صفحات 7۱ – 8۴7۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20

شماره ۳ پاییز ۱۳۹۴
108900011653

تحلیل و بازنمایی ظرفیت تاریخی پویش های
1089000429045

شهرهشتگرد درخیابان امام خمینی آن
حمیدرضا پارسی
استادیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۴/5/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: 7/7/۹۴(
چکیده
بس یاری از طراحـان در تعییـن عملک ردِ فضاهای ش هری بهویژه خیاب ان، دارای رفت اری اراده گرایانه ،شـکل گرایانه و ی ا متک ی ب ر جوان ب روان شـناختیِ ادرا ک م ردم هس تند. این مقاله بـا تمرکز ب ر رابطه پوی ش محتوایـی ش هر و جنب ه عملکردی فضاه ای مرکز آن، بر آن اس ت که: اص ولاً عملکرد فضاهای مرکزی ش هرها به ویژه خیابان های مرکزی در ش هرهای کوچک، بازتابِ پویش ش هر، نیروها و ظرفیت آن اسـت، در ابعاد گونا گون، در فضا متشکل ش ده و میتوانند به موتور تغییراتِ ش هری بدل ش وند .بنابرای ن ه دف این مقاله، توضیح بازتاب پویش شهرنش ینی و ش هرگرایی و نیروهای تاریخی ظرفیت شـهر در عملک رد خیابان مرکزی ش هرهای کوچ ک و تغییر آن، توضیح ابعاد و نحوه تش کل عملکردی آن در فضـا اس ت. فرضی ه این تحقیق آن اس ت که خیابان های مرکزی، مح ل بازنماییِ همان چیزی هس تند که در ظرفیت ش هر اس ت. نمونه پژوهش، ش هر هش تگرد و خیابان امامخمینی در آن است .روش توضی ح در ای ن تحقی ق از حی ث ه دف، کارب ردی، و از نظ ر کارب ردِ روش، بر روش ه ای تحلیل تاریخی – سیستمی نوربرت الیاس در تحلیل روندها و مدنیت، روش تجربی- علّیِ غیرِآزمایشی نمونه شهر هشتگرد، و استفاده از تکنیکهای آمار توصیفی و تحلیلی و سنجش توزیعِ جغرافیایی فعالیت ها که جزء خانواده ابزار آماری فضایی قرار دارد، استوار است .
واژههای کلیدی
پویش شهر، فضاهای عمومی، خیابان مرکز شهر، هشتگرد، حوزه های عملکردی .
72

مقدمه

بس یاری از طراحان ش هری، برای ایجاد رون ق و جذابیتِ فضا در طراحی فضاهای ش هری، با پیشبینی دلخواهانه عملکرد آن ،رفتاری اراده گرایانه و ش کل گرایانه داش ته و یا آن را منوط به شیوه طراح ی و ی ا جوانب روانش ناختی میدانن د. این موض وع بارها از س وی بس یاری مانن د: لوکوربوزی ه، کامیل و س یته، گ وردن کالن ،کوین لینچ، لوئیس مامفورد، جین جیکوبز، فرانسـواز شوای، کنزو تانگه، ملوین وبر، ادموند بیکن، اموس راپاپورت، ادوارد کروپات ،کارولی ن فرانس واز، دیوی د هرب رت، ی ان بنتل ی، ی ان گل، مای کل ساوت ورس و دیگران مطرح شده است. اما تجربه نشان می دهد ک ه:« ۱(غلبـه اصال تِ ش کلِ فضای ش هری در ش ناخت، تحلیل و طراح یِ آن و بی توجهی به ماهیت انواع ش هرها به ویژه ش هرهای کوچک و مضمونِ تاریخی آنها؛ 2(تمرکز یکسونگرانه بر گرایش های روانشناختیِ شهری»)پارسی ،۱۳8۱، ۴5(؛ ۳( کم توجهی به بستر اقتصادی، اجتماعی و تاریخی و تحول ظرفیتهای درونی شهر ها در رابط ه ب ا فض ای عمومی و ش هری؛ و ۴ (عدم شناس ایی دقیق عرصهه ا وس ازوکارهای بازنمای ی ظرفیت ه ای تاریخ ی جامع ه درش هر و رابط ه آن ب ا نح وه پیون د فعالیته ا و عملک رد فض ای ش هری ای ن مرا کز در ش هر؛ موجب نوع ی س هل انگاری در تحلیلِ محتوای واقعی عملکرد فضای ش هری مرا کز ش هرها و طراحی آن شدهاس ت. بهنظر می رس د تش خیص موضوع چارچوب رابطه دو س ویه و متقابل ظرفیتهای توس عه شهرنش ینی و ش هرگرایی در شهر، بهویژه شهر کوچک با عملکرد فضاهای شهری در مرا کز شهر ،آن هم در ش رایطی که این ش هرها دس تخوش تغییر اند، می تواند پای ه نظ ری ش ناخت و طراح ی در ایـن فضاه ا را فراه م نمای د .بس یاری از ش هرهای کوچک در ایران از جمله ش هر هشتگرد ،دارای فضاهای ی با ظرفیت های عملکردی عظیم در خیابان های مرک زی ش هر ان د. تغیی ر در ظرفیت ای ن فضاها نیز موجبات رش د و جذابی ت ش هر را فراه م آورده و توانس ته آن را به موت ور تغییرات شهری بدل کند. این تغییر و جذابیت در فضا، نه به دلیل طراحی و ی ا برنامه ری زی، بلک ه به دلیل امواج توس عه صنعت ی ) بهویژه در س الهای اواخر دهه 60 ت ا 7۹( و تغییر ظرفیت های تولیدصنعتی در آنه ا و پوی ش شهرنش ینی و ش هرگرایی م لازم ب ا ه م اس ت .س وال اصل ی آن اس ت ک ه: چگون ه فضاه ای مرکزی ش هر به ویژه خیابان ه ای مرکزی، طلب فضایی نیروها و عوامل پویش ش هری را ک ه در مس یر توس عه صنعت ی اس ت، در ابع اد عملک ردی خ ود بازنمایی میکند و چگونه عناصر آن در فضا تش کل پیدا می کنند .گمان بر آن است که نیروی توسعه صنعتی مهمترین موتور شتاب شهرنش ینی و نیروهای متکثر فرهنگ ی، تولیدکنندگان، تکنوکرات و بوروکرات های طبقه متوس ط هس تند که در جریان پویشهای ش هری رشد کرده، مهم ترین عوامل رشد ظرفیت تاریخی شهر اند و طلب فضایی آنها و تحقق آن در مرکز ش هر، بازتاب و تش کل آن ،خیاب ان را ج ذاب و پُ ر رون ق میکن د. بنابراین هدف ای ن مقاله ،اولاً، توضی ح چگونگ ی پوی ش شهرنش ینی و ش هرگرایی، ظرفیت مرحل ه تاریخ ی نیروه ا و عوام ل ش هر کوچ ک و س پس بازنمایی ای ن نیروه ا در عملک رد خیاب ان مرک زی ش هر در گس تره تاریخ ی اس ت؛ و ثانی اً، توضی ح ابع اد عملکرد ها و نحوه تش کل آن در فضا است. روشنشدن این موضوع، توجه علمی در برنامهریزی جنبه عملکردی برنامهها و طراحی فضاهای شهری در مرکز شهر را مورد تا کی د ق رار داده و روش علمی ش ناخت محتوای فضای ش هری و تخصیص فضا و تفکیک عملکردی آن را نشان می دهد .
نمون ه تجرب ی این پژوهش ش هر هش تگرد به عنوان یک ش هر ارگانیک کوچک و خیابان اصلی مرکز ش هر )خیابان امام خمینی( بهعن وان عرصه اصلی بازنمای ی این ظرفیت برای تحقیق میدانی انتخاب گردید. این شهر در جنوب بزرگراه کرج-قزوین و در حدود 65 کیلومت ری ته ران و قزوین قرار دارند. بررس ی تجربه این ش هر و مرک ز آن و عملک رد ای ن مرک ز در بازنمای ی ظرفیتهای توس عه ،دارای ارزش نظری در مقیاس ملی است .
4500001276305

این تحقیق از حیثِ روششناختی، نوعی تحقیق تطبیق نظری و کاربردی، شامل روشهای تحلیل تاریخی- سیستمیِ روندها، روش تجربی- علّی غیرآزمایش ی و روش قیاس ی اس ت که با تکنیکهای آم ار توصیف ی و تحلیل ی و س نجش توزی ع جغرافیای ی فعالیتها ،ک ه ج زء خان واده اب زار آم اری فضای ی ق رار دارد، تبیی ن میش ود .
1- مبانی نظری
1- 1- تعریف مفاهیم
1-1-1- مفهوم پویش ها و ظرفیت شهری
ش هرها ک ه تبل ور ش کل ش هری زندگ ی اجتماعیان د، از طریق مفاهیم ی مانن د: شهرنش ینی کـه فراین دی اس ت ک ه «ب ا رش د جمعیت ش هر و چگونگی آن در کل جمعیت کش ور، شرایط محیط اقتص ادی و میزان تولید ناخالص ش هری و ش یوۀ س کونت و نظام اسکان تعریف شده است»)عظیمی ،۱۳8۱، 2۳-۱5(؛ و «شهرگرایی ک ه مبین وضعیتی مفهومی، سیس تمی حقوقی، سیاس ی، فکری ،اجتماع ی، دین ی و گاه ایدئولوژیک ی اس ت توضی ح داده میش ود .و ای ن مولفهه ا ش هر را ب ه کارگاه تمدن ی آزاداندیش ب دل میکنند و آث ار ف ردی، اجتماع ی و کالب دی عظیم ی دارد»)پارس ی ،۱۳۹۳، 52( و «ب ا پوی ش و دگرگون ی، کارکرده ای اجتماع ی را دس تخوش تغیی ر میکنند. کارکردهای جامعه جریانها یا پویشهای پیچیده گونا گون با تغییر زمانی به وجود میآورند. به شبکهای از پویشهای پیچیده اجتماعی که به هدف یا هدفهای مهم معینی ناظر است و کلِ یگان های به وجود آورد، نه اد اجتماعی نام نهاده اند»)آ گبرن و نیمک ف ،۱۳52، 26۹(. نه اد، مهمتری ن موسس ات اجتماع ی جامع ه اس ت ک ه ب رای بق ای جامع ه الزام ی اس ت. موج ودات انس انی ب رای بق اء خود ب ه آن نی از دارند. نظ ام نهاده ا در جریان پوی ش ش هر و ش هرگرایی پیچیدهت ر میش وند. «نظ ام فعالیته ا از س وی نهاده ا تعیی ن و هدای ت میش وند و تغییر و توس عه نظام نهاده ا ب ه تغیی ر الگوی فعالی ت و به دنب ال آن به تجدید س اخت ش هر میانجامد»)پارس ی ،۱۳8۱، ۴5(. گاه در اثر برخی پویشهای اقتص ادی و اجتماع ی در ش هرها، همس ویی نهاده ا مخ دوش میش ود و یکی بر دیگری پیش ی میگیرد. ش وای نش ان داد که «با غلبه نهادهای اقتصادی در سالهای پس از قرن ۱8 و پیشافتادگی نهاده ای اقتص ادی و بانک داری ب ر س ایر نهاده ا، چگون ه نی روی ق وی این دوره را ش رکتها، صاحبان صنای ع، بورسبازان و منطق سـود تشـکیل داده و فضاهای شـهری را تسـخیر میکند»)Choay, 27-36 ,1969(. نهاده ای اجتماع ی در مرا کز اصلی فعالیت متبلور میش ود و از آنج ا ک ه هر یک از آن ان قلمرویی فضایی در ش هر را به خود اختصاص میدهند، بنیانهای ش هر را پدید میآورند. موافق با احمد اش رف « بنیانهای شهر دوره اس لامی عبارتند از: محلات ،بازار )اصناف(، مسجدجامع و دارالحکومه»)اشرف ،۱۳5۳، 2۴-۴۱( محلات تبلور نهادهای خانواده، بازار تبلور نهاد اقتصادی، مس جد جامع و مدارس مرتبط بهعنوان مهمترین مرکز نهاد مذهبی و نهاد آموزش ی و تربیتی و دارالحکومه بهعنوان عرصه تبلور نهاد سیاسی ،هس تند. جامع های ک ه در مرحله گذار از مناس بات زمی نداری به ش رایط جامعه صنعت مبنا اس ت و ثروت و س رمایه جامعه دیگر نه از زمی ن، بلک ه از کارگاههای صنعتی اس ت، از حیث چگونه بودن و چگونه زندگیکردن هم دچار تغییر اس ت و این تغییری فرهنگی به شمار میآید. ا گر «نهادها فعالیتها را تعیین میکنند، این فرهنگ اس ت ک ه چگونگی انج ام فعالیت را معی ن میس ازد. از آنجا که هر فعالیتی که توس ط انسان صورت میگیرد، اساساً متکی به فرهنگ اس ت و تابع الگوه ای فرهنگی جامعه میباش ند)بحرینی ،۱۳75، ۱(، «فرهنگ مس تقیماً از طریق نظ ام فعالیتها، هدایت هنجاری و ارزش ی آن، با ارائه دستورالعملهای معین ناظر بر انجام فعالیت ،مستقیماً بر فضا و محیط شهری تاثیر میکند و فضای شهری را نیز محصولی فرهنگ ی مینمایاند»)پارس ی ،۱۳8۱، ۴5(. این کارکردها س ه نق ش دارد: ۱( بهعن وان مضم ون دوران حی ات اجتماع ی؛ 2( بهعنوان عام ل الگوی نظام فعالیتها؛ و ۳( بهعنوان عامل تثبیت پای داری فضا از طری ق فضایی و کالبدی کردن الگ وی فعالیتها و مکان سازی. دیوید کانتر)Canter, 1988( نیز بر این مضمون تاریخی اعتقاد دارد که این کارکردها و الگوهای فرهنگی، ظرفیتها و نیروها و گروههای ی را ش کل میدهد که عمل آنه ا، مضمون اصلی فضای اطراف ما را شکل میدهد. فضای اطراف ما از جمله فضای شهری ک ه ه م ارائهکنن ده خدم ات و فعالیت اس ت ه م وس یله بازنمایی ای ن ظرفی ت تاریخ ی اس ت ک ه از طری ق گروهه ا تبل ور مییابن د ،ب ه مجموع ه فعالیته ا معن ا داده و بهواس طه تاریخ می راث غنی فرهنگ ی و ارزشه ای جمعی و مش ترک مردم جامعه پایدار ش ده ،در نماده ای فیزیکی- فضایی فضای عمومی و ش هری متبلور و به نسل بعد انتقال میدهد.

– مفهوم خیابان
خیاب ان بهعن وان ی ک فض ای ش هری، در س الهای بع د از ده ه60 بهط ور ج دی م ورد توج ه شهرس ازان و برنامهری زان قرار گرف ت. اما بح ث درباره تعیی ن بُعد عملکردی خیاب ان، موضوعی هنوز مناقشهبرانگیز است. در بُعد عملکردی فرایند طراحی شهری عمدتاً بحث درباره این است که مکانها چگونه کار میکنند و افراد چطور محیطها و فضاها را به کار میگیرند. بس یاری دانش مندان پای ه ای ن بُع د را ب ر روانشناسـی اس توار ک رده ان د. در ای ن می ان بـارلاس)Barlas, 1994( میگوید پنج ویژگی جهانی و ثابت هس ت که میتوان به خیابان نسـبت داد: آغاز مش خص، پایان مشخص ،خط ی بودن رابطه، مرکزیت، میانجی ب ودن بین فضای عمومی و خصوصی، که ارتباط انس ان با خیابان را برقرار میکند. این رابطه روانش ناختیمبنا ب رای همه مردم جهان یکس ان اس ت. موضوع خیابان در اندیش ههای بس یاری طراحان امری ثاب ت، بیزمان و کلیش ه است و حدا کثر بر روانشناختی تکیه میشود. اما در مقابل آنها، اندیش ه گوتمن شاخص است. رابرت گوتمن در کار ارزشمندِ خود مینویس د: «بررس ی موضوع خیابان، به س ایر رشتهها غیر از معماری نیز تعلق دارد و اولین عنصر مشترک میان دانشمندان آن اس ت ک ه خیابان یک حقیق ت اجتماعی اس ت. دومین عنصر آن اس ت که خیابان س ه بعدی اس ت. س وم، این که یک خیابان دو کارکرد اجتماعی دارد. یکی آن که خیابان تامینکننده ارتباط میان س اختمانها اس ت، و از طری ق کالا ه ا و مردم الزام اً فعالیتهای کش اورزی، بازاریابی، تولید کارخانهای، اداری و نظامی سکونتگاه میتوان د جری ان یابن د. کارک رد دیگ ر خیاب ان، انتق الِ اندیش ه و احس اس اس ت؛ خیاب ان رابط میان م ردم، تس هیلکننده ارتباط و کن ش متقاب ل، و در نتیج ه، نگهدارن ده اتص ال نظ م اجتم اع ش هری- محلی اس ت. کارکرد بیانی همچنی ن دربردارنده کاربری آن بهعنوان سـایتی برای کنش متقابل اجتماعی دوسویه، شامل فراغ ت، گفتگ و و تفریح ات، بهعلاوه کارب ری آن بهعنوان س ایتی ب رای اجرای مراس م تش ریفاتی مانن د، حرکت دس تهجمعی مردم اس ت. چهارمی ن عنص ر مش ترک خیاب ان، ک ه بط ور تنگاتنگ به س ومی مرتبط اس ت، آن اس ت که خیاب ان فضایی اس ت که باید قابلیت دسترس ی به آن فراهم باش د و مالکیت آن عمومی و برای استفاده همه جمعیت سا کن باز است. پنجمین عنصر خیابان آن اس ت ک ه دو بخ ش دارد، بخش اول توس ط م ردم و دیگری برای عبور حیوانات و س وارهها اس تفاده میش ود. شش مین عنصر این اس ت که خیابان یک سیستم بسته است و برای مقاصد طراحی ،بای د مس تقل از باقی سیس تمهای ارتباط ش هری در نظ ر گرفت .هفتمی ن عنص ر مش ترک، مفه وم خیابـان بهعن وان ی ک فض ای شهری است» )Gutman, 1986, 250-251(. برجستگی کار گوتمن آن اس ت ک ه وی موض وع خیابان را با اقش ار و طبقات اجتماعی و حساس یت آنها گره میزن د. او ادامه میدهد که «ا گرچه تقریباً هر س ا کنی، صرفِنظ ر از طبق ه اجتماعی، برای اس تراحت، خوردن ،عش ق ورزی دن، ش گفتزده ک ردن ک ودکان، رش دکردن و آموزشدی دن ب ه مح ل اقام ت و خیاب ان ب از گ ردد، ام ا ام روزه موض وع

خیابان در طبقات متفاوت اس ت: رابطه طبقه کارگر و خیابان، بهتوس عه فعالیتهای سیاس ی طبق ه کارگر و به دموکراس ی مردمی نسبتداده میشود. اما علاقه به خیابان برای بخشهایی از طبقه متوسط، حکم بقاء و حفظ خود شهر را دارد. آنها سبکی از زندگی را میخواهند که به آنها اجازه دهد فرصتهای فرهنگی و اقتصادی ش هر را با محیط امن، لذت بخش، و آسـان که فرزندانش ان در آن رش د کنند، تلفیق کنن د. برای طبقات اجتماع ی بالاتر، هرگز یک اجتماع خیابانی وجود نداشـته اس ت. س ا کنان یـک محلۀ بالای شهر روی یک کرجی قدیمی نمینشینند تا با همسایه گپ بزنند ، مهمانیهایش ان را در پیادهرو برگزار کنند، یا در جاده کاسهبازی و کریکت بازی کنند. بس یاری که کمت ر مرفهاند یک زندگی خیابانی دارند. اما این نتیجه اجبار بوده تا انتخاب. طبقات فقیر با خیابان رابط ه نزدیک ی دارند. م ردم فقیر، بخ ش بزرگی از زمان خ ود را در خیاب ان متص ل به محل س کونت خ ود میگذرانند، زی را در خانه خـود فضای بس یار کمی ب وده یا اتاقها مرطوب و بدبو س ت. آنها نیز زمان زیادی را در خیابانهای بزرگ شهرها میگذرانند »)Gut-man, 1986, 254(. ب ه ای ن ترتیـب، در ح وزه کارک رد اجتماع ی ، خیابانه ای ش هری حام ل زندگی و فرهن گ ش هریاند. تصور از خیابانه ای ش هری، هم واره بیانکننده تصور از ش هر اس ت و به همی ن من وال تص ور از ش هر میتواند مبی ن سیاس تها، اقتصاد ،فرهن گ و تکنول وژی ش هر باشـد. خ وزه ریکـورت از زاوی ه دیگ ری ول ی مرتبـط ب ه موض وع پرداختـه، مینویس د: «بیگانگ ی از ش هر بهس ادگی ب ه افزای ش اس ترس اجتماع ی کم ک میکن د. یک ی از تبعاتش رش د نرخ جرم اس ت. اجتماع این را با تهیش دنِ زندگی ،ب ا ناب ودی دارای ی عموم ی و خصوصی و ب ا افزایش هزین ه کنترل پلیسـی»)Rykwert, 1986, 15( مواج ه میس ازد. پ س خیاب ان در رب ط ب ه طبق ات و تا کید ب ر جنبه فرهنگی، مضم ون و ظرفیت ش هر را در عم ل و فعالی ت ه ر روزه ب روز میده د. زی را خیاب ان ب ا دربرداش تن آنهاس ت ک ه مح ل ب روز ظرفیـت میش ود. چنانک ه هیلییـر )Hillier et al, 1984( نیز مینویس د که آش کارترین کارکرد ش هر، انج ام آمد وش د و مبادل ه کالاهاس ت ک ه باید در هر س طح مفهومی توجه ش ود. قصور در انجام این کار باعث مرگ یک ش هر
شکل شهری زندگی اجتماعی به وساطت روندها و ظرفیت های محیطی مضمون دوره و عملکرد ها را تعیین می کند
تشخیص خصلت
فضایی عملکرد ها در خیابان
و برنامه ریزی و طراحی فضاهای عمومی و شهری به ویژه خیابان الگوی فعالیت و عملکردها مضمون دوره تاریخی و شرایط گذار مدنی و بازتاب آنها در خیابان های مرکزی شهر روند های جمعیتی روند شهرنشینی شکل شهری
زندگی اجتماعی
اقتصادی ظرفیت های نهادی اداری و سیاسی الگوی فرهنگی عملکردها ظرفیت محیط طبیعی ظرفیت محیط کالبدی مناسبات اجتماعی شهری روند شهرگرایی نقش اجتماعی پایگاه اجتماعی خاستگاه اجتماعی ظرفیت توسعه فرهنگی حیات فردی و اجتماعی جدول1- جدول مدل مفهومی تحلیل.
نخواه د ش د؛ مجموع ه س اختمانهای ب زرگ به س رعت متروکنخواهد ش د، حتی ا گر همه خدمات حذف ش ود. در عوض رش د بیگانگی س ا کنان ش هر از محیط فیزیکیشان، پیامد همه مسائل اجتماع ی شناختهش ده، ممک ن اس ت موج ب رک ود خدم ات و صدم ات ج دی غیرقابل اندازهگیری ش ود. فعالیتها را براس اس نوع و س طح تخصصی ش دن جامعه از پنج جهت: ۱( نوع فعالیت؛ 2( ترا کم فعالیت؛ ۳( تمرکز فعالیت؛ ۴( مقیاس فعالیت؛ و 5( زمان فعالی ت، قاب ل بررس ی و طبقهبن دی میدانی م. از س وی دیگ ر ، بهدلیل پیوند اساسی و مهمی که فعالیتها با یکدیگر دارند و بین آنه ا از حیث تولی د، توزیع، چرخههای فعالیت، رابطه همس طح ،همزم ان، ناهمزم ان، افق ی، عم ودی، پیش ین و پس ین برق رار اس ت، ل ذا فعالیته ا دارای الگو میباش ند. این الگ و بیانکننده انتظ ام فعالیته ا و مهمتری ن وجه ش خصیت و محت وای فضای ش هری اس ت. از این منظر، س اخت مرا کز تجاری درون یک ش هر را میتوان برحسب بسط مفهومهای تئوری مکانمرکزی تصور کرد -یک سلس له مراتب ی از مرا کز تج اری در کارکردهای ش هری برای جمعی ت ش هر. فعالیته ای انس انی در عرصهه ای اجتماع ی ،اقتص ادی و فرهنگ ی و مانن د آن معطوف به هدفی معین اس ت و بسیاری از فعالیتهای انسانی دارای خصلت تباعدیاند و ضرورتاً در فض ا تجلی مییابند. «فعالیت، وجه و عنصر اساس ی هر مکانی اس ت. ه ر م کان طبیعی ی ا انسانس اخت، بافتهایس ت از اش یاء و فعالیته ا» )Bacon, 1973, 23(. «م ا اساس اً مکانه ا را ب رای تس هیل فعالیتها میس ازیم و ا گر فرمی نمیس اختیم، زندگی در فضایی وحش ی ممکن نبود» )حمی دی و دیگران ،۱۳68، ۳5(. از س وی دیگر «اجزاء و عناصر مش خص و فعالیتهای انس انی است کـه میتوانـد بـه یـک فضـا شـخصیت و روح دهـد »)Spreiregen, 1965, 119-120(. بنابرای ن، انتظ ام فعالیته ا، مهمتری ن وج ه شخصیت فضای شهری است .
1-2- مدل تحلیل
برپای ه مفاهی م ف وق و انطب اق آن ب ا ش رایط خیاب ان م ورد تحقیق، مدل مفهومی تحقیق به صورت جدول۱ ارائه می گردد .
2- روش تحقیق
در این تحقیق، ابتدا برای توصیف ظرفیتهای توس عه در شهر هش تگرد قدی م و جدی د و ش رایط تاریخ ی، اجتماع ی، اقتص ادی آن، از روشه ای آمار توصیف ی و تحلیلی دادههای تحقیق میدانی اس تفاده میش ود و س پس برای اثبات فرضیه در خصوص عملکرد خیابانِ امامخمینی در توانایی بازنمایی شهر، ابتدا با روش تاریخی ، ظرفیتهای تاریخی، کالبدی، جغرافیایی، روند شهرنشینی و روند شهرگرایی مورد مطالعه قرار گرفته و سپس با در نظر گرفتن تغییرات فعالیتهای ثبت شده و عملکردهای خیابان در زمینه فعالیتها ،نسبت سهم فعالیت خیابان در شهر معین و بازنمایی و نقش آن در خیابان معین میشود. در اینجا، هرچه سهم خیابان از عملکردهای خیابان بیش تر، و بناب ر این عملکرد آن قویتر خواهد بود. س پس ،ب رای تعیی ن نح وه عملک رد خیاب ان از طری ق تخصی ص فض ا ب ه عملکرده ا میت وان ب ه ای ن موضوع پی ب رد که خیابان ت ا چه حد دارای تنوع در تمرکز عملکرد دارد. زیرا هرچه تعدد مرا کز زیادتر باشد و ترا کم بیش تری داش ته باش د، خیابان فعالت ر و جذابتر خواهد ب ود. پ س ب ه ای ن منظ ور باید ب ا روش تحلی ل الگوی همبس تگی می ان فعالیته ا در خیابان، درج ه تجانس درونی، می زان تمرکز و ترا کم فعالیت در هر قلمرو سنجیده و پهنهبندی عملکردی صورت میگی رد. در ه ر پهن ه، حوزهه ای اس تراتژیک، مرا ک ز عملک ردی تعریف میش ود. به این ترتیب موضوع تخصی ص فضا و ارگانهای عملکردی، با خصایصی که دارند معین میش ود. در انجام این کار لازم است از روش و تکنیک توزیع جغرافیایی، که یکی از تکنیکهای زی ر بخ ش اب زار آم اری فضای ی اس ت، اس تفاده ش ود. بنابرای ن ،اس اس تحلیله ا ب ر پایه تحلیل تاریخی ـ سیس تمیِ رون د تغییرات نظام فعالیت اس توار اس ت. برای پهنهبندی، از روشهای آماری ،همبس تگی و س ایر اب زار تحلی ل جغرافیای اس تفاده ش ده اس ت .
3- یافتههای تجربی تحقیق
3- 1- شناخت پویشها و ظرفیت های رشد و توسعه شهر هشتگرد
3- 1- 1- شناخت ظرفیتهای فضای جغرافیایی منطقه هشتگرداستقرارش هر هشتگرد «در دشت وس یع و حاصلخیز هشتگرد-
نظرآب اد وکن ار کوهپایهه ای الب رز، ب ا آبه ای زیرزمین ی غن ی و مناس ب، دارای زمس تان هایی با بارش های نس بتاً خوب اس ت ،ک ه ه وای نس بتاً خوب ی ب رای ش هر ب ه ارمغان آورده اس ت. ش هر هش تگرد، به ط ور کل ی مس طح و دارای ش یب نس بتاً ملایم ی از ش مال به جنوب اس ت. تنها در قس مت جنوبِ غربی آن یک تپه وج ود دارد. همچنی ن ش یب زمی ن در قس مت ش مالی بی ش از جنوب شهر است. دو مسیل به صورت دو نهر نسبتاً پرآب از شرق به طرف غرب و تقریباً به موازات یکدیگر در جریان است که مسیل جنوبی در قسمت جنوب غرب شهر به دو شعبه تقسیم می گردد »)وزارت راه و شهرسازی ،۱۳۹۱، ۳6-۳7(.
ش هر هش تگرد در جن وب اتوبان ته ران – قزوین ب ا فاصله 65
75
کیلومت ری از ته ران اس ت که راهآه ن تهران – تبریز از جنوب ش هرگذش ته و ایس تگاه هشـتگرد در انته ای جنوب ی ش هر ق رار دارد .ش هر به ط ور نواری در امت داد اتوبان فوق و در اط راف جاده قدیم ته ران- قزوی ن توس عه یافته و اطراف ش هر را باغ ات و زمینهای کشاورزی و شمال آن را شهرک صنعتی احاطه کرده است .
3- 1-2- پویشهای شهرنشینی
-شناخت ظرفیت های رشد و تغییرات جمعیتی شهر هشتگرد
بر اس اس آمار نفوس و مس کن مرکز آمار ایران، ش هر هشتگرد در س ال ۱۳85 دارای ۴552۹ نف ر جمعیـت ب وده اس ت. جمعی ت ای ن ش هر ب ا 220 خان وار و ۱078 نف ر در س ال ۱۳۳5، ط ی مدت 50 س ال بالغ بر ۴5 برابر ش ده است. بررس ی میزان نرخ رشد دهههای ۱۳۳5 ت ا ۱۳85، ب ه ترتی ب براب ر ۴2/5 درص د ،۱2 درص د ،۴2/۱۱ درص د ۱۹/7 درصد و ب رای دوره ۱۳75 ت ا ۱۳85، برابر 0۹/۳ درصد اس ت. جمعیت شهر س یری ش تابان و فزاینده داش ته است. شهر هش تگرد همواره شاهد امواج ورود مهاجران مختلف به شهر است ک ه در پ ی کار و س کونت ب ه آن میآیند. مهاجرت بهدلیل اش تغال پایدار در صنایع خانوادگی است. شاخص نسبت جنسی و سنی )در دورههای ۱۳55، ۱۳65، ۱۳85 به ترتیب برابر ۴/۱05 درصد ،۴/۱0۳ درصد و 2/۱0۴ درصد اس ت( و ش اخص س اختار سنی جمعیت که نس بتهای گروههای س نی در بی ن زنان و مردان تف اوت چندانی ن دارد، به ترتیب در بین م ردان برابر ۱/2۴، 72، ۹/۳ و در بین زنان ب ه ترتی ب براب ر 2۳، 5/7۳ و 5/۳ درصد در گروههای س نی زیر ۱5 سال ،۱5 تا 6۴ سال و بیشتر است گویای آن است.
در دوره سـال 85 و 65، وضعیت س نین تا ۱5 س ال تغییرات ج دی ک رده و موالیـد کاه ش یافت ه اس ت. بُع د متوس ط براب ر 75/۳ نفر در خانواراس ت. میزان های لازم برای نرخ طبیعی رشد ظرف دهس ال اخیر، از ۳ درصد به 8/۱ درصد رس یده اس ت. نرخ مهاج رت از س ال ۴5 تا 85 براب ر 7 درصد ،8/7 درصد ،5 درصد و 2/۱ اس ت که در سال ۱۳85، خالص مهاجرت کمتر بوده و امروزه جامع ه بهتدریج به ثبات نزدیک میش ود. این ثبات لازمه تحول کیفی شهر است. با توجه به برآوردها به نظر می رسد جمعیت شهر هش تگرد ت ا س ال ۱۳۹5 با نرخ حدا کث ر ۳ درصد برابر ح دود 60 تا 67 هزار نفر و تا سال ۱۴05 با نرخ 2 درصد برابر به حدود 75 تا 82 هزار نفر رس یده و جامعه از ثبات جمعیتی بیشتری برخوردار شود
)وزارت راه و شهرسازی،۱۳۹۱، 56(.
بررس ی روند توسعه اقتصاد ش هر به مثابه مهم ترین پویش شهرنشینی
شهر هشتگرد «باحدود 2/۳۳ درصد از کارگاه های اقتصادیشهرس تان و 8/۳۴ درص د تع داد ش اغلان نقش مهم ی در نظاماقتصادی شهرس تان دارد. بررسی نوع فعالیت اقتصادی حا کی ازرابط ه مه م صنعت و خدمات اس ت. اما بررس ی مقی اس و اندازه کارگاهها که از ش اخصهای مهم فعالیت اقتصادی اس ت حا کی ازضعف بخش خصوصی ش هر و غلب ه بنگاه های کوچک مقیاس درشهراس ت» ) وزارت راه و شهرس ازی ،۱۳۹۱، 60-6۳(. ب ه گ زارش
آم ار نف وس و مس کن ش هر هش تگرد، می زان فعالی ت عموم ی درهش تگرد در س ال ۱۳85 برابر 5/۳۹ درصد است. این شاخص درزنان شهر) 5/۱2 درصد( و برای مردان شهر) 5/65 درصد( است .یعن ی پایی ن ب ودن می زان فعالی ت عموم ی جمعیت ک ه به علت پایی ن بـودن میزان مش ارکت زنان در ب ازار کار در ح وزه عمومی و س هم نس بی جمعیت در سنین ۱0 تا 20 س الگی در کل جمعیت و اش تغال به تحصیل این افراد و ماندگاری آنان در نظام آموزش ی تا سنین بالاتر علت دیگر عدم ورود آنان به بازار کار می باشد .
نتایج همین سرش ماری نشـان میدهد میزان اشتغال شهر
5/85 درص د کل فعالان اقتصادی، و میزان بیکاری حدود 5/۱۴ درصد اس ت. بررس ی س نوات قبل نش ان میدهد درصد اشتغال در س ال ۱۳55 براب ر 67/۹5 درص د و در س ال ۱۳65 ب ه ۱/8۴ درص د ب وده اسـت .در ضم ن از کل ش اغلان س ا کن ش هر تع داد 58۳ نف ر) ۳/۴ درص د( در فعالیته ای بخش کش اورزی، تعداد
5688 نف ر) 7/۴۱ درصـد( در فعالیتهای بخش صنایع و معادن و تع داد 6776 نفر) 7/۴۹ درصد( در فعالیتهای بخش خدمات ب ه کار اش تغال دارن د، ضم ن آنک ه ن وع فعالی ت 58۹ نف ر) ۳/۴ درص د( نیـز فعالیت ه ای نامش خص ب وده اس ت. ای ن نس بت ها نش ان دهنده روند نزولی شاغلان بخش کش اورزی، اما روند رو به افزایش شاغلان بخش صنعت است. از حیث عملکردهای شهری می ت وان بر حس ب حدود ۴2 درصد ش اغلان بخ ش صنعت، این ش هر را ش هری متکی بر صنعت در حد متوسط نامید. در پاسخ به این روند خدمات رش د کرده و پاس خگوی یک توس عه اقتصادی درون زا باش د. بخ ش خدم ات در س اختار بخشـی دارای نق ش غالب و مس لط اس ت. اما فعالیتهای خدماتی برای پاس خگویی ب ه نیازه ای خانواره ای وابس ته ب ه ش اغلان صنعتی س ا کن آنها به صورت تبعی ایجاد شده است.
شناخت ظرفیتهای محیط کالبدی و نظام اسکان شهر هشتگرد
ش هر هش تگرد ب ا «وس عتی براب ر ۴/۱08۴ هکت ار و س اختار کالب دی خطی»)همان ،۱۳۹۱، 7۹( از ۴ طرف: از ش مال به اتوبان ته ران- قزوی ن، از جن وب ب ه ری ل راهآه ن، از ش رق و غ رب ب ه زمینهای باغی و کشاورزی محدود است. مهمترین محور شرقی – غربی تقس یمکننده شهر بلوار امامخمینی )ادامه جاده مخصوص ک رج – قزوی ن( اس ت ک ه ش هر را ب ه دو بخ ش ش مالی و جنوب ی تقس یم و م کان مح لات را ش کل می ده د. این عنص ر، موثرترین عام ل تش کیل س اختار شـهر اس ت. در قس مت جنوب ی خیاب ان اصل ی ش هر، باف ت مس کونی قدی م ش هر ت ا مج اورت زمینهای کش اورزی و در ش مال بل وار امام خمین ی بافت آمادهس ازی ش ده و منظم مس کونی ش هر تا محدوده س ایت صنعتی اس تقرار دارد .
ای ن باف ت مح دودهای اس ت ک ه ادارات نی ز در آن واق ع اس ت .ش بکه راهه ای اصلـی ش هر تاح دی ش طرنجی و بهدلی ل خط ی بودن ش هر، همپای روند تاریخی رشـد جمعیت شهر نقش زیادی در توس عه بافته ا دارد. «عناص ر بزرگ مقیاس مانند: ش هربازی ،ش هرداری، مصل ی، ورزش گاه و… اس ت ک ه در س اختار کالب دی ش هر نقش مهمی را ایفا می کنند، در بخش شرقی شهر قرار دارند »)هم ان ،۱۳۹۱، ۹7(. اندامه ای طبیع ی ش هر «ش امل فضاه ایس بز ) پارکهای تجهیز ش ده( به وس عت ۴/۱۳2 هکتار در ش هر و زمین های کشاورزی»)همان ،۱۳۹۱، 80( است.
3- 2- روندهای شهرگرایی و توسعه فرهنگی
ش هر هش تگرد ب ا پدی ده بیششهرنش ینی ش تابان رو ب هرو ب وده اس ت. ام ا این که تا چ ه حد همگام ب ا تغیی رات جمعیتی ،اقتصادی، کالبدی و دگرگونی نظام اس کان و رشد گرایشات مردم به استفاده از پیشرفتهای فنی و مادی، جوانب کیفی مناسبات شهری و شهرگرایی رشد کرده و جامعه شهری روند گذار از جدایی و وا گرای ی اجتماع ی را ب ه س وی همگرای ی اجتماعی – فرهنگ ی و تجان س و هم کاری بیش تر گروه ه ای قوم ی و مذهب ی و اقش ار مختل ف در ش هر را ط ی ک رده، موض وع قاب ل بحثی اس ت. قطعاً نمیت وان گفت ک ه این روند بهکمال رخ داده، اما نش انهای از آن را می ت وان یاف ت. برخی آث ار آن در عرصههای خان واده، قومیت ،طبق ات، مذه ب، دان ش، مدیری ت، ح س تعل ق و مش ارکت اقتصادی، فراغت در زیر معرفی میشود:
بناب ر آم ار نف وس و مس کن ش هر هش تگرد در س ال ۱۳85، ۴/۹۹درص د خانوارها هس تهای و ثبات س اختاری در خانوارهای شهر حا کم است. خانوارها کوچک اند و سهم خانوارهای ۳ نفری مع ادل 7/27 درص د بی ش از هم ه اس ت. بع د از آن خانوارهای ۴ نف ری و 2 نف ری ب ا 2/26 درص د و 7/۱6 درص د ق رار می گیرند .فراوانی افرادِ ازدواج نکرده، جدی اس ت، زمینه فرهنگ روستایی و قوم ی غلب ه دارد و نقش زیادی در اس تقرار افراد یک قوم یا چند ق وم نزدی ک ب ه هم داش ته که در ابت دا زمین ه جدای ی فضایی را فراهم کرده اس ت. اما در س ال های گذش ته در جریان زاغه زدایی از مح لات ترکآب اد و کردآب اد، آمیختگ ی و همس ویی قوم ی و کالبدی بیش تری احساس میشود و نس بت به گذشته متعادلتر و همگرایی بیش تر ش ده است. هشتگرد یکی از ش هرهای کارگری ای ن منطقه اس ت. اقش ار طبقه متوس ط نی ز در بخ ش عمومی و به واس طه تعیین شهرهش تگرد بهعن وان مرک ز اداری و خدماتی و سیاس ی شهرستان، مرا کز نظامی و انتظامی و در بخش خصوصی در لایهه ای کس به، افزارمن دان، رانن دگان، کارکن ان بان ک ه ا ،آم وزش غیررس می، بهداش ت و درم ان، مرا ک ز اداری و ش رکتها و دستفروش ان و مانن د آن توزیع ش ده اس ت. روس تاییان منش ا خردهمالک ی دارن د. لایه ه ای ب الای جامع ه ش امل کارمن دان عالی رتب ه، قض ات، مهندس ان و صاحب ان مرفه چن دان از تعداد زیادی برخوردار نیستند و بیشتر در حوزه اداری دولتی قرار دارند .مذهب مردم اس لام اس ت و ع دهای از طرفداران اه ل حق نیز در این شهر زندگی می کنند. مرکز زیارتی اهل حق با فاصله ای کوتاه ازمح ور خیابان امام خمینی زیارتکنن دگان روزانه و هفتگی خود رادارا اس ت. بر اس اس آمار ۱۳85، ا گرچه س هم جمعیت بی سواد یا کمسواد نسبت به سایر نقاط کشور زیاد است، اما حضور دانشگاههادر سطح شهر و نیز وجود قشر باسواد و تحصیلکرده در شهر سببتغییر تمایل فرهنگی به علم و دانش افزوده گردیده اس ت. امروزهکودکان و جوانان علاقه زیادی به کتاب خوانی و رشد علم و دانشنش ان میدهند و این نش انه رشد گرایشات مدرن در بین جوانانسا کن است. مهمترین مرا کز قدرت شهر، مرا کز نهادهای سیاسیدولت ی، مرا ک ز نهاده ای نظام ی و انتظام ی دولت ی و نهاده ای اقتصادی اصناف در شهراند، این نهادها نقش زیادی در مدیریت نهاده ای اجتماعی دارند. مهمترین ارگان قدرت عمومی ش ورای ش هر و مح لات آن اس ت، ام ا به عن وان مهم تری ن عرص ه فعالیت غیردولت ی و عرص ه حضور همه اقش ار و گروه ه ای قومی، مذهبی و طبقان ی ا گرچه هنوز کاملاً مس تقل نیس تند، اما در ش کل دادن ب ه افزای ش حس تعلق و مش ارکت اقتصادی نقش داش ته اس ت .س رمایه گذاریهای مردم ی در ش هر قدی م، مبی ن وجود اش کالی از هوی ت و ح س تعل ق به ش هر اس ت. میل م ردم به تغییر ش یوه زندگی در حال افزایش آن اس ت و موضوع فراغت و اس تفاده مردم از فضاه ای عمومی و ش هری و س ایر نهادهای فراغت ی و فرهنگی بسیار جدی است. بنابر مطالعه میدانی، مردم مکان های فراغتی را بهخوبی می شناس ند و مرکز ش هر، مرا کز خرید و پارکهای ش هر را به عنوان محل تفریح و فراغت نام میبرند. از نظر آنان مجموعه تجاری فرهنگی ش امل س ینما، پاساژ، کتابخانه، و رستوران نقش جه ان )پس ر خال ه( نم اد م درن ش دن اس ت. آن ان مح ور مجهز شهری هشتگرد در امتداد جاده قدیم- قزوین در محدوده شهر را ک ه نقش تج اری، ارتباطی، اجتماعی ـاقتص ادی و فرهنگی زیادی دارد، مکان تلاقی ها، ملاقات ها و تفریحات می دانند .
3- رابطه و تاثیر متقابل شهر جدید هشتگرد و شهر قدیم
در بررس ی ارتب اط ای ن دو ش هر، از نظ ر ش رایط جغرافی ای طبیع ی ه ر دو در غ رب ش هرهای تهران وکرج و ش رق ش هر قزوین ش رایط تقریباً یکس انی دارند. وضع زمینس اختی منطقه تا حدی یکس انبوده و ب ه گ زارش علیمردان)علیمردان و دیگ ران ،۱۳۹۱( از حیث زلزلهخیزی، این منطقه دارای پهنههای گسلی جنباً با روند ش مال باختر- جنوب خاور و دارای جنبشهای کجلغزی هس تند که در راستای تنش شمال- شمال خاور است. لذا شرایط خطر زلزله تا حدی برای هر دو ش هر یکس ان اس ت. اما در رابطه با موقعیت در تقسیمات کش وری، شهر هشتگرد در سال ۱۳68 با تصویب هیئت وزیران مرکز شهرس تان ش د و ش هر جدی د هش تگرد از توابع بخش مرکزی شهرستان ساوجبلاغ به مرکزیت شهر هشتگرد است. این دو شهر از نظر تغییرات جمعیتی تفاوت بارز دارند. شهر قدیم هشتگرد از ظرفی ت جمعیت ی بیش تری برخ وردار اس ت. پوی ش اقتص اد صنعت ی، موج ب رش د خدم ات، جمعیت عظی م کارگران و اقش ار متوس ط و ایج اد تس هیلات اقتص ادی برای اش تغال اهال ی هر دو ش هر قدیم و شهر جدید هش تگرد است. اما مطالعه مکان سکونت کارگران عمدتاً در ش هر قدیم هشتگرد و تعداد کارگران شاغل سا کن در ش هر جدید بس یار ناچیز اس ت. این دو شهر برحسب اهمیت در نظامِ برنامهریزی شهری متفاوتاند؛ شهر هشتگرد جدید در نظام برنامهریزی کش ور اهمیت زیادی داشته و میلیاردها ریال صرف آن ش ده است. در حالی که توجه مس ئولان به شهر هشتگردِ قدیم به دنبال تغییرات توسعه درونزا و شامل: ۱( تغییر محدورهحریم شهر؛
77
2( اضافهک ردن روس تای ینگیام ام؛۳( تهیه طرح هادی ش هر؛ ۴( طرح جامع ش هر هش تگرد و 5( طرح تفصیلی شهر هشتگرد است . طرحها عمدتاً کالبدی هستند. در رابطه با رشد ملازم شهرگرایی با شهرنشینی تفاوت اساس ی وجود دارد. این تفاوت در اهمیت تکثر فرهنگی و مشارکت عمومی اقشار و طبقات گونا گون در امور شهر و حضور س ا کنان ش هر جدید در ش هر قدیم به همراه سایر مردم و در تعادل و تس امح اجتماعی در ش هر و ش کلگیری فضاهای ش هری ،قلمروه ای عموم ی و ایجـاد س رزندگی در شـهر اسـت. در حالی که شهر جدید هشتگرد فاقد هرگونه فضای شهری و مشارکت عمومی در آن اس ت. لذا در جمعبندی مقایس ه و تحلیل ظرفیت اثرگذاریِ ش هر جدی د هش تگرد باید گفت که ا گرچه دو ش هر عمدت اً از حیث جغرافیایی و زمین س اختی و خطر زلزله سرنوش ت یکس انی دارند ،ام ا ش هر قدی م هش تگرد بهعن وان مرکز خدم ات اداری، سیاس ی ،خدماتی به آن چنان رش دی خودانگیخته و درونزا رس یده اس ت که همواره جمعیت شهر جدید را به خود جلب کرده است و در این رابطه چنان عمل میشود که انگار هویت آتی هشتگرد جدید منوط به پیوند آن با شهر قدیم است .
3-4- ش ناخت عملکرد خیابان امام خمینی ش هر هشتگرد در بازنمایی ظرفیت تاریخی شهر
در بررس ی شـناخت عملک رد خیاب ان بهعن وان ی ک حقیق ت اجتماع ی، س ه بع دی، دس ترس، سیس تم کام ل و کارکرده ای اقتصادی و اجتماعی باید به جنبه رابطه آن با اقشار نیز توجه شود .
3-4- 1- عملک رد جری ان ارتب اط کالاه ا و م ردم در فض ا بهعنوان شاخص ظرفیت اقتصادی شهر
ال ف ـ تحلی ل تغییرات کم ی نظام فعالیت ها: ش ناخت نظام فعالیت ه ای موج ود در خیابان مرکزی ش هر بهعنوان قلب تپنده ش هر یک ی از ش اخصهای ش ناخت ظرفی ت تاریخ ی اجتماع ی و اقتص ادی و فرهنگ ی ه ر ش هر اس ت. ای ن موض وع به وی ژه در شهرهای کوچک و متوسط بارزتر است. شناخت عملکرد خیابان برحسب نوع فعالیت های خیابان، کدهای طبقه بندی استاندارد تطبیق و س اده ش د و دوره زمانی مطالعه از ۱۳7۳ تا ۱۳۹0 اس ت و هدف از آن تعیین تغییر گرایشات خیابان است .
بناب ر مطالعات میدانی در س ال ۱۳۹0 در خیابان امام خمینی ،تعداد مرا کز کسب و کار برابر ۹۴7 واحد است که در مقایسه با سال ۱۳7۳ مرا کز خدماتی با نرخ رشد سالانه برابر ۳۳/۴ درصد در سال بالغ بر چهار برابر شده است. در این میان نرخ رشد سالانه بخش تولیدات ۳5/۹ درصد، عمدهفروش ی ۴8/۹ درصد، خردهفروشی 06/۱0 درص د، پذیرای ی ۳۱/6 درصد تعمیرات فنـی ۹6/2 درصدخدم ات ۹5/8 و ام ور بانک ی و واس طهگری ۴5/5 درص د رش دداش تهاند. به عبارت دیگر، خردهفروشی، عمدهفروشی، تولیداتم واد غذای ی خدم ات از ن رخ 8 تا ۱0 درص د درس ال برخوردارند وبدیهی اس ت این روند روزبهروز تشـدید میش ود و در 5 س ال آتیا گ ر ب ه همین رونـد ادامه ده د میزان و تع داد مرا کز براب ر حداقل۱۴8۱ واح د بـرآورد می ش ود. بدیه ی اس ت این رش د در راس تایکاه ش مرا ک ز تعمیرگاهی و افزای ش مرا کز خرده فروش ی و پذیراییدر ح وزه کالاهای لوکس خواهد ب ود. برای اثبات این فرضیه لازماست به تحولات ساختاری آن توجه شود .

تصویر1- نقشه شهر هشتگرد.
ماخذ: )وزارت کشور ،1392(
ب ـ تحلیل تغییرات ساختاری نظام فعالیت ها اول، تغییرات در تنوع بیش تر فعالیت و تخصصی شدن امور: ب ر پای ه آم ار سراس ری کارگاهه ای ش هر هش تگرد در س ال ۱۳7۳ خیاب ان امامخمینـی در مقی اس مرکز ش هر بسـیار کم تنوع اس ت و در مجم وع ۴0 ک د فعالیت در ش هر هش تگرد اس تقرار دارند، اما بررس ی ان واع فعالیته ا در ۱۳۹0 در خیاب ان امامخمین ی نش ان می ده د، در این س ال خیابان 62 نوع کد فعالی ت وجود دارد که در مقایس ه ب ا سـال ۱۳7۳ براب ر 22 ن وع فعالی ت ب ه فعالیت های خیابان افزوده ش ده اس ت. فعالیتها متنوع تر و در امور تولیدی ، عمدهفروش ی، پذیرایی و واسطه گری دو برابر شده است. اما همه فعالیت ه ای طبقه بندیه ای مذک ور یکس ان رش د نمی کنن د ،س اختار نظ ام فعالیت ه ا به لح اظ کیف ی تغییرات عمیق ی کرده اس ت. ایجاد فعالیتهای تولیدی در زمینه تولید پوش ا ک، چاپ و کاغ ذ، جواه رآلات، و پخ ش عم ده دخانی ات و ظ روف یکب ار مصرف، خردهفروشی پلاستیک، موبایل، مبلمان، لوازم پزشکی ،لوازم دخانیات، و وس ایل اداری، مرا کز پذیرایی مانند: رس توران ، کافیش اپ، آبمیوهفروش ی، غذاه ای خانگ ی، تعمی رات خان ه ،تعمیرات موبایل، خدمات انبارداری، ورزشی، فرهنگی، تزیینات ،و واس طهگری ارز و س که اهمی ت زیادی در س اختار نظام فعالیت نش انه دامن ه تغییر و رش د تن وع و تخصصیترش دن ام ور دارد. از س وی دیگر این تغییر نش انه تغییر سطح انتظارات مردم و افزایش کیفیت زندگی است. این موضوع در زیر بیشتر بررسی می شود.دوم، تغییر خصلت خیابان به جهت رواج مدرنیزاسیون زندگی مردم: گرایش غالب فعالیت اقتصادی در زمینه رش د مرا کز خدمات ش خصی ب ا ن رخ رش د س الانه 7 درص د، بهداش ت و درمان با رش د س الیانه 5 درصد، خدمات آرایش ی و بهداش تی با رش د ۱5 درصد در سال، خدمات مشاوره و خدمات آموزشی غیررسمی با نرخ ۱۴ درصد درس ال، خدمات اداری با نرخ رش د 8 درصد در س ال، خردهفروشی لوازم برقی با نرخ رش د 2۴ درصد در س ال، خردهفروشی لوازم خانگی )صوت ی و موبای ل( ب ا ن رخ رش د 26 درص د در س ال، ف روش ل وازم و کالاهای فرهنگی با نرخ ۱۴ درصد در سال، لوازم ورزشی و بازی، کادو و گل و کیف و کفش با نرخ ۱0 درصد در سال، پوشا ک با نرخ رشد ۱8 درصد در سال، و مرا کز فروش لباس با نرخ ۱6 درصد در سال، حکایت از تغییر خصلت اقتصادی و اجتماعی عملکردهای خیابان بهجهت کارا کتر مدرن آن دارد. به عبارت دیگر ا گر این خیابان در س ال ۱۳7۳

تصویر2- خیابان امام خمینی در شهر هشتگردماخذ: )وزارت کشور ،1392(
خیابانی عبوری باخدمات میانراهی بسیار محدود و دارایعملکرد خردهفروش ی برای بخش مس کونی بود، در س ال ۱۳۹0 این خیابان بهدلی ل تنوع بسـیار زیاد، کاه ش گرایشهای خدم ات میانراهی ،افزای ش خدم ات مقیـاس مرک ز ش هری در رس تههای تولی دی ،جواهـرات، فـروش لوازم فرهنگی، ورزش ی، پوش ا ک، کی ف و کفش ،کادو و تزیینات، موبایل و لوازم صوتی تبدیل به بازار مدرن شده است و مدرنیزاس یون ش هری اثر زیادی در همگراییهای اجتماعی به جا میگذارد. این خیابان دیگر دارای نقش میان راهی نیس ت و خود با ارائه خدمات گستردهتر، مقصد مشتاقانی از شهرهای اطراف از جمله کرج، نظرآباد و در مواردی حتی تهران شده است.
س وم، بازنمای ی تغیی رات درس ازوکار عناص ر کالب د و ترا کم فیزیک ی خیابـان به عن وان مرک ز ش هر: موض وع تن وع بیش تر و گرایش ات این خیابان به ایفای نقش برجس ته مرکز ش هری، خود را در دو پدی ده ب روز می دهد: الف(در رش د ترا کم سـاختمانی و در طبقات؛ و ب(در ایجاد حوزه های فضایی فعالیت ها.
توزی ع مکان ی فعالیته ای خیابـان در طبق ات س اختمانی:
توزیع مکانی فعالیتها در طبقات ساختمانها را نشان میدهد.
جدول 2- توزیع انواع فعالیت های خیابان در طبقات ساختمانی در خیابان امام- سال 1390.
جمع تعداد واسطه گری خدمات تعمیرات پذیرایی خرده فروشی عمده فروشی تولیدی طبقات
۹۹ 2 ۱۹ 2 – 67 ۳ 6 زیر زمین
66۴ ۳0 ۱۱۱ ۱۹ ۳۳ ۴۳8 ۱۱ 22 همکف
147 3 26 3 1 112 3 اول
21 1 19 1 دوم
15 1 13 1 سوم
2 1 1 چهارم
948 37 189 24 34 618 14 33 جمع
تصویر3- نقشه توزیع فعالیت های تولیدی )کد 1( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر4- نقشه توزیع فعالیت های عمده فروشی )کد 2( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.
تحلیل نحوه توزیع جغرافیایی مکان فعالیتها در س طح فض ای خیابـان: موضـوع توزی ع فعالیته ای خیاب ان برحس ب

اس تقرار در طبق ات نش ان داد ک ه طبق ه همک ف، زیرزمی ن وس پس طبقه اول در بروز خصلت فضایی خیابان نقش قاطع تری دارن د و بای د از حیث جهتدار ب ودن، تمرکز فعالی ت در محدوده خ اص و نظ م آن و تجان س عملک ردی ب ه روش محاس به فاصله اس تاندارد۱ م ورد تحلی ل ق رار بگی رد. جهت انج ام ای ن تحلیل از اب زار اندازه گی ری توزی ع جغرافیای ی2 از زی ر مجموع هی ابزار ه ای “Spatial StatisticsTools” استفاده شده است .
تصاوی ر زی ر توزیـع کاربریه ا در مح دوده مطالعات ی را نش ان می ده د: نق اط س یاه رن گ مح ل کاربریه ا و بیض ی، انح راف استاندارد برای آن کد کاربری میباشد .
بر پایه تصویر۳، پرا کنش فعالیتهای تولیدی بسیار زیاد است و ا گرچه برخی از این فعالیت ها در لبه خیابان هس تند، اما به طور عم ده، ب ه درون باف ت و به طور پرا کنده قرار دارن د. تجمع آنها در میان ه خیاب ان مربوط به کاربری هایی اس ت که بیش تر م ورد نیاز مردمند مانند نانوایی ها .
تصوی ر۴ نش ان می ده د که فعالیت های عمده فروش ی بس یار پرا کن ده و بیش تر در ضل ع جنوب ی خیاب ان ق رار گرفتهان د. تعداد این فعالیت چندان محس وس نیس ت و اثر زیادی در کلیت روابط فضایی خیابان ندارند و عملاً در لابلای خرده فروشی گم هستند .
ب ر پای ه تصوی ر5، خیاب ان امامخمین ی عرص ه تس لط فعالیت
خردهفروش ی اس ت که در سرتاسر خیابان اس تقرار دارند. مرکزیتاین نوع فعالیت در میانه خیابان و بهطور عمده در شمال خیابانق رار دارند. اس تقرار فعالیت ها در ش مال به درون بافت مس کونی نف وذ کـرده و ب ه تدری ج ح وزه را عمیقتـر ک رده اس ت. در ضم ن بی ن فعالیتهای خردهفروش ی، اختلاط با سـایر فعالیتها مانند تولی دی یا عمدهفروش ی و مانند آن وجـود دارد. ولی در مجموع ،کلیت پیوسته بین فعالیتها بهطور عمده وجود دارد .

تصویر5- نقشه توزیع فعالیت های خرده فروشی )کد 3( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر 6- نقشه توزیع فعالیت های پذیرایی )کد 4( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر7- نقشه توزیع فعالیت های تعمیرات فنی )کد 5( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر8- نقشه توزیع فعالیت های واسطه گری )کد 6 ( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.
در حال حاضر فعالیت پذیرایی بس یار معدود اس ت اما از حیث پرا کن ش ای ن کاربری، چنین بهنظر میرسـد که ج ز در دو مورد که نوعی نزدیکی بین آنها دیده میشود، بهطور کلی این فعالیت کاملاً پرا کنده اس ت و س طح بیضی بزرگتری را به این دلیل دارد. با این وجود، نسبت مرا کز میانه خیابان از سایر نقاط بیشتر است. شایان ذکر است که مرا کز پذیرایی در نیمه جنوبی خیابان در جوار خیابان و در نیمه شمالی این فعالیت به درون بافت نیز کشیده شده است . بهنظر میرس د این پرا کنش بس تگی به ش یوه زندگ ی مردمی دارد که بیش تر متعلق به طبقه متوسط س ا کن بافتهای طراحی شده بالای خیابان سـا کن هس تند. در کل باید گفت نحوه پرا کنش این
فعالیت تا اندازه کمی بهدلیل خدماترس انی به س ایر کسبه استو مش تریان آن مرب وط به س ا کنان هش تگرد و به می زان محدود به خدمات گیرندگان روستایی و شهری اطراف میشود .
براس اس تصویر7، فعالیت مرا کز فنی در خیابان بس یار معدود ول ی از حی ث پرا کن ش در ابت دا و انته ای خیاب ان تمرکز بیش تری دارند درست برعکس خدمات خرده فروشی. برخی از این مرا کز در حاش یه خیابان اس ت اما همان طور که مشاهده می شود، برخی از آنها در درون بافت مس تقر هس تند و کاملاً به نیازهای مسکونی مرتبط هستند.
بر پایه تصویر8، پرا کنش فعالیتهای بانکی و واسطه گری های مالی و حقوقی و مستغلاتی در جوار خیابان و بیشتر در نیمه غربی خیابان استقرار دارند. فواصل این مرا کز مرتب و منظم است .
به ط ور کل ی، پرا کنش فعالیتهای مس تقر در خیاب ان گویای آن اس ت که: نقش غالب را در این خیابان خردهفروش ی به عهده داش ته و در میانه خیابان بهویژه در ش مال آن اس تقرار دارد. این فعالیت به درون بافت نیز کش یده خواهد ش د و بیضی اس تاندارد را از حی ث قط ر عرض ی بیش تر میکن د. فعالی ت عمدهفروش ی و تولی دی )به ویژه تولی د نان( در لابهلای خردهفروش ی قرار دارند وبا آن مرتبط اند. این فعالیت ها بیشتر در نیمه جنوبی مستقرند ودلیل آن، نیاز به مکان ارزان تر برای انبار و تولید است .
اس تقرار فعالی ت مال ی و مس تغلاتی بیش تر در ج وار و در نیمه غربی به دلیل نزدیکی بیش تر به بافت مسکونی، و استقرار فعالیت خدماتی و فنی در نیمه ش رقی بیش تر به دلیل ورودی شهر در این نقطه و استقرار تمرکز بیشتر فعالیت های پذیرایی در لبه و



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید

صفحات 7۱ – 8۴7۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20

شماره ۳ پاییز ۱۳۹۴
108900011653

تحلیل و بازنمایی ظرفیت تاریخی پویش های
1089000429045

شهرهشتگرد درخیابان امام خمینی آن
حمیدرضا پارسی
استادیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۴/5/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: 7/7/۹۴(
چکیده
بس یاری از طراحـان در تعییـن عملک ردِ فضاهای ش هری بهویژه خیاب ان، دارای رفت اری اراده گرایانه ،شـکل گرایانه و ی ا متک ی ب ر جوان ب روان شـناختیِ ادرا ک م ردم هس تند. این مقاله بـا تمرکز ب ر رابطه پوی ش محتوایـی ش هر و جنب ه عملکردی فضاه ای مرکز آن، بر آن اس ت که: اص ولاً عملکرد فضاهای مرکزی ش هرها به ویژه خیابان های مرکزی در ش هرهای کوچک، بازتابِ پویش ش هر، نیروها و ظرفیت آن اسـت، در ابعاد گونا گون، در فضا متشکل ش ده و میتوانند به موتور تغییراتِ ش هری بدل ش وند .بنابرای ن ه دف این مقاله، توضیح بازتاب پویش شهرنش ینی و ش هرگرایی و نیروهای تاریخی ظرفیت شـهر در عملک رد خیابان مرکزی ش هرهای کوچ ک و تغییر آن، توضیح ابعاد و نحوه تش کل عملکردی آن در فضـا اس ت. فرضی ه این تحقیق آن اس ت که خیابان های مرکزی، مح ل بازنماییِ همان چیزی هس تند که در ظرفیت ش هر اس ت. نمونه پژوهش، ش هر هش تگرد و خیابان امامخمینی در آن است .روش توضی ح در ای ن تحقی ق از حی ث ه دف، کارب ردی، و از نظ ر کارب ردِ روش، بر روش ه ای تحلیل تاریخی – سیستمی نوربرت الیاس در تحلیل روندها و مدنیت، روش تجربی- علّیِ غیرِآزمایشی نمونه شهر هشتگرد، و استفاده از تکنیکهای آمار توصیفی و تحلیلی و سنجش توزیعِ جغرافیایی فعالیت ها که جزء خانواده ابزار آماری فضایی قرار دارد، استوار است .
واژههای کلیدی
پویش شهر، فضاهای عمومی، خیابان مرکز شهر، هشتگرد، حوزه های عملکردی .
72

مقدمه

بس یاری از طراحان ش هری، برای ایجاد رون ق و جذابیتِ فضا در طراحی فضاهای ش هری، با پیشبینی دلخواهانه عملکرد آن ،رفتاری اراده گرایانه و ش کل گرایانه داش ته و یا آن را منوط به شیوه طراح ی و ی ا جوانب روانش ناختی میدانن د. این موض وع بارها از س وی بس یاری مانن د: لوکوربوزی ه، کامیل و س یته، گ وردن کالن ،کوین لینچ، لوئیس مامفورد، جین جیکوبز، فرانسـواز شوای، کنزو تانگه، ملوین وبر، ادموند بیکن، اموس راپاپورت، ادوارد کروپات ،کارولی ن فرانس واز، دیوی د هرب رت، ی ان بنتل ی، ی ان گل، مای کل ساوت ورس و دیگران مطرح شده است. اما تجربه نشان می دهد ک ه:« ۱(غلبـه اصال تِ ش کلِ فضای ش هری در ش ناخت، تحلیل و طراح یِ آن و بی توجهی به ماهیت انواع ش هرها به ویژه ش هرهای کوچک و مضمونِ تاریخی آنها؛ 2(تمرکز یکسونگرانه بر گرایش های روانشناختیِ شهری»)پارسی ،۱۳8۱، ۴5(؛ ۳( کم توجهی به بستر اقتصادی، اجتماعی و تاریخی و تحول ظرفیتهای درونی شهر ها در رابط ه ب ا فض ای عمومی و ش هری؛ و ۴ (عدم شناس ایی دقیق عرصهه ا وس ازوکارهای بازنمای ی ظرفیت ه ای تاریخ ی جامع ه درش هر و رابط ه آن ب ا نح وه پیون د فعالیته ا و عملک رد فض ای ش هری ای ن مرا کز در ش هر؛ موجب نوع ی س هل انگاری در تحلیلِ محتوای واقعی عملکرد فضای ش هری مرا کز ش هرها و طراحی آن شدهاس ت. بهنظر می رس د تش خیص موضوع چارچوب رابطه دو س ویه و متقابل ظرفیتهای توس عه شهرنش ینی و ش هرگرایی در شهر، بهویژه شهر کوچک با عملکرد فضاهای شهری در مرا کز شهر ،آن هم در ش رایطی که این ش هرها دس تخوش تغییر اند، می تواند پای ه نظ ری ش ناخت و طراح ی در ایـن فضاه ا را فراه م نمای د .بس یاری از ش هرهای کوچک در ایران از جمله ش هر هشتگرد ،دارای فضاهای ی با ظرفیت های عملکردی عظیم در خیابان های مرک زی ش هر ان د. تغیی ر در ظرفیت ای ن فضاها نیز موجبات رش د و جذابی ت ش هر را فراه م آورده و توانس ته آن را به موت ور تغییرات شهری بدل کند. این تغییر و جذابیت در فضا، نه به دلیل طراحی و ی ا برنامه ری زی، بلک ه به دلیل امواج توس عه صنعت ی ) بهویژه در س الهای اواخر دهه 60 ت ا 7۹( و تغییر ظرفیت های تولیدصنعتی در آنه ا و پوی ش شهرنش ینی و ش هرگرایی م لازم ب ا ه م اس ت .س وال اصل ی آن اس ت ک ه: چگون ه فضاه ای مرکزی ش هر به ویژه خیابان ه ای مرکزی، طلب فضایی نیروها و عوامل پویش ش هری را ک ه در مس یر توس عه صنعت ی اس ت، در ابع اد عملک ردی خ ود بازنمایی میکند و چگونه عناصر آن در فضا تش کل پیدا می کنند .گمان بر آن است که نیروی توسعه صنعتی مهمترین موتور شتاب شهرنش ینی و نیروهای متکثر فرهنگ ی، تولیدکنندگان، تکنوکرات و بوروکرات های طبقه متوس ط هس تند که در جریان پویشهای ش هری رشد کرده، مهم ترین عوامل رشد ظرفیت تاریخی شهر اند و طلب فضایی آنها و تحقق آن در مرکز ش هر، بازتاب و تش کل آن ،خیاب ان را ج ذاب و پُ ر رون ق میکن د. بنابراین هدف ای ن مقاله ،اولاً، توضی ح چگونگ ی پوی ش شهرنش ینی و ش هرگرایی، ظرفیت مرحل ه تاریخ ی نیروه ا و عوام ل ش هر کوچ ک و س پس بازنمایی ای ن نیروه ا در عملک رد خیاب ان مرک زی ش هر در گس تره تاریخ ی اس ت؛ و ثانی اً، توضی ح ابع اد عملکرد ها و نحوه تش کل آن در فضا است. روشنشدن این موضوع، توجه علمی در برنامهریزی جنبه عملکردی برنامهها و طراحی فضاهای شهری در مرکز شهر را مورد تا کی د ق رار داده و روش علمی ش ناخت محتوای فضای ش هری و تخصیص فضا و تفکیک عملکردی آن را نشان می دهد .
نمون ه تجرب ی این پژوهش ش هر هش تگرد به عنوان یک ش هر ارگانیک کوچک و خیابان اصلی مرکز ش هر )خیابان امام خمینی( بهعن وان عرصه اصلی بازنمای ی این ظرفیت برای تحقیق میدانی انتخاب گردید. این شهر در جنوب بزرگراه کرج-قزوین و در حدود 65 کیلومت ری ته ران و قزوین قرار دارند. بررس ی تجربه این ش هر و مرک ز آن و عملک رد ای ن مرک ز در بازنمای ی ظرفیتهای توس عه ،دارای ارزش نظری در مقیاس ملی است .
4500001276305

این تحقیق از حیثِ روششناختی، نوعی تحقیق تطبیق نظری و کاربردی، شامل روشهای تحلیل تاریخی- سیستمیِ روندها، روش تجربی- علّی غیرآزمایش ی و روش قیاس ی اس ت که با تکنیکهای آم ار توصیف ی و تحلیل ی و س نجش توزی ع جغرافیای ی فعالیتها ،ک ه ج زء خان واده اب زار آم اری فضای ی ق رار دارد، تبیی ن میش ود .
1- مبانی نظری
1- 1- تعریف مفاهیم
1-1-1- مفهوم پویش ها و ظرفیت شهری
ش هرها ک ه تبل ور ش کل ش هری زندگ ی اجتماعیان د، از طریق مفاهیم ی مانن د: شهرنش ینی کـه فراین دی اس ت ک ه «ب ا رش د جمعیت ش هر و چگونگی آن در کل جمعیت کش ور، شرایط محیط اقتص ادی و میزان تولید ناخالص ش هری و ش یوۀ س کونت و نظام اسکان تعریف شده است»)عظیمی ،۱۳8۱، 2۳-۱5(؛ و «شهرگرایی ک ه مبین وضعیتی مفهومی، سیس تمی حقوقی، سیاس ی، فکری ،اجتماع ی، دین ی و گاه ایدئولوژیک ی اس ت توضی ح داده میش ود .و ای ن مولفهه ا ش هر را ب ه کارگاه تمدن ی آزاداندیش ب دل میکنند و آث ار ف ردی، اجتماع ی و کالب دی عظیم ی دارد»)پارس ی ،۱۳۹۳، 52( و «ب ا پوی ش و دگرگون ی، کارکرده ای اجتماع ی را دس تخوش تغیی ر میکنند. کارکردهای جامعه جریانها یا پویشهای پیچیده گونا گون با تغییر زمانی به وجود میآورند. به شبکهای از پویشهای پیچیده اجتماعی که به هدف یا هدفهای مهم معینی ناظر است و کلِ یگان های به وجود آورد، نه اد اجتماعی نام نهاده اند»)آ گبرن و نیمک ف ،۱۳52، 26۹(. نه اد، مهمتری ن موسس ات اجتماع ی جامع ه اس ت ک ه ب رای بق ای جامع ه الزام ی اس ت. موج ودات انس انی ب رای بق اء خود ب ه آن نی از دارند. نظ ام نهاده ا در جریان پوی ش ش هر و ش هرگرایی پیچیدهت ر میش وند. «نظ ام فعالیته ا از س وی نهاده ا تعیی ن و هدای ت میش وند و تغییر و توس عه نظام نهاده ا ب ه تغیی ر الگوی فعالی ت و به دنب ال آن به تجدید س اخت ش هر میانجامد»)پارس ی ،۱۳8۱، ۴5(. گاه در اثر برخی پویشهای اقتص ادی و اجتماع ی در ش هرها، همس ویی نهاده ا مخ دوش میش ود و یکی بر دیگری پیش ی میگیرد. ش وای نش ان داد که «با غلبه نهادهای اقتصادی در سالهای پس از قرن ۱8 و پیشافتادگی نهاده ای اقتص ادی و بانک داری ب ر س ایر نهاده ا، چگون ه نی روی ق وی این دوره را ش رکتها، صاحبان صنای ع، بورسبازان و منطق سـود تشـکیل داده و فضاهای شـهری را تسـخیر میکند»)Choay, 27-36 ,1969(. نهاده ای اجتماع ی در مرا کز اصلی فعالیت متبلور میش ود و از آنج ا ک ه هر یک از آن ان قلمرویی فضایی در ش هر را به خود اختصاص میدهند، بنیانهای ش هر را پدید میآورند. موافق با احمد اش رف « بنیانهای شهر دوره اس لامی عبارتند از: محلات ،بازار )اصناف(، مسجدجامع و دارالحکومه»)اشرف ،۱۳5۳، 2۴-۴۱( محلات تبلور نهادهای خانواده، بازار تبلور نهاد اقتصادی، مس جد جامع و مدارس مرتبط بهعنوان مهمترین مرکز نهاد مذهبی و نهاد آموزش ی و تربیتی و دارالحکومه بهعنوان عرصه تبلور نهاد سیاسی ،هس تند. جامع های ک ه در مرحله گذار از مناس بات زمی نداری به ش رایط جامعه صنعت مبنا اس ت و ثروت و س رمایه جامعه دیگر نه از زمی ن، بلک ه از کارگاههای صنعتی اس ت، از حیث چگونه بودن و چگونه زندگیکردن هم دچار تغییر اس ت و این تغییری فرهنگی به شمار میآید. ا گر «نهادها فعالیتها را تعیین میکنند، این فرهنگ اس ت ک ه چگونگی انج ام فعالیت را معی ن میس ازد. از آنجا که هر فعالیتی که توس ط انسان صورت میگیرد، اساساً متکی به فرهنگ اس ت و تابع الگوه ای فرهنگی جامعه میباش ند)بحرینی ،۱۳75، ۱(، «فرهنگ مس تقیماً از طریق نظ ام فعالیتها، هدایت هنجاری و ارزش ی آن، با ارائه دستورالعملهای معین ناظر بر انجام فعالیت ،مستقیماً بر فضا و محیط شهری تاثیر میکند و فضای شهری را نیز محصولی فرهنگ ی مینمایاند»)پارس ی ،۱۳8۱، ۴5(. این کارکردها س ه نق ش دارد: ۱( بهعن وان مضم ون دوران حی ات اجتماع ی؛ 2( بهعنوان عام ل الگوی نظام فعالیتها؛ و ۳( بهعنوان عامل تثبیت پای داری فضا از طری ق فضایی و کالبدی کردن الگ وی فعالیتها و مکان سازی. دیوید کانتر)Canter, 1988( نیز بر این مضمون تاریخی اعتقاد دارد که این کارکردها و الگوهای فرهنگی، ظرفیتها و نیروها و گروههای ی را ش کل میدهد که عمل آنه ا، مضمون اصلی فضای اطراف ما را شکل میدهد. فضای اطراف ما از جمله فضای شهری ک ه ه م ارائهکنن ده خدم ات و فعالیت اس ت ه م وس یله بازنمایی ای ن ظرفی ت تاریخ ی اس ت ک ه از طری ق گروهه ا تبل ور مییابن د ،ب ه مجموع ه فعالیته ا معن ا داده و بهواس طه تاریخ می راث غنی فرهنگ ی و ارزشه ای جمعی و مش ترک مردم جامعه پایدار ش ده ،در نماده ای فیزیکی- فضایی فضای عمومی و ش هری متبلور و به نسل بعد انتقال میدهد.

– مفهوم خیابان
خیاب ان بهعن وان ی ک فض ای ش هری، در س الهای بع د از ده ه60 بهط ور ج دی م ورد توج ه شهرس ازان و برنامهری زان قرار گرف ت. اما بح ث درباره تعیی ن بُعد عملکردی خیاب ان، موضوعی هنوز مناقشهبرانگیز است. در بُعد عملکردی فرایند طراحی شهری عمدتاً بحث درباره این است که مکانها چگونه کار میکنند و افراد چطور محیطها و فضاها را به کار میگیرند. بس یاری دانش مندان پای ه ای ن بُع د را ب ر روانشناسـی اس توار ک رده ان د. در ای ن می ان بـارلاس)Barlas, 1994( میگوید پنج ویژگی جهانی و ثابت هس ت که میتوان به خیابان نسـبت داد: آغاز مش خص، پایان مشخص ،خط ی بودن رابطه، مرکزیت، میانجی ب ودن بین فضای عمومی و خصوصی، که ارتباط انس ان با خیابان را برقرار میکند. این رابطه روانش ناختیمبنا ب رای همه مردم جهان یکس ان اس ت. موضوع خیابان در اندیش ههای بس یاری طراحان امری ثاب ت، بیزمان و کلیش ه است و حدا کثر بر روانشناختی تکیه میشود. اما در مقابل آنها، اندیش ه گوتمن شاخص است. رابرت گوتمن در کار ارزشمندِ خود مینویس د: «بررس ی موضوع خیابان، به س ایر رشتهها غیر از معماری نیز تعلق دارد و اولین عنصر مشترک میان دانشمندان آن اس ت ک ه خیابان یک حقیق ت اجتماعی اس ت. دومین عنصر آن اس ت که خیابان س ه بعدی اس ت. س وم، این که یک خیابان دو کارکرد اجتماعی دارد. یکی آن که خیابان تامینکننده ارتباط میان س اختمانها اس ت، و از طری ق کالا ه ا و مردم الزام اً فعالیتهای کش اورزی، بازاریابی، تولید کارخانهای، اداری و نظامی سکونتگاه میتوان د جری ان یابن د. کارک رد دیگ ر خیاب ان، انتق الِ اندیش ه و احس اس اس ت؛ خیاب ان رابط میان م ردم، تس هیلکننده ارتباط و کن ش متقاب ل، و در نتیج ه، نگهدارن ده اتص ال نظ م اجتم اع ش هری- محلی اس ت. کارکرد بیانی همچنی ن دربردارنده کاربری آن بهعنوان سـایتی برای کنش متقابل اجتماعی دوسویه، شامل فراغ ت، گفتگ و و تفریح ات، بهعلاوه کارب ری آن بهعنوان س ایتی ب رای اجرای مراس م تش ریفاتی مانن د، حرکت دس تهجمعی مردم اس ت. چهارمی ن عنص ر مش ترک خیاب ان، ک ه بط ور تنگاتنگ به س ومی مرتبط اس ت، آن اس ت که خیاب ان فضایی اس ت که باید قابلیت دسترس ی به آن فراهم باش د و مالکیت آن عمومی و برای استفاده همه جمعیت سا کن باز است. پنجمین عنصر خیابان آن اس ت ک ه دو بخ ش دارد، بخش اول توس ط م ردم و دیگری برای عبور حیوانات و س وارهها اس تفاده میش ود. شش مین عنصر این اس ت که خیابان یک سیستم بسته است و برای مقاصد طراحی ،بای د مس تقل از باقی سیس تمهای ارتباط ش هری در نظ ر گرفت .هفتمی ن عنص ر مش ترک، مفه وم خیابـان بهعن وان ی ک فض ای شهری است» )Gutman, 1986, 250-251(. برجستگی کار گوتمن آن اس ت ک ه وی موض وع خیابان را با اقش ار و طبقات اجتماعی و حساس یت آنها گره میزن د. او ادامه میدهد که «ا گرچه تقریباً هر س ا کنی، صرفِنظ ر از طبق ه اجتماعی، برای اس تراحت، خوردن ،عش ق ورزی دن، ش گفتزده ک ردن ک ودکان، رش دکردن و آموزشدی دن ب ه مح ل اقام ت و خیاب ان ب از گ ردد، ام ا ام روزه موض وع

خیابان در طبقات متفاوت اس ت: رابطه طبقه کارگر و خیابان، بهتوس عه فعالیتهای سیاس ی طبق ه کارگر و به دموکراس ی مردمی نسبتداده میشود. اما علاقه به خیابان برای بخشهایی از طبقه متوسط، حکم بقاء و حفظ خود شهر را دارد. آنها سبکی از زندگی را میخواهند که به آنها اجازه دهد فرصتهای فرهنگی و اقتصادی ش هر را با محیط امن، لذت بخش، و آسـان که فرزندانش ان در آن رش د کنند، تلفیق کنن د. برای طبقات اجتماع ی بالاتر، هرگز یک اجتماع خیابانی وجود نداشـته اس ت. س ا کنان یـک محلۀ بالای شهر روی یک کرجی قدیمی نمینشینند تا با همسایه گپ بزنند ، مهمانیهایش ان را در پیادهرو برگزار کنند، یا در جاده کاسهبازی و کریکت بازی کنند. بس یاری که کمت ر مرفهاند یک زندگی خیابانی دارند. اما این نتیجه اجبار بوده تا انتخاب. طبقات فقیر با خیابان رابط ه نزدیک ی دارند. م ردم فقیر، بخ ش بزرگی از زمان خ ود را در خیاب ان متص ل به محل س کونت خ ود میگذرانند، زی را در خانه خـود فضای بس یار کمی ب وده یا اتاقها مرطوب و بدبو س ت. آنها نیز زمان زیادی را در خیابانهای بزرگ شهرها میگذرانند »)Gut-man, 1986, 254(. ب ه ای ن ترتیـب، در ح وزه کارک رد اجتماع ی ، خیابانه ای ش هری حام ل زندگی و فرهن گ ش هریاند. تصور از خیابانه ای ش هری، هم واره بیانکننده تصور از ش هر اس ت و به همی ن من وال تص ور از ش هر میتواند مبی ن سیاس تها، اقتصاد ،فرهن گ و تکنول وژی ش هر باشـد. خ وزه ریکـورت از زاوی ه دیگ ری ول ی مرتبـط ب ه موض وع پرداختـه، مینویس د: «بیگانگ ی از ش هر بهس ادگی ب ه افزای ش اس ترس اجتماع ی کم ک میکن د. یک ی از تبعاتش رش د نرخ جرم اس ت. اجتماع این را با تهیش دنِ زندگی ،ب ا ناب ودی دارای ی عموم ی و خصوصی و ب ا افزایش هزین ه کنترل پلیسـی»)Rykwert, 1986, 15( مواج ه میس ازد. پ س خیاب ان در رب ط ب ه طبق ات و تا کید ب ر جنبه فرهنگی، مضم ون و ظرفیت ش هر را در عم ل و فعالی ت ه ر روزه ب روز میده د. زی را خیاب ان ب ا دربرداش تن آنهاس ت ک ه مح ل ب روز ظرفیـت میش ود. چنانک ه هیلییـر )Hillier et al, 1984( نیز مینویس د که آش کارترین کارکرد ش هر، انج ام آمد وش د و مبادل ه کالاهاس ت ک ه باید در هر س طح مفهومی توجه ش ود. قصور در انجام این کار باعث مرگ یک ش هر
شکل شهری زندگی اجتماعی به وساطت روندها و ظرفیت های محیطی مضمون دوره و عملکرد ها را تعیین می کند
تشخیص خصلت
فضایی عملکرد ها در خیابان
و برنامه ریزی و طراحی فضاهای عمومی و شهری به ویژه خیابان الگوی فعالیت و عملکردها مضمون دوره تاریخی و شرایط گذار مدنی و بازتاب آنها در خیابان های مرکزی شهر روند های جمعیتی روند شهرنشینی شکل شهری
زندگی اجتماعی
اقتصادی ظرفیت های نهادی اداری و سیاسی الگوی فرهنگی عملکردها ظرفیت محیط طبیعی ظرفیت محیط کالبدی مناسبات اجتماعی شهری روند شهرگرایی نقش اجتماعی پایگاه اجتماعی خاستگاه اجتماعی ظرفیت توسعه فرهنگی حیات فردی و اجتماعی جدول1- جدول مدل مفهومی تحلیل.
نخواه د ش د؛ مجموع ه س اختمانهای ب زرگ به س رعت متروکنخواهد ش د، حتی ا گر همه خدمات حذف ش ود. در عوض رش د بیگانگی س ا کنان ش هر از محیط فیزیکیشان، پیامد همه مسائل اجتماع ی شناختهش ده، ممک ن اس ت موج ب رک ود خدم ات و صدم ات ج دی غیرقابل اندازهگیری ش ود. فعالیتها را براس اس نوع و س طح تخصصی ش دن جامعه از پنج جهت: ۱( نوع فعالیت؛ 2( ترا کم فعالیت؛ ۳( تمرکز فعالیت؛ ۴( مقیاس فعالیت؛ و 5( زمان فعالی ت، قاب ل بررس ی و طبقهبن دی میدانی م. از س وی دیگ ر ، بهدلیل پیوند اساسی و مهمی که فعالیتها با یکدیگر دارند و بین آنه ا از حیث تولی د، توزیع، چرخههای فعالیت، رابطه همس طح ،همزم ان، ناهمزم ان، افق ی، عم ودی، پیش ین و پس ین برق رار اس ت، ل ذا فعالیته ا دارای الگو میباش ند. این الگ و بیانکننده انتظ ام فعالیته ا و مهمتری ن وجه ش خصیت و محت وای فضای ش هری اس ت. از این منظر، س اخت مرا کز تجاری درون یک ش هر را میتوان برحسب بسط مفهومهای تئوری مکانمرکزی تصور کرد -یک سلس له مراتب ی از مرا کز تج اری در کارکردهای ش هری برای جمعی ت ش هر. فعالیته ای انس انی در عرصهه ای اجتماع ی ،اقتص ادی و فرهنگ ی و مانن د آن معطوف به هدفی معین اس ت و بسیاری از فعالیتهای انسانی دارای خصلت تباعدیاند و ضرورتاً در فض ا تجلی مییابند. «فعالیت، وجه و عنصر اساس ی هر مکانی اس ت. ه ر م کان طبیعی ی ا انسانس اخت، بافتهایس ت از اش یاء و فعالیته ا» )Bacon, 1973, 23(. «م ا اساس اً مکانه ا را ب رای تس هیل فعالیتها میس ازیم و ا گر فرمی نمیس اختیم، زندگی در فضایی وحش ی ممکن نبود» )حمی دی و دیگران ،۱۳68، ۳5(. از س وی دیگر «اجزاء و عناصر مش خص و فعالیتهای انس انی است کـه میتوانـد بـه یـک فضـا شـخصیت و روح دهـد »)Spreiregen, 1965, 119-120(. بنابرای ن، انتظ ام فعالیته ا، مهمتری ن وج ه شخصیت فضای شهری است .
1-2- مدل تحلیل
برپای ه مفاهی م ف وق و انطب اق آن ب ا ش رایط خیاب ان م ورد تحقیق، مدل مفهومی تحقیق به صورت جدول۱ ارائه می گردد .
2- روش تحقیق
در این تحقیق، ابتدا برای توصیف ظرفیتهای توس عه در شهر هش تگرد قدی م و جدی د و ش رایط تاریخ ی، اجتماع ی، اقتص ادی آن، از روشه ای آمار توصیف ی و تحلیلی دادههای تحقیق میدانی اس تفاده میش ود و س پس برای اثبات فرضیه در خصوص عملکرد خیابانِ امامخمینی در توانایی بازنمایی شهر، ابتدا با روش تاریخی ، ظرفیتهای تاریخی، کالبدی، جغرافیایی، روند شهرنشینی و روند شهرگرایی مورد مطالعه قرار گرفته و سپس با در نظر گرفتن تغییرات فعالیتهای ثبت شده و عملکردهای خیابان در زمینه فعالیتها ،نسبت سهم فعالیت خیابان در شهر معین و بازنمایی و نقش آن در خیابان معین میشود. در اینجا، هرچه سهم خیابان از عملکردهای خیابان بیش تر، و بناب ر این عملکرد آن قویتر خواهد بود. س پس ،ب رای تعیی ن نح وه عملک رد خیاب ان از طری ق تخصی ص فض ا ب ه عملکرده ا میت وان ب ه ای ن موضوع پی ب رد که خیابان ت ا چه حد دارای تنوع در تمرکز عملکرد دارد. زیرا هرچه تعدد مرا کز زیادتر باشد و ترا کم بیش تری داش ته باش د، خیابان فعالت ر و جذابتر خواهد ب ود. پ س ب ه ای ن منظ ور باید ب ا روش تحلی ل الگوی همبس تگی می ان فعالیته ا در خیابان، درج ه تجانس درونی، می زان تمرکز و ترا کم فعالیت در هر قلمرو سنجیده و پهنهبندی عملکردی صورت میگی رد. در ه ر پهن ه، حوزهه ای اس تراتژیک، مرا ک ز عملک ردی تعریف میش ود. به این ترتیب موضوع تخصی ص فضا و ارگانهای عملکردی، با خصایصی که دارند معین میش ود. در انجام این کار لازم است از روش و تکنیک توزیع جغرافیایی، که یکی از تکنیکهای زی ر بخ ش اب زار آم اری فضای ی اس ت، اس تفاده ش ود. بنابرای ن ،اس اس تحلیله ا ب ر پایه تحلیل تاریخی ـ سیس تمیِ رون د تغییرات نظام فعالیت اس توار اس ت. برای پهنهبندی، از روشهای آماری ،همبس تگی و س ایر اب زار تحلی ل جغرافیای اس تفاده ش ده اس ت .
3- یافتههای تجربی تحقیق
3- 1- شناخت پویشها و ظرفیت های رشد و توسعه شهر هشتگرد
3- 1- 1- شناخت ظرفیتهای فضای جغرافیایی منطقه هشتگرداستقرارش هر هشتگرد «در دشت وس یع و حاصلخیز هشتگرد-
نظرآب اد وکن ار کوهپایهه ای الب رز، ب ا آبه ای زیرزمین ی غن ی و مناس ب، دارای زمس تان هایی با بارش های نس بتاً خوب اس ت ،ک ه ه وای نس بتاً خوب ی ب رای ش هر ب ه ارمغان آورده اس ت. ش هر هش تگرد، به ط ور کل ی مس طح و دارای ش یب نس بتاً ملایم ی از ش مال به جنوب اس ت. تنها در قس مت جنوبِ غربی آن یک تپه وج ود دارد. همچنی ن ش یب زمی ن در قس مت ش مالی بی ش از جنوب شهر است. دو مسیل به صورت دو نهر نسبتاً پرآب از شرق به طرف غرب و تقریباً به موازات یکدیگر در جریان است که مسیل جنوبی در قسمت جنوب غرب شهر به دو شعبه تقسیم می گردد »)وزارت راه و شهرسازی ،۱۳۹۱، ۳6-۳7(.
ش هر هش تگرد در جن وب اتوبان ته ران – قزوین ب ا فاصله 65
75
کیلومت ری از ته ران اس ت که راهآه ن تهران – تبریز از جنوب ش هرگذش ته و ایس تگاه هشـتگرد در انته ای جنوب ی ش هر ق رار دارد .ش هر به ط ور نواری در امت داد اتوبان فوق و در اط راف جاده قدیم ته ران- قزوی ن توس عه یافته و اطراف ش هر را باغ ات و زمینهای کشاورزی و شمال آن را شهرک صنعتی احاطه کرده است .
3- 1-2- پویشهای شهرنشینی
-شناخت ظرفیت های رشد و تغییرات جمعیتی شهر هشتگرد
بر اس اس آمار نفوس و مس کن مرکز آمار ایران، ش هر هشتگرد در س ال ۱۳85 دارای ۴552۹ نف ر جمعیـت ب وده اس ت. جمعی ت ای ن ش هر ب ا 220 خان وار و ۱078 نف ر در س ال ۱۳۳5، ط ی مدت 50 س ال بالغ بر ۴5 برابر ش ده است. بررس ی میزان نرخ رشد دهههای ۱۳۳5 ت ا ۱۳85، ب ه ترتی ب براب ر ۴2/5 درص د ،۱2 درص د ،۴2/۱۱ درص د ۱۹/7 درصد و ب رای دوره ۱۳75 ت ا ۱۳85، برابر 0۹/۳ درصد اس ت. جمعیت شهر س یری ش تابان و فزاینده داش ته است. شهر هش تگرد همواره شاهد امواج ورود مهاجران مختلف به شهر است ک ه در پ ی کار و س کونت ب ه آن میآیند. مهاجرت بهدلیل اش تغال پایدار در صنایع خانوادگی است. شاخص نسبت جنسی و سنی )در دورههای ۱۳55، ۱۳65، ۱۳85 به ترتیب برابر ۴/۱05 درصد ،۴/۱0۳ درصد و 2/۱0۴ درصد اس ت( و ش اخص س اختار سنی جمعیت که نس بتهای گروههای س نی در بی ن زنان و مردان تف اوت چندانی ن دارد، به ترتیب در بین م ردان برابر ۱/2۴، 72، ۹/۳ و در بین زنان ب ه ترتی ب براب ر 2۳، 5/7۳ و 5/۳ درصد در گروههای س نی زیر ۱5 سال ،۱5 تا 6۴ سال و بیشتر است گویای آن است.
در دوره سـال 85 و 65، وضعیت س نین تا ۱5 س ال تغییرات ج دی ک رده و موالیـد کاه ش یافت ه اس ت. بُع د متوس ط براب ر 75/۳ نفر در خانواراس ت. میزان های لازم برای نرخ طبیعی رشد ظرف دهس ال اخیر، از ۳ درصد به 8/۱ درصد رس یده اس ت. نرخ مهاج رت از س ال ۴5 تا 85 براب ر 7 درصد ،8/7 درصد ،5 درصد و 2/۱ اس ت که در سال ۱۳85، خالص مهاجرت کمتر بوده و امروزه جامع ه بهتدریج به ثبات نزدیک میش ود. این ثبات لازمه تحول کیفی شهر است. با توجه به برآوردها به نظر می رسد جمعیت شهر هش تگرد ت ا س ال ۱۳۹5 با نرخ حدا کث ر ۳ درصد برابر ح دود 60 تا 67 هزار نفر و تا سال ۱۴05 با نرخ 2 درصد برابر به حدود 75 تا 82 هزار نفر رس یده و جامعه از ثبات جمعیتی بیشتری برخوردار شود
)وزارت راه و شهرسازی،۱۳۹۱، 56(.
بررس ی روند توسعه اقتصاد ش هر به مثابه مهم ترین پویش شهرنشینی
شهر هشتگرد «باحدود 2/۳۳ درصد از کارگاه های اقتصادیشهرس تان و 8/۳۴ درص د تع داد ش اغلان نقش مهم ی در نظاماقتصادی شهرس تان دارد. بررسی نوع فعالیت اقتصادی حا کی ازرابط ه مه م صنعت و خدمات اس ت. اما بررس ی مقی اس و اندازه کارگاهها که از ش اخصهای مهم فعالیت اقتصادی اس ت حا کی ازضعف بخش خصوصی ش هر و غلب ه بنگاه های کوچک مقیاس درشهراس ت» ) وزارت راه و شهرس ازی ،۱۳۹۱، 60-6۳(. ب ه گ زارش
آم ار نف وس و مس کن ش هر هش تگرد، می زان فعالی ت عموم ی درهش تگرد در س ال ۱۳85 برابر 5/۳۹ درصد است. این شاخص درزنان شهر) 5/۱2 درصد( و برای مردان شهر) 5/65 درصد( است .یعن ی پایی ن ب ودن می زان فعالی ت عموم ی جمعیت ک ه به علت پایی ن بـودن میزان مش ارکت زنان در ب ازار کار در ح وزه عمومی و س هم نس بی جمعیت در سنین ۱0 تا 20 س الگی در کل جمعیت و اش تغال به تحصیل این افراد و ماندگاری آنان در نظام آموزش ی تا سنین بالاتر علت دیگر عدم ورود آنان به بازار کار می باشد .
نتایج همین سرش ماری نشـان میدهد میزان اشتغال شهر
5/85 درص د کل فعالان اقتصادی، و میزان بیکاری حدود 5/۱۴ درصد اس ت. بررس ی س نوات قبل نش ان میدهد درصد اشتغال در س ال ۱۳55 براب ر 67/۹5 درص د و در س ال ۱۳65 ب ه ۱/8۴ درص د ب وده اسـت .در ضم ن از کل ش اغلان س ا کن ش هر تع داد 58۳ نف ر) ۳/۴ درص د( در فعالیته ای بخش کش اورزی، تعداد
5688 نف ر) 7/۴۱ درصـد( در فعالیتهای بخش صنایع و معادن و تع داد 6776 نفر) 7/۴۹ درصد( در فعالیتهای بخش خدمات ب ه کار اش تغال دارن د، ضم ن آنک ه ن وع فعالی ت 58۹ نف ر) ۳/۴ درص د( نیـز فعالیت ه ای نامش خص ب وده اس ت. ای ن نس بت ها نش ان دهنده روند نزولی شاغلان بخش کش اورزی، اما روند رو به افزایش شاغلان بخش صنعت است. از حیث عملکردهای شهری می ت وان بر حس ب حدود ۴2 درصد ش اغلان بخ ش صنعت، این ش هر را ش هری متکی بر صنعت در حد متوسط نامید. در پاسخ به این روند خدمات رش د کرده و پاس خگوی یک توس عه اقتصادی درون زا باش د. بخ ش خدم ات در س اختار بخشـی دارای نق ش غالب و مس لط اس ت. اما فعالیتهای خدماتی برای پاس خگویی ب ه نیازه ای خانواره ای وابس ته ب ه ش اغلان صنعتی س ا کن آنها به صورت تبعی ایجاد شده است.
شناخت ظرفیتهای محیط کالبدی و نظام اسکان شهر هشتگرد
ش هر هش تگرد ب ا «وس عتی براب ر ۴/۱08۴ هکت ار و س اختار کالب دی خطی»)همان ،۱۳۹۱، 7۹( از ۴ طرف: از ش مال به اتوبان ته ران- قزوی ن، از جن وب ب ه ری ل راهآه ن، از ش رق و غ رب ب ه زمینهای باغی و کشاورزی محدود است. مهمترین محور شرقی – غربی تقس یمکننده شهر بلوار امامخمینی )ادامه جاده مخصوص ک رج – قزوی ن( اس ت ک ه ش هر را ب ه دو بخ ش ش مالی و جنوب ی تقس یم و م کان مح لات را ش کل می ده د. این عنص ر، موثرترین عام ل تش کیل س اختار شـهر اس ت. در قس مت جنوب ی خیاب ان اصل ی ش هر، باف ت مس کونی قدی م ش هر ت ا مج اورت زمینهای کش اورزی و در ش مال بل وار امام خمین ی بافت آمادهس ازی ش ده و منظم مس کونی ش هر تا محدوده س ایت صنعتی اس تقرار دارد .
ای ن باف ت مح دودهای اس ت ک ه ادارات نی ز در آن واق ع اس ت .ش بکه راهه ای اصلـی ش هر تاح دی ش طرنجی و بهدلی ل خط ی بودن ش هر، همپای روند تاریخی رشـد جمعیت شهر نقش زیادی در توس عه بافته ا دارد. «عناص ر بزرگ مقیاس مانند: ش هربازی ،ش هرداری، مصل ی، ورزش گاه و… اس ت ک ه در س اختار کالب دی ش هر نقش مهمی را ایفا می کنند، در بخش شرقی شهر قرار دارند »)هم ان ،۱۳۹۱، ۹7(. اندامه ای طبیع ی ش هر «ش امل فضاه ایس بز ) پارکهای تجهیز ش ده( به وس عت ۴/۱۳2 هکتار در ش هر و زمین های کشاورزی»)همان ،۱۳۹۱، 80( است.
3- 2- روندهای شهرگرایی و توسعه فرهنگی
ش هر هش تگرد ب ا پدی ده بیششهرنش ینی ش تابان رو ب هرو ب وده اس ت. ام ا این که تا چ ه حد همگام ب ا تغیی رات جمعیتی ،اقتصادی، کالبدی و دگرگونی نظام اس کان و رشد گرایشات مردم به استفاده از پیشرفتهای فنی و مادی، جوانب کیفی مناسبات شهری و شهرگرایی رشد کرده و جامعه شهری روند گذار از جدایی و وا گرای ی اجتماع ی را ب ه س وی همگرای ی اجتماعی – فرهنگ ی و تجان س و هم کاری بیش تر گروه ه ای قوم ی و مذهب ی و اقش ار مختل ف در ش هر را ط ی ک رده، موض وع قاب ل بحثی اس ت. قطعاً نمیت وان گفت ک ه این روند بهکمال رخ داده، اما نش انهای از آن را می ت وان یاف ت. برخی آث ار آن در عرصههای خان واده، قومیت ،طبق ات، مذه ب، دان ش، مدیری ت، ح س تعل ق و مش ارکت اقتصادی، فراغت در زیر معرفی میشود:
بناب ر آم ار نف وس و مس کن ش هر هش تگرد در س ال ۱۳85، ۴/۹۹درص د خانوارها هس تهای و ثبات س اختاری در خانوارهای شهر حا کم است. خانوارها کوچک اند و سهم خانوارهای ۳ نفری مع ادل 7/27 درص د بی ش از هم ه اس ت. بع د از آن خانوارهای ۴ نف ری و 2 نف ری ب ا 2/26 درص د و 7/۱6 درص د ق رار می گیرند .فراوانی افرادِ ازدواج نکرده، جدی اس ت، زمینه فرهنگ روستایی و قوم ی غلب ه دارد و نقش زیادی در اس تقرار افراد یک قوم یا چند ق وم نزدی ک ب ه هم داش ته که در ابت دا زمین ه جدای ی فضایی را فراهم کرده اس ت. اما در س ال های گذش ته در جریان زاغه زدایی از مح لات ترکآب اد و کردآب اد، آمیختگ ی و همس ویی قوم ی و کالبدی بیش تری احساس میشود و نس بت به گذشته متعادلتر و همگرایی بیش تر ش ده است. هشتگرد یکی از ش هرهای کارگری ای ن منطقه اس ت. اقش ار طبقه متوس ط نی ز در بخ ش عمومی و به واس طه تعیین شهرهش تگرد بهعن وان مرک ز اداری و خدماتی و سیاس ی شهرستان، مرا کز نظامی و انتظامی و در بخش خصوصی در لایهه ای کس به، افزارمن دان، رانن دگان، کارکن ان بان ک ه ا ،آم وزش غیررس می، بهداش ت و درم ان، مرا ک ز اداری و ش رکتها و دستفروش ان و مانن د آن توزیع ش ده اس ت. روس تاییان منش ا خردهمالک ی دارن د. لایه ه ای ب الای جامع ه ش امل کارمن دان عالی رتب ه، قض ات، مهندس ان و صاحب ان مرفه چن دان از تعداد زیادی برخوردار نیستند و بیشتر در حوزه اداری دولتی قرار دارند .مذهب مردم اس لام اس ت و ع دهای از طرفداران اه ل حق نیز در این شهر زندگی می کنند. مرکز زیارتی اهل حق با فاصله ای کوتاه ازمح ور خیابان امام خمینی زیارتکنن دگان روزانه و هفتگی خود رادارا اس ت. بر اس اس آمار ۱۳85، ا گرچه س هم جمعیت بی سواد یا کمسواد نسبت به سایر نقاط کشور زیاد است، اما حضور دانشگاههادر سطح شهر و نیز وجود قشر باسواد و تحصیلکرده در شهر سببتغییر تمایل فرهنگی به علم و دانش افزوده گردیده اس ت. امروزهکودکان و جوانان علاقه زیادی به کتاب خوانی و رشد علم و دانشنش ان میدهند و این نش انه رشد گرایشات مدرن در بین جوانانسا کن است. مهمترین مرا کز قدرت شهر، مرا کز نهادهای سیاسیدولت ی، مرا ک ز نهاده ای نظام ی و انتظام ی دولت ی و نهاده ای اقتصادی اصناف در شهراند، این نهادها نقش زیادی در مدیریت نهاده ای اجتماعی دارند. مهمترین ارگان قدرت عمومی ش ورای ش هر و مح لات آن اس ت، ام ا به عن وان مهم تری ن عرص ه فعالیت غیردولت ی و عرص ه حضور همه اقش ار و گروه ه ای قومی، مذهبی و طبقان ی ا گرچه هنوز کاملاً مس تقل نیس تند، اما در ش کل دادن ب ه افزای ش حس تعلق و مش ارکت اقتصادی نقش داش ته اس ت .س رمایه گذاریهای مردم ی در ش هر قدی م، مبی ن وجود اش کالی از هوی ت و ح س تعل ق به ش هر اس ت. میل م ردم به تغییر ش یوه زندگی در حال افزایش آن اس ت و موضوع فراغت و اس تفاده مردم از فضاه ای عمومی و ش هری و س ایر نهادهای فراغت ی و فرهنگی بسیار جدی است. بنابر مطالعه میدانی، مردم مکان های فراغتی را بهخوبی می شناس ند و مرکز ش هر، مرا کز خرید و پارکهای ش هر را به عنوان محل تفریح و فراغت نام میبرند. از نظر آنان مجموعه تجاری فرهنگی ش امل س ینما، پاساژ، کتابخانه، و رستوران نقش جه ان )پس ر خال ه( نم اد م درن ش دن اس ت. آن ان مح ور مجهز شهری هشتگرد در امتداد جاده قدیم- قزوین در محدوده شهر را ک ه نقش تج اری، ارتباطی، اجتماعی ـاقتص ادی و فرهنگی زیادی دارد، مکان تلاقی ها، ملاقات ها و تفریحات می دانند .
3- رابطه و تاثیر متقابل شهر جدید هشتگرد و شهر قدیم
در بررس ی ارتب اط ای ن دو ش هر، از نظ ر ش رایط جغرافی ای طبیع ی ه ر دو در غ رب ش هرهای تهران وکرج و ش رق ش هر قزوین ش رایط تقریباً یکس انی دارند. وضع زمینس اختی منطقه تا حدی یکس انبوده و ب ه گ زارش علیمردان)علیمردان و دیگ ران ،۱۳۹۱( از حیث زلزلهخیزی، این منطقه دارای پهنههای گسلی جنباً با روند ش مال باختر- جنوب خاور و دارای جنبشهای کجلغزی هس تند که در راستای تنش شمال- شمال خاور است. لذا شرایط خطر زلزله تا حدی برای هر دو ش هر یکس ان اس ت. اما در رابطه با موقعیت در تقسیمات کش وری، شهر هشتگرد در سال ۱۳68 با تصویب هیئت وزیران مرکز شهرس تان ش د و ش هر جدی د هش تگرد از توابع بخش مرکزی شهرستان ساوجبلاغ به مرکزیت شهر هشتگرد است. این دو شهر از نظر تغییرات جمعیتی تفاوت بارز دارند. شهر قدیم هشتگرد از ظرفی ت جمعیت ی بیش تری برخ وردار اس ت. پوی ش اقتص اد صنعت ی، موج ب رش د خدم ات، جمعیت عظی م کارگران و اقش ار متوس ط و ایج اد تس هیلات اقتص ادی برای اش تغال اهال ی هر دو ش هر قدیم و شهر جدید هش تگرد است. اما مطالعه مکان سکونت کارگران عمدتاً در ش هر قدیم هشتگرد و تعداد کارگران شاغل سا کن در ش هر جدید بس یار ناچیز اس ت. این دو شهر برحسب اهمیت در نظامِ برنامهریزی شهری متفاوتاند؛ شهر هشتگرد جدید در نظام برنامهریزی کش ور اهمیت زیادی داشته و میلیاردها ریال صرف آن ش ده است. در حالی که توجه مس ئولان به شهر هشتگردِ قدیم به دنبال تغییرات توسعه درونزا و شامل: ۱( تغییر محدورهحریم شهر؛
77
2( اضافهک ردن روس تای ینگیام ام؛۳( تهیه طرح هادی ش هر؛ ۴( طرح جامع ش هر هش تگرد و 5( طرح تفصیلی شهر هشتگرد است . طرحها عمدتاً کالبدی هستند. در رابطه با رشد ملازم شهرگرایی با شهرنشینی تفاوت اساس ی وجود دارد. این تفاوت در اهمیت تکثر فرهنگی و مشارکت عمومی اقشار و طبقات گونا گون در امور شهر و حضور س ا کنان ش هر جدید در ش هر قدیم به همراه سایر مردم و در تعادل و تس امح اجتماعی در ش هر و ش کلگیری فضاهای ش هری ،قلمروه ای عموم ی و ایجـاد س رزندگی در شـهر اسـت. در حالی که شهر جدید هشتگرد فاقد هرگونه فضای شهری و مشارکت عمومی در آن اس ت. لذا در جمعبندی مقایس ه و تحلیل ظرفیت اثرگذاریِ ش هر جدی د هش تگرد باید گفت که ا گرچه دو ش هر عمدت اً از حیث جغرافیایی و زمین س اختی و خطر زلزله سرنوش ت یکس انی دارند ،ام ا ش هر قدی م هش تگرد بهعن وان مرکز خدم ات اداری، سیاس ی ،خدماتی به آن چنان رش دی خودانگیخته و درونزا رس یده اس ت که همواره جمعیت شهر جدید را به خود جلب کرده است و در این رابطه چنان عمل میشود که انگار هویت آتی هشتگرد جدید منوط به پیوند آن با شهر قدیم است .
3-4- ش ناخت عملکرد خیابان امام خمینی ش هر هشتگرد در بازنمایی ظرفیت تاریخی شهر
در بررس ی شـناخت عملک رد خیاب ان بهعن وان ی ک حقیق ت اجتماع ی، س ه بع دی، دس ترس، سیس تم کام ل و کارکرده ای اقتصادی و اجتماعی باید به جنبه رابطه آن با اقشار نیز توجه شود .
3-4- 1- عملک رد جری ان ارتب اط کالاه ا و م ردم در فض ا بهعنوان شاخص ظرفیت اقتصادی شهر
ال ف ـ تحلی ل تغییرات کم ی نظام فعالیت ها: ش ناخت نظام فعالیت ه ای موج ود در خیابان مرکزی ش هر بهعنوان قلب تپنده ش هر یک ی از ش اخصهای ش ناخت ظرفی ت تاریخ ی اجتماع ی و اقتص ادی و فرهنگ ی ه ر ش هر اس ت. ای ن موض وع به وی ژه در شهرهای کوچک و متوسط بارزتر است. شناخت عملکرد خیابان برحسب نوع فعالیت های خیابان، کدهای طبقه بندی استاندارد تطبیق و س اده ش د و دوره زمانی مطالعه از ۱۳7۳ تا ۱۳۹0 اس ت و هدف از آن تعیین تغییر گرایشات خیابان است .
بناب ر مطالعات میدانی در س ال ۱۳۹0 در خیابان امام خمینی ،تعداد مرا کز کسب و کار برابر ۹۴7 واحد است که در مقایسه با سال ۱۳7۳ مرا کز خدماتی با نرخ رشد سالانه برابر ۳۳/۴ درصد در سال بالغ بر چهار برابر شده است. در این میان نرخ رشد سالانه بخش تولیدات ۳5/۹ درصد، عمدهفروش ی ۴8/۹ درصد، خردهفروشی 06/۱0 درص د، پذیرای ی ۳۱/6 درصد تعمیرات فنـی ۹6/2 درصدخدم ات ۹5/8 و ام ور بانک ی و واس طهگری ۴5/5 درص د رش دداش تهاند. به عبارت دیگر، خردهفروشی، عمدهفروشی، تولیداتم واد غذای ی خدم ات از ن رخ 8 تا ۱0 درص د درس ال برخوردارند وبدیهی اس ت این روند روزبهروز تشـدید میش ود و در 5 س ال آتیا گ ر ب ه همین رونـد ادامه ده د میزان و تع داد مرا کز براب ر حداقل۱۴8۱ واح د بـرآورد می ش ود. بدیه ی اس ت این رش د در راس تایکاه ش مرا ک ز تعمیرگاهی و افزای ش مرا کز خرده فروش ی و پذیراییدر ح وزه کالاهای لوکس خواهد ب ود. برای اثبات این فرضیه لازماست به تحولات ساختاری آن توجه شود .

تصویر1- نقشه شهر هشتگرد.
ماخذ: )وزارت کشور ،1392(
ب ـ تحلیل تغییرات ساختاری نظام فعالیت ها اول، تغییرات در تنوع بیش تر فعالیت و تخصصی شدن امور: ب ر پای ه آم ار سراس ری کارگاهه ای ش هر هش تگرد در س ال ۱۳7۳ خیاب ان امامخمینـی در مقی اس مرکز ش هر بسـیار کم تنوع اس ت و در مجم وع ۴0 ک د فعالیت در ش هر هش تگرد اس تقرار دارند، اما بررس ی ان واع فعالیته ا در ۱۳۹0 در خیاب ان امامخمین ی نش ان می ده د، در این س ال خیابان 62 نوع کد فعالی ت وجود دارد که در مقایس ه ب ا سـال ۱۳7۳ براب ر 22 ن وع فعالی ت ب ه فعالیت های خیابان افزوده ش ده اس ت. فعالیتها متنوع تر و در امور تولیدی ، عمدهفروش ی، پذیرایی و واسطه گری دو برابر شده است. اما همه فعالیت ه ای طبقه بندیه ای مذک ور یکس ان رش د نمی کنن د ،س اختار نظ ام فعالیت ه ا به لح اظ کیف ی تغییرات عمیق ی کرده اس ت. ایجاد فعالیتهای تولیدی در زمینه تولید پوش ا ک، چاپ و کاغ ذ، جواه رآلات، و پخ ش عم ده دخانی ات و ظ روف یکب ار مصرف، خردهفروشی پلاستیک، موبایل، مبلمان، لوازم پزشکی ،لوازم دخانیات، و وس ایل اداری، مرا کز پذیرایی مانند: رس توران ، کافیش اپ، آبمیوهفروش ی، غذاه ای خانگ ی، تعمی رات خان ه ،تعمیرات موبایل، خدمات انبارداری، ورزشی، فرهنگی، تزیینات ،و واس طهگری ارز و س که اهمی ت زیادی در س اختار نظام فعالیت نش انه دامن ه تغییر و رش د تن وع و تخصصیترش دن ام ور دارد. از س وی دیگر این تغییر نش انه تغییر سطح انتظارات مردم و افزایش کیفیت زندگی است. این موضوع در زیر بیشتر بررسی می شود.دوم، تغییر خصلت خیابان به جهت رواج مدرنیزاسیون زندگی مردم: گرایش غالب فعالیت اقتصادی در زمینه رش د مرا کز خدمات ش خصی ب ا ن رخ رش د س الانه 7 درص د، بهداش ت و درمان با رش د س الیانه 5 درصد، خدمات آرایش ی و بهداش تی با رش د ۱5 درصد در سال، خدمات مشاوره و خدمات آموزشی غیررسمی با نرخ ۱۴ درصد درس ال، خدمات اداری با نرخ رش د 8 درصد در س ال، خردهفروشی لوازم برقی با نرخ رش د 2۴ درصد در س ال، خردهفروشی لوازم خانگی )صوت ی و موبای ل( ب ا ن رخ رش د 26 درص د در س ال، ف روش ل وازم و کالاهای فرهنگی با نرخ ۱۴ درصد در سال، لوازم ورزشی و بازی، کادو و گل و کیف و کفش با نرخ ۱0 درصد در سال، پوشا ک با نرخ رشد ۱8 درصد در سال، و مرا کز فروش لباس با نرخ ۱6 درصد در سال، حکایت از تغییر خصلت اقتصادی و اجتماعی عملکردهای خیابان بهجهت کارا کتر مدرن آن دارد. به عبارت دیگر ا گر این خیابان در س ال ۱۳7۳

تصویر2- خیابان امام خمینی در شهر هشتگردماخذ: )وزارت کشور ،1392(
خیابانی عبوری باخدمات میانراهی بسیار محدود و دارایعملکرد خردهفروش ی برای بخش مس کونی بود، در س ال ۱۳۹0 این خیابان بهدلی ل تنوع بسـیار زیاد، کاه ش گرایشهای خدم ات میانراهی ،افزای ش خدم ات مقیـاس مرک ز ش هری در رس تههای تولی دی ،جواهـرات، فـروش لوازم فرهنگی، ورزش ی، پوش ا ک، کی ف و کفش ،کادو و تزیینات، موبایل و لوازم صوتی تبدیل به بازار مدرن شده است و مدرنیزاس یون ش هری اثر زیادی در همگراییهای اجتماعی به جا میگذارد. این خیابان دیگر دارای نقش میان راهی نیس ت و خود با ارائه خدمات گستردهتر، مقصد مشتاقانی از شهرهای اطراف از جمله کرج، نظرآباد و در مواردی حتی تهران شده است.
س وم، بازنمای ی تغیی رات درس ازوکار عناص ر کالب د و ترا کم فیزیک ی خیابـان به عن وان مرک ز ش هر: موض وع تن وع بیش تر و گرایش ات این خیابان به ایفای نقش برجس ته مرکز ش هری، خود را در دو پدی ده ب روز می دهد: الف(در رش د ترا کم سـاختمانی و در طبقات؛ و ب(در ایجاد حوزه های فضایی فعالیت ها.
توزی ع مکان ی فعالیته ای خیابـان در طبق ات س اختمانی:
توزیع مکانی فعالیتها در طبقات ساختمانها را نشان میدهد.
جدول 2- توزیع انواع فعالیت های خیابان در طبقات ساختمانی در خیابان امام- سال 1390.
جمع تعداد واسطه گری خدمات تعمیرات پذیرایی خرده فروشی عمده فروشی تولیدی طبقات
۹۹ 2 ۱۹ 2 – 67 ۳ 6 زیر زمین
66۴ ۳0 ۱۱۱ ۱۹ ۳۳ ۴۳8 ۱۱ 22 همکف
147 3 26 3 1 112 3 اول
21 1 19 1 دوم
15 1 13 1 سوم
2 1 1 چهارم
948 37 189 24 34 618 14 33 جمع
تصویر3- نقشه توزیع فعالیت های تولیدی )کد 1( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر4- نقشه توزیع فعالیت های عمده فروشی )کد 2( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.
تحلیل نحوه توزیع جغرافیایی مکان فعالیتها در س طح فض ای خیابـان: موضـوع توزی ع فعالیته ای خیاب ان برحس ب

اس تقرار در طبق ات نش ان داد ک ه طبق ه همک ف، زیرزمی ن وس پس طبقه اول در بروز خصلت فضایی خیابان نقش قاطع تری دارن د و بای د از حیث جهتدار ب ودن، تمرکز فعالی ت در محدوده خ اص و نظ م آن و تجان س عملک ردی ب ه روش محاس به فاصله اس تاندارد۱ م ورد تحلی ل ق رار بگی رد. جهت انج ام ای ن تحلیل از اب زار اندازه گی ری توزی ع جغرافیای ی2 از زی ر مجموع هی ابزار ه ای “Spatial StatisticsTools” استفاده شده است .
تصاوی ر زی ر توزیـع کاربریه ا در مح دوده مطالعات ی را نش ان می ده د: نق اط س یاه رن گ مح ل کاربریه ا و بیض ی، انح راف استاندارد برای آن کد کاربری میباشد .
بر پایه تصویر۳، پرا کنش فعالیتهای تولیدی بسیار زیاد است و ا گرچه برخی از این فعالیت ها در لبه خیابان هس تند، اما به طور عم ده، ب ه درون باف ت و به طور پرا کنده قرار دارن د. تجمع آنها در میان ه خیاب ان مربوط به کاربری هایی اس ت که بیش تر م ورد نیاز مردمند مانند نانوایی ها .
تصوی ر۴ نش ان می ده د که فعالیت های عمده فروش ی بس یار پرا کن ده و بیش تر در ضل ع جنوب ی خیاب ان ق رار گرفتهان د. تعداد این فعالیت چندان محس وس نیس ت و اثر زیادی در کلیت روابط فضایی خیابان ندارند و عملاً در لابلای خرده فروشی گم هستند .
ب ر پای ه تصوی ر5، خیاب ان امامخمین ی عرص ه تس لط فعالیت
خردهفروش ی اس ت که در سرتاسر خیابان اس تقرار دارند. مرکزیتاین نوع فعالیت در میانه خیابان و بهطور عمده در شمال خیابانق رار دارند. اس تقرار فعالیت ها در ش مال به درون بافت مس کونی نف وذ کـرده و ب ه تدری ج ح وزه را عمیقتـر ک رده اس ت. در ضم ن بی ن فعالیتهای خردهفروش ی، اختلاط با سـایر فعالیتها مانند تولی دی یا عمدهفروش ی و مانند آن وجـود دارد. ولی در مجموع ،کلیت پیوسته بین فعالیتها بهطور عمده وجود دارد .

تصویر5- نقشه توزیع فعالیت های خرده فروشی )کد 3( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر 6- نقشه توزیع فعالیت های پذیرایی )کد 4( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر7- نقشه توزیع فعالیت های تعمیرات فنی )کد 5( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.

تصویر8- نقشه توزیع فعالیت های واسطه گری )کد 6 ( خیابان امام خمینی شهر هشتگرد.
در حال حاضر فعالیت پذیرایی بس یار معدود اس ت اما از حیث پرا کن ش ای ن کاربری، چنین بهنظر میرسـد که ج ز در دو مورد که نوعی نزدیکی بین آنها دیده میشود، بهطور کلی این فعالیت کاملاً پرا کنده اس ت و س طح بیضی بزرگتری را به این دلیل دارد. با این وجود، نسبت مرا کز میانه خیابان از سایر نقاط بیشتر است. شایان ذکر است که مرا کز پذیرایی در نیمه جنوبی خیابان در جوار خیابان و در نیمه شمالی این فعالیت به درون بافت نیز کشیده شده است . بهنظر میرس د این پرا کنش بس تگی به ش یوه زندگ ی مردمی دارد که بیش تر متعلق به طبقه متوسط س ا کن بافتهای طراحی شده بالای خیابان سـا کن هس تند. در کل باید گفت نحوه پرا کنش این
فعالیت تا اندازه کمی بهدلیل خدماترس انی به س ایر کسبه استو مش تریان آن مرب وط به س ا کنان هش تگرد و به می زان محدود به خدمات گیرندگان روستایی و شهری اطراف میشود .
براس اس تصویر7، فعالیت مرا کز فنی در خیابان بس یار معدود ول ی از حی ث پرا کن ش در ابت دا و انته ای خیاب ان تمرکز بیش تری دارند درست برعکس خدمات خرده فروشی. برخی از این مرا کز در حاش یه خیابان اس ت اما همان طور که مشاهده می شود، برخی از آنها در درون بافت مس تقر هس تند و کاملاً به نیازهای مسکونی مرتبط هستند.
بر پایه تصویر8، پرا کنش فعالیتهای بانکی و واسطه گری های مالی و حقوقی و مستغلاتی در جوار خیابان و بیشتر در نیمه غربی خیابان استقرار دارند. فواصل این مرا کز مرتب و منظم است .
به ط ور کل ی، پرا کنش فعالیتهای مس تقر در خیاب ان گویای آن اس ت که: نقش غالب را در این خیابان خردهفروش ی به عهده داش ته و در میانه خیابان بهویژه در ش مال آن اس تقرار دارد. این فعالیت به درون بافت نیز کش یده خواهد ش د و بیضی اس تاندارد را از حی ث قط ر عرض ی بیش تر میکن د. فعالی ت عمدهفروش ی و تولی دی )به ویژه تولی د نان( در لابهلای خردهفروش ی قرار دارند وبا آن مرتبط اند. این فعالیت ها بیشتر در نیمه جنوبی مستقرند ودلیل آن، نیاز به مکان ارزان تر برای انبار و تولید است .
اس تقرار فعالی ت مال ی و مس تغلاتی بیش تر در ج وار و در نیمه غربی به دلیل نزدیکی بیش تر به بافت مسکونی، و استقرار فعالیت خدماتی و فنی در نیمه ش رقی بیش تر به دلیل ورودی شهر در این نقطه و استقرار تمرکز بیشتر فعالیت های پذیرایی در لبه و



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید