــری منطقــه ای از دیدگاه ه ای نظ ری مختل ف- در کنــار انــواع روش هــای قیاس ی پیش گفت ه، رهیاف ت دوم ی نی ز تشخیص دادنی است؛ در بسیاری از متون موجود، صاحبنظران فع ال در انتظام ه ای مختل ف، ه ر ی ک از دیدگاه ی، دس تیابی ب ه رقابتپذی ری منطق های را در گ رو ی ک پی شران ی ا مولف ه ی موفقی ت ق رار می دهن د. ب ا وج ود ابهام ه ای ف راوان در مت ون مربوط ه، کـه میت وان آنه ا را ب ه درهم آمیختگیه ای موضوع ی ،برداش تهای ناصحی ح ناش ی از اس تفاده از مناب ع دس ت دوم و بی توجه ی ب ه دیدگاه های ش ناختیِ عرصهه ا ی مطالعاتی که به ط رح این مباح ث پرداخته اند نس بت داد، در پژوه ش پیش رو ،ردیابی پیش رانها و محرک های رقابت پذیری منطقهای در قالب هفت دیدگاه نظری اصلی امکانپذیر شده است:
) 1 (نظریــه یتجــار تجدیــ دجهانــ یمبتنــ یبــ ردیــدگا هنظ ری اقتص ادی نئوکلاس یک ها25/ نظری ه جغرافی ای جدی د اقتص ادی26: ب ا وج ود اینک ه کروگم ن مفه وم رقابتپذی ری در س طح مکان و به طور خاص کش ور را بیمعنا و آن را تنها در سطح واحدهای فعالیتی دارای معنا میداند ،اما کاربرد این انگاشت در سطح منطقه را به دلیل « جابهجایی عوامل تولید» مجاز می داند .س ایر نویس ندگان اثرگ ذار ب ر ای ن نظریه عبارتن د از آدام اس میت ،دیوی د ری کاردو، تی س، ونبل ز و فوجیت ا. رقابت پذی ری در ای ن دیدگاه برابر است با « بهرهوری نسبی با هدف کسب سهم بیشتر از بازارهای بیرونی )Budd & Hirmis, 2004, 1020(. دیدگاه های این نظری ه در م ورد عوام ل ایج اد رقابت پذیری منطق های را میتوان در) ۱( تخصصی س ازی منطقه براس اس مزیتهای نسبی، کاهش تن وع تولی د و در نتیجه دس تیابی به بازده های افزایش ی ناش ی از مقی اس) 2( افزایش صادرات منطقه ای ب ا تا کید بر پایهی اقتصاد منطقه خلاصه کرد.
)2( دی دگاه نظ ری استراتژیس ت ها- مای کل پورت ر: پورت ر ،رقابت پذیری منطقه را ناش ی از رقابتپذی ری واحدهای فعالیتی دانسته و دلایل رقابتپذیری بنگاه را که سابقاً تنها درون بنگاهها مط رح ب ود، در مکان ی بیرون ی جس ت وجو می کند. تا کی د وی بر نق ش م کان و کیفیت محی ط از طریق اثرگذاری بر رش د بهرهوری بن گاه اس ت. منظ ور او از کیفی ت محی ط کس ب و کار، انگاش ت
۹
خوش ه ای ش دن اس ت ک ه باع ث ایج اد س ودمندی عملیات ی وموقعی ت راهب ردی ب رای بنگاه خواه د ش د )Porter, 2000, 275-253(. وی ب رای توسـعه اقتص اد منطقه «رهیافت خوش ه ای27» را پیشنهاد می کند )Porter, 2003(. پورتر در کتاب خوشه ها و اقتصاد جدید رقابتی )Porter , 1998 a(، بـه طور مفصل ب ه این پیش ران میپ ردازد و بعدها نیز در بس ط مفه وم رقابت پذی ری به منطقه ،هنگام ی ک ه در جس ت وجوی راهکاره ای احی ای منطقه ه ای مرک زی ش هرها برمی آی د، رقابت ی ش دن مـکان را در گ رو تش کیل خوش هها ق رار میده د )Porter, 2008(. ب ا قائل ش دن ب ه تفاوت می ان ان واع تجمعه ای فضای ی نئوکلاس یک، خوش ههای پورت ر ب ه عنوان نهاده ای نوآوران هی پیون دی از ش بکه های اجتماعی مبتن ی ب ر اعتمـاد و پیوندهای دانش ی می ان بنگاهه ای فعالیتی تشکیل شده که علاوه بر هممکانی از تبادل شدید دانش و روابط بین فردی نیز برخوردار است.
) 3( نظریــه ی اقتصاددانــان تکامل ی28 و دی دگاه نظ ری نوش ومپیترین ها29 – تعریفهای کیفی از رقابت پذیری قلمرویی ،ک ه ب رای دارایی ه ای ن رم در کن ار داراییه ای س خت ب ه عنوان پی شران رقابتپذی ری قلمروی ی اهمی ت قائ ل هس تند، ایج اد محیــط نوآورانــه و کارآفریــن را شــرط لازم بــرای دســتیابی بــه رقابتپذی ری معرفی میکنند. براین اس اس، برخلاف کش ورهای ت ازه صنعت ی ش ده)NICs( مانن د چین، ک ه در مرحلهی نخس ت توس عه ی رقابتپذی ر مبتن ی بر عوام ل تولید و تولید انب وه کالا با قیم ت ارزان ق رار داش ته، مزی ت رقابتی کش ورهای توس عه یافته در ن وآوری و عوام ل مشاهدهناشـدنی ق رار دارد. بنابراین اهمیت عوامــل مشاهده نشــدنی در توســعه ی اقتصــاد منطقــه )Mor-gan, 1997, 491-503( ماننــد ظرفیت هــای نهــادی و نــوآوری منطقهای آش کار شده اس ت؛ تا اندازهای که پورتر )Porter, 2004( رقابت پذی ری مبتن ی بر ن وآوری را به عنوان آخری ن مرحلهی یک توس عهی رقابتپذی ر، پ س از مراح ل مبتن ی ب ر عوام ل تولی د و مبتنی بر سرمایه گذاری، معرفی میکند.
)4( نظریه جدید رش د30 رومر، رش د درونزا31 و س رمایههای انس انی لوکاس- ادوارد گلاوس ر۳2 اقتص اددان و روب رت لوکاس۳۳، کلید رقابتپذیری را در تقویت نیروی متخصص یا سرمایه انسانی به منظور تولید ایده و اندیشه میدانند. این امر باعث ایجاد آثار مثبتی میشـود که “ سرمایههای بیرونی انسـانی۳۴” نامیده میشود )Lu-cas, 1988(. نظریـه نویـن رومـر )Romer, 1990( نیز رش د اقتصادی را ناش ی از سرمایهانس انی و دانـش منطقهای میدان د. پیش از آن نیز اولمن )Ullman, 1958(، به نقش س رمایههای انسانی در فرآیند توسعه منطقهای اشاره داشته است. پیش رانهای تجویز شده در ای ن نظری ه، از صراحت کالبدی برخوردار نبوده ولی انگاش تهایی چون ش هر مهارت۳5 گلاوسـر و یا خوش هی س رمایه انس انی لوکاس به طور غیرمس تقیم به موضوع تجمع نیروی انس انی متخصص در رقابت پذیری منطقه اشاره دارد .
)5( نظری ه س رمایههای خ لاق36 ریچ ارد فلوری دا – از دیدگاه
نظ ری فلوری دا )Florida , 2005; Florida , 2003; Florida , 1995(، منطقههای پیش رو و رقابتپذیر، آنهایی هستند که در جذب افراد
۱0
خ لاق از سرتاس ر جهان دارایً مزی ت رقابتی باش ند. از این دیدگاهرهب ران اقتصادی آین ده الزاماً چین و هند نبوده بلکه منطقههاییخواهند بود که افراد خلاق، حاضر به زندگی در آنجا هستند )Porter,37-73 ,2008(. از ای ن نظ ر این دیدگاه با انگاش ت “محیط خلاق ”که نخس تین بار توس ط گونار تورنویست۳7 در دانش کده جغرافیای دانش گاه لون د۳8 در ۱۹78 مط رح ش د، و کمی بعدتر از آن انگاش ت محیط نوآوری فیلیپ آیدالوت۳۹، جغرافیدان فرانسوی، و انگاشت شـهر خـلاق پیترهـال )Hall, 2000( متف اوت اس ت. چرا که”عام ل انسانی” به عنوان پیشران رقابتپذیری منطقهای اهمیت داشته و محیط تنها واس طهای برای جذب آن اس ت؛ حال آنکه انگاشت محیط خلاق یا شهر خلاق به نقش مکان و خلاقیت آن توجه دارد؛ لیکـن در ه ر دوی این انگاش تها نقش مکان از منب ع تامین مواد اولی ه و چاهک تخلی ه زباله به عنصر حیاتی در جذب مس تعدها یا خلاقیت تغییر پیدا کرده است.
)6( نظریه ی فعالیتهای ش ناختی- فرهنگی40 آلن اسکات و پیتره ال- در این دی دگاه نظری، برخلاف نظریه طبقه ی خلاق فلوری دا ی ا دیدگاه نظری ش هر مصرف ی، “منطقه به عنوان س ایت تولیـد و مصـرف در نظر گرفتـه نمیشـود)Scott, 2007, 2011( “ که افزایش رقابت پذیری اقتصاد آن به صورت برونزا و با ِمهاجرت به درون طبق ه ی خلاق اتف اق بیفتد؛ بلکه توس عهی مناطق تداوم “مس یرهای تاریخ ی و گذش تهی رش د۴۱” و وابس ته ب ه تح ولات درونی منطقه خواهد بود. در واقع پیروان این دیدگاه بر این باورند که افزایش اهمیت داراییهای ذهنی و احساسی انسان ها)Wyly, 2013( “ در س الهای اخی ر باعث تغییر ش یوه های تولی د انبوه به س مت فعالیته ای کوچکمقی اس ن وآور، خ لاق و دانش بنیان “ش ناختی- فرهنگی”)متش کل از چهـار دس ته فعالیت ه ای فناوری ب ر، خدمـات مال ی و کس ب و کار، فعالیت ه ای هن ری و مبتن ی ب ر م د، و فعالیته ای فرهنگی و رس انهای( ش ده اس ت .این دس ته فعالیته ا، که باعث افزای ش رقابتپذیری منطقه ای می ش وند، از ماهیت شبه منوپلی و یکهتازی برخوردارند که آنها را بدون جانشین ساخته و اشغال “ گوشههای رقابتی بازار۴2” را برای این دسته فعالیت ها امکان پذیر می سازد.
)7(دی دگاه نظ ری ش هر مصرف ی43 گلاوس ر- از ای ن دیدگاه رقابت پذی ری تنه ا ب ا ه دف ج ذب س رمایه و نی روی انس انی اتف اق نمیافت د؛ بلکـه در مراح ل پیش رفتهت ر ب ر س ر ج ذب مص رف و رویداده ای مصرف ی خواهد بود. بر این اس اس یکی از پیش ران های معرفی ش ده در زمین هی رقابتپذیری منطقهای ،ایجاد شهر مصرفی است. ادوارد گلاوسر )Glaeser, Kolko & Saiz, 2000(، در پ ی تغیی ر اهمی ت عام ل هزینه ه ای حم ل و نق ل ب ه سمت کیفیت زندگی و با این باور که تقاضای کنونی موجود برای ش هرها از ن وع تقاض ا ب رای بهـره وری و تس هیلات مصرفی اس ت ،نس بت به ظهـور ش هرهای مصرفی به جای ش هر مه ارت دهه ی ۱۹70)اهمیت عمل سرمایه های انسانی( آ گاهی داده است .
در رابط ه ب ا رهیاف ت دوم موض وع اینجاس ت ک ه برخ ی ، پیش رانه ای خاص ی را ب رای کلی هی بس ترها ب هکار میبرن د ک ه ای ن بیمعناس ت. “هیچم دل بهینه، تعمیمپذی ر وقابل تقلیدی وجـود نـدارد ”)Boschma, 2004, 1001(. نس خههای موج ودبیش تر مناسب کش ورهای توس عهیافته به نظر میآیند که حتی در ای ن بس ترها نیز نا کافی ش ناخته ش دهاند. حال آنک ه در زمینهی کش ورهای در حال توس عه به ندرت و در مورد ایران به هیچ عنوان تا کنون کوشش ی در این زمینه صورت نگرفته اس ت. از س وی دیگر پیش رانهای شناخته شده از چشماندازهای نظری و دیدگاههای ش ناختی متفاوت ی ارائه ش دهاند؛ لیک ن کمتر به ارائ هی چارچوب جام ع و یکپارچهنگ ر پرداخت ه ش ده اس ت. “ا کث ر رهیافته ای موجود، رقابتپذیری منطقهها را در گرو عواملی قرارمیدهند که از اهمیت بیشتری برخوردارند” )Kresl & Singh, 2012, 240(.
• رهیافت س وم – معرف ی ابزارهای فضایی سیاس ت گذاری در دس تیابی ب ه رقابت پذی ری- ای ن رهیاف ت ب ا درنظرگرفت ن واح د تحلی ل اثرگ ذار بنگاهه ا و واحده ای فعالیت ی در تحلی ل رقابتپذی ری، دس تیابی ب ه آن را از طری ق ابزاره ای فضای ی سیاس تگذاری و ترتیبات فضایی ویژه، میس ر می داند. از دیدگاه این رهیافت، انواع “ تجمعیسازی اقتصادی۴۴” به دلیل بازده های فزاینده بیرونی و دس تیابی به سرریزهای دانشی۴5، باعث افزایش به رهوری واحدهای فعالیتی و در نتیج ه رقابت پذیری منطقه ای خواهن د ش د. گرچ ه برنامه ری زان و جغرافی دان ان هم واره ب ه چگونگ ی اثرگ ذاری فض ا ب ر عملک رد اقتص ادی ش هر و منطق ه و بالعک س پرداختهان د؛ با این باور که جغرافیا ب ر پویایی فعالیت ها و در نتیجه عملکرد اقتصادی و رقابت پذیری مکان اثرگذار اس ت .ام ا آن چ ه که هم واره در ای ن انتظام ها مغف ول مانده ی ا کمتر به آن توجه ش ده اس ت، دو موضوع اساس ی اس ت؛ نخست یکسان نب ودن اهمی ت م کان و تجمعیس ازی)ابزارهای سیاس ت گذاری فضایی-کالب دی ب ه معن ای ع ام( ب رای تس هیل رقابت پذی ری کلیهی فعالیت ها در کلیه ی بس ترها )Feldman & Francis, 2006; Simmie, 2006; Asheim, Cooke, & Martin, 2006; Audretsch & Feldman, 2003( و دیگ ری توج ه ب ه عوام ل اجتماع ی به عنوان عام ل مه م دیگ ر به ج ز عوام ل فضای ی در ایج اد رقابت پذیری ،یعن ی روابط میان بنگاهی و ش بکههای اجتماعی و دانش ی میان واحدهای فعالیتی)Currid & Williams, 2010(.
استنتاج چارچوب مفهومی و تشریح روش شناسی پژوهش
ب ا توج ه ب ه گونه بن دی س ه گانه ی پیش نهادی، ب ا ه دف پاسخ گویی دانشی به دو پرسش “چیستی” و “چگونگی دستیابی ب ه رقابتپذی ری منطق های ای ران” و نی ز “تدوی ن چارچ وب مفهوم ی رقابتپذی ری منطقهای در ایران در س طح اس تان ها ،”پژوهش پیشرو موارد زیر را با نیت رفع کاس تیهای پیشگفته در دستورکار قرار داده است.
• یکپارچگی، جامعیت و دربرگیرندگی در پیشنهاد چارچوب توس عهی فضای ی رقابتپذیر به ویژه با توجه به دس تورکار اصلی برنامهری زی توس عهی فضای ی ک ه همان ا یکپارچگ ی و توج ه ب هکلی هی ابع اد اثرگ ذار اس ت. ب رای دس تیابی به ای نمه م، رویکردپژوه ش پی شرو توس ل ب ر مفهـوم مولفهه ای س ازمان فضای یاس ت؛. بنابرای ن، تعاریف ی از رقابتپذیری منطقهای در پیش نهادای ن چارچوب مورد اس تفاده اسـت که علاوه ب ر پرداختن همزمان ب ه دو مولف هی جمعی ت و فعالیت، تعاری ف زیر را م لا ک عمل قرار ده د: الـف- مولف هی جمعی ت- تقویت ی ا بهب ود ویژگیهایی که جذب و نگهداشت مهاجر خلاق و نوآور را ممکن سازد و چسبندگی و جاذبـهی م کان را افزای ش ده د. در ای ن رابط ه، تعاریف ی ک ه به توانایی مکان در دستیابی به استانداردهای فزاینده و بالای زندگی اشاره دارد و همچنین راهبردهای افزایش کیفیت و بازاریابی مکان س کونت ملا ک عمل اس ت. ب- مولفهی فعالی ت- بهبود محیط کس ب و کار محل ی ب رای ج ذب و نگهداش ت واحدهـای فعالیت ی خاص)۱(، سرمایهگذاران)2( و کارآفرینان)۳(؛ در این رابطه، تعاریفی ک ه به ظرفیت نس بی منطق ه در ج ذب عوامل س یال)نیروی کار و س رمایه( از یکدیگر و میزبانی فعالیتهای اقتصادی اش اره داش ته و همچنی ن ایج اد ویژگیه ای خـاص رقابت ی در محی ط کس ب و کار ه ر منطق ه مدنظ ر ق رار دارد؛ می زان جذابی ت منطق ه ب رای سرمایهگذاران” یا “ سرمایهپذیری۴6”.
جدول – فرآیند منتخب پژوهش در ارزیابی و انتخاب متغیرهای آشکار)نشان گرهای( پیش ران های رقابت پذیری منطقهای به عنوان درون داد و رقابت پذیری منطقهای به عنوان برون داد .
معیار123نشان گرهای پیش ران
آزمون پایایی: معیارهای کمی مشخص کنندهی نتیجه تحلیل همبستگی)وجود همبستگی بالا میان میزان تبیینگری متغیرهای اندازهگیری) شاخصها( متغیرهای اندازه گیری یک متغیرمکنون(در ارتباط با متغیر مکنون) پیش رانها( نتیجه تحلیل عاملی
معیارهای عمومیقابل اندازه گیری و دستیابی در نظام آمار و اطلاعات کشور
میعارهای عام کیفی تدارک راهنمای تصمیم گیری برای سیاست گذاران منطقه ای
انحصاری بودن و بازتاب مستقیم ویژگی پدیدهی مورد اندازهگیری
آزمون روایی: مقبولیت معیار از دیدگاه صاحب نظران و متخصصان توسعه ی منطقه ای ایرانتحقق پذیرساختن رقابت پذیری منطقهای با اهداف درون زا
12939-2155815مرتبط معیارهای با هدف تخصصی امکان پذیر ساختن قیاس وضعیت در سطح مناطق درون کشور با یک دیگرپژوهش تحقق پذیرساختن رقابت پذیری منطقهای به صورت یک رابطهی برد-برد تا کید بر سیاست های کیفیت محیطنمره ی کل پیش از آزمون برازندگی مدل اندازه گیری
شاخص های ممکن و برازنده)پس از آزمون دروایی و پایایی مدل اندازه گیری در نرم افزار PLS(
برای ن اس اس، در تدوی ن چارچ وب مفهوم ی، تعاریف ی از رقابت پذی ری م لا ک عم ل اس ت ک ه هم ب ه مولف ه ی واحدهای فعالیت ی و ه م به مولف ه ی افراد توج ه دارد. این تعری ف متفاوت اس ت ب ا تعریـف پورت ر، ک ه تنه ا رقابتپذی ری را در گ رو افزای ش به رهوری واحده ای فعالیت ی می داند؛ بلک ه آنرا در گـرو افزایش اس تانداردهای زندگ ی و توانای ی نگهداش ت برآمده ای برن ده نی ز می دان د؛ یعن ی ترکیب ی از مزای ای رقابت ی پورت ری و جذابی ت محیط منطقه برای کس ب و کار و س کونت. بر این اس اس نیز تنها یک پیشران مدنظر قرار نگرفته و کوش ش بر آن اس ت که کلیه ی
۱۱
پیش رانه ای شناسـایی ش ده از دیدگاه ه ای نظ ری مختلف درچارچوب پیشنهادی مورد توجه قرار گیرد.
توجه به بس تر و ویژ گیهای زمینهای کش ور در پیش نهاد چارچ وب توس عه ی فضای ی رقابتپذی ر منطق ه- ب اور ب ه متفاوت ب ودن ضریب اهمی ت اثرگذاری پیش رانها در دس تیابی ب ه رقابت پذی ری منطق های، ه م به ص ورت عام و ه م به صورت خاص در کشورها و بسته به شرایط بسترهای مختلف، نگارندگان را بر آن داش ته تا به مدد روشهای اس تقراییِ برآمده از دادههای تجرب ی گ ردآوری شده) مدلس ازی مع ادلات س اختاری PLS( در بس تر مورد بررس ی)مناطق درون س رزمین ایران( به پیش نهاد چارچوب رقابت پذیری سازگار با شرایط بپردازد .
ض رورت رف ع هم خطیه ا، هم پوش انیها و درنظر گرفتن اثرات مس تقیم و غیرمس تقیم پیشران ها ب ر یک دیگر از طریق شناس ایی متغیره ای میانجی گ ر- رویک رد در پیشگرفت ه ش ده در پژوه ش پی شرو ب ه منظور رفـع هم خطیها، همپوش انیها و توج ه به نقش متغیرهای میانجی در دس تیابی ب ه رقابت پذیری منطق های اس تفاده از روش تحلیلـی نم ودار مس یر و تحلی ل همبستگی دوبه دوی متغیرها) پیشران ها( است .
اسـتفاده از ش ـاخصهای متناسـب با ویژ گیهای بس تر و برخوردار از روایی برای اندازه گیری پیش ران های رقابت پذیری- ب ه منظور اندازه گی ری دقیق و روای پیش رانهای مورد اس تفاده در چارچوب پیشنهادی رقابتپذیری منطقهای، رویکرد پژوهش پیش رو، اس تفاده از معیارهای متنوعتری، به جز معیار دسترسی ب ه اطلاع ات، ب ه منظ ور تش کیل م دل اندازه گیری)نمایه س ازی ی ا تعری ف ش اخص های اندازه گیریکنن ده ی متغیره ای مکنون( اس ت. این سـه دسته معیار به شرح جدول۱ عبارتند از: نخست- معیاره ای عموم ی ش امل س ه دس ته) ۱(معیاره ای برآورن ده ی
۱2
پایایی)می زان تبیینگ ری ش اخصها در ارتب اط ب ا متغیره ایمکن ون( ،)2(معیارهـای ع ام کیف ی ذک ر ش ده در مت ون) ،۳(معیاره ای برآورن دهی روای ی و تکرارپذی ری ش اخص ها از طری قنظرس نجی از صاحبنظ ران و متخصص ان توس عه ی منطق ه ای در ای ران؛ دوم- معیاره ای تخصص ی مرتب ط ب ا ه دف پژوهش و سوم- معیارهای مربوط به آزمون روایی و پایایی مدل اندازه گیری ب ا توج ه بـه م دل س اختاری ترسیمش ده ب ا اس تفاده از روش مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزار PLS؛
تدوی ن چارچوب مفهوم ی رقابتپذیری منطق ه ای در ایران ،براس اس مح دودهی مطالعات ی تعریـف ش ده، مس تلزم تعیی ن مولفه ه ای نظری و نمایش روابط س ببی میان مولفههای نظری شناسایی ش ده خواهد ب ود. گونهبندی پیشـنهادی پژوهش، در نتیجه ی مرور مبانی نظری موجود به شرح جدول 2 ارائه شده است.
ب ر اس اس گونهبن دی نظ ری پیش نهادی پژوه ش و پذی رش نقش سببی جمعیت خلاق جذب شده در منطقه، ناشی از بهبود کیفی ت و ارتق ای عملک رد م کان، ب ر ج ذب فعالیت ه ای ه دف رقابتپذیری از یک سو و نیز تجمعی سازی و توسعه ی خوشه ای به عنوان شرط اصلی در رونق کسب و کار و ارزش افزاییِ فعالیتهای ه دف رقابتپذی ری منطق های، پیوس تار مفهوم ی ب ه ش رح نم ودار۱، به عنوان مدل عام پیش نهادی نخس تین رقابتپذیری منطق های، معرف ی میش ود. در نهای ت نی ز رواب ط موج ود در م دل مفهوم ی نخس تین، براس اس دادهه ای گردآوری ش ده به روش مدلس ازی مع ادلات س اختاری آزم ون و پ س از ب رازش ،م دل نظ ری رقابتپذی ری منطق های ای ران پیش نهاد میش ود .
جدول 2- گونه شناسی نظری تلفیقی پیشنهادی از رهیافت های رقابت پذیری منطقه ای، مورداستفاده در تدوین مدل مفهومی پژوهش.
خردمایه/تشریح چشم انداز نظری سازمان دهی فضایی اثرگذار بر رقابت خردمولفه موفقیت/پیش ران رقابت پذیری ویژ گی/ نوع عامل اثرگذار بر رقابت پذیری مولفهی رقابت پذیری
• هزینه ی عوامل تولید در مقایسه با رقبا در
نتیجه ی تجارت مبتنی
بر تخصصی شدن مناطق
در زمینه های دارای مزیت نسبی و مواهب طبیعی اتفاق می افتد. دیدگاه اقتصادی تجارت جهانی
دیدگاه نظری جغرافیای جدید اقتصادی مبتنی بر نظریه های نئوکلاسیک ناحیه صنعتی نومارشالی صادراتمحور اقتصاد تجمعی/اقتصاد تجمعی سازی مارشالی
) صرفههای بیرونی اقتصادبا
هدف کاهش هزینههای مبادلاتی(
اصل مزیتهای نسبی ریکاردو
)تخصصی شدن مبتنی بر مزیت های نسبی(
صادرات و کسب سهم بیشتر از بازار جهانی فعالیت های
صادرات محور
مبتنی بر مزیت های نسبی ور

های

بهره

فعالیت

ور



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید

صفحات 5 – 205نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20

شماره ۳ پاییز ۱۳۹۴
108900011654

چارچوب «توسعه ی فضایی رقابت پذیری منطقه ای
در ایران *،»موردپژوهی: استان های 30گانه

محمدحسین شریف زادگان1، سحر ندایی طوسی*2
۱ دانشیار گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱7/5/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: 7/7/۹۴(
چکیده
رقابتپذیریمنطق های، انگاش تی کـه ت ا س ـالها تنه ا در س طح واحده ای فعالیتی) بنگاههـا( و نی ز کش ورها دارای معن ا ب ود، از اواس ط ده ه ی۱۹۹0 می لادی و همزمـان ب ا افزای ش اهمی ت مـکان ناش ی از تح رک نیرویانسـانی و س رمایه در عص ر جهانیش دن، از ترجم ان فضای ی برخوردارش ده و وارد گفتمان علوم منطقهای و برنامهریزیتوس ـعه یفضایی ش د. کاستی رهیافتهای رایجِ تک سویهنگر و تعمیمگر در پاسخگویی به دو پرسش «چیستی رقابت پذیری منطقهای» و نیز «چرایی رقابتپذیری بیشتر یک منطقه نسبت به منطقهی دیگر»، دستورکار پژوهش پیشرو را به تدوین چارچوب یکپارچهی« توسعهی فضایی رقابت پذیری منطقهای خاصِ ایران» معطوف ساخته است. از اینرو با هدف دربرگیرندگیِ ابعاد و مولفههای مختل ف اثرگ ذار ب ر رقابت پذیریمنطق های، پ س از شناس ایی پیش رانهـای رقابت پذیریمنطق های از دیدگاههای مختلف به ش یوهی مطالعهی اس نادی، در نهایت به شیوهای استقرایی و با استفاده از روش مدل سازیمعادلاتس اختاری، م دل نظ ری یکپارچ هی رقابتپذی ریِ برازن دهی مناطق اس تانی ایران به دس ت میآید. مدل برازشش ده نش ـانگر آن اس ت که فعالیتهای دانش ی- فرهنگی از طریق میل به خوشه ایش دن موثرترین پیشران در دس تیابی به رقابتپذی ری منطقهای در ایران به ش مارمیرود. در تعریف رقابت پذیری منطقهایِ مس تخرج از پژوهش، هم به مولفهی واحدهای فعالیتی، هم به مولفهی افراد)سا کنان،کارآفرینان و گردشگران( و هم به مولفهی فضا توجه شده است. این تعریف متفاوت است با تعریف پورتر، که تنها رقابتپذیری را در گرو افزایش بهرهوری واحدهای فعالیتی و بنگاهها دانستهاست .
واژههای کلیدی
رقابت پذیری منطقه ای، توسعه ی خوشه ای، فعالیتهای دانشی-فرهنگی، استان های ۳0گانه ایران.

*ای ن مقال ه مس تخرج از رس اله دکت ری نگارن ده دوم ب ه راهنمای ی نگارنده اول اس ت ک ه در تاری خ ۳0 دی م اه ۱۳۹۳ در دانش کده معماری و شهرسازی دانشگاه شهیدبهشتی مورد داوری قرار گرفته و به تصویب رسیده است.
.E-mail: s.n.tousi@gmail.com ،02۱-22۴۳۱6۳0 :نویسنده مسئول: تلفن: 0۹۱2۳۹72۹۱8، نمابر**
6

مقدمه

پ س از جهانیس ازی و پیش رفتهای اطلاعات ی و ارتباط ی، دو مکت ب فکری متضـاد در رابطه ب ا نقش مکان و جغرافی ا پدید آمد؛ مکت ب فک ری نخس ت منجربه دکتری ن «م رگ جغرافیا و م کان با پیش رفتهای س ایبری»، ب ا اعتق اد ب ه بیمعناش دن «م کان» و همجواری کالبدی در اقتصاد جهانی ناشی از ظهور هم جواریهای مجازی شد. لیکن برخلاف پیش بینیهای صورت پذیرفتهی پس از دههی ۱۹80، از دیدگاه بسیاری مانند پورتر )Porter, 1998 b, 90(و نومنطقهگرایان، جهانیسازی و تغییرات فناورانه، بیشتر سببساز ارتق ای جای گاه مکان در س ازماندهی چرخههای اقتصادی ش د . باور این گروه به کاس تی دکترین مرگ جغرافیا منجر به ش کلگیری مکتب فکری دیگری تحت عنوان» ظهور مجدد جغرافیا و منطقه»با این خردمایه شد که کیفیت میانکنش «چهره به چهره» نسبت به میان کنشهای مجازی، به ویژه در مورد میان کنشهای پیچیده و مبهمِ فعالیتهای دانشبنی ان )Morgan, 2001( ، متفاوت بوده و نادیده گرفتن نقش «اعتمادِ» ناشی از دیدارهای چهره به چهره در روابط اقتصادی ناممکن خواهد بود .
ع لاوه ب ر توجیه ات ارائ ه ش ده در مکت ب فک ری دوم، آزادی انس ان و س رمایه از قید مکان از دههی۱۹۹0 می لادی، به ویژه پس از یکپارچگ ی اقتصاده ای مل ی در قال ب بلوکهای تج اری مانند اتحادی ه اروپ ا، اهمی ت عوامل مکانی در رش د اقتص ادی را بیش از پی ش افزایش داد. از س وی دیگر، ط رح انگاش ت مزیترقابتی۱)در توجی ه موفقیته ای اقتص ادی یک ب اره منطقهه ای بیبه ره از مواهب طبیعی مانندس یلیکون ولی( با تا کید بر ویژگیهای قاطع یـ ک واحـ د )Kitson, Martin & Tyler, 2004, 991(، در تکمی ل کاس تیهای الگوواره «مزیتنس بی2»)ریکاردو و فرمولدهی مجدد آن توس ط هکش ر و اوهلی ن۳( در ادبی ات توس عه نی ز باع ث جل ب توجه بس یاری از اقتصاددانان و صاحبنظران عرصهی کسبوکار ،به س مت مس ایل مربوط به مکان ش د. از دیدگاه افرادی همچون آش م، ک وک و مارتی ن )Asheim, Cooke & Martin, 2006, 1-30(، مزای ای رقابت ی در اقتص اد جهان ی ش دیداً محل ی اس ت و از تمرک ز نی روی کار متخصص، دانش، نهادها، رقبا و کس بوکارهای مرتبط و استفادهکنندگان پیشرفته ناشی میشود. لیکن بسیاری از جمله کامانـ ی )2411–Camagni, 2002, 2395( و کروگمـ ن )Krugman ,
28-44 ,1994(، از منتقدان سرس خت طرح انگاشـت رقابتپذیری در مقیاسقلم رو، ب ر این باورند که «تح رک میان منطقهایِ عوامل تولید» ش رط اصلی برای معنادار ش دن مفهوم مزیترقابتی است؛ در غیر اینصورت اصل مزایای نسبی همچنان اعتبار دارد .
ب ه مرور برنامهریزی توس عهی فضایی نیز، به ش یوهای که باعث افزایش رقابتپذیری مکان و موفقیت آن در جذب س رمایه و نیروی انس انی س یال ش ود، به دغدغ هی بس یاری از صاحبنظ ران علوم منطقهای و شهری تبدیل شد و بررسی ارتباط میان « رقابتپذیری »و «مکان» در دستورکار قرار گرفت. در این رابطه، نقشآفرینی مکان در دو زمینهی اصلی مطرحشد؛ نخست فراهم ساختنمحیط رقابتی مناس ب برای واحدهای فعالیتی، با این ب اور که رقابتپذیری علاوه ب ر راهبرده ای درونی بنگاه، بیش تر متاث ر از محیط بیرون ی بنگاهها ی ا از محی ط محلی۴)ناحی هی صنعتی، یک ش هر یا منطقه( اس ت؛ زمینه دیگر به نقش منطقه به عنوان بس تر «بازیگران جمعی» )Ca-magni & Capello, 2013, 1383-1402( و عام ل تس هیل «یادگیری جمعی »)Camagni, 2002( و نقشی که در فرآیندهای انباشت دانش و توسعهی مدلهای همکاری5 و تصمیمهای نوآورانهی شرکتهای محلی ایفا میکند بازمیگردد )Capello, 1999, 353-365(. پورت ر )Porter, 1990, 73( ب رای نخس تین ب ار در ده ه ی ۱۹۹0 میلادی نظریهی مزایای رقابتی را، که تا پیش از آن تنها در سطح اقتص اد خرد )واحد بنگاهها( مطرح بود، در س طح مکان )مقیاس کشــور و بعدهــا ســایر مقیاس هــای جغرافیایــی( مطــر ح کــرد و باع ث جل ب توجه مج دد تصمیمس ازان توس عهی منطق های و جغرافی دان ان اقتص ادی ب ه موضوع م کان، که پیش تر در جریان جهانیس ازی ب ه ورطهی فراموش ی س پرده ش ده بود، گش ت؛ با این باور که “با وجود اینکه در ایجاد رقابتپذیری آنچه که درون بنگاه ه ا اتف اق میافت د حائ ز اهمی ت اس ت، لیک ن محیط ه ای کسب و کار بیرونی نیز به همان اندازه ایفا گر نقش هستند ”)Por-ter, 1998 b(. ط رح ای ن دی دگاه نظ ری، ک ه ب ه ویژه م ورد اقبال سیاس تگذاران توس عهی منطق های ق رار گرفت و ب ه عنوان یک هدف کلان سیاستگذاری توسط کمیسیون اروپایی و دولت های ملی سراسر اروپا و آمریکای شمالی و بسیاری از کشورهای در حال توس عه پذیرفت ه ش د )Bristow, 2005, 285-304(، س بب تغیی ر جهت سیاس تهای جدید اقتصادی به جای تمرکز بر بخش های اقتص ادی و ش رکت های ب زرگ، ب ه س وی عوام ل ایجادکنن دهی مزایای رقابتی شرکت ها، یعنی مکان، شد )Lengyel, 2009, 20(.
گرچ ه برخ ی از صاحبنظ ران عرصه های اقتص ادی، از جمله پ اول کروگمن، بحث در مورد رقابت پذی ری واقعی مکان را- البته بیش تر در س طح کش ورها و نه مناطق- ناممک ن میدانند، لیکن از ده ه ی ۱۹۹0 تا کن ون، هم واره دو پرس ش اصل یِ «چیس تی رقابت پذیریمنطق ه ای» و نی ز «چرای ی رقابت پذیری بیش تر یک منطقه نسبت به منطقهی دیگر» در راستای پیشنهاد راهکارهای دس تیابی ب ه آن م ورد توج ه جوام ع آ کادمیک و سیاس ت گذاریِ ق رار داش ته اس ت. در ای ن رابط ه کاس تی رهیافت ه ای رای ج تکس ویه نگر و تعمیم گر در پاسخگویی به دو پرسش مطرح شده ،دس تورکار پژوهش پی ش رو را ب ه تدوی ن چارچ وب «توس عه ی فضای ی رقابت پذیری منطق ه ای خ اصِ ای ران» معطوف س اخته اس ت. از ای ن رو با ه دف دربرگیرندگیِ ابع اد و مولفه های مختلف اثرگذار بر رقابت پذیری منطقهای، پس از شناسایی پیش رانهای رقابت پذی ری منطق ه ای از دیدگاه ه ای مختل ف ب ه ش یوه ی مطالعه ی اس نادی، در نهایت به ش یوهای استقرایی و با استفاده از روش مدلسازی معادلاتس اختاری، م دل نظ ری یکپارچ ه ی رقابت پذیریِ برازنده ی مناطق استانی ایران معرفی خواهد شد.
مبانی نظری و ردیابی پیشینه پژوهش
به عنوان گام نخستین پژوهش و با نیت شناسایی فرا گیر ابعادو پیش رانه ای متن وع معرفی شـده از رقابت پذی ری منطقه ای ،مبانی نظری و پیشینه پژوهش با هدف پاسخ گویی به دو پرسش پیش گفته در قالب دو بخش پیگیری خواهد شد.
بخ ش نخس ت- تش ریح چیس تی انگاش ت رقابت پذی ری قلمرویی در مقیاس میانه)رقابت پذیری منطقه ای(
مفه وم رقابتپذی ری در مقیاس خرد ش فاف اس ت؛ به معنای توانایی بنگاه در بقا، رقابت، رشد و بهرهور بودن در بازارهای هدف رقابـت)Bristow, 2005; Lengyel, 2009(. از دیدگاه صاحبنظرانی چ ون مایکل پورتر رقابتپذیری بنگاه با هدف افزایش س ودمندی در گرو افزایش بهرهوری اس ت و تنه ا در صورت تولید بروندادهای بیش تر ب ه ازای واحده ای تولی د کمت ر نس بت ب ه رقبا میت وان به مزای ای رقابتی دس ت پیدا ک رد )Porter, 2008, 37-73(. همچنین ای ن مفه وم نی ز ک م و بی ش در س طح م کان در مقیاس کش ور نیز شفاف است. در این رابطه سه دیدگاه اصلی تشخیصدادنی است:
الــف- دیــدگاه نظ ر ینخس ت -دکترین مرکانتلیس ت ه ا)بازاربس ت گرایان6(-وجود رقابتپذی ری اقتص ادی در س طح کش ورها همانن د رقاب ت موج ود می ان بنگاه ه ای اقتص ادی؛ ایــن دیــدگاه کــه توســط منتق دان آن مانن د کروگم ن )Krug-man, 1996( به اقتصاددانان مرکانتلیس ت نس بت داده می ش ود ،ش هودیترین تعری ف از رقابت پذی ری را م لا ک عم ل ق رار داده ،رقابت پذیــری اقتصــادی کشــورها در زمینه ه ای بینالملل ی را ب ه ش یوه ی بنگاه ه ا ممک ن دانس ته و رون ق و برونرف ت آنه ا از بحرانه ای موجود را منوط ب ه افزایش رقابت پذیری اقتصاد ملی و برقراری تراز تجاری مثبت میداند. این دس ته از اقتصاددانان و بس یاری از سیاست مداران، رهبران تجاری جهان، روزنامهنگاران و نویس ندگان پرف روشِ کتابه ای اقتصادیِ)کناب هی کروگمن از کتاب پرفروش لستر )Thurow , 1992( در زمین ه ی رقابت پذیری اقتصـاد ملـی )Krugman, 1996(( پی روان ای ن دی دگاه، تجارت با ه دف صادرات و تولید اش تغال ناش ی از آن ب رای رونق اقتصادی کش ور را «هم چون جنگ جهان ی7» و بازی «برد-باخت» دانس ته و پی روزی را در گرو کاهش موانع تج اری بازارهای جهانی و برابر با افزایش بهره وری و بخشهای ارزشافزا قرار میدهد .
ب- دیدگاه نظری دوم- دکترین مایکل پورتر- اقتصاددانان استراتژیس ت- وجود رقابتپذیری در س طح کشورها متفاوت
ب ا بنگاهه ا: در دکتری ن مای کل پورتر، مبتن ی بر نظری هی مزایای رقابت ی، ای ن باور وج ود دارد که متاث ر از جهانیش دن، همآوردِ8 س نتی معن ی جدی دی پیدا ک رده و تبدیل به رقابت ش ده اس ت )Lengyel, 2009, 21(. دکتری ن پورت ر، در قال ب س ه گ زاره، عامل اساس ی موج د رقابت پذی ری را ف ار غ از ن وع فعالیت،«م کان »میداند )Porter, 1998 b, 80-83(؛) ۱( رقابت نوین کشورها مستلزم بهرهوری بنگاه ها اس ت تا دسترس ی به عوامل تولید و مزیتهای نس بی) .2(به ره وری بنگاه نیز بس تگی به «چگونگ ی» رقابت آنها
7
دارد و ن ه «زمین هی فعالیت ی» ک ه در آن رقاب ت می کنن د و) ۳( ب ااهمیت یافتن چگونگی رقابت شرکتها، دو موضوع «راهبردهای بن گاه» و «کیفی ت محی ط کس ب و کار» اهمی ت پی دا می کن د .پ- دیدگاه نظری سـوم- دیدگاه مشـهور و پذیرفته ش دهی پ اول کروگم ن- غیرعلم ی دانس تن و امکانناپذی ری بح ث در م ورد مفه وم رقابتپذیری در س طح مکان)بالاخص کش ورها( ب ا محوری ت موضوع ات اقتص ادی و مرتب ط دانس تن آن تنه ا در س طح بنگاهه ا: پ اول کروگم ن ب رای نخس تین بـار ب ه صورت غیررس می در س ال ۱۹۹۴ و به صورت رس می در س ال ۱۹۹6 در نقد دی دگاهِ پورت ر، کارب رد انگاش ت « رقابتپذیری»)به معن ای افزایش به رهوری اقتص ادی در مقایس ه بـا رقبا( ب رای اقتصاد «کش ورها» را به لحاظ تجربی بیاسـاس و بیمعنا دانس ته و مقایس هی مکان با بنگاهه ا را قیاس بیجا میخواند )Krugman, 1996( . وی برخلاف مرکانتلیس تها و استراتژیس تها ب ر ای ن باور اس ت ک ه در اقتصاد بینالمللی، قدرت یکهتاز۹ وجود ندارد و در نتیجه بازی «برد- باختی »که منجر به رقابت کش ورها در جذب فعالیتها شود، بیمعناست؛ بلک ه مزایای نس بی و تفاوتهای کشورهاس ت ک ه در مکانگزینی جهان ی فعالیتهـا وارد عم ل خواه د شد)ش رایط رقاب ت کام ل.(
بســیاری از صاحب نظــران ماننــد کروگمــن، کــه اســتفاده از انگاش ت رقابت پذی ری قلمروی ی در مقی اس کش ورها را م ردود اع لام می دارند، کاربرد این واژه در س طح «منطق ه» را امکان پذیر میدانند؛ مایکل پورتر نیز هم زمان با آش کار ش دن اهمیت س طح منطقه در سالهای اخیر و با این باور که مزیتهای رقابتی در یک فرآیند ش دیداً محلی ش ده تولید و تداوم مییابد، از مزایای رقابتی کش ورها ب ه س مت مزای ای رقابت ی منطقهه ا تغیی ر جه ت پی دا کـرده اسـت )Porter, 1990, 19(. از دی دگاه مای کل پورت ر و نیز افراد دیگ ری چ ون ل ور )Lever, 1999(، تـاروک )Turok, 2004(، کامانی )Camagni, 2002( و لنگی ل )Lengyel, 2006(، رقاب ت منطقهه ا از برخ ی جهات همچون ۱( برخوردار نبودن از سیاس تهای مالی و پول ی ب رای ایجاد تفاوت در به ره وری و جذب بنگاهه ا ،2( وجود تحرک عوامل تولید و در نتیجه مهاجرت نیروی انس انی و س رمایه در ص ورت نب ود شـرایط لازم و در نتیجـه ام کان رس یدن منطق ه ب ه پای ان کس ب وکار ب ا رقاب ـت کش ورها تف اوت دارد و از جهات ی دیگ ر هم چ ون ۱( تع دد واحد ه ـای تصمیمگی ـری در منطق ه ،2( زمانبر ب ودن فرآیند ایجاد رقابتپذیری) ،۳( متفاوتبودن هدف رقابتپذیری نه تنها بر سر یک هدف بیشینه کردن سود و ۴( این ک ه رقابت بی ن منطقهای مانند بنگاه هم واره یک بازی با حاصل جم ع صف ر۱0 نیس ت )بلک ه میتواند یک ب ازی برد- برد باش د که ی ا باعث بهب ود جایگاه منطقه یـا تقویت هم کاری بین منطقهای شود( با رقابت بنگاه ها متفاوت است.
برخلاف روش ن ب ودن مفهوم رقابتپذیری در س طح بنگاهها و حت ی کش ورها، تعاریف متع دد و گاه ابه امآوری از رقابتپذیری در س طح منطقه وجود دارد. در این رابطه میتوان به تعریف اتحادیه اروپ ا )EC, 2008( اش اره ک رد ک ه در آن رقابتپذی ری «اب زاری برای افزای ش پای دار اس تانداردهای زندگ ی ی ک منطق ه و کاهـش ن رخ بی کاری غیرداوطلبان ه تا حد امکان» تعریف ش ده اس ت. یا تعریف
8
قبلت ر آن ک ه رقابتپذیری را درجهای میدان د که در آن منطقه یاشهر به تولید کالا و خدمات موردنیاز ذائقهی بازارهای منطقهای ،ملی و بینالمللی بپردازد و همزمان باعث افزایش درآمد و اشتغال، بهبود کیفیت زندگی ش هروندان و ارتقای توسعه به شیوهای پایدار شود )EC, 1999, 4(. کروگمن نیز رقابتپذیری منطقهای را توانایی منطقه در تدارک دستمزدهای کافی و یا اشتغال و بازگشت سرمایه )Krugman, 2003( و نی ز ظرفی ت نس بی منطق ه در ج ذب عوامل س یال)نیروی کار و س رمایه( از یکدیگ ر و میزبان ی فعالیته ای اقتص ادی میدانـد )Krugman , 2005, 40(. مهمترین تعریف مورد قب ول محیطه ای آ کادمیک، ب ه وی ژه در می ان نومنطقهگرایان از رقابتپذیری منطقهای، به تعریف مایکل استورپر )Storper, 1997( از دو دی دگاه اقتص اد کلان و خ رد بازمیگ ردد؛ وی رقابتپذی ری منطق های را تنه ا مع ادل افزایش بهرهوری ندانس ته، بلک ه در گرو افزایش استانداردهای زندگی و توانایی نگهداشت برآمدهای برنده نیز میداند؛ یعنی ترکیبی از مزایای رقابتی پورتری و جذابیت محیط منطقه برای کس ب و کار. ملِکی )Malecki, 2002; Malecki, 2004( نی ز ب ا تا کید بر ابع اد غیرمالی، از واژهی «چس بندگی م کان۱۱» برای توصیف رقابتپذیری استفاده میکند و آن را توانایی اقتصاد محلی در ایج اد شـرایطی ب رای افزایش اس تانداردهای زندگی س ا کنانش میدان د. وی ب ر ای ن باور اس ت ک ه رقاب ت میان منطقهه ا چیزی ورای بازاریابی یا تلاش برای فروش آنهاس ت؛ بلکه ش امل تقویت یا بهبود ویژگیهایی اس ت که جذب و نگهداشت سرمایهگذاری)۱( و مهاجر)2( را ممکن ساخته و منطقه را تبدیل به مکان چسبنده کند .آنچه که در مجموع از این تعاریف استنباط میشود آن است که اهداف و دستورکارهای متفاوتی از رقابتپذیری منطقهای پیگیری میش ود؛ لیکن هدف هر چه باش د، چه جذب س رمایههای سیال و بنگاههای رقابتپذیر، چه نیروی انس انی خلاق، مصرفکنندگان و خری داران پیش رفته و چه گردش گران و رویدادهای بینالمللی ،همگی در یک چیز مش ترکند و آن تداوم به ـرهوری، توزیع ثروت و از این طریق بهبود عملکرد اقتصادی منطقه .
بخ ش دوم- ردیاب ی و آسیب شناس ی رهیافت های موجود در زمینه ی چگونگی دستیابی به رقابت پذیری منطقه ای
در گفتمانهای مربوط به رقابتپذیری منطقه ای، دو پرسش اساس یِ به هموابس ته همواره دغدغهی اصلی بوده که زمینه س از تدوی ن مدل ه ای نظ ری و تجرب ی فراوان ی در ای ن رابط ه ش ده است: نخست- چیستی رقابت پذیری منطقه ای و دیگری چرایی رقابتپذیری بیش تر برخی منطقهها نس بت ب ه منطقههای دیگر که پاسخ گویی به آن، چگونگی دستیابی منطقه به جایگاه رقابتی را نی ز آش کار میکند. در زمینهی پاس خ گویی به پرس ش دوم س ه رهیافت اصلی در متون مختلف تشخیصدادنی است:
• رهیاف ت نخس ت – س نجش قیاس ی وضعی ت و جای گاه رقابتی کش ورها و مناط ق از طری ق رتبهبندی) بنچ مارککردن(- از دی دگاه رهیاف ت نخس ت، آنچن ان ک ه از نـام رقابتپذیـری نیز برمیآی د، ای ن انگاش ـت تنه ـا در ی ک وضعی ـت قیاس ی و نس بی معنادار خواهد ش د. بر این اساس و با هدف بهبود جایگاه رقابتی ، روشهای مختلفی برای نمایهسازی و رتبهبندی وضعیت کشورها ،مناطق و کلانشهرها در سرتاسر دنیا نیز مورد استفاده قرار میگیرد .این روشها را میتوان در دو مقیاس ما کرو )کلان و در سطح کشور( و م زو ) میان ه و در س طح منطق ه ی ا ش هر( ردیابی ک رد. در مقیاس ما کرو آمریکا نخس تین کشوری اس ت که در دههی ۱۹۹0 میلادی از طریق ایجاد ش ورای دولتی سیاس تگذاری رقابتپذی ری۱2، گامی در راس تای تدویـن گزارش س الانه وضعی ت رقابتپذی ری اقتصاد آمری کا برداش ت. پ س از آن اروپا ب رای از بین بردن فاصل ه با آمریکا و تبدی ل اتحادیه ب ه پویاترین اقتص اد دانشبنیان رقابتی تا س ال 20۱0 ش ورای رقابتپذیری اروپا را در س ال ۱۹۹7 تاس یس و موظف ب ه تولی د گزارشه ای منظ م رقابتپذی ری اتحادی ه اروپ ا)ECI(۱۳ در زمین هی وضعی ت فعالیته ای اتحادی هی اروپا ش د. ب ه علاوه س ازمانها و مش اورههای خصوص ی بس یاری نی ز ب رای سـنجش وضعیت و کش ف دلایل رقابت پذیریشـان ایجاد ش دهاند؛ مجمع جهانی اقتصاد)داووس(۱۴ ژنو س وئیس، موسسه رقابتپذیری)CI( بارسلونا، اسپانیا، شورای رقابتپذیری۱5واشنتگن و موسسه راهبرد و رقابتپذیری۱6ه اروارد آمری کا )Kitson, Martin & Tyler, 2004( از ای ن دس تهاند. گ زارش رقابتپذی ری جهان ی) GCR۱7 (مجم ع جهانی اقتصاد)داووس)(WEF( ژنو، کتاب س الانهی رقابتپذیری جهانی)WCY۱8( موسس ه بینالملل ی توس عه مدیری ت)IMD ۱۹(و گ زارش رقابتپذی ری اروپ ا ش ورای رقابتپذی ری اروپ ا)ECC20(، نمونههای ی از رویکرد رتبهبندی به ش مار میرون د. در مقیاس مزو نی ز میت وان ب ه گ زارش واح د اطلاع ات اقتص ادی)EIU 2۱( کـه در س ال 20۱2 وضعیت رقابتپذیری ۱20 ش هر جهانی را از نظر توانایی ایش ان در ج ذب س رمایه، کس ب و کار، جمعیت خلاق و گردشـگر در قال ب ۳۱ ش اخص کیف ی و کمّ ی در هش ت مقول هی موضوع ی قوت اقتصادی، سرمایه انسانی، سودمندی نهادی، پختگی مالی ، وجههی جهانی، سرمایههای کالبدی، ویژگی اجتماعی و فرهنگی و محیطزیس ت مورد بررسی قرار داده است و یا رتبهبندی وضعیت رقابتپذی ری مناطق بریتانیا توس ط ش ورای رقابتپذیری بریتانیا در قال ب گزارشه ای س الانه)UKCI22( از طری ق معرف ی ش اخص یکپارچه)س ه دس ته ش اخص دروندادی، بروندادی و پیامدی( اش اره ک رد. هم چنی ن موسس ه راهبرده ای ش هری تش ـکیلات یادمانی موری توکیو نیز تحت عنوان نمایه ش هرقدرتهای جهانی GPCI2۳ بــه رتبه بنــدی وضعیــت کلان شــهرها پرداختــه اســت .ب ر اس اس ای ن گ زارش، در س ال 20۱۴ نیوی ورک در دو زمین ه ی « فعالیته ای کس ب و کار)توانای ی ش هر در ج ذب فعالیته ای پی شرو جهان ی(» و «س رمایههای انس انی)توانایی کلانش هر در جذب طبقه خلاق(»، پاریس در زمینهی «تبادل اطلاعات)سهولت انتقال اطلاعات(»، لندن در زمینهی «تجارب فرهنگی)میزان تنوع جاذبهه ای گردشگری(» و واش نگتن در زمینهی «مش ارکتهای سیاسی)اثرگذاری کلانشهر در گفتمانهای سیاست بینالمللی( » کلانش هر پی شرو ش ناخته ش دهاند. همچنین از طری ق نمایهی ش هرهای جهانـیGCI و دورنم ای ش هرهای در ح ال ظه ور2۴ ب ه مقایسهی وضعیت رقابتی 60 کلانشهر جهانی میپردازد.
در مجم وع، گرچ ه روشه ای رتبهبن دی در هن گام مقایس ه
و ارائ ه ی تصوی ری نس بی از وضعی ت رقایت پذی ری مناط ق وآش کار س اختن نقاط ضعف و دلایل عقب ماندگی مناطق نس بتب ه یکدیگ ر دارای مناس بت هس تند، لیک ن ب ه دلایل ی هم چ ونیکس ان ف رض ک ردن و در برخ ی مواق ع مش خص نب ودن ضریب اهمی ت متغیره ا نس بت ب ه یکدیگر، نادی ده گرفت ن هم خطی ها و ه م پ و ش انیهای موج ود می ان ش اخص ها و همچنی ن اث رات غیرمس تقیم ش اخص ها ب ر یکدیگ ر، نداش تن جامعی ت و دربرگیرندگ ی و نادی ده گرفت ن برخ ی از مولفهها و ابع اد اثرگذار در ایج اد رقابت پذی ری و در نهایت تکیه بر معیار مهیابودن اطلاعات در انتخ اب ش اخص های اندازه گیری کنن ده، در سیاس تگذاری و پیش نهاد راهکارهای دس تیابی به رقابتپذیری ب ه خطا رفته و باعث تخصیص نابه جای منابع خواهند شد.
• رهیاف ت دوم – معرف ی پیش رانه ا و مولفههای موفقیت رقابت پذیــری منطقــه ای از دیدگاه ه ای نظ ری مختل ف- در کنــار انــواع روش هــای قیاس ی پیش گفت ه، رهیاف ت دوم ی نی ز تشخیص دادنی است؛ در بسیاری از متون موجود، صاحبنظران فع ال در انتظام ه ای مختل ف، ه ر ی ک از دیدگاه ی، دس تیابی ب ه رقابتپذی ری منطق های را در گ رو ی ک پی شران ی ا مولف ه ی موفقی ت ق رار می دهن د. ب ا وج ود ابهام ه ای ف راوان در مت ون مربوط ه، کـه میت وان آنه ا را ب ه درهم آمیختگیه ای موضوع ی ،برداش تهای ناصحی ح ناش ی از اس تفاده از مناب ع دس ت دوم و بی توجه ی ب ه دیدگاه های ش ناختیِ عرصهه ا ی مطالعاتی که به ط رح این مباح ث پرداخته اند نس بت داد، در پژوه ش پیش رو ،ردیابی پیش رانها و محرک های رقابت پذیری منطقهای در قالب هفت دیدگاه نظری اصلی امکانپذیر شده است:
) 1 (نظریــه یتجــار تجدیــ دجهانــ یمبتنــ یبــ ردیــدگا هنظ ری اقتص ادی نئوکلاس یک ها25/ نظری ه جغرافی ای جدی د اقتص ادی26: ب ا وج ود اینک ه کروگم ن مفه وم رقابتپذی ری در س طح مکان و به طور خاص کش ور را بیمعنا و آن را تنها در سطح واحدهای فعالیتی دارای معنا میداند ،اما کاربرد این انگاشت در سطح منطقه را به دلیل « جابهجایی عوامل تولید» مجاز می داند .س ایر نویس ندگان اثرگ ذار ب ر ای ن نظریه عبارتن د از آدام اس میت ،دیوی د ری کاردو، تی س، ونبل ز و فوجیت ا. رقابت پذی ری در ای ن دیدگاه برابر است با « بهرهوری نسبی با هدف کسب سهم بیشتر از بازارهای بیرونی )Budd & Hirmis, 2004, 1020(. دیدگاه های این نظری ه در م ورد عوام ل ایج اد رقابت پذیری منطق های را میتوان در) ۱( تخصصی س ازی منطقه براس اس مزیتهای نسبی، کاهش تن وع تولی د و در نتیجه دس تیابی به بازده های افزایش ی ناش ی از مقی اس) 2( افزایش صادرات منطقه ای ب ا تا کید بر پایهی اقتصاد منطقه خلاصه کرد.
)2( دی دگاه نظ ری استراتژیس ت ها- مای کل پورت ر: پورت ر ،رقابت پذیری منطقه را ناش ی از رقابتپذی ری واحدهای فعالیتی دانسته و دلایل رقابتپذیری بنگاه را که سابقاً تنها درون بنگاهها مط رح ب ود، در مکان ی بیرون ی جس ت وجو می کند. تا کی د وی بر نق ش م کان و کیفیت محی ط از طریق اثرگذاری بر رش د بهرهوری بن گاه اس ت. منظ ور او از کیفی ت محی ط کس ب و کار، انگاش ت
۹
خوش ه ای ش دن اس ت ک ه باع ث ایج اد س ودمندی عملیات ی وموقعی ت راهب ردی ب رای بنگاه خواه د ش د )Porter, 2000, 275-253(. وی ب رای توسـعه اقتص اد منطقه «رهیافت خوش ه ای27» را پیشنهاد می کند )Porter, 2003(. پورتر در کتاب خوشه ها و اقتصاد جدید رقابتی )Porter , 1998 a(، بـه طور مفصل ب ه این پیش ران میپ ردازد و بعدها نیز در بس ط مفه وم رقابت پذی ری به منطقه ،هنگام ی ک ه در جس ت وجوی راهکاره ای احی ای منطقه ه ای مرک زی ش هرها برمی آی د، رقابت ی ش دن مـکان را در گ رو تش کیل خوش هها ق رار میده د )Porter, 2008(. ب ا قائل ش دن ب ه تفاوت می ان ان واع تجمعه ای فضای ی نئوکلاس یک، خوش ههای پورت ر ب ه عنوان نهاده ای نوآوران هی پیون دی از ش بکه های اجتماعی مبتن ی ب ر اعتمـاد و پیوندهای دانش ی می ان بنگاهه ای فعالیتی تشکیل شده که علاوه بر هممکانی از تبادل شدید دانش و روابط بین فردی نیز برخوردار است.
) 3( نظریــه ی اقتصاددانــان تکامل ی28 و دی دگاه نظ ری نوش ومپیترین ها29 – تعریفهای کیفی از رقابت پذیری قلمرویی ،ک ه ب رای دارایی ه ای ن رم در کن ار داراییه ای س خت ب ه عنوان پی شران رقابتپذی ری قلمروی ی اهمی ت قائ ل هس تند، ایج اد محیــط نوآورانــه و کارآفریــن را شــرط لازم بــرای دســتیابی بــه رقابتپذی ری معرفی میکنند. براین اس اس، برخلاف کش ورهای ت ازه صنعت ی ش ده)NICs( مانن د چین، ک ه در مرحلهی نخس ت توس عه ی رقابتپذی ر مبتن ی بر عوام ل تولید و تولید انب وه کالا با قیم ت ارزان ق رار داش ته، مزی ت رقابتی کش ورهای توس عه یافته در ن وآوری و عوام ل مشاهدهناشـدنی ق رار دارد. بنابراین اهمیت عوامــل مشاهده نشــدنی در توســعه ی اقتصــاد منطقــه )Mor-gan, 1997, 491-503( ماننــد ظرفیت هــای نهــادی و نــوآوری منطقهای آش کار شده اس ت؛ تا اندازهای که پورتر )Porter, 2004( رقابت پذی ری مبتن ی بر ن وآوری را به عنوان آخری ن مرحلهی یک توس عهی رقابتپذی ر، پ س از مراح ل مبتن ی ب ر عوام ل تولی د و مبتنی بر سرمایه گذاری، معرفی میکند.
)4( نظریه جدید رش د30 رومر، رش د درونزا31 و س رمایههای انس انی لوکاس- ادوارد گلاوس ر۳2 اقتص اددان و روب رت لوکاس۳۳، کلید رقابتپذیری را در تقویت نیروی متخصص یا سرمایه انسانی به منظور تولید ایده و اندیشه میدانند. این امر باعث ایجاد آثار مثبتی میشـود که “ سرمایههای بیرونی انسـانی۳۴” نامیده میشود )Lu-cas, 1988(. نظریـه نویـن رومـر )Romer, 1990( نیز رش د اقتصادی را ناش ی از سرمایهانس انی و دانـش منطقهای میدان د. پیش از آن نیز اولمن )Ullman, 1958(، به نقش س رمایههای انسانی در فرآیند توسعه منطقهای اشاره داشته است. پیش رانهای تجویز شده در ای ن نظری ه، از صراحت کالبدی برخوردار نبوده ولی انگاش تهایی چون ش هر مهارت۳5 گلاوسـر و یا خوش هی س رمایه انس انی لوکاس به طور غیرمس تقیم به موضوع تجمع نیروی انس انی متخصص در رقابت پذیری منطقه اشاره دارد .
)5( نظری ه س رمایههای خ لاق36 ریچ ارد فلوری دا – از دیدگاه
نظ ری فلوری دا )Florida , 2005; Florida , 2003; Florida , 1995(، منطقههای پیش رو و رقابتپذیر، آنهایی هستند که در جذب افراد
۱0
خ لاق از سرتاس ر جهان دارایً مزی ت رقابتی باش ند. از این دیدگاهرهب ران اقتصادی آین ده الزاماً چین و هند نبوده بلکه منطقههاییخواهند بود که افراد خلاق، حاضر به زندگی در آنجا هستند )Porter,37-73 ,2008(. از ای ن نظ ر این دیدگاه با انگاش ت “محیط خلاق ”که نخس تین بار توس ط گونار تورنویست۳7 در دانش کده جغرافیای دانش گاه لون د۳8 در ۱۹78 مط رح ش د، و کمی بعدتر از آن انگاش ت محیط نوآوری فیلیپ آیدالوت۳۹، جغرافیدان فرانسوی، و انگاشت شـهر خـلاق پیترهـال )Hall, 2000( متف اوت اس ت. چرا که”عام ل انسانی” به عنوان پیشران رقابتپذیری منطقهای اهمیت داشته و محیط تنها واس طهای برای جذب آن اس ت؛ حال آنکه انگاشت محیط خلاق یا شهر خلاق به نقش مکان و خلاقیت آن توجه دارد؛ لیکـن در ه ر دوی این انگاش تها نقش مکان از منب ع تامین مواد اولی ه و چاهک تخلی ه زباله به عنصر حیاتی در جذب مس تعدها یا خلاقیت تغییر پیدا کرده است.
)6( نظریه ی فعالیتهای ش ناختی- فرهنگی40 آلن اسکات و پیتره ال- در این دی دگاه نظری، برخلاف نظریه طبقه ی خلاق فلوری دا ی ا دیدگاه نظری ش هر مصرف ی، “منطقه به عنوان س ایت تولیـد و مصـرف در نظر گرفتـه نمیشـود)Scott, 2007, 2011( “ که افزایش رقابت پذیری اقتصاد آن به صورت برونزا و با ِمهاجرت به درون طبق ه ی خلاق اتف اق بیفتد؛ بلکه توس عهی مناطق تداوم “مس یرهای تاریخ ی و گذش تهی رش د۴۱” و وابس ته ب ه تح ولات درونی منطقه خواهد بود. در واقع پیروان این دیدگاه بر این باورند که افزایش اهمیت داراییهای ذهنی و احساسی انسان ها)Wyly, 2013( “ در س الهای اخی ر باعث تغییر ش یوه های تولی د انبوه به س مت فعالیته ای کوچکمقی اس ن وآور، خ لاق و دانش بنیان “ش ناختی- فرهنگی”)متش کل از چهـار دس ته فعالیت ه ای فناوری ب ر، خدمـات مال ی و کس ب و کار، فعالیت ه ای هن ری و مبتن ی ب ر م د، و فعالیته ای فرهنگی و رس انهای( ش ده اس ت .این دس ته فعالیته ا، که باعث افزای ش رقابتپذیری منطقه ای می ش وند، از ماهیت شبه منوپلی و یکهتازی برخوردارند که آنها را بدون جانشین ساخته و اشغال “ گوشههای رقابتی بازار۴2” را برای این دسته فعالیت ها امکان پذیر می سازد.
)7(دی دگاه نظ ری ش هر مصرف ی43 گلاوس ر- از ای ن دیدگاه رقابت پذی ری تنه ا ب ا ه دف ج ذب س رمایه و نی روی انس انی اتف اق نمیافت د؛ بلکـه در مراح ل پیش رفتهت ر ب ر س ر ج ذب مص رف و رویداده ای مصرف ی خواهد بود. بر این اس اس یکی از پیش ران های معرفی ش ده در زمین هی رقابتپذیری منطقهای ،ایجاد شهر مصرفی است. ادوارد گلاوسر )Glaeser, Kolko & Saiz, 2000(، در پ ی تغیی ر اهمی ت عام ل هزینه ه ای حم ل و نق ل ب ه سمت کیفیت زندگی و با این باور که تقاضای کنونی موجود برای ش هرها از ن وع تقاض ا ب رای بهـره وری و تس هیلات مصرفی اس ت ،نس بت به ظهـور ش هرهای مصرفی به جای ش هر مه ارت دهه ی ۱۹70)اهمیت عمل سرمایه های انسانی( آ گاهی داده است .
در رابط ه ب ا رهیاف ت دوم موض وع اینجاس ت ک ه برخ ی ، پیش رانه ای خاص ی را ب رای کلی هی بس ترها ب هکار میبرن د ک ه ای ن بیمعناس ت. “هیچم دل بهینه، تعمیمپذی ر وقابل تقلیدی وجـود نـدارد ”)Boschma, 2004, 1001(. نس خههای موج ودبیش تر مناسب کش ورهای توس عهیافته به نظر میآیند که حتی در ای ن بس ترها نیز نا کافی ش ناخته ش دهاند. حال آنک ه در زمینهی کش ورهای در حال توس عه به ندرت و در مورد ایران به هیچ عنوان تا کنون کوشش ی در این زمینه صورت نگرفته اس ت. از س وی دیگر پیش رانهای شناخته شده از چشماندازهای نظری و دیدگاههای ش ناختی متفاوت ی ارائه ش دهاند؛ لیک ن کمتر به ارائ هی چارچوب جام ع و یکپارچهنگ ر پرداخت ه ش ده اس ت. “ا کث ر رهیافته ای موجود، رقابتپذیری منطقهها را در گرو عواملی قرارمیدهند که از اهمیت بیشتری برخوردارند” )Kresl & Singh, 2012, 240(.
• رهیافت س وم – معرف ی ابزارهای فضایی سیاس ت گذاری در دس تیابی ب ه رقابت پذی ری- ای ن رهیاف ت ب ا درنظرگرفت ن واح د تحلی ل اثرگ ذار بنگاهه ا و واحده ای فعالیت ی در تحلی ل رقابتپذی ری، دس تیابی ب ه آن را از طری ق ابزاره ای فضای ی سیاس تگذاری و ترتیبات فضایی ویژه، میس ر می داند. از دیدگاه این رهیافت، انواع “ تجمعیسازی اقتصادی۴۴” به دلیل بازده های فزاینده بیرونی و دس تیابی به سرریزهای دانشی۴5، باعث افزایش به رهوری واحدهای فعالیتی و در نتیج ه رقابت پذیری منطقه ای خواهن د ش د. گرچ ه برنامه ری زان و جغرافی دان ان هم واره ب ه چگونگ ی اثرگ ذاری فض ا ب ر عملک رد اقتص ادی ش هر و منطق ه و بالعک س پرداختهان د؛ با این باور که جغرافیا ب ر پویایی فعالیت ها و در نتیجه عملکرد اقتصادی و رقابت پذیری مکان اثرگذار اس ت .ام ا آن چ ه که هم واره در ای ن انتظام ها مغف ول مانده ی ا کمتر به آن توجه ش ده اس ت، دو موضوع اساس ی اس ت؛ نخست یکسان نب ودن اهمی ت م کان و تجمعیس ازی)ابزارهای سیاس ت گذاری فضایی-کالب دی ب ه معن ای ع ام( ب رای تس هیل رقابت پذی ری کلیهی فعالیت ها در کلیه ی بس ترها )Feldman & Francis, 2006; Simmie, 2006; Asheim, Cooke, & Martin, 2006; Audretsch & Feldman, 2003( و دیگ ری توج ه ب ه عوام ل اجتماع ی به عنوان عام ل مه م دیگ ر به ج ز عوام ل فضای ی در ایج اد رقابت پذیری ،یعن ی روابط میان بنگاهی و ش بکههای اجتماعی و دانش ی میان واحدهای فعالیتی)Currid & Williams, 2010(.
استنتاج چارچوب مفهومی و تشریح روش شناسی پژوهش
ب ا توج ه ب ه گونه بن دی س ه گانه ی پیش نهادی، ب ا ه دف پاسخ گویی دانشی به دو پرسش “چیستی” و “چگونگی دستیابی ب ه رقابتپذی ری منطق های ای ران” و نی ز “تدوی ن چارچ وب مفهوم ی رقابتپذی ری منطقهای در ایران در س طح اس تان ها ،”پژوهش پیشرو موارد زیر را با نیت رفع کاس تیهای پیشگفته در دستورکار قرار داده است.
• یکپارچگی، جامعیت و دربرگیرندگی در پیشنهاد چارچوب توس عهی فضای ی رقابتپذیر به ویژه با توجه به دس تورکار اصلی برنامهری زی توس عهی فضای ی ک ه همان ا یکپارچگ ی و توج ه ب هکلی هی ابع اد اثرگ ذار اس ت. ب رای دس تیابی به ای نمه م، رویکردپژوه ش پی شرو توس ل ب ر مفهـوم مولفهه ای س ازمان فضای یاس ت؛. بنابرای ن، تعاریف ی از رقابتپذیری منطقهای در پیش نهادای ن چارچوب مورد اس تفاده اسـت که علاوه ب ر پرداختن همزمان ب ه دو مولف هی جمعی ت و فعالیت، تعاری ف زیر را م لا ک عمل قرار ده د: الـف- مولف هی جمعی ت- تقویت ی ا بهب ود ویژگیهایی که جذب و نگهداشت مهاجر خلاق و نوآور را ممکن سازد و چسبندگی و جاذبـهی م کان را افزای ش ده د. در ای ن رابط ه، تعاریف ی ک ه به توانایی مکان در دستیابی به استانداردهای فزاینده و بالای زندگی اشاره دارد و همچنین راهبردهای افزایش کیفیت و بازاریابی مکان س کونت ملا ک عمل اس ت. ب- مولفهی فعالی ت- بهبود محیط کس ب و کار محل ی ب رای ج ذب و نگهداش ت واحدهـای فعالیت ی خاص)۱(، سرمایهگذاران)2( و کارآفرینان)۳(؛ در این رابطه، تعاریفی ک ه به ظرفیت نس بی منطق ه در ج ذب عوامل س یال)نیروی کار و س رمایه( از یکدیگر و میزبانی فعالیتهای اقتصادی اش اره داش ته و همچنی ن ایج اد ویژگیه ای خـاص رقابت ی در محی ط کس ب و کار ه ر منطق ه مدنظ ر ق رار دارد؛ می زان جذابی ت منطق ه ب رای سرمایهگذاران” یا “ سرمایهپذیری۴6”.
جدول – فرآیند منتخب پژوهش در ارزیابی و انتخاب متغیرهای آشکار)نشان گرهای( پیش ران های رقابت پذیری منطقهای به عنوان درون داد و رقابت پذیری منطقهای به عنوان برون داد .
معیار123نشان گرهای پیش ران
آزمون پایایی: معیارهای کمی مشخص کنندهی نتیجه تحلیل همبستگی)وجود همبستگی بالا میان میزان تبیینگری متغیرهای اندازهگیری) شاخصها( متغیرهای اندازه گیری یک متغیرمکنون(در ارتباط با متغیر مکنون) پیش رانها( نتیجه تحلیل عاملی
معیارهای عمومیقابل اندازه گیری و دستیابی در نظام آمار و اطلاعات کشور
میعارهای عام کیفی تدارک راهنمای تصمیم گیری برای سیاست گذاران منطقه ای
انحصاری بودن و بازتاب مستقیم ویژگی پدیدهی مورد اندازهگیری
آزمون روایی: مقبولیت معیار از دیدگاه صاحب نظران و متخصصان توسعه ی منطقه ای ایرانتحقق پذیرساختن رقابت پذیری منطقهای با اهداف درون زا
12939-2155815مرتبط معیارهای با هدف تخصصی امکان پذیر ساختن قیاس وضعیت در سطح مناطق درون کشور با یک دیگرپژوهش تحقق پذیرساختن رقابت پذیری منطقهای به صورت یک رابطهی برد-برد تا کید بر سیاست های کیفیت محیطنمره ی کل پیش از آزمون برازندگی مدل اندازه گیری
شاخص های ممکن و برازنده)پس از آزمون دروایی و پایایی مدل اندازه گیری در نرم افزار PLS(
برای ن اس اس، در تدوی ن چارچ وب مفهوم ی، تعاریف ی از رقابت پذی ری م لا ک عم ل اس ت ک ه هم ب ه مولف ه ی واحدهای فعالیت ی و ه م به مولف ه ی افراد توج ه دارد. این تعری ف متفاوت اس ت ب ا تعریـف پورت ر، ک ه تنه ا رقابتپذی ری را در گ رو افزای ش به رهوری واحده ای فعالیت ی می داند؛ بلک ه آنرا در گـرو افزایش اس تانداردهای زندگ ی و توانای ی نگهداش ت برآمده ای برن ده نی ز می دان د؛ یعن ی ترکیب ی از مزای ای رقابت ی پورت ری و جذابی ت محیط منطقه برای کس ب و کار و س کونت. بر این اس اس نیز تنها یک پیشران مدنظر قرار نگرفته و کوش ش بر آن اس ت که کلیه ی
۱۱
پیش رانه ای شناسـایی ش ده از دیدگاه ه ای نظ ری مختلف درچارچوب پیشنهادی مورد توجه قرار گیرد.
توجه به بس تر و ویژ گیهای زمینهای کش ور در پیش نهاد چارچ وب توس عه ی فضای ی رقابتپذی ر منطق ه- ب اور ب ه متفاوت ب ودن ضریب اهمی ت اثرگذاری پیش رانها در دس تیابی ب ه رقابت پذی ری منطق های، ه م به ص ورت عام و ه م به صورت خاص در کشورها و بسته به شرایط بسترهای مختلف، نگارندگان را بر آن داش ته تا به مدد روشهای اس تقراییِ برآمده از دادههای تجرب ی گ ردآوری شده) مدلس ازی مع ادلات س اختاری PLS( در بس تر مورد بررس ی)مناطق درون س رزمین ایران( به پیش نهاد چارچوب رقابت پذیری سازگار با شرایط بپردازد .
ض رورت رف ع هم خطیه ا، هم پوش انیها و درنظر گرفتن اثرات مس تقیم و غیرمس تقیم پیشران ها ب ر یک دیگر از طریق شناس ایی متغیره ای میانجی گ ر- رویک رد در پیشگرفت ه ش ده در پژوه ش پی شرو ب ه منظور رفـع هم خطیها، همپوش انیها و توج ه به نقش متغیرهای میانجی در دس تیابی ب ه رقابت پذیری منطق های اس تفاده از روش تحلیلـی نم ودار مس یر و تحلی ل همبستگی دوبه دوی متغیرها) پیشران ها( است .
اسـتفاده از ش ـاخصهای متناسـب با ویژ گیهای بس تر و برخوردار از روایی برای اندازه گیری پیش ران های رقابت پذیری- ب ه منظور اندازه گی ری دقیق و روای پیش رانهای مورد اس تفاده در چارچوب پیشنهادی رقابتپذیری منطقهای، رویکرد پژوهش پیش رو، اس تفاده از معیارهای متنوعتری، به جز معیار دسترسی ب ه اطلاع ات، ب ه منظ ور تش کیل م دل اندازه گیری)نمایه س ازی ی ا تعری ف ش اخص های اندازه گیریکنن ده ی متغیره ای مکنون( اس ت. این سـه دسته معیار به شرح جدول۱ عبارتند از: نخست- معیاره ای عموم ی ش امل س ه دس ته) ۱(معیاره ای برآورن ده ی
۱2
پایایی)می زان تبیینگ ری ش اخصها در ارتب اط ب ا متغیره ایمکن ون( ،)2(معیارهـای ع ام کیف ی ذک ر ش ده در مت ون) ،۳(معیاره ای برآورن دهی روای ی و تکرارپذی ری ش اخص ها از طری قنظرس نجی از صاحبنظ ران و متخصص ان توس عه ی منطق ه ای در ای ران؛ دوم- معیاره ای تخصص ی مرتب ط ب ا ه دف پژوهش و سوم- معیارهای مربوط به آزمون روایی و پایایی مدل اندازه گیری ب ا توج ه بـه م دل س اختاری ترسیمش ده ب ا اس تفاده از روش مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزار PLS؛
تدوی ن چارچوب مفهوم ی رقابتپذیری منطق ه ای در ایران ،براس اس مح دودهی مطالعات ی تعریـف ش ده، مس تلزم تعیی ن مولفه ه ای نظری و نمایش روابط س ببی میان مولفههای نظری شناسایی ش ده خواهد ب ود. گونهبندی پیشـنهادی پژوهش، در نتیجه ی مرور مبانی نظری موجود به شرح جدول 2 ارائه شده است.
ب ر اس اس گونهبن دی نظ ری پیش نهادی پژوه ش و پذی رش نقش سببی جمعیت خلاق جذب شده در منطقه، ناشی از بهبود کیفی ت و ارتق ای عملک رد م کان، ب ر ج ذب فعالیت ه ای ه دف رقابتپذیری از یک سو و نیز تجمعی سازی و توسعه ی خوشه ای به عنوان شرط اصلی در رونق کسب و کار و ارزش افزاییِ فعالیتهای ه دف رقابتپذی ری منطق های، پیوس تار مفهوم ی ب ه ش رح نم ودار۱، به عنوان مدل عام پیش نهادی نخس تین رقابتپذیری منطق های، معرف ی میش ود. در نهای ت نی ز رواب ط موج ود در م دل مفهوم ی نخس تین، براس اس دادهه ای گردآوری ش ده به روش مدلس ازی مع ادلات س اختاری آزم ون و پ س از ب رازش ،م دل نظ ری رقابتپذی ری منطق های ای ران پیش نهاد میش ود .
جدول 2- گونه شناسی نظری تلفیقی پیشنهادی از رهیافت های رقابت پذیری منطقه ای، مورداستفاده در تدوین مدل مفهومی پژوهش.
خردمایه/تشریح چشم انداز نظری سازمان دهی فضایی اثرگذار بر رقابت خردمولفه موفقیت/پیش ران رقابت پذیری ویژ گی/ نوع عامل اثرگذار بر رقابت پذیری مولفهی رقابت پذیری
• هزینه ی عوامل تولید در مقایسه با رقبا در
نتیجه ی تجارت مبتنی
بر تخصصی شدن مناطق
در زمینه های دارای مزیت نسبی و مواهب طبیعی اتفاق می افتد. دیدگاه اقتصادی تجارت جهانی
دیدگاه نظری جغرافیای جدید اقتصادی مبتنی بر نظریه های نئوکلاسیک ناحیه صنعتی نومارشالی صادراتمحور اقتصاد تجمعی/اقتصاد تجمعی سازی مارشالی
) صرفههای بیرونی اقتصادبا
هدف کاهش هزینههای مبادلاتی(
اصل مزیتهای نسبی ریکاردو
)تخصصی شدن مبتنی بر مزیت های نسبی(
صادرات و کسب سهم بیشتر از بازار جهانی فعالیت های
صادرات محور
مبتنی بر مزیت های نسبی ور

های

بهره

فعالیت

ور



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید