573316317666

صفحات 85 – ۹۴85نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20 شماره ۳ پاییز ۱۳۹۴
101264711654

مطالعه رابطه میان رضایتمندی سا کنان از محیط
زندگی و میزان حس تعلق آنها در مجتمع مسکونی
1012647445464

بلند مرتبه شهرک کوثر تهران
عطیه بهرام پور1، آتوسا مدیری2
۱ کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین، ایران.
2 استادیار دانشکده هنر ومعماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، تهران ،ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۴/۴/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: 7/7/۹۴(
چکیده
بس یاری از محقق ان معتقدن د ک ه یک ی از اث رات زندگ ی در مجموعههای ی ب ا ترا ک م ب الای جمعی ت و کیفیت نامطلوب محیطی ، ضعیفش دن پیوندهای اجتماعی بین س ا کنین اسـت که خود زمینهس از کاه ش ارتباطات پایدار، عدممش ارکت،کاهش حستعلق و زوالتدریجـی این مجموعهها میگردد. این مس اله، پژوهش حاضر را برآن داش ت تا به تبیین ارتباط بین معیارهای کیفیت محیط بر حستعلق در مجتمعه ـای مس کونی بلندمرتبه بپ ردازد. بدینمنظور رویکردهای متنوع کیفی ت محیط، معیارهای کیفیت محیطی و نظریات تعلقمکانی مورد بررسی قرار گرفتند. شهرککوثر تهران به دلیل وجود بلوکهای بلندمرتبه و ویژگیهای فرهنگی اجتماعی سا کنین به عنوان نمونه موردی پژوهش انتخاب و دادههای مورد نیاز از طریق پرسش نامه گردآوریگردید. پساز انجام تحلیل عاملیتاییدی، هشـت عامل مدیریت شهرک، تسهیلات و خدمات، امنیت و ایمنی، متغیرهای محیطی، تسهیلات محیط مسکونی، هزینهها و حستعل ق بـه عن وان معیاره ای کیفی ت محی ط در ای ن مجموعهها اس تخراج گردیدن د. همچنین حستعلق با ارزیابی معیارهای شرکت در فعالیتهای اجتماعی، ملاقات با همسایگان، وجود خاطرات و مکان های ماندگار، فعالیتهای گروهی و نحوه مشارکت در بهبود محیط زندگی تعیینشد و نتایجحاصله نشانداد که این شهرک از لحاظ کیفیتمحیط و میزان حستعلق در وضعیت خوب قرار دارد. همچنین تبیین ارتباط بین معیارهایکیفیت محیط و حستعلق مشخص کرد که میزان رضایت از معیار مدیریت شهرک بیشترین تاثیر را بر افزایش رضایتمندی و بهدنبال آن حستعلق دارد.
واژههای کلیدی
کیفیت محیط زندگی، رضایتمندی سکونتی، حس تعلق، مجتمع مسکونی بلند مرتبه.
86

مقدمه

4530005086305

رون د رو ب ه رش د تقاض ای مس کن به دلی ل حل مش کل زمین و مس کن و توس عه نگ رش تکبع دی و کمیتگ را ب ه محیطه ای مس کونی ب ه عن وان تفک ر برخاس ته از زمینهه ای اجتماع ی و اقتص ادی ای ران معاصر، س بب ش ده اس ت در فرهن گ معماری و شهرس ازی کنون ی توج ه لازم ب ه مس اله بنیادی ن کیفی ت محیط مس کونی ب ه معنای واقع ی آن اعمال نش ود. این مس اله به همراه تاثی ر متقاب ل کیفیت محیط مس کونی بر کیفیت زندگی س ا کنان ،تعری ف جام ع و نظاممن دی از کیفی ت محیطه ای مس کونی را ض روری میس ازد)معینی و اس لامی،۱۳۹۱(. یک ی از مهمتری ن اس تراتژیهایی ک ه ب ه منظ ور ح ل مسـاله زمین اس تفاده ش ده ،سیاس ت حرکت از س مت رشد افقی به س وی رشد عمودی بود که روشنترین شکل تحقق خویش را در هیأت مجتمعهای مسکونی متشکل از بلوكهای آپارتمانی بلندمرتبه به نمایش گذاشت. آنچه در برنامهری زی و طراح ی ای ن مجموعهها نیز کمتر م ورد توجه قرار گرف ت، رعایت اصول و معیاره ای مربوط به کیفیت محیط و نقش آن در ارزیابی مثبت شهروندان نسبت به وضعیت سکونت خویش بود. پیامد نامطلوب این بی توجهی، شک لگیری تودههای حجیم بناه ای س رد و بیروح ی اس ت ک ه فاق د شـرایط لازم ب رای ایجاد ارتباط ی پایـدار با س ا کنان خود ب وده و نا گزی ر زمینهس از بیگانگی اف راد و کاهش حس تعلق به محیط زندگی خویش ش ده اس ت.در طی س الیان گذشته، پژوهشهای متفاوتی به بررسی این موضوع پرداختهاند، به طور مثال بوناییتو در پژوهشی با عنوان « پیشبینی شاخصهای ادراکی دریافت کیفیت محیط مسکونی و حس تعلق در محیط شهری »ب ه شناس ایی ش اخصهای کیفی ت محیط و تعل ق پرداخت ه و بیان م یدارد که رضایتمن دی از کیفیت محیط ،میزان تعلق سا کنین به محلهشان را پیشبینی میکند )Bonaiuto et al, 2003(. ع لاوه ب ر ای ن پژوهشهایی نیز بودهاند که به بررس ی تاثی رات عوامل دیگ ری از بلندمرتبهها مانند ترا کم و تعداد طبقات بر مناسبات اجتماعی پرداختهاند و بیان کردهاند که افزایش ترا کم و طبقات نیز بر روی روابط اجتماعی سا کنین اثرگذار است به طوری که درپژوهشی که توسط کشفی و دیگران تحت عنوان نقش فضاهای عمومی س اختمانهای مسکونی بلندمرتبه در افزایش تعاملات اجتماعی س اکنینانجام ش د مش خص گردید که در مجتمعهای مس کونی ت ا ۳0 طبقه ب ا افزایش ارتف اع میزان حس تعل ق و هویت افراد کاهش میباید و معمولاً هر چه از میزان دسترس ی به زمین و فضاهای سبز کاسته میشود، میزان تعاملات سا کنین کمتر میشود )کش فی و دیگران،۱۳۹۱(. مجموعه پژوهشهای انجا مش ده نشان میدهد که کیفیت کالبدی و عملکردی مکان، به عنوان جایگاهی ب رای فعالیتها و داد و س تدهای اجتماعی، درجهای از وابس تگی و تعلـق به مکان را تحت تاثیر قرار می دهـد )Ujang, 2010(. آنچه از مجموع این نظرات برمیآید، ضرورت اتخاذ تصمیمها و راهکارهای علمی و مؤثر برای تجدید ساختار محیط مصنوع و افزایش کیفیت محیط ی در این مجموعههاس ت تا ب ا افزایش حس تعل ق بتوان از بروز ناهنجاریها در این مجموعهها کاست.
ای ن مقال ه با ه دف تبیی ن رابط ه معیاره ای کیفی ت محیط سکونت بر میزان حس تعلق در مجتمعهای مسکونی بلندمرتبه ،ب ر آن اس ت تا با شناس ایی ای ن معیارها تعیین کن د که کدام یک از ای ن معیاره ا باع ث ایج اد معنای خاص برای س ا کنین ش ده و میتواند با برنامه ریزی مناس ب برای بهبود آن، رضایتمندی و به دنبال آن حس تعلق سا کنان را افزایش دهد .
1. مبانی نظری پژوهش
1. 1. حس تعلق1
نظریـه تعل ق مکانی به مطالعه مؤلفه های احساس ی و عاطفی موج ود در پیون د با مکان میپ ردازد بطوریکه مفهوم حس تعلق ،ایج اد پیون د عاطفی مثب ت بین فرد و مکان تعریف ش ده اس ت .برطب ق این نظریه، مردم به ایجاد پیوندهای احساس ی و عاطفی ب ا مکان ها مبادرت میورزند. این پیوندها با میزان رضایت افراد ،ارزیابی ش ان نس بت ب ه محی ط و برخی جنبه ه ای هویت ی آنها به هم راه معیارهای ی عین ی مانن د م دت زمان س کونت، مش ارکت در محل ه و ش بکههای اجتماع ی در ارتب اط اس ت )Giuliani & Feldman, 1993; Altman & Low, 1992, 87-90 (. ب ه طورکل ی میت وان بی ان ک رد ک ه نظری ه تعل ق ب ر ای ن امر اس توار اس ت که وابس تگی، پیون د عاطفی و تعلق مکانی، زمان ی اتفاق می افتد که انتظ ارات و نیازه ای اهالی آن محیط تامین ش ده باش د و هرقدر به نیازها و انتظارات بیش تر پاس خ داده شود، احتمال اینکه تعلق سا کنین به محیط پیرامونشان افزایش یابد بیشتر است. تعدادی از مهم تری ن نظریات مطرح ش ده در زمینه حس تعلق در جدول۱ گ ردآوری ش دهاند. بررس ی نظری ات مط رح ش ده نش ان می دهد هنگام ی ی ک ف رد ب ه موض وع تعل ق پی دا میکن د ک ه از یک س و بتواند از طریق آن به نیازها و انتظارات خود پاسخ دهد، و از سوی دیگر آن را با الگوهای ذهنی س اخته ش ده از “خود” ارزیابی نماید )Scannell & Gifford, 2010(. تاثی ر مثب ت ای ن ادرا ک محیط ی ب ر جنبه های ذهنی س ا کنین، در نهایت ب ه ایجاد حس نزدیکی و ارتباط متقابل ب ا محیط میانجامد. این ادرا کات به وجودآورنده نوع ی احس اس رضایت بوده که منتج به ایج اد پیوندهای مثبت بی ن س ا کنین و محی ط می گ ردد و در نهایت به ایج اد حس تعلق در آنها می انجامد. این حس ایجاد ش ده، خود وابس ته به تجارب قبل ی فرد، نحوه دسترس ی ب ه م کان و الگوهای فعالیت ی موجود در آن ب وده و مبتنی بر کیفیت محیط اس ت )چرخچیان،۱۳۹۳(. آنچه میتوان دریافت، این است که در همه نظریات مطرح شده ،رضایتمن دی از محی ط بـه عن وان ضروریتری ن عام ل در ایج اد حس تعلق نام برده ش ده اس ت و بیش ترین رابطه را با حس تعلق داراس ت بطوریک ه حتی در برخ ی از مطالعات بی ن میزان رضایت از محیطه ای مس کونی و تعل ق ب ه آن تمایزی قایل نمیش وند .همی ن امر س بب ش ده اس ت ک ه رویک رد رضایتمندی ب ه عنوان رویکرد انتخابی پژوهش معرفی و مورد تدقیق قرار گیرد.
یکـی از جذابیت ه ای مفهـوم ح س تعل ق ای ن اس ت ک ه توانس ته ه ر دو جنب ه عین ی و ذهنی ارتباط انس ان ها ب ا محیط طبیع ی پیرام ون خ ود و محل سکونت ش ان را آش کار س ازد. در بعضی از مطالعات انجام ش ده، مشاهده می شود که مکان، تنها به عنوان یک محیط اجتماعی درنظر گرفته ش ده است. در واقع ادع ای ای ن پژوهش ه ا این می باش د که افراد نس بت ب ه چنین محیط های ی احس اس تعل ق پی دا می کنن د. بنابرای ن، در ای ن پژوهش ، معیارهای میزان مش ارکت، وج ود تعاملات اجتماعی ،فعالیت ه ای گروه ی، نح وه مش ارکت در بهب ود محی ط زندگی ،وج ود ارتباط ات اجتماع ی در همس ایگی، مطلوبی ت کالبدی ،وج ود خاط رات و مکان های مان دگار به عن وان معیارهای حس تعلق در نظر گرفته شدهاند که در پژوهش های متعدد نیز به آنها اش اره ش ده اس ت )Amerigo & Aragones,1997; Ammole, 2009; چرخچیـان،۱۳۹۳؛ ملکی و دیگران،۱۳۹۳(.
توضیحات نظریه منبع نام
تعلق مکانی در ش اخه پدیدارشناس ی کمتر مطرح شده و بیشتر به هویت اشاره شده است. به عنوان مث ال ش ولتز نیز حس تعل ق را زیرمجموع ه تعیین هویت میداند. تعیی ن هوی ت، اس اس حس تعلق انس ان اس ت. ام روز ما ش روع به فهم ای ن ام ر کردهایم که آزادی واقعی، تعلق داش تن را پی ش فرض میگیرد و این که «سکونت گزیدن» به مفهوم تعلق داشتن به یک مکان محسوس است)شولتز ،۱۳۹2، ۴0(. شولتز،۱۳۹2 شولتز
در تعریف ی ک ه هیدالگ و، هرنان دز، ش وماخر، تیلور و هیوم ن از تعلـق مکان ی ارائ ه میکنن د بیش تر بر درگیریه ای احساس ی و وابس تگیهای عاطف ی تأ کید میورزند. پیون د عاطف ی مثب ت و مس اعد، مابین یک ف رد و یک م کان خاص، که مهم تری ن ویژگی ای ن پیوند تمایل فرد به حف ظ نزدیکیاش به آن مکان خاص است. Hidalgo &
Hernandez,
2001 هیدالگو و هرناندز
وابس تگی عاطف ی مثب ت بی ن ف رد و م کان بی ان میکنند ک ه گروه های اجتماع ی، مطلوبیت کالبدی، ش خصیت فرد و موقعیت دریافت ش ده از محل زندگی وی در آن نقش دارند. Shumaker & Taylor, 1983 شوماخر و تیلور
س یتالو یک ی از اندیش مندان گرای ش روان شناس ی محیط ی می باش د. ای ن تعری ف مش ابه آن چیزی اس ت ک ه درنظر دیگ ر محققان ای ن گرایش علمی تعلق اجتماعی نامیده می شود. ارتباطی نمادین با مکان است که با دادن معانی عاطفی و حس مشترک فرهنگی، توسط افراد به مکان خاص شکل میگیردو مبنای نحوه ادرا ک ف رد از م کان و نح وه ارتب اط وی ب ا آن می باش د. در روان شناس ی، تعل ق مکان ی ب ه رابط ه ش ناختی فرد با ی ک محیط خ اص اطلاق می ش ود و از لحاظ هویتی، تعلق مکانی رابطه تعلقی فرد به محیط اجتماعی است که فرد در آن زندگی میکند. Altman & Low,1992 لو و آلتمن
بوناییت و یک ی از مش هورترین محقق ان در حیط ه علوم اجتماعی می باشد. او در پژوهشهایی سعی ب ر شناس ایی مهم تری ن عوام ل تأثیرگ ذار ب ر تعلق مکانی را دارد . تعل ق مکان ی را وابس تگی عاطف ی با مکان خ اص و تبدیل ف رد به عنوان بخش ی از هوی ت م کان تعریف میکند و میگوید که ای ن امر در چارچوب فرآیند اجتماعی و روان ش ناختی بین فرد و مکان پدید میآید و نتیجهاش احساس علاقه نسبت به مکان است. Bonaiuto et al.,
1999 بوناییتو و همکاران
تعل ق مکان ی در مقیاسهای مختلف مانندکش ور ،شهر، محله، خانه و اتاق به وجود می آید و میتواند ب ه صورت فردی ی ا گروهی، در محی ط اجتماعی یا فیزیکی و به صورت یک فرایند عاطفی، ش ناختی و یا رفتاری ایجاد گردد. تعل ق مکان ی دارای س ه بع د ف رد، فراین د و م کان اس ت. ح س تعلق به صورت پیوند های عاطفی در ابعاد مذکور رخ میدهد. Scannell & gif2010 , ford اسکنل و
گیفورد
جدول 1- گزیده ای از نظریات مطرح شده در زمینه نظریه حس تعلق.
87
1. 2. کیفیت محیط زندگی2
ط رح مس ئلۀ بهبود و ارتقـای کیفیت زندگ ی و کیفیت محیط ش هری، نمودِ گرایش ی نوظه ور در اوایل ده ه ۱۹60 در مواجهه با مس ائل رش د و توس عه یک بُعدی بود. ای ن گرایش که ب ه منظور پررنگ ترک ردن جایـگاه عوامـل اجتماع ی- اقتص ادی در زندگ ی انس انها نمای ان ش د، هم راه ب ا س ایر مفاهی م نوی ن اجتماع ی مانند رفاه اجتماعی، عدالت اجتماعی و عدالت محیطی در قلمرو برنامه ریزی به طور اعم و برنامهریزی شهری به طور اخص مطرح گردیـد. ای ن مفهوم به دلی ل ماهیت چندبُع دی و پیچیدهای که دارد از دیدگاه های متعددی بررسی شده است .
همزمان با مطرح شدن مباحث کیفیت زندگی، “کیفیت محیط زندگی” به عنوان یکی از اصلیترین وجوه این مبحث مطرح گردید )زبردس ت و بن ی عامری ان ،۱۳8۹(. تعاری ف گونا گون ی از «کیفی ت محیط زندگی» به عنوان ماهیت تعاملی بین انس ان و محیط ارائه شده است که در اینجا به برخی از این تعاریف می پردازیم:
-از دی دگاه اوت۳ «کیفی ت محی ط»، از براین د کیفی ت اج زای متش کله یک ناحیه معین حاصل میش ود اما با این وجود بیشتر از جمع اجزای س ازنده، بر ادرا ک کلی از یک مکان دلالت دارد. اجزای س ازنده )طبیع ت، فضای باز، زیرس اختها، محیط انسانس اخت )مصن وع(، تس هیلات محی ط کالب دی و ذخای ر طبیع ی( ه ر ی ک مشخصات و کیفیات خاص خود را دارا میباشد )Ott, 1978, 371(.
-پروتئ وس۴ «کیفیت محیط» را موضوعی پیچیده می داند که
88
دربرگیرن ده ادرا کات ذهن ی، نگرش ها و ارزش ه ای گروه ها و افراد مختلف است )Proteous, 1971(.
-تعریف ی که ون پ ل5 از این مفهوم ارائه میدهد بدین صورت اس ت: «کیفی ت محی ط ش هری» مفهوم ی واج د ارزش ذهن ی از عینیتهـای محی ط محس وب میش ود. ای ن ارزش ب ه واس طه ارزش «محی ط ش هری» ک ه دربرگیرن ده ویژگیهای اساس ی نظیر رضایتمندی فردی از مسکن، محله و همسایگان از محیط اطراف اس ت، تعیی ن میش ود. بدی ن ترتی ب ارزش ذهن ی کل ی محیط ش هری، مع ادل مجموع ارزیابیه ای صورت گرفت ه از ویژگی ها و مولفه های سازنده محیط است )Van poll, 1997(.
ب ا بررسـی رویکرده ای متنوعی که بـه مبحث کیفی ت محیط پرداخت ه و همچنیـن ب ا توج ه ب ه نظریات مط رح ش ده در زمینه ح س تعل ق، تعری ف ارای ه ش ده از ون پل به عن وان تعری ف مورد قب ول پژوهش مدنظر ق رار میگیرد. بنابرای ن میتوان گفت ارزش کل ی محیط مس کونی، معادل مجموع ارزیابیه ای صورت گرفته از ویژگیه ای اجتماعـی، فرهنگی، اقتص ادی و کالبدی- فضایی محی ط ش هری اس ت ک ه نش اندهنده می زان رضای ت ی ا ع دم رضایت شهروندان از محیط شهری می باشد.
1. 2. 1. رویکردهای نظری به بحث کیفیت محیط زندگی سنتهای گسترده کیفیت محیط زندگی، از روشهای متفاوت درک کیفیت محیط ش هری سرچش مه میگیرد که که هر یک منتج از ی ک نظام خاص نظیر انسانشناس ی، معم اری، اقتصاد، طراحی محیطی، جغرافیا، روان شناسی و جامعهشناسی بوده و حاصل کاربرد مفاهیـم و بسـط موضوعـات مربـوط به آن افـق فکری اسـت )Ge & Hokao, 2006(. گرچـه این تنوع و گونا گون ی در حوزهی رویکردهای معط وف ب ه بحث کیفیت محیطه ای مس کونی وج ود دارد، اما با توجه به ارتباط نزدیک این رویکرد با حس تعلق، رویکرد رضایتمندی سکونتی به عنوان رویکرد انتخابی پژوهش مورد تدقیق قرار میگیرد.
1. 2. 1. 1. رویکرد رضایتمندی سکونتی6
نظریهی«رضایتمن دی س کونتی» ب رای تعیی ن ی ک چارچوب راهنما جهت شناخت خصوصیات ساختاری خانوارها و بافت محل سکونت آنها که بر جوانب گونا گون رضایتمندی تأثیرذار است، بکار میرود)Glaster & Hesser,1981(. رضایتمندی سکونتی از آنجا که بخش ی از ح وزهی رضایتمن دی از زندگی در معنای عام میباش د ،یک ی از مطالعهش دهترین موضوعات در زمینهی محیط مس کونی محسـوب میشود )Ge & Hokao, 2006(. این مفهوم بنا به تعریف گلاس تر عبارت است از: « شکاف قابل مشاهده بین آمال و نیازهای سـا کنین و واقعیت موجود بسـتر سـکونتی آنهـا»)Glaster & Hes-ser, 1981(. در تعریف ی دیگ ر، رضایتمندی س کونتی معادل میزان رضای ت تجرب ه ش ـدهی فرد ی ا عض وی از ی ک خان واده از موقعیت سکونتی فعلی خود محسوب شده است. رضایت از محل سکونت را میتوان معادل رضایتی که فرد یا عضوی از یک خانواده از مسکن فعل ی خ ود درک میکن د، دانس ت )بهزادف ر و قاض ی زاده،۱۳۹0(.
لنزینگ7 و مارانز8 بیان میدارند که محیط شهری با کیفیت، القا-کنن ده ح س رفاه و رضایتمن دی به س ا کنین از طریق خصوصیات کالب دی، اجتماع ی ی ا نمادی ن اس ت. چنی ن محیط ی، متضمن زندگی با کیفیت و پشتیبان اصلی فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است )Lansing & Marans,1969(.رضایتمن دی، اغل ب جه ت ارزیاب ی ادرا کات و احساس ات س ا کنین از واحد مس کونی و محیط زندگی خویش به کار میرود .از دی د پژوهش گرانی مانن د ورودی۹و کروزا۱0،گلاس تر۱۱ و هس ر۱2، رضایتمندی از محیط سکونتی به طور مستقیم به میزان رضایت در دو جزء واحدهای مس کونی و واحدهای همس ایگی، و به طور غیرمس تقیم ب ه ویژگی های ش خصی، فرهنگی، اجتماعی و س ایر ویژگیهـای مخاطـب بسـتگی دارد )Glaster & Hesser, 1981; Varady & Carrozza, 2000(. نهایت اً ای ن مفه وم نش انهای مه م مبنی بر وجود ادرا کات مثبت س ا کنین نسبت به «کیفیت محیط زندگی» خویش تلقی میشود .
ب ا توج ه ب ه اینک ه احس اس رضای ت از محیط س کونت باعث ارزیاب ی مثبت س ا کنین و تحکیم و پایداری ارتب اط آنان با محیط گش ته و منتج به ایجاد حس تعلق می گردد، میتوان گفت رویکرد رضایتمندی، نزدیکترین ارتباط را با مفهوم حس تعلق داراست .
Ge & Hokao, 2006; Jelinkova & Picek,1984, 144; Giuliani(
.)& Feldman, 1993, 271
1. 2. 2. معیارهای کیفیت محیط زندگی
ب ا توج ه ب ه آنچ ه گفت ه ش د درمییابی م ک ه کیفی ت محی ط زندگ ی ب ه عنوان یکی از الزام ات اولیه کیفیت زندگ ی، دربرگیرنده احس اس رف اه، آس ایش و رضای ت م ردم از عوام ل کالب دی- فضای ی، اجتماعی- اقتصادی، زیس ت محیطی و نمادین محیط زندگیش ان اس ت. به عبارت دیگر، کیفیت محیط نه تنها به حوزه برآوردهس ازی نیازهای مادی انس انی توج ه دارد، بلکه همچنین ب ه تامی ن و ارتق ای وضعی ت اجتماع ی و توس عه اجتماعات ی که ب ر الگوه ای رفت ار اجتماع ی آنها نی ز تاثیرگذار اس ت، توج ه دارد .بنابرای ن بهب ود و ارتق ای کیفی ت محی ط مس کونی، ب ه یک ی از اه داف اصلی سیاس تگذاران و برنامهریزان ش هری تبدیل ش ده اس ت و به همین منظور شناسایی مولفه های کیفیتساز محیط در هم ه پژوهشه ای مرتب ط ب ا کیفی ت محی ط زندگ ی، یک ی از اهداف اولیه و اساسی پژوهشگران و سیاستگذاران بوده است.
بررس ی پیش ینه پژوه ش ب ا توج ه ب ه رویک ر رضایتمن دی ،معیاره ای محی ط زندگی را در س ه بخ ش واحد مس کونی، واحد همس ایگی و محل ه مورد شناس ایی ق رار داد. میت وان نتایج این تحقیقات را در جدول2 مشاهده نمود.
ب ا توج ه به اه داف پژوه ش و ماهیت مجتمعهای مس کونی بلندمرتبه، معیارهای پیش گفته در جدول 2 برای سنجش کیفیت محیط زندگی در این مجموعهها، در دو س طح محیط مسکونی و محیط مجتمع های مس کونی شناسایی شد. اساس انتخاب این معیاره ا، می زان توانای ی آنه ا در س نجش کیفی ت محی ط نمونه م وردی با تا کید بر س نجش همه جانب ه مولفه های عینی و ذهنی محیط زندگی و سنجش حس تعلق صورت گرفت .
2. مدل مفهومی پژوهش
مطالعات انجام ش ده نش اندهنده این موضوع اس ت که بین دو مفهوم حس تعلق و کیفیت محیط زندگی، مفهوم میانی دیگری ق رار دارد ک ه میتواند حلقه ارتباطی این دو موضوع باش د. مفهوم رضایتمندی که به عنوان رویکرد منتخب این پژوهش تدقیق شد ،ب ه معن ای می زان رضایت تجرب ه ش ده س ا کنین از کیفیت محیط زندگیشان است )بهزادفر و قاضی زاده،۱۳۹0( و بالاترین همپوشانی را ب ا حس تعلق داراس ت. رضایتمندی عاملی اس ت که میتواند با پوشـش جنبهه ای کیفیتی محی ط، به نوع ی خ ود ارزیابیکننده می زان ح س تعلق س ا کنین نیز باش د، زی را می زان رضایت اف راد از محیط زندگیش ان، احس اس نزدیکی و پیوند با محی ط را به وجود میآورد و این ارتباط که به صورت قویتر و پایدارتری شکل میگیرد ،احساس تعلق سا کنین را افزایش میدهد)تصویر ۱(.


جدول 2- شاخص های کیفیت محیط زندگی.
شاخص محقق سطح
سکونتگاهی پا ک، ایمن، واجد آزادی فضایی، تنوع، حیات محله ای Campell,1996 محله
وجود تسهیلات و دسترسی آنها، وجود خدمات محله ای و مدیریت شهری onibokun,1974; Carp et al,1976 کیفیت زیر ساختها، خدمات بهداشتی، تامین آب آشامیدنی، وجود مرا کز آموزشی، ورزشی و تفریحی، دفع زباله، تامین برق، گاز Islam et al., 1997, 18 س لامت محیط ی، آلودگ ی، بهداش ت محیط ی، پا کیزگ ی، ایمن ی و امنی ت، دسترس ی به مرا ک ز آموزش ی، مرا ک ز خری د، بهداش تی و خدماتی،دسترس ی به وس ایل نقلی ه عمومی و خصوصی، فضای س بز سرمست و ،Khaef & zebardast,2015 ۱۳8۹،متوسلی دسترسی، حمل و نقل، مدارس، خدمات بهداشتی، آموزشی، خدماتی زبردست و بنی عامریان،۱۳8۹ وج ود ی ا فقدان اش کال مختلف آلودگی هوا، آلودگی آب، آلودگی خ ا ک و عواملی که محیط را رو به افول می برد Van poll,1997 همجواری با طبیعت، دید به فضای سبز Ge & Hokao,2006 دسترس ی به دیگر افراد، فعالیت ها، منابع، خدمات اطلاعات یا مکانها؛ دسترس ی مناس ب محله به اداری، تجاری، خدماتی؛ تعادل بین فضای باز و ساخته شده؛ تعادل بین فضای باز و ساخته شده، فضای سبز منظر آرایی شده؛ امنیت. رفیعیان و مولودی،۱۳۹0، بحرینی و طبیبیان،۱۳77 ویژگی های شخصی و اجتماعی همسایگان، تعاملات همسایگی ۱۳8۹،سرمست و متوسلی ،Carp et al,1976 واحد
همسایگی
مشابه بودن همسایگان گیفورد،۱۳78 نزدیک بودن دوستان و اقوام به محل سکونت Glaster & Hesser,1981 همسایگان و دوستان حامی Khaef & Zebardast, 2015 ش رکت در فعالیت ه ای واح د همس ایگی، ملاق ات ب ا همس ایگان، ش رکت در فعالیت ه ای اجتماعی و وجود تعلق محلهای Amerigo & Aragones
،۱۳۹0،فروزنده و مطلبی،,1997,Ammole,2009
سرمست و متوسلی ،۱۳8۹ تس هیلات و تجهی زات واح د مس کونی، ان دازه واح د مس کونی، تع داد و ان دازه اتاقهـا ، هزینهه ای مال ی واح د، محرمیت و حری م خصوصی، اس تقامت بنا، تامی ن انرژی های مورد نیازمانند برق، گاز، آب، تهویه Kinsey & Lane,1983
Khaef & Zebardast, ،۱۳۹2،رفیعیان و دیگران
2015 واحد مسکونی
فضای درونی واحد مسکونی، تعداد اتاق، میزان سر و صدا Jelinkova & Picek,1984, Kinsey & Lane,1983 مالکی ت، ویژگی ه ای کالب دی مس کن، مخ ارج مس کن، ارزش اف زوده مس کن، مدیری ت و نگهبانی مجتمع ،English Partner Ships, 2014, Carp et al,1976 ۱۳8۹،سرمست و متوسلی تصویر1- مدل مفهومی پژوهش.
3. روش تحقیق
در این پژوهش از روش تبیینی )آزمون نظریه( استفاده میشود .بدیـن منظ ور و ب رای بهدس تآوردن معیارهـای کیفیـت محی ط
۹0
زندگ ی در مجتمعهای مس کونی بلندمرتبه، به منظـور کمّیکردن معیار ه ای بهدس تآمده از پژوه ش، درخ ت ارزش۱۳ تش کیل و به صورت بالا به پایین طبقهبندی ش د و در سطح آخر)سطح چهار( ،62 ج زء ش اخص )که قابلی ت کمّیکردن را داشـتند(، تعیین ش د .در پرسشـنامهای ک ه طراحی ش د، میزان رضایتمندی س ا کنین از ش اخصهای سطح چهار درخت ارزش در 62 گویه مورد سوال قرار گرفته ش د و از طیف 5گزینه ای لیکرت۱۴ با مقادیر بس یارکم/ بس یار ضعیف تا بسیار خوب استفاده شد. تعداد۳80 پرسشنامه به روش کوکران تعیین و تهیه شد. روش نمونهگیری به صورت سیستماتیک ب ود ب ه نح وی ک ه از تقسـیم تع داد جمعی ت س ا کن در ش هرک بر تع داد بلوکه ای مجتمـع، تعداد پرسش نامه هایی که بای د در هر بل وک توزی ع ش ود، تعیین گردی د. به منظـور اس تخراج معیارهای کیفی ت محی ط از گویههـای پرسش نامه، از روش تحلی ل عامل ی استفاده شدهاس ت. همچنین به منظور تبیین ارتباط این معیار ها با حس تعلق سا کنین، از همبستگی پیرسون استفاده شد .
با استفاده از نرمافزار SPSS، میزان آلفای کرونباخ۱5پرسشنامه ها 0.8۴7 به دست آمد که این میزان نشاندهنده پایایی پرسشنامه و مناسب بودن همبستگی درونی داده ها میباشد )جدول۳(.
4.آشنایی با محدوده مورد مطالعه
جدول3-­میزان­آلفای­کرونباخ­پرسشنامه­ها.
Cronbach’s Alpha Based on Standardized Items Cronbach’s Alpha نام شهرک
0.850 0.8۴7 شهرک کوثر

تصویر2- نحوه چیدمان بلوک ها.تصویر3- شبکه دسترسی شهرک کوثر در محدوده.
پژوه ش حاض ر ش هرک کوثر در ته ران را که مجتمع مس کونی بلن د مرتب ه۱6 ش ناخته میشـود انتخ اب و م ورد ارزیاب ی ق رارداد )تصاوی ر2 و ۳(. وج ود ۱5 بلوک بالای۱0 طبق ه در یک مجموعه با قدمتـی بیش از ۱0 س ال و قرارگی ری در مجاورت ش بکه بزرگراهی ،ش رایط مناس بی را برای دس تیابی به اهداف ای ن پژوهش فراهم آورده اسـت. ایـن ش هرک ب ا جمعیت ی ح دود 6000 نف ر در محل ه سوهانک در انتهای اتوبان ارتش در قسمت شمالی محله ازگل درمنطقه یک تهران قرار گرفته است .
ای ن ش هرک ش امل ۱5 ب رج ۱6 طبق ه می باش د و تع دادی خردهفروشی، کالا و خدمات روزانه اهالی شهرک را فراهم می کنند .جن ب درب ورودی ش هرک، یک دس تگاه خودپ رداز وجود دارد و در قس مت بس یار کوچکی از محوطه، تعدادی وس ایل بدنسازی در فضای باز گذاش ته شده اسـت. همچنین در مجاورت شهرک ،مجتمع تجاری پرنیان وابس ته به ش هرک آتیس از )ش هرک مجاور مجتم ع( وجود دارد. س ا کنین این ش هرک اغل ب از خانواده های نظامی بوده و دارای فرهنگ مشابه هستند. شهرک کوثر از لحاظ امنیت ی دارای نگهبان ی ش بانهروزی در دو درب جنوب ی و غرب ی بوده و ورودی ها با دوربین کنترل میشوند .
5. تحلیل دادهها
پ س از تکمی ل پرسش نامه ها و انج ام تحلیله ای توصیف ی مربوطه، نتایج زیر از پرسشنامه ها به دست آمد:
براساس یافته های حاصل از تحلیل عاملی، “کیفیت زندگی در شهرک کوثر” مقدار KMO۱7 برابر است با 760/0 و مقدار بارتلت آن 0۴/82۱6 بوده و سطح معنی داری ۹۹% به دست آمد که حا کی از مناسببودن همبستگی متغیرهای وارد شده برای تحلیل عاملی می باشد) جدول۴(.
پ س از انجام تحلی ل عاملی تاییدی ،8 عامل دارای بردار ویژه بزرگت ر از ی ک به دسـت آمـد. به طور کلی، هش ت عام ل فوق در مجم وع 0۱/58% کل واریان س را تبیی ن مینماین د ک ه نش ان از درصد بالای واریانس تبیین ش ده توس ط این عامل ها می باش د .براس اس یافتهه ای حاص ل از ج دول5، عامل اول با مق دار ویژه ۴۱/8، تبیینکننده بیش از ۱2/۱8% واریانس کل می باشد.
وضعیـت قرارگی ری متغیره ا در عوام ل ب ا ف رض واقع ش دن
جدول4- نتایج آزمون بارتلت و KMO.
Kaiser-Meyer-Olkin Measure of Sampling Adequacy 0/760
Bartlett’s Test of Sphericity Approx. Chi-Square 82۱6/0۴
Df ۱0۳5
Sig. 0/000
متغیره ای ب ا ب ار عامل ی بزرگ ت ر از 5/0، بع د از چرخ ش عامل ها ب ه روش وریما ک س تعیی ن گردیدن د. ب ا توج ه ب ه متغیره ای تش ک یلدهنده عامله ا، ه ر ی ک از عوام ل، نامگ ذاری و هش ت معی ار کیفیـت محی ط زندگ ی در بلندمرتبهه ا ب ه دس ت آم د )ج دول6(. ای ن معیاره ا عبارتن د از: تس هیلات و خدمات، حس تعل ق، دسترس ی، مدیریت ش هرک، ایمن ی و امنی ت، متغیرهای محیطی، تسهیلات محیط مسکونی و هزینه ها.
1.5. سنجش کیفیت محیط زندگی
پ س از بررس ی ش اخص های س طوح پایی ن درخ ت ارزش ب ا اس تفاده از روش تحلی ل عامل ی می زان کیفی ت محی ط زندگ ی )س طح اول( م ورد بررس ی ق رار گرف ت. همانگون ه ک ه گفت ه ش د کیفی ت محی ط زندگی از تلفیق نتایج کیفیت محیط در دو س طح محیط مس کونی و محیط مجتمع به دس ت خواهد آمد. کیفیت محیط مسـکونی، از کیفیت زیرش اخصهای تس هیلات مسکونی و هزینه ه ا و ش اخص کیفیت محیط مجتمع، از زیرش اخص های تس هیلات و خدم ات، ایمن ی و امنی ت، ح س تعلق، دسترس ی ،متغیرهای محیطی و مدیریت شهرک تشکیل میگردد )جدول7(. ب ا اس تفاده از تلفی ق نتایج بهدس تآمده، می زان کیفیت محیط
درصد واریانس تجمعی درصد واریانس مقدار ویژه مقدار ویژه عاملها
۱8/۱2 ۱8/۱2 8/۴۱ اول
27/22 ۹/۱0 ۴/۱8 دوم
۳۴/2۳ 7/0۱ ۳/22 سوم
۴0/66 6/۴۳ 2/۹5 چهار
۴6/۳6 5/70 2/62 پنج
50/5۹ ۴/2۳ ۱/۹۴ شش
5۴/65 ۴/06 ۱/87 هفت
58/0۱ ۳/۳6 ۱/55 هشت
جدول5- عوامل استخراج شده از تحلیل عاملی.
جدول6- عوامل استخراج شده از تحلیل عاملی و نامگذاری آنها.
۹۱
مس کونی در ش هرک کوثـر 0.600 و کیفی ت محیط مجتم ع 0.6۱8 به دس ت آمد )جدول8( و در نهایت می زان کیفیت محیط زندگی ش هرک کوثر 0۱.6 )جدول۹( و در حد خوب ارزیابی شد. همچنین همانگونه که گفته ش د میزان حستعلق س ا کنین در سطح سوم س نجیده ش د و میزان 0.66 نشان داد که حس تعلق سا کنین نیز در سطح خوب قرار دارد )جدول7(.
2.5. بررسـی تاثی ر معیاره ای کیفی ت محیـط زندگ ی ب ر حس تعلق سا کنین
در ادام ه ب ه منظ ور تبیی ن ارتب اط معیارهای کیفی ت محیط زندگی بر میزان حس تعلق س ا کنین از روش همبس تگی پیرس ون اس تفاده ش د. در ای ن روش به منظ ور تبیین ارتب اط بین هر یک از معیارهای هش ت گانه و میزان حس تعلق س ا کنین )که در س طح س وم و ب ر اس اس معیاره ای می زان مش ارکت، وج ود تعام لات اجتماع ی، فعالیت ه ای گروهی، نحوه مش ارکت در بهبود محیط زندگ ی، وجـود ارتباط ات اجتماع ی در همس ایگی، مطلوبی ت کالب دی، وج ود خاط رات و مکانه ای ماندگار س نجیده ش ده و می زان آن در ش هرک کوثـر خ وب ارزیابی گردی د) 0.66( ، از ضریب همبس تگی پیرس ون استفاده ش د. نتایج حاصل از این آزمون در
X8 X7 X6 X5 X4 X3 X2 X1 عامل
مدیریت شهرک متغیرهای محیطی هزینهها تسهیلات محیط مسکونی دسترسی حس تعلق ایمنی و امنیت تسهیلات و خدمات عامل نام گذاری شده
جدول 7- شاخص های سطح سوم.
هزینهها تسهیلات مسکونی عوامل محیطی ایمنی و امنیت مدیریت شهرک دسترسی حس تعلق تسهیلات و خدمات نام شاخص
0.6۳ 0.5۹ 0.58 0.62 0.55 0.65 0.66 0.65 امتیاز
جدول8- شاخص های سطح دوم.جدول9- شاخص سطح اول.
کیفیت محیط زندگی نام شاخص کیفیت محیط مجتمع کیفیت محیط مسکونی نام شاخص
0.6۱ امتیاز 0.6۱8 0.600 امتیاز
۹2
نمودار 1- میزان همبستگی معیارهای کیفیت محیط با معیار حس تعلق.

جدول 10- شدت همبستگی معیارهای کیفیت محیط زندگی در مجتمع های مسکونی بلندمرتبه و حس تعلق.
بسیار زیاد)0.8-1( زیاد)0.6-0.8( متوسط
)0.6-0.4( ضعیف
)0.2-0.4( بسیار ضعیف
)0.2 -0( میزان همبستگی با حس تعلق
مدیریت شهرک – تسهیلات و خدمات، هزینه ،متغیرهای محیطی ایمنی و امنیت، دسترسی ،محیط مسکونی – معیارهای کیفیت محیط زندگی
نمودار ۱ آورده شده است.می زان رضای ت از ه ر ی ک از ای ن معیاره ا، می زان ح س تعل ق نتای ج بهدس تآمده از ضری ب همبس تگی پیرس ون نش ان س ا کنین نی ز به طور معناداری افزایش می بای د. همچنین قابل می ده د ک ه تمامی معیار ه ای کیفی ت محیط زندگی ب ا میزان ذک ر اس ت ک ه از ای ن بی ن، تغیی رات مولف ه مدیریت ش هرک با حـس تعل ق دارای ارتباطـی مثبت و معنادار هس تند )با سـطح مق دار 0۴۳.8=r، بیش ترین تاثی ر ه م جه ت را ب ر تغیی ر می زان معن اداری ۹۹% و ۹5%( و ای ن ب دان معناس ت ک ه ب ا افزای ش حس تعلق س ا کنین می گذارد.

نتیجه

ب ه دنب ال رش د روزاف زون مجتمع هـای مس کونی بلندمرتبه ،مس ایل و مش کلات مرتب ط ب ا ای ن مجموعه ه ا ک ه منت ج ب ود از عوامل ی مانند ترا ک م بالای جمعیتی، تع داد طبقات، محصوریت فضایـی و تن وع فرهنگی س ا کنین، نی ز رو به افزایش نه اد. یکی از مهم ترین این مسـایل، کمرنگشدن تعاملات اجتماعی و کاهش ارتباط ات پایدار سـا کنین با هم و به دنب ال آن کاهش حس تعلق ب ود. بدیـن منظ ور ای ن پژوه ش ب ه دنبـال تبیی ن ارتب اط بی ن رضایتمندی س ا کنان و میزان حس تعلق آنها صورت پذیرفت. به منظور تایید مبانی نظری پژوهش، نمونه موردی پژوهش ارزیابی و نتای ج حاص ل از آن نشـان داد ک ه می زان رضایتمن دی در ای ن مجتم ع مس کونی بلند مرتبه در س طح خوب قرار دارد و از س وی دیگر میزان حس تعلق سـا کنین نیز خوب ارزیابی ش د. همچنین همبسـتگی مثب ت و قوی میـان رضایتمندی و ح س تعلق تایید گردید. این نتایج تاییدی بر این موضوع است که با افزایش میزان رضایتمنـدی س ا کنین که خود ناشـی از بالاب ردن کیفیت محیط زندگیش ان اس ت، حس تعلق آنها نیز افزایش می یابد. در ادامه به دنب ال تبیی ن ارتباط معیارهای کیفیت محیط بر تعلق س ا کنین ،تدقی ق بیشـتر در نتای ج نش ان داد ک ه همبس تگی مثب ت و معناداری بین رضایتمندی از هر یک از معیارهای کیفیت محیط زندگـی و می زان ح س تعل ق وج ود دارد و بیش ترین همبس تگی بی ن می زان رضای ت از مدیریت ش هرک و ح س تعلق اس ت. گویا رضایـت از نح وه مدیری ت مجتمعه ا، ب ه نوع ی رضای ت درونی و ذهنی بیش تری در س ا کنین ایج اد میکند و ارتب اط آنها با محیط زندگی شان را مس تحکمتر میسازد. همچنین مشخص گردید که ب ه ترتی ب هزینهه ا، متغیره ای محیط ی، تس هیلات و خدمات ،ایمنی و امنیت، تس هیلات محیط مس کونی و معیار دسترس ی در رتبهه ای بع دی ق رار دارن د. در پژوهشهایی ک ه در زمینه حس تعلق صورت گرفته مانند پژوهش سرمس ت و متوس لی و پژوهش فروزن ده و مطلب ی )ج دول2(، عوامل ی مانن د امنی ت، تعام لات اجتماعی، سهولت دسترس ی، مشارکت، میزان و هزینه خدمات ،وضعی ت و نحوه س اخت مکان و تع دادی از متغیره ای محیطی به عنوان عوامل موثر بر حس تعلق معرفی ش دهاند که تاییدی بر یافته ه ای ای ن پژوهش و ارتب اط معنادار بی ن معیارهای کیفیت محی ط و ح س تعلق میباش د. با توجه ب ه نتایج به دس ت آمده میت وان ب ا برنامه ری زی و اقدام صحی ح و موثر در ح وزه هر یک از این معیارهای هش ت گانه و بهبود شرایط و میزان رضایت سا کنین از آنه ا، حس تعلق را در ای ن مجتمع ها بالا برد. روشهایی مانند اس تفاده از تندیسه ا و نماده ا در فضاه ای موج ود ب ه منظ ور هویت زایی، برگزاری کلاسهای آموزشی و پرورشی برای سا کنین ،برگ زاری جش نوارهها و نمایش گاههای فرهنگی- هنری، اس تفاده از دوربینه ای مداربس ته ب رای فضاه ای عموم ی، اس تفاده از روش نایی مناس ب در فضاه ای ب از ش هرک جه ت تامی ن امنیت بیش تر، ارتقای س طح ایمنی س واره و پیاده، اس تفاده از گلدان ها و گیاه ان س بز در فضاه ای راه پلهه ا، پا گرده ا و بالکنها، بهبود کیفی ت س یمای بص ری و زیبا س ازی نماه ای بلوکه ا توس ط رنگآمی زی مج دد، برگ زاری ملاقاته ای م دون مدیری ت ب ا س ا کنین ش هرک، جل ب مش ارکت س ا کنین در تصمیم گی ری ،
پینوشتها
Attachment Sense.
Quality of Living Environment.
Ott.
Proteus.
Van poll.
Residential Environment.
Lansing.
Marans.
Varady.
Carroza.
Glaster.
Hesser.
۱۳ پ س از اس تخراج معیاره ا و ش اخصهای کیفی ت محی ط زندگ ی، ب ه س طحبندی معیاره ا و تبدی ل آنه ا ب ه جزءتری ن ش اخصها به نحوی ک ه قابل اندازهگی ری باش ند میپردازی م و ه ر ی ک از معیاره ا به ج زء ترین ش اخص قابل اندازهگیری، منتهی میگردند. پس از آن، شاخصها در سطوح بالا به پایین و در چهار سطح، قرار گرفته و منجر به تشکیل درخت ارزش) Value Tree( میگردد.
Likert.
Cronbach.
High Rise Residential Complex.
Kaiser meyer Olkin.
فهرست منابع
بحرینی، حس ین؛ طبیبی ان، منوچهر) ۱۳77(، م دل ارزیابی کیفیت محیط زیس ت ش هری ،مجله محیط شناسی، مجموعه پژوهش های محیط زیست ،دوره 2۴، شماره 2۱ و 22، صص۴۱-56.
بهزادف ر، مصطف ی؛ قاض ی زاده، س یده ن دا) ۱۳۹0(، حس رضای ت از فضای
ب از مس کونی نمونه مورد مطالعه: مجتمع های مس کونی ش هر، تهران ،نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره ۴5، صص ۱5-2۴.
چرخچی ان، مری م) ۱۳۹۳(، بررس ی نق ش ویژگی ه ای ف ردی در می زان دلبستگی کاربران به فضاهای شهری )نمونه موردی: خیابان خیام در قزوین( ،جغرافیا و برنامه ریزی، دوره۱8، شماره۴7، صص 55-6۹.
رفیعیان، مجتبی؛ عسکری زاده، زهرا؛ فرزاد، مهناز)۱۳۹2(، مطلوبیت سنجی محیط های شهری، نگرشی تحلیلی در سنجش کیفیت محیط شهری، موسسه نشر شهر، تهران.
رفیعیان، مجتبی؛ مولودی، منوچهر)۱۳۹0(، رویکردها و روشهای سنجش کیفیت محیط مسکونی شهری، آذرخش، تهران .
زبردس ت، اس فندیار؛ بنیعامری ان، مهس ا) ۱۳8۹(، بررس ی ارتب اط می ان ش اخص های عینی و ذهنی بعد خدمات عمومی کیفیت زندگی ش هری در شهر جدید هشتگرد ،نامه معماری و شهرسازی، دوره2، شماره۳، صص 5-22.
سرمس ت، به رام؛ متوس لی محم د مه دی) ۱۳8۹(، بررس ی و تحلی ل نقش مقی اس ش هر در می زان ح س تعل ق ب ه م کان « نمون ه م وردی ش هر ته ران ،»
۹۳
4470011698351

مدیری ت و تامی ن مالی، ارائه گ زارش فعالیتهای انجام ش ده به س ا کنین و اس تفاده از نظری ات آنه ا و دخالتدادنش ان در رون د تصمیمس ازی )ک ه یکی از سیاس تهای موثر در افزایش شـناخت همس ایگان از یکدیگر و افزایش همبس تگی اجتماعی می باش د( ،تاثی ر مثبت ی در جهت افزایش رضایتمن دی و حس تعلق خواهند داش ت و میت وان در جهت س رزندگی و پایـداری در مجتمعهای مسکونی بلندمرتبه از آنها یاری جست .
مدیریت شهری، شماره 26، صص ۱۳۳-۱۴6.
ش ولتز، کریس تین) ۱۳۹2(، روح مکان: بسوی پدیدار شناسی معماری، رخ داد نو، تهران.
فروزن ده ج وان، علی؛ مطلبی، قاس م) ۱۳۹0(، مفهوم ح س تعلق به مکان و عوامل تشکیل دهنده آن ،هویت شهر، دوره 5، شماره 8، صص27-۳8.
کش فی، محمدعل ی؛ حس ینی، س یدباقر؛ نوروزی ان ملک ی، س عید) ۱۳۹۱(، نقش فضاهای عمومی س اختمان های مسکونی بلندمرتبه در افزایش تعاملات اجتماع ی س ا کنین؛ پژوهش موردی: ب رج بین المللی تهران ،مدیریت شهری، دوره۱0، شماره ۳0، صص7-۱8.گیفورد، رابرت) ۱۳78(، ادرا ک و شناخت محیطی، ترجمه نسرین دهباشی ،نشریه معماری و فرهنگ، شماره 2و ۳، صص5-2۳.
معینی، مهدیه؛ اسلامی، سید غلامرضا) ۱۳۹۱(، رویکردی تحلیلی به کیفیت محیط مسکونی معاصر ،هویت شهر، دوره 6، شماره ۱0، صص ۴7-58.
ملک ی، محمدرضا؛ پارس ا، س پیده؛ وثی ق، بهزاد؛ م رادی، ابراهی م) ۱۳۹۳(، بررس ی حس تعلق به مکان با توجه به تفاوت های جنس یتی )مطالعه موردی: شهر ایلام( ،مسکن و محیط روستا، دوره ۳۳، شماره ۱۴8، صص۹۹ -۱08.
Altman, I & Low, S. M )Eds.( )1992(, Place attachment )Vol. 12, Ple-
num Press(, New York.
Amerigo, M & Aragones, J)1997(, A theoretical and method-
ological approach to the study of residential satisfaction, Journal of Psychology, 17, 47-57.
Amole, dolapo )2009(, Residential satisfaction in student’s housing, Journal of environmental psychology 29, pp.76-85.
Bonaiuto, M; Aiello, A; Perugini, M; Bonnes, M & Ercolani, A.P )1999(, Multidimensional perception of residential environment quality and neighborhood attachment in the urban environment, J. Environ.
Psychol, 19, 331-352.
Bonaiuto, M; Fornara, Ferdinando & Mirilia, Bonnes )2003(, Indexes
of perceived residential environment quality and neighbourhood attachment in urban environments: a confirmation study on the city of Rome, Landscape and Urban Planning, 65, 41-25.
Campbell, S )1996(, Green cities, growing cities, just cities? Urban
planning and the contradictions of sustainable development, Journal of American Planning Association, 62, pp. 296- 312.
Carp, F; Zawadski, R & Shokron, H )1976(, Dimensions of urban en-
vironmental quality, Environment and Behavior, 8)2(, 239-264.
English Partner Ships )2007(, Quality standards-delivering quality
places: places-homes-people, available at: www.englishpartnerships. co.uk .)sep, 2014(.
Glaster, G. C & Hesser, G.W )1981(, Residential satisfaction composi-
tion and contextual correlates, Environment and Behavior, 13 )6(,735-758.
Ge, J & Hokao K )2006(, Research on Residential Lifestyles in Japanese Cities from the Viewpoints of Residential Preference, Residential Choice
۹۴
and Residential Satisfaction, Landscape Urban Plan,78)3( ,pp.165-178.
Giuliani M.V & R. Feldman )1993(, Place attachment in a develop-
mental and cultural context, Journal of Environmental Psychology, No 13, pp. 267-274.
Hidalgo, Carmona & Hernandez, Bernard )2001(, Place Attachment: Conceptual and Empirical Questions, Journal of environmental Psychol-
ogy, Vol 21, pp. 273-281.
Islam, N., M N Huda, F Narayan and P.B. Rana ) 1997(, Address-
ing the Urban Poverty Agenda in Bangladesh: Critical Issues and 1995
Survey Findings, published for the Asian Development Bank, University Press Limited, Dhaka.
Jelinkova, Z & Picek, M )1984(, Physical and Psychological Factors Determining Population Responses to Environment, Activ. Nerv. Sup., No.26, pp.144-146.
Khaef, S & Zebardast, E )2015(, Assessing quality of life dimen-
sions in deteriorated inner areas : a case from Javadieh neighborhood in Tehran metropolis , open access. In: Social indicators research, )2015( IN PRESS.
Kinsey, J & Lane, S )1983(, Race, housing attributes and satisfaction
with housing, Housing and Society, 10, pp. 98-116.
Lansing, J.B & R.W. Marans )1969(, Evaluation of neighborhood, Journal of the American institute of planners, 35, pp.195-199.
Onibokun, A. G )1974(, Evaluatin consumers’ satisfaction with hous-
ing: an application of a system approach, Journal of the American Plan-
ning Association, 40)3(, pp.189-200.
Ott, W. R )1978(, Environmental indices: Theory and practice; Ann Arbor Science Publishers, Ann Arbor.
Porteous, J.D )1971(, Design with people: The quality of the urban en-
vironment, Environment and Behavior, 3)2(, pp.155- 177.
Scannell, L; Gifford, R )2010(, Defining place attachment: A tripartite
organizing framework, Journal of Environmental Psychology, 30, pp.1-10.
Sumaker, S.A & Taylor, R.B )1983(, Toward a clarification of People Place relationships: a model of attachment to place, In N.R. Feimer &
E.S. Creller )Eds.( , Enviromental Psychology: Directions and Perspec-
tives, NewYork, pp. 219- 256.
Ujang, N )2010(, Place attachment and continuity of urban place iden-
tity, Asian Journal of Environment Behavior Studies, 11, pp. 41-74.
Van poll, R )1997(, The perceived quality of the urban residential environment. A multi attitude evaluation, PhD thesis, center for energy and environmental studies )IVEM(, university of Groningen )RuG(, the Netherlands.
Varady. D.p & Carrozza, M. A )2000(, Toward a better way to measure customer satisfaction levels in public housing: A report from Cincinnati, Housing Studies, 15)6(, pp.797-825.



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید

573316317666

صفحات 85 – ۹۴85نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20 شماره ۳ پاییز ۱۳۹۴
101264711654

مطالعه رابطه میان رضایتمندی سا کنان از محیط
زندگی و میزان حس تعلق آنها در مجتمع مسکونی
1012647445464

بلند مرتبه شهرک کوثر تهران
عطیه بهرام پور1، آتوسا مدیری2
۱ کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قزوین، قزوین، ایران.
2 استادیار دانشکده هنر ومعماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، تهران ،ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۴/۴/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: 7/7/۹۴(
چکیده
بس یاری از محقق ان معتقدن د ک ه یک ی از اث رات زندگ ی در مجموعههای ی ب ا ترا ک م ب الای جمعی ت و کیفیت نامطلوب محیطی ، ضعیفش دن پیوندهای اجتماعی بین س ا کنین اسـت که خود زمینهس از کاه ش ارتباطات پایدار، عدممش ارکت،کاهش حستعلق و زوالتدریجـی این مجموعهها میگردد. این مس اله، پژوهش حاضر را برآن داش ت تا به تبیین ارتباط بین معیارهای کیفیت محیط بر حستعلق در مجتمعه ـای مس کونی بلندمرتبه بپ ردازد. بدینمنظور رویکردهای متنوع کیفی ت محیط، معیارهای کیفیت محیطی و نظریات تعلقمکانی مورد بررسی قرار گرفتند. شهرککوثر تهران به دلیل وجود بلوکهای بلندمرتبه و ویژگیهای فرهنگی اجتماعی سا کنین به عنوان نمونه موردی پژوهش انتخاب و دادههای مورد نیاز از طریق پرسش نامه گردآوریگردید. پساز انجام تحلیل عاملیتاییدی، هشـت عامل مدیریت شهرک، تسهیلات و خدمات، امنیت و ایمنی، متغیرهای محیطی، تسهیلات محیط مسکونی، هزینهها و حستعل ق بـه عن وان معیاره ای کیفی ت محی ط در ای ن مجموعهها اس تخراج گردیدن د. همچنین حستعلق با ارزیابی معیارهای شرکت در فعالیتهای اجتماعی، ملاقات با همسایگان، وجود خاطرات و مکان های ماندگار، فعالیتهای گروهی و نحوه مشارکت در بهبود محیط زندگی تعیینشد و نتایجحاصله نشانداد که این شهرک از لحاظ کیفیتمحیط و میزان حستعلق در وضعیت خوب قرار دارد. همچنین تبیین ارتباط بین معیارهایکیفیت محیط و حستعلق مشخص کرد که میزان رضایت از معیار مدیریت شهرک بیشترین تاثیر را بر افزایش رضایتمندی و بهدنبال آن حستعلق دارد.
واژههای کلیدی
کیفیت محیط زندگی، رضایتمندی سکونتی، حس تعلق، مجتمع مسکونی بلند مرتبه.
86

مقدمه

4530005086305

رون د رو ب ه رش د تقاض ای مس کن به دلی ل حل مش کل زمین و مس کن و توس عه نگ رش تکبع دی و کمیتگ را ب ه محیطه ای مس کونی ب ه عن وان تفک ر برخاس ته از زمینهه ای اجتماع ی و اقتص ادی ای ران معاصر، س بب ش ده اس ت در فرهن گ معماری و شهرس ازی کنون ی توج ه لازم ب ه مس اله بنیادی ن کیفی ت محیط مس کونی ب ه معنای واقع ی آن اعمال نش ود. این مس اله به همراه تاثی ر متقاب ل کیفیت محیط مس کونی بر کیفیت زندگی س ا کنان ،تعری ف جام ع و نظاممن دی از کیفی ت محیطه ای مس کونی را ض روری میس ازد)معینی و اس لامی،۱۳۹۱(. یک ی از مهمتری ن اس تراتژیهایی ک ه ب ه منظ ور ح ل مسـاله زمین اس تفاده ش ده ،سیاس ت حرکت از س مت رشد افقی به س وی رشد عمودی بود که روشنترین شکل تحقق خویش را در هیأت مجتمعهای مسکونی متشکل از بلوكهای آپارتمانی بلندمرتبه به نمایش گذاشت. آنچه در برنامهری زی و طراح ی ای ن مجموعهها نیز کمتر م ورد توجه قرار گرف ت، رعایت اصول و معیاره ای مربوط به کیفیت محیط و نقش آن در ارزیابی مثبت شهروندان نسبت به وضعیت سکونت خویش بود. پیامد نامطلوب این بی توجهی، شک لگیری تودههای حجیم بناه ای س رد و بیروح ی اس ت ک ه فاق د شـرایط لازم ب رای ایجاد ارتباط ی پایـدار با س ا کنان خود ب وده و نا گزی ر زمینهس از بیگانگی اف راد و کاهش حس تعلق به محیط زندگی خویش ش ده اس ت.در طی س الیان گذشته، پژوهشهای متفاوتی به بررسی این موضوع پرداختهاند، به طور مثال بوناییتو در پژوهشی با عنوان « پیشبینی شاخصهای ادراکی دریافت کیفیت محیط مسکونی و حس تعلق در محیط شهری »ب ه شناس ایی ش اخصهای کیفی ت محیط و تعل ق پرداخت ه و بیان م یدارد که رضایتمن دی از کیفیت محیط ،میزان تعلق سا کنین به محلهشان را پیشبینی میکند )Bonaiuto et al, 2003(. ع لاوه ب ر ای ن پژوهشهایی نیز بودهاند که به بررس ی تاثی رات عوامل دیگ ری از بلندمرتبهها مانند ترا کم و تعداد طبقات بر مناسبات اجتماعی پرداختهاند و بیان کردهاند که افزایش ترا کم و طبقات نیز بر روی روابط اجتماعی سا کنین اثرگذار است به طوری که درپژوهشی که توسط کشفی و دیگران تحت عنوان نقش فضاهای عمومی س اختمانهای مسکونی بلندمرتبه در افزایش تعاملات اجتماعی س اکنینانجام ش د مش خص گردید که در مجتمعهای مس کونی ت ا ۳0 طبقه ب ا افزایش ارتف اع میزان حس تعل ق و هویت افراد کاهش میباید و معمولاً هر چه از میزان دسترس ی به زمین و فضاهای سبز کاسته میشود، میزان تعاملات سا کنین کمتر میشود )کش فی و دیگران،۱۳۹۱(. مجموعه پژوهشهای انجا مش ده نشان میدهد که کیفیت کالبدی و عملکردی مکان، به عنوان جایگاهی ب رای فعالیتها و داد و س تدهای اجتماعی، درجهای از وابس تگی و تعلـق به مکان را تحت تاثیر قرار می دهـد )Ujang, 2010(. آنچه از مجموع این نظرات برمیآید، ضرورت اتخاذ تصمیمها و راهکارهای علمی و مؤثر برای تجدید ساختار محیط مصنوع و افزایش کیفیت محیط ی در این مجموعههاس ت تا ب ا افزایش حس تعل ق بتوان از بروز ناهنجاریها در این مجموعهها کاست.
ای ن مقال ه با ه دف تبیی ن رابط ه معیاره ای کیفی ت محیط سکونت بر میزان حس تعلق در مجتمعهای مسکونی بلندمرتبه ،ب ر آن اس ت تا با شناس ایی ای ن معیارها تعیین کن د که کدام یک از ای ن معیاره ا باع ث ایج اد معنای خاص برای س ا کنین ش ده و میتواند با برنامه ریزی مناس ب برای بهبود آن، رضایتمندی و به دنبال آن حس تعلق سا کنان را افزایش دهد .
1. مبانی نظری پژوهش
1. 1. حس تعلق1
نظریـه تعل ق مکانی به مطالعه مؤلفه های احساس ی و عاطفی موج ود در پیون د با مکان میپ ردازد بطوریکه مفهوم حس تعلق ،ایج اد پیون د عاطفی مثب ت بین فرد و مکان تعریف ش ده اس ت .برطب ق این نظریه، مردم به ایجاد پیوندهای احساس ی و عاطفی ب ا مکان ها مبادرت میورزند. این پیوندها با میزان رضایت افراد ،ارزیابی ش ان نس بت ب ه محی ط و برخی جنبه ه ای هویت ی آنها به هم راه معیارهای ی عین ی مانن د م دت زمان س کونت، مش ارکت در محل ه و ش بکههای اجتماع ی در ارتب اط اس ت )Giuliani & Feldman, 1993; Altman & Low, 1992, 87-90 (. ب ه طورکل ی میت وان بی ان ک رد ک ه نظری ه تعل ق ب ر ای ن امر اس توار اس ت که وابس تگی، پیون د عاطفی و تعلق مکانی، زمان ی اتفاق می افتد که انتظ ارات و نیازه ای اهالی آن محیط تامین ش ده باش د و هرقدر به نیازها و انتظارات بیش تر پاس خ داده شود، احتمال اینکه تعلق سا کنین به محیط پیرامونشان افزایش یابد بیشتر است. تعدادی از مهم تری ن نظریات مطرح ش ده در زمینه حس تعلق در جدول۱ گ ردآوری ش دهاند. بررس ی نظری ات مط رح ش ده نش ان می دهد هنگام ی ی ک ف رد ب ه موض وع تعل ق پی دا میکن د ک ه از یک س و بتواند از طریق آن به نیازها و انتظارات خود پاسخ دهد، و از سوی دیگر آن را با الگوهای ذهنی س اخته ش ده از “خود” ارزیابی نماید )Scannell & Gifford, 2010(. تاثی ر مثب ت ای ن ادرا ک محیط ی ب ر جنبه های ذهنی س ا کنین، در نهایت ب ه ایجاد حس نزدیکی و ارتباط متقابل ب ا محیط میانجامد. این ادرا کات به وجودآورنده نوع ی احس اس رضایت بوده که منتج به ایج اد پیوندهای مثبت بی ن س ا کنین و محی ط می گ ردد و در نهایت به ایج اد حس تعلق در آنها می انجامد. این حس ایجاد ش ده، خود وابس ته به تجارب قبل ی فرد، نحوه دسترس ی ب ه م کان و الگوهای فعالیت ی موجود در آن ب وده و مبتنی بر کیفیت محیط اس ت )چرخچیان،۱۳۹۳(. آنچه میتوان دریافت، این است که در همه نظریات مطرح شده ،رضایتمن دی از محی ط بـه عن وان ضروریتری ن عام ل در ایج اد حس تعلق نام برده ش ده اس ت و بیش ترین رابطه را با حس تعلق داراس ت بطوریک ه حتی در برخ ی از مطالعات بی ن میزان رضایت از محیطه ای مس کونی و تعل ق ب ه آن تمایزی قایل نمیش وند .همی ن امر س بب ش ده اس ت ک ه رویک رد رضایتمندی ب ه عنوان رویکرد انتخابی پژوهش معرفی و مورد تدقیق قرار گیرد.
یکـی از جذابیت ه ای مفهـوم ح س تعل ق ای ن اس ت ک ه توانس ته ه ر دو جنب ه عین ی و ذهنی ارتباط انس ان ها ب ا محیط طبیع ی پیرام ون خ ود و محل سکونت ش ان را آش کار س ازد. در بعضی از مطالعات انجام ش ده، مشاهده می شود که مکان، تنها به عنوان یک محیط اجتماعی درنظر گرفته ش ده است. در واقع ادع ای ای ن پژوهش ه ا این می باش د که افراد نس بت ب ه چنین محیط های ی احس اس تعل ق پی دا می کنن د. بنابرای ن، در ای ن پژوهش ، معیارهای میزان مش ارکت، وج ود تعاملات اجتماعی ،فعالیت ه ای گروه ی، نح وه مش ارکت در بهب ود محی ط زندگی ،وج ود ارتباط ات اجتماع ی در همس ایگی، مطلوبی ت کالبدی ،وج ود خاط رات و مکان های مان دگار به عن وان معیارهای حس تعلق در نظر گرفته شدهاند که در پژوهش های متعدد نیز به آنها اش اره ش ده اس ت )Amerigo & Aragones,1997; Ammole, 2009; چرخچیـان،۱۳۹۳؛ ملکی و دیگران،۱۳۹۳(.
توضیحات نظریه منبع نام
تعلق مکانی در ش اخه پدیدارشناس ی کمتر مطرح شده و بیشتر به هویت اشاره شده است. به عنوان مث ال ش ولتز نیز حس تعل ق را زیرمجموع ه تعیین هویت میداند. تعیی ن هوی ت، اس اس حس تعلق انس ان اس ت. ام روز ما ش روع به فهم ای ن ام ر کردهایم که آزادی واقعی، تعلق داش تن را پی ش فرض میگیرد و این که «سکونت گزیدن» به مفهوم تعلق داشتن به یک مکان محسوس است)شولتز ،۱۳۹2، ۴0(. شولتز،۱۳۹2 شولتز
در تعریف ی ک ه هیدالگ و، هرنان دز، ش وماخر، تیلور و هیوم ن از تعلـق مکان ی ارائ ه میکنن د بیش تر بر درگیریه ای احساس ی و وابس تگیهای عاطف ی تأ کید میورزند. پیون د عاطف ی مثب ت و مس اعد، مابین یک ف رد و یک م کان خاص، که مهم تری ن ویژگی ای ن پیوند تمایل فرد به حف ظ نزدیکیاش به آن مکان خاص است. Hidalgo &
Hernandez,
2001 هیدالگو و هرناندز
وابس تگی عاطف ی مثب ت بی ن ف رد و م کان بی ان میکنند ک ه گروه های اجتماع ی، مطلوبیت کالبدی، ش خصیت فرد و موقعیت دریافت ش ده از محل زندگی وی در آن نقش دارند. Shumaker & Taylor, 1983 شوماخر و تیلور
س یتالو یک ی از اندیش مندان گرای ش روان شناس ی محیط ی می باش د. ای ن تعری ف مش ابه آن چیزی اس ت ک ه درنظر دیگ ر محققان ای ن گرایش علمی تعلق اجتماعی نامیده می شود. ارتباطی نمادین با مکان است که با دادن معانی عاطفی و حس مشترک فرهنگی، توسط افراد به مکان خاص شکل میگیردو مبنای نحوه ادرا ک ف رد از م کان و نح وه ارتب اط وی ب ا آن می باش د. در روان شناس ی، تعل ق مکان ی ب ه رابط ه ش ناختی فرد با ی ک محیط خ اص اطلاق می ش ود و از لحاظ هویتی، تعلق مکانی رابطه تعلقی فرد به محیط اجتماعی است که فرد در آن زندگی میکند. Altman & Low,1992 لو و آلتمن
بوناییت و یک ی از مش هورترین محقق ان در حیط ه علوم اجتماعی می باشد. او در پژوهشهایی سعی ب ر شناس ایی مهم تری ن عوام ل تأثیرگ ذار ب ر تعلق مکانی را دارد . تعل ق مکان ی را وابس تگی عاطف ی با مکان خ اص و تبدیل ف رد به عنوان بخش ی از هوی ت م کان تعریف میکند و میگوید که ای ن امر در چارچوب فرآیند اجتماعی و روان ش ناختی بین فرد و مکان پدید میآید و نتیجهاش احساس علاقه نسبت به مکان است. Bonaiuto et al.,
1999 بوناییتو و همکاران
تعل ق مکان ی در مقیاسهای مختلف مانندکش ور ،شهر، محله، خانه و اتاق به وجود می آید و میتواند ب ه صورت فردی ی ا گروهی، در محی ط اجتماعی یا فیزیکی و به صورت یک فرایند عاطفی، ش ناختی و یا رفتاری ایجاد گردد. تعل ق مکان ی دارای س ه بع د ف رد، فراین د و م کان اس ت. ح س تعلق به صورت پیوند های عاطفی در ابعاد مذکور رخ میدهد. Scannell & gif2010 , ford اسکنل و
گیفورد
جدول 1- گزیده ای از نظریات مطرح شده در زمینه نظریه حس تعلق.
87
1. 2. کیفیت محیط زندگی2
ط رح مس ئلۀ بهبود و ارتقـای کیفیت زندگ ی و کیفیت محیط ش هری، نمودِ گرایش ی نوظه ور در اوایل ده ه ۱۹60 در مواجهه با مس ائل رش د و توس عه یک بُعدی بود. ای ن گرایش که ب ه منظور پررنگ ترک ردن جایـگاه عوامـل اجتماع ی- اقتص ادی در زندگ ی انس انها نمای ان ش د، هم راه ب ا س ایر مفاهی م نوی ن اجتماع ی مانند رفاه اجتماعی، عدالت اجتماعی و عدالت محیطی در قلمرو برنامه ریزی به طور اعم و برنامهریزی شهری به طور اخص مطرح گردیـد. ای ن مفهوم به دلی ل ماهیت چندبُع دی و پیچیدهای که دارد از دیدگاه های متعددی بررسی شده است .
همزمان با مطرح شدن مباحث کیفیت زندگی، “کیفیت محیط زندگی” به عنوان یکی از اصلیترین وجوه این مبحث مطرح گردید )زبردس ت و بن ی عامری ان ،۱۳8۹(. تعاری ف گونا گون ی از «کیفی ت محیط زندگی» به عنوان ماهیت تعاملی بین انس ان و محیط ارائه شده است که در اینجا به برخی از این تعاریف می پردازیم:
-از دی دگاه اوت۳ «کیفی ت محی ط»، از براین د کیفی ت اج زای متش کله یک ناحیه معین حاصل میش ود اما با این وجود بیشتر از جمع اجزای س ازنده، بر ادرا ک کلی از یک مکان دلالت دارد. اجزای س ازنده )طبیع ت، فضای باز، زیرس اختها، محیط انسانس اخت )مصن وع(، تس هیلات محی ط کالب دی و ذخای ر طبیع ی( ه ر ی ک مشخصات و کیفیات خاص خود را دارا میباشد )Ott, 1978, 371(.
-پروتئ وس۴ «کیفیت محیط» را موضوعی پیچیده می داند که
88
دربرگیرن ده ادرا کات ذهن ی، نگرش ها و ارزش ه ای گروه ها و افراد مختلف است )Proteous, 1971(.
-تعریف ی که ون پ ل5 از این مفهوم ارائه میدهد بدین صورت اس ت: «کیفی ت محی ط ش هری» مفهوم ی واج د ارزش ذهن ی از عینیتهـای محی ط محس وب میش ود. ای ن ارزش ب ه واس طه ارزش «محی ط ش هری» ک ه دربرگیرن ده ویژگیهای اساس ی نظیر رضایتمندی فردی از مسکن، محله و همسایگان از محیط اطراف اس ت، تعیی ن میش ود. بدی ن ترتی ب ارزش ذهن ی کل ی محیط ش هری، مع ادل مجموع ارزیابیه ای صورت گرفت ه از ویژگی ها و مولفه های سازنده محیط است )Van poll, 1997(.
ب ا بررسـی رویکرده ای متنوعی که بـه مبحث کیفی ت محیط پرداخت ه و همچنیـن ب ا توج ه ب ه نظریات مط رح ش ده در زمینه ح س تعل ق، تعری ف ارای ه ش ده از ون پل به عن وان تعری ف مورد قب ول پژوهش مدنظر ق رار میگیرد. بنابرای ن میتوان گفت ارزش کل ی محیط مس کونی، معادل مجموع ارزیابیه ای صورت گرفته از ویژگیه ای اجتماعـی، فرهنگی، اقتص ادی و کالبدی- فضایی محی ط ش هری اس ت ک ه نش اندهنده می زان رضای ت ی ا ع دم رضایت شهروندان از محیط شهری می باشد.
1. 2. 1. رویکردهای نظری به بحث کیفیت محیط زندگی سنتهای گسترده کیفیت محیط زندگی، از روشهای متفاوت درک کیفیت محیط ش هری سرچش مه میگیرد که که هر یک منتج از ی ک نظام خاص نظیر انسانشناس ی، معم اری، اقتصاد، طراحی محیطی، جغرافیا، روان شناسی و جامعهشناسی بوده و حاصل کاربرد مفاهیـم و بسـط موضوعـات مربـوط به آن افـق فکری اسـت )Ge & Hokao, 2006(. گرچـه این تنوع و گونا گون ی در حوزهی رویکردهای معط وف ب ه بحث کیفیت محیطه ای مس کونی وج ود دارد، اما با توجه به ارتباط نزدیک این رویکرد با حس تعلق، رویکرد رضایتمندی سکونتی به عنوان رویکرد انتخابی پژوهش مورد تدقیق قرار میگیرد.
1. 2. 1. 1. رویکرد رضایتمندی سکونتی6
نظریهی«رضایتمن دی س کونتی» ب رای تعیی ن ی ک چارچوب راهنما جهت شناخت خصوصیات ساختاری خانوارها و بافت محل سکونت آنها که بر جوانب گونا گون رضایتمندی تأثیرذار است، بکار میرود)Glaster & Hesser,1981(. رضایتمندی سکونتی از آنجا که بخش ی از ح وزهی رضایتمن دی از زندگی در معنای عام میباش د ،یک ی از مطالعهش دهترین موضوعات در زمینهی محیط مس کونی محسـوب میشود )Ge & Hokao, 2006(. این مفهوم بنا به تعریف گلاس تر عبارت است از: « شکاف قابل مشاهده بین آمال و نیازهای سـا کنین و واقعیت موجود بسـتر سـکونتی آنهـا»)Glaster & Hes-ser, 1981(. در تعریف ی دیگ ر، رضایتمندی س کونتی معادل میزان رضای ت تجرب ه ش ـدهی فرد ی ا عض وی از ی ک خان واده از موقعیت سکونتی فعلی خود محسوب شده است. رضایت از محل سکونت را میتوان معادل رضایتی که فرد یا عضوی از یک خانواده از مسکن فعل ی خ ود درک میکن د، دانس ت )بهزادف ر و قاض ی زاده،۱۳۹0(.
لنزینگ7 و مارانز8 بیان میدارند که محیط شهری با کیفیت، القا-کنن ده ح س رفاه و رضایتمن دی به س ا کنین از طریق خصوصیات کالب دی، اجتماع ی ی ا نمادی ن اس ت. چنی ن محیط ی، متضمن زندگی با کیفیت و پشتیبان اصلی فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است )Lansing & Marans,1969(.رضایتمن دی، اغل ب جه ت ارزیاب ی ادرا کات و احساس ات س ا کنین از واحد مس کونی و محیط زندگی خویش به کار میرود .از دی د پژوهش گرانی مانن د ورودی۹و کروزا۱0،گلاس تر۱۱ و هس ر۱2، رضایتمندی از محیط سکونتی به طور مستقیم به میزان رضایت در دو جزء واحدهای مس کونی و واحدهای همس ایگی، و به طور غیرمس تقیم ب ه ویژگی های ش خصی، فرهنگی، اجتماعی و س ایر ویژگیهـای مخاطـب بسـتگی دارد )Glaster & Hesser, 1981; Varady & Carrozza, 2000(. نهایت اً ای ن مفه وم نش انهای مه م مبنی بر وجود ادرا کات مثبت س ا کنین نسبت به «کیفیت محیط زندگی» خویش تلقی میشود .
ب ا توج ه ب ه اینک ه احس اس رضای ت از محیط س کونت باعث ارزیاب ی مثبت س ا کنین و تحکیم و پایداری ارتب اط آنان با محیط گش ته و منتج به ایجاد حس تعلق می گردد، میتوان گفت رویکرد رضایتمندی، نزدیکترین ارتباط را با مفهوم حس تعلق داراست .
Ge & Hokao, 2006; Jelinkova & Picek,1984, 144; Giuliani(
.)& Feldman, 1993, 271
1. 2. 2. معیارهای کیفیت محیط زندگی
ب ا توج ه ب ه آنچ ه گفت ه ش د درمییابی م ک ه کیفی ت محی ط زندگ ی ب ه عنوان یکی از الزام ات اولیه کیفیت زندگ ی، دربرگیرنده احس اس رف اه، آس ایش و رضای ت م ردم از عوام ل کالب دی- فضای ی، اجتماعی- اقتصادی، زیس ت محیطی و نمادین محیط زندگیش ان اس ت. به عبارت دیگر، کیفیت محیط نه تنها به حوزه برآوردهس ازی نیازهای مادی انس انی توج ه دارد، بلکه همچنین ب ه تامی ن و ارتق ای وضعی ت اجتماع ی و توس عه اجتماعات ی که ب ر الگوه ای رفت ار اجتماع ی آنها نی ز تاثیرگذار اس ت، توج ه دارد .بنابرای ن بهب ود و ارتق ای کیفی ت محی ط مس کونی، ب ه یک ی از اه داف اصلی سیاس تگذاران و برنامهریزان ش هری تبدیل ش ده اس ت و به همین منظور شناسایی مولفه های کیفیتساز محیط در هم ه پژوهشه ای مرتب ط ب ا کیفی ت محی ط زندگ ی، یک ی از اهداف اولیه و اساسی پژوهشگران و سیاستگذاران بوده است.
بررس ی پیش ینه پژوه ش ب ا توج ه ب ه رویک ر رضایتمن دی ،معیاره ای محی ط زندگی را در س ه بخ ش واحد مس کونی، واحد همس ایگی و محل ه مورد شناس ایی ق رار داد. میت وان نتایج این تحقیقات را در جدول2 مشاهده نمود.
ب ا توج ه به اه داف پژوه ش و ماهیت مجتمعهای مس کونی بلندمرتبه، معیارهای پیش گفته در جدول 2 برای سنجش کیفیت محیط زندگی در این مجموعهها، در دو س طح محیط مسکونی و محیط مجتمع های مس کونی شناسایی شد. اساس انتخاب این معیاره ا، می زان توانای ی آنه ا در س نجش کیفی ت محی ط نمونه م وردی با تا کید بر س نجش همه جانب ه مولفه های عینی و ذهنی محیط زندگی و سنجش حس تعلق صورت گرفت .
2. مدل مفهومی پژوهش
مطالعات انجام ش ده نش اندهنده این موضوع اس ت که بین دو مفهوم حس تعلق و کیفیت محیط زندگی، مفهوم میانی دیگری ق رار دارد ک ه میتواند حلقه ارتباطی این دو موضوع باش د. مفهوم رضایتمندی که به عنوان رویکرد منتخب این پژوهش تدقیق شد ،ب ه معن ای می زان رضایت تجرب ه ش ده س ا کنین از کیفیت محیط زندگیشان است )بهزادفر و قاضی زاده،۱۳۹0( و بالاترین همپوشانی را ب ا حس تعلق داراس ت. رضایتمندی عاملی اس ت که میتواند با پوشـش جنبهه ای کیفیتی محی ط، به نوع ی خ ود ارزیابیکننده می زان ح س تعلق س ا کنین نیز باش د، زی را می زان رضایت اف راد از محیط زندگیش ان، احس اس نزدیکی و پیوند با محی ط را به وجود میآورد و این ارتباط که به صورت قویتر و پایدارتری شکل میگیرد ،احساس تعلق سا کنین را افزایش میدهد)تصویر ۱(.


جدول 2- شاخص های کیفیت محیط زندگی.
شاخص محقق سطح
سکونتگاهی پا ک، ایمن، واجد آزادی فضایی، تنوع، حیات محله ای Campell,1996 محله
وجود تسهیلات و دسترسی آنها، وجود خدمات محله ای و مدیریت شهری onibokun,1974; Carp et al,1976 کیفیت زیر ساختها، خدمات بهداشتی، تامین آب آشامیدنی، وجود مرا کز آموزشی، ورزشی و تفریحی، دفع زباله، تامین برق، گاز Islam et al., 1997, 18 س لامت محیط ی، آلودگ ی، بهداش ت محیط ی، پا کیزگ ی، ایمن ی و امنی ت، دسترس ی به مرا ک ز آموزش ی، مرا ک ز خری د، بهداش تی و خدماتی،دسترس ی به وس ایل نقلی ه عمومی و خصوصی، فضای س بز سرمست و ،Khaef & zebardast,2015 ۱۳8۹،متوسلی دسترسی، حمل و نقل، مدارس، خدمات بهداشتی، آموزشی، خدماتی زبردست و بنی عامریان،۱۳8۹ وج ود ی ا فقدان اش کال مختلف آلودگی هوا، آلودگی آب، آلودگی خ ا ک و عواملی که محیط را رو به افول می برد Van poll,1997 همجواری با طبیعت، دید به فضای سبز Ge & Hokao,2006 دسترس ی به دیگر افراد، فعالیت ها، منابع، خدمات اطلاعات یا مکانها؛ دسترس ی مناس ب محله به اداری، تجاری، خدماتی؛ تعادل بین فضای باز و ساخته شده؛ تعادل بین فضای باز و ساخته شده، فضای سبز منظر آرایی شده؛ امنیت. رفیعیان و مولودی،۱۳۹0، بحرینی و طبیبیان،۱۳77 ویژگی های شخصی و اجتماعی همسایگان، تعاملات همسایگی ۱۳8۹،سرمست و متوسلی ،Carp et al,1976 واحد
همسایگی
مشابه بودن همسایگان گیفورد،۱۳78 نزدیک بودن دوستان و اقوام به محل سکونت Glaster & Hesser,1981 همسایگان و دوستان حامی Khaef & Zebardast, 2015 ش رکت در فعالیت ه ای واح د همس ایگی، ملاق ات ب ا همس ایگان، ش رکت در فعالیت ه ای اجتماعی و وجود تعلق محلهای Amerigo & Aragones
،۱۳۹0،فروزنده و مطلبی،,1997,Ammole,2009
سرمست و متوسلی ،۱۳8۹ تس هیلات و تجهی زات واح د مس کونی، ان دازه واح د مس کونی، تع داد و ان دازه اتاقهـا ، هزینهه ای مال ی واح د، محرمیت و حری م خصوصی، اس تقامت بنا، تامی ن انرژی های مورد نیازمانند برق، گاز، آب، تهویه Kinsey & Lane,1983
Khaef & Zebardast, ،۱۳۹2،رفیعیان و دیگران
2015 واحد مسکونی
فضای درونی واحد مسکونی، تعداد اتاق، میزان سر و صدا Jelinkova & Picek,1984, Kinsey & Lane,1983 مالکی ت، ویژگی ه ای کالب دی مس کن، مخ ارج مس کن، ارزش اف زوده مس کن، مدیری ت و نگهبانی مجتمع ،English Partner Ships, 2014, Carp et al,1976 ۱۳8۹،سرمست و متوسلی تصویر1- مدل مفهومی پژوهش.
3. روش تحقیق
در این پژوهش از روش تبیینی )آزمون نظریه( استفاده میشود .بدیـن منظ ور و ب رای بهدس تآوردن معیارهـای کیفیـت محی ط
۹0
زندگ ی در مجتمعهای مس کونی بلندمرتبه، به منظـور کمّیکردن معیار ه ای بهدس تآمده از پژوه ش، درخ ت ارزش۱۳ تش کیل و به صورت بالا به پایین طبقهبندی ش د و در سطح آخر)سطح چهار( ،62 ج زء ش اخص )که قابلی ت کمّیکردن را داشـتند(، تعیین ش د .در پرسشـنامهای ک ه طراحی ش د، میزان رضایتمندی س ا کنین از ش اخصهای سطح چهار درخت ارزش در 62 گویه مورد سوال قرار گرفته ش د و از طیف 5گزینه ای لیکرت۱۴ با مقادیر بس یارکم/ بس یار ضعیف تا بسیار خوب استفاده شد. تعداد۳80 پرسشنامه به روش کوکران تعیین و تهیه شد. روش نمونهگیری به صورت سیستماتیک ب ود ب ه نح وی ک ه از تقسـیم تع داد جمعی ت س ا کن در ش هرک بر تع داد بلوکه ای مجتمـع، تعداد پرسش نامه هایی که بای د در هر بل وک توزی ع ش ود، تعیین گردی د. به منظـور اس تخراج معیارهای کیفی ت محی ط از گویههـای پرسش نامه، از روش تحلی ل عامل ی استفاده شدهاس ت. همچنین به منظور تبیین ارتباط این معیار ها با حس تعلق سا کنین، از همبستگی پیرسون استفاده شد .
با استفاده از نرمافزار SPSS، میزان آلفای کرونباخ۱5پرسشنامه ها 0.8۴7 به دست آمد که این میزان نشاندهنده پایایی پرسشنامه و مناسب بودن همبستگی درونی داده ها میباشد )جدول۳(.
4.آشنایی با محدوده مورد مطالعه
جدول3-­میزان­آلفای­کرونباخ­پرسشنامه­ها.
Cronbach’s Alpha Based on Standardized Items Cronbach’s Alpha نام شهرک
0.850 0.8۴7 شهرک کوثر

تصویر2- نحوه چیدمان بلوک ها.تصویر3- شبکه دسترسی شهرک کوثر در محدوده.
پژوه ش حاض ر ش هرک کوثر در ته ران را که مجتمع مس کونی بلن د مرتب ه۱6 ش ناخته میشـود انتخ اب و م ورد ارزیاب ی ق رارداد )تصاوی ر2 و ۳(. وج ود ۱5 بلوک بالای۱0 طبق ه در یک مجموعه با قدمتـی بیش از ۱0 س ال و قرارگی ری در مجاورت ش بکه بزرگراهی ،ش رایط مناس بی را برای دس تیابی به اهداف ای ن پژوهش فراهم آورده اسـت. ایـن ش هرک ب ا جمعیت ی ح دود 6000 نف ر در محل ه سوهانک در انتهای اتوبان ارتش در قسمت شمالی محله ازگل درمنطقه یک تهران قرار گرفته است .
ای ن ش هرک ش امل ۱5 ب رج ۱6 طبق ه می باش د و تع دادی خردهفروشی، کالا و خدمات روزانه اهالی شهرک را فراهم می کنند .جن ب درب ورودی ش هرک، یک دس تگاه خودپ رداز وجود دارد و در قس مت بس یار کوچکی از محوطه، تعدادی وس ایل بدنسازی در فضای باز گذاش ته شده اسـت. همچنین در مجاورت شهرک ،مجتمع تجاری پرنیان وابس ته به ش هرک آتیس از )ش هرک مجاور مجتم ع( وجود دارد. س ا کنین این ش هرک اغل ب از خانواده های نظامی بوده و دارای فرهنگ مشابه هستند. شهرک کوثر از لحاظ امنیت ی دارای نگهبان ی ش بانهروزی در دو درب جنوب ی و غرب ی بوده و ورودی ها با دوربین کنترل میشوند .
5. تحلیل دادهها
پ س از تکمی ل پرسش نامه ها و انج ام تحلیله ای توصیف ی مربوطه، نتایج زیر از پرسشنامه ها به دست آمد:
براساس یافته های حاصل از تحلیل عاملی، “کیفیت زندگی در شهرک کوثر” مقدار KMO۱7 برابر است با 760/0 و مقدار بارتلت آن 0۴/82۱6 بوده و سطح معنی داری ۹۹% به دست آمد که حا کی از مناسببودن همبستگی متغیرهای وارد شده برای تحلیل عاملی می باشد) جدول۴(.
پ س از انجام تحلی ل عاملی تاییدی ،8 عامل دارای بردار ویژه بزرگت ر از ی ک به دسـت آمـد. به طور کلی، هش ت عام ل فوق در مجم وع 0۱/58% کل واریان س را تبیی ن مینماین د ک ه نش ان از درصد بالای واریانس تبیین ش ده توس ط این عامل ها می باش د .براس اس یافتهه ای حاص ل از ج دول5، عامل اول با مق دار ویژه ۴۱/8، تبیینکننده بیش از ۱2/۱8% واریانس کل می باشد.
وضعیـت قرارگی ری متغیره ا در عوام ل ب ا ف رض واقع ش دن
جدول4- نتایج آزمون بارتلت و KMO.
Kaiser-Meyer-Olkin Measure of Sampling Adequacy 0/760
Bartlett’s Test of Sphericity Approx. Chi-Square 82۱6/0۴
Df ۱0۳5
Sig. 0/000
متغیره ای ب ا ب ار عامل ی بزرگ ت ر از 5/0، بع د از چرخ ش عامل ها ب ه روش وریما ک س تعیی ن گردیدن د. ب ا توج ه ب ه متغیره ای تش ک یلدهنده عامله ا، ه ر ی ک از عوام ل، نامگ ذاری و هش ت معی ار کیفیـت محی ط زندگ ی در بلندمرتبهه ا ب ه دس ت آم د )ج دول6(. ای ن معیاره ا عبارتن د از: تس هیلات و خدمات، حس تعل ق، دسترس ی، مدیریت ش هرک، ایمن ی و امنی ت، متغیرهای محیطی، تسهیلات محیط مسکونی و هزینه ها.
1.5. سنجش کیفیت محیط زندگی
پ س از بررس ی ش اخص های س طوح پایی ن درخ ت ارزش ب ا اس تفاده از روش تحلی ل عامل ی می زان کیفی ت محی ط زندگ ی )س طح اول( م ورد بررس ی ق رار گرف ت. همانگون ه ک ه گفت ه ش د کیفی ت محی ط زندگی از تلفیق نتایج کیفیت محیط در دو س طح محیط مس کونی و محیط مجتمع به دس ت خواهد آمد. کیفیت محیط مسـکونی، از کیفیت زیرش اخصهای تس هیلات مسکونی و هزینه ه ا و ش اخص کیفیت محیط مجتمع، از زیرش اخص های تس هیلات و خدم ات، ایمن ی و امنی ت، ح س تعلق، دسترس ی ،متغیرهای محیطی و مدیریت شهرک تشکیل میگردد )جدول7(. ب ا اس تفاده از تلفی ق نتایج بهدس تآمده، می زان کیفیت محیط
درصد واریانس تجمعی درصد واریانس مقدار ویژه مقدار ویژه عاملها
۱8/۱2 ۱8/۱2 8/۴۱ اول
27/22 ۹/۱0 ۴/۱8 دوم
۳۴/2۳ 7/0۱ ۳/22 سوم
۴0/66 6/۴۳ 2/۹5 چهار
۴6/۳6 5/70 2/62 پنج
50/5۹ ۴/2۳ ۱/۹۴ شش
5۴/65 ۴/06 ۱/87 هفت
58/0۱ ۳/۳6 ۱/55 هشت
جدول5- عوامل استخراج شده از تحلیل عاملی.
جدول6- عوامل استخراج شده از تحلیل عاملی و نامگذاری آنها.
۹۱
مس کونی در ش هرک کوثـر 0.600 و کیفی ت محیط مجتم ع 0.6۱8 به دس ت آمد )جدول8( و در نهایت می زان کیفیت محیط زندگی ش هرک کوثر 0۱.6 )جدول۹( و در حد خوب ارزیابی شد. همچنین همانگونه که گفته ش د میزان حستعلق س ا کنین در سطح سوم س نجیده ش د و میزان 0.66 نشان داد که حس تعلق سا کنین نیز در سطح خوب قرار دارد )جدول7(.
2.5. بررسـی تاثی ر معیاره ای کیفی ت محیـط زندگ ی ب ر حس تعلق سا کنین
در ادام ه ب ه منظ ور تبیی ن ارتب اط معیارهای کیفی ت محیط زندگی بر میزان حس تعلق س ا کنین از روش همبس تگی پیرس ون اس تفاده ش د. در ای ن روش به منظ ور تبیین ارتب اط بین هر یک از معیارهای هش ت گانه و میزان حس تعلق س ا کنین )که در س طح س وم و ب ر اس اس معیاره ای می زان مش ارکت، وج ود تعام لات اجتماع ی، فعالیت ه ای گروهی، نحوه مش ارکت در بهبود محیط زندگ ی، وجـود ارتباط ات اجتماع ی در همس ایگی، مطلوبی ت کالب دی، وج ود خاط رات و مکانه ای ماندگار س نجیده ش ده و می زان آن در ش هرک کوثـر خ وب ارزیابی گردی د) 0.66( ، از ضریب همبس تگی پیرس ون استفاده ش د. نتایج حاصل از این آزمون در
X8 X7 X6 X5 X4 X3 X2 X1 عامل
مدیریت شهرک متغیرهای محیطی هزینهها تسهیلات محیط مسکونی دسترسی حس تعلق ایمنی و امنیت تسهیلات و خدمات عامل نام گذاری شده
جدول 7- شاخص های سطح سوم.
هزینهها تسهیلات مسکونی عوامل محیطی ایمنی و امنیت مدیریت شهرک دسترسی حس تعلق تسهیلات و خدمات نام شاخص
0.6۳ 0.5۹ 0.58 0.62 0.55 0.65 0.66 0.65 امتیاز
جدول8- شاخص های سطح دوم.جدول9- شاخص سطح اول.
کیفیت محیط زندگی نام شاخص کیفیت محیط مجتمع کیفیت محیط مسکونی نام شاخص
0.6۱ امتیاز 0.6۱8 0.600 امتیاز
۹2
نمودار 1- میزان همبستگی معیارهای کیفیت محیط با معیار حس تعلق.

جدول 10- شدت همبستگی معیارهای کیفیت محیط زندگی در مجتمع های مسکونی بلندمرتبه و حس تعلق.
بسیار زیاد)0.8-1( زیاد)0.6-0.8( متوسط
)0.6-0.4( ضعیف
)0.2-0.4( بسیار ضعیف
)0.2 -0( میزان همبستگی با حس تعلق
مدیریت شهرک – تسهیلات و خدمات، هزینه ،متغیرهای محیطی ایمنی و امنیت، دسترسی ،محیط مسکونی – معیارهای کیفیت محیط زندگی
نمودار ۱ آورده شده است.می زان رضای ت از ه ر ی ک از ای ن معیاره ا، می زان ح س تعل ق نتای ج بهدس تآمده از ضری ب همبس تگی پیرس ون نش ان س ا کنین نی ز به طور معناداری افزایش می بای د. همچنین قابل می ده د ک ه تمامی معیار ه ای کیفی ت محیط زندگی ب ا میزان ذک ر اس ت ک ه از ای ن بی ن، تغیی رات مولف ه مدیریت ش هرک با حـس تعل ق دارای ارتباطـی مثبت و معنادار هس تند )با سـطح مق دار 0۴۳.8=r، بیش ترین تاثی ر ه م جه ت را ب ر تغیی ر می زان معن اداری ۹۹% و ۹5%( و ای ن ب دان معناس ت ک ه ب ا افزای ش حس تعلق س ا کنین می گذارد.

نتیجه

ب ه دنب ال رش د روزاف زون مجتمع هـای مس کونی بلندمرتبه ،مس ایل و مش کلات مرتب ط ب ا ای ن مجموعه ه ا ک ه منت ج ب ود از عوامل ی مانند ترا ک م بالای جمعیتی، تع داد طبقات، محصوریت فضایـی و تن وع فرهنگی س ا کنین، نی ز رو به افزایش نه اد. یکی از مهم ترین این مسـایل، کمرنگشدن تعاملات اجتماعی و کاهش ارتباط ات پایدار سـا کنین با هم و به دنب ال آن کاهش حس تعلق ب ود. بدیـن منظ ور ای ن پژوه ش ب ه دنبـال تبیی ن ارتب اط بی ن رضایتمندی س ا کنان و میزان حس تعلق آنها صورت پذیرفت. به منظور تایید مبانی نظری پژوهش، نمونه موردی پژوهش ارزیابی و نتای ج حاص ل از آن نشـان داد ک ه می زان رضایتمن دی در ای ن مجتم ع مس کونی بلند مرتبه در س طح خوب قرار دارد و از س وی دیگر میزان حس تعلق سـا کنین نیز خوب ارزیابی ش د. همچنین همبسـتگی مثب ت و قوی میـان رضایتمندی و ح س تعلق تایید گردید. این نتایج تاییدی بر این موضوع است که با افزایش میزان رضایتمنـدی س ا کنین که خود ناشـی از بالاب ردن کیفیت محیط زندگیش ان اس ت، حس تعلق آنها نیز افزایش می یابد. در ادامه به دنب ال تبیی ن ارتباط معیارهای کیفیت محیط بر تعلق س ا کنین ،تدقی ق بیشـتر در نتای ج نش ان داد ک ه همبس تگی مثب ت و معناداری بین رضایتمندی از هر یک از معیارهای کیفیت محیط زندگـی و می زان ح س تعل ق وج ود دارد و بیش ترین همبس تگی بی ن می زان رضای ت از مدیریت ش هرک و ح س تعلق اس ت. گویا رضایـت از نح وه مدیری ت مجتمعه ا، ب ه نوع ی رضای ت درونی و ذهنی بیش تری در س ا کنین ایج اد میکند و ارتب اط آنها با محیط زندگی شان را مس تحکمتر میسازد. همچنین مشخص گردید که ب ه ترتی ب هزینهه ا، متغیره ای محیط ی، تس هیلات و خدمات ،ایمنی و امنیت، تس هیلات محیط مس کونی و معیار دسترس ی در رتبهه ای بع دی ق رار دارن د. در پژوهشهایی ک ه در زمینه حس تعلق صورت گرفته مانند پژوهش سرمس ت و متوس لی و پژوهش فروزن ده و مطلب ی )ج دول2(، عوامل ی مانن د امنی ت، تعام لات اجتماعی، سهولت دسترس ی، مشارکت، میزان و هزینه خدمات ،وضعی ت و نحوه س اخت مکان و تع دادی از متغیره ای محیطی به عنوان عوامل موثر بر حس تعلق معرفی ش دهاند که تاییدی بر یافته ه ای ای ن پژوهش و ارتب اط معنادار بی ن معیارهای کیفیت محی ط و ح س تعلق میباش د. با توجه ب ه نتایج به دس ت آمده میت وان ب ا برنامه ری زی و اقدام صحی ح و موثر در ح وزه هر یک از این معیارهای هش ت گانه و بهبود شرایط و میزان رضایت سا کنین از آنه ا، حس تعلق را در ای ن مجتمع ها بالا برد. روشهایی مانند اس تفاده از تندیسه ا و نماده ا در فضاه ای موج ود ب ه منظ ور هویت زایی، برگزاری کلاسهای آموزشی و پرورشی برای سا کنین ،برگ زاری جش نوارهها و نمایش گاههای فرهنگی- هنری، اس تفاده از دوربینه ای مداربس ته ب رای فضاه ای عموم ی، اس تفاده از روش نایی مناس ب در فضاه ای ب از ش هرک جه ت تامی ن امنیت بیش تر، ارتقای س طح ایمنی س واره و پیاده، اس تفاده از گلدان ها و گیاه ان س بز در فضاه ای راه پلهه ا، پا گرده ا و بالکنها، بهبود کیفی ت س یمای بص ری و زیبا س ازی نماه ای بلوکه ا توس ط رنگآمی زی مج دد، برگ زاری ملاقاته ای م دون مدیری ت ب ا س ا کنین ش هرک، جل ب مش ارکت س ا کنین در تصمیم گی ری ،
پینوشتها
Attachment Sense.
Quality of Living Environment.
Ott.
Proteus.
Van poll.
Residential Environment.
Lansing.
Marans.
Varady.
Carroza.
Glaster.
Hesser.
۱۳ پ س از اس تخراج معیاره ا و ش اخصهای کیفی ت محی ط زندگ ی، ب ه س طحبندی معیاره ا و تبدی ل آنه ا ب ه جزءتری ن ش اخصها به نحوی ک ه قابل اندازهگی ری باش ند میپردازی م و ه ر ی ک از معیاره ا به ج زء ترین ش اخص قابل اندازهگیری، منتهی میگردند. پس از آن، شاخصها در سطوح بالا به پایین و در چهار سطح، قرار گرفته و منجر به تشکیل درخت ارزش) Value Tree( میگردد.
Likert.
Cronbach.
High Rise Residential Complex.
Kaiser meyer Olkin.
فهرست منابع
بحرینی، حس ین؛ طبیبی ان، منوچهر) ۱۳77(، م دل ارزیابی کیفیت محیط زیس ت ش هری ،مجله محیط شناسی، مجموعه پژوهش های محیط زیست ،دوره 2۴، شماره 2۱ و 22، صص۴۱-56.
بهزادف ر، مصطف ی؛ قاض ی زاده، س یده ن دا) ۱۳۹0(، حس رضای ت از فضای
ب از مس کونی نمونه مورد مطالعه: مجتمع های مس کونی ش هر، تهران ،نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره ۴5، صص ۱5-2۴.
چرخچی ان، مری م) ۱۳۹۳(، بررس ی نق ش ویژگی ه ای ف ردی در می زان دلبستگی کاربران به فضاهای شهری )نمونه موردی: خیابان خیام در قزوین( ،جغرافیا و برنامه ریزی، دوره۱8، شماره۴7، صص 55-6۹.
رفیعیان، مجتبی؛ عسکری زاده، زهرا؛ فرزاد، مهناز)۱۳۹2(، مطلوبیت سنجی محیط های شهری، نگرشی تحلیلی در سنجش کیفیت محیط شهری، موسسه نشر شهر، تهران.
رفیعیان، مجتبی؛ مولودی، منوچهر)۱۳۹0(، رویکردها و روشهای سنجش کیفیت محیط مسکونی شهری، آذرخش، تهران .
زبردس ت، اس فندیار؛ بنیعامری ان، مهس ا) ۱۳8۹(، بررس ی ارتب اط می ان ش اخص های عینی و ذهنی بعد خدمات عمومی کیفیت زندگی ش هری در شهر جدید هشتگرد ،نامه معماری و شهرسازی، دوره2، شماره۳، صص 5-22.
سرمس ت، به رام؛ متوس لی محم د مه دی) ۱۳8۹(، بررس ی و تحلی ل نقش مقی اس ش هر در می زان ح س تعل ق ب ه م کان « نمون ه م وردی ش هر ته ران ،»
۹۳
4470011698351

مدیری ت و تامی ن مالی، ارائه گ زارش فعالیتهای انجام ش ده به س ا کنین و اس تفاده از نظری ات آنه ا و دخالتدادنش ان در رون د تصمیمس ازی )ک ه یکی از سیاس تهای موثر در افزایش شـناخت همس ایگان از یکدیگر و افزایش همبس تگی اجتماعی می باش د( ،تاثی ر مثبت ی در جهت افزایش رضایتمن دی و حس تعلق خواهند داش ت و میت وان در جهت س رزندگی و پایـداری در مجتمعهای مسکونی بلندمرتبه از آنها یاری جست .
مدیریت شهری، شماره 26، صص ۱۳۳-۱۴6.
ش ولتز، کریس تین) ۱۳۹2(، روح مکان: بسوی پدیدار شناسی معماری، رخ داد نو، تهران.
فروزن ده ج وان، علی؛ مطلبی، قاس م) ۱۳۹0(، مفهوم ح س تعلق به مکان و عوامل تشکیل دهنده آن ،هویت شهر، دوره 5، شماره 8، صص27-۳8.
کش فی، محمدعل ی؛ حس ینی، س یدباقر؛ نوروزی ان ملک ی، س عید) ۱۳۹۱(، نقش فضاهای عمومی س اختمان های مسکونی بلندمرتبه در افزایش تعاملات اجتماع ی س ا کنین؛ پژوهش موردی: ب رج بین المللی تهران ،مدیریت شهری، دوره۱0، شماره ۳0، صص7-۱8.گیفورد، رابرت) ۱۳78(، ادرا ک و شناخت محیطی، ترجمه نسرین دهباشی ،نشریه معماری و فرهنگ، شماره 2و ۳، صص5-2۳.
معینی، مهدیه؛ اسلامی، سید غلامرضا) ۱۳۹۱(، رویکردی تحلیلی به کیفیت محیط مسکونی معاصر ،هویت شهر، دوره 6، شماره ۱0، صص ۴7-58.
ملک ی، محمدرضا؛ پارس ا، س پیده؛ وثی ق، بهزاد؛ م رادی، ابراهی م) ۱۳۹۳(، بررس ی حس تعلق به مکان با توجه به تفاوت های جنس یتی )مطالعه موردی: شهر ایلام( ،مسکن و محیط روستا، دوره ۳۳، شماره ۱۴8، صص۹۹ -۱08.
Altman, I & Low, S. M )Eds.( )1992(, Place attachment )Vol. 12, Ple-
num Press(, New York.
Amerigo, M & Aragones, J)1997(, A theoretical and method-
ological approach to the study of residential satisfaction, Journal of Psychology, 17, 47-57.
Amole, dolapo )2009(, Residential satisfaction in student’s housing, Journal of environmental psychology 29, pp.76-85.
Bonaiuto, M; Aiello, A; Perugini, M; Bonnes, M & Ercolani, A.P )1999(, Multidimensional perception of residential environment quality and neighborhood attachment in the urban environment, J. Environ.
Psychol, 19, 331-352.
Bonaiuto, M; Fornara, Ferdinando & Mirilia, Bonnes )2003(, Indexes
of perceived residential environment quality and neighbourhood attachment in urban environments: a confirmation study on the city of Rome, Landscape and Urban Planning, 65, 41-25.
Campbell, S )1996(, Green cities, growing cities, just cities? Urban
planning and the contradictions of sustainable development, Journal of American Planning Association, 62, pp. 296- 312.
Carp, F; Zawadski, R & Shokron, H )1976(, Dimensions of urban en-
vironmental quality, Environment and Behavior, 8)2(, 239-264.
English Partner Ships )2007(, Quality standards-delivering quality
places: places-homes-people, available at: www.englishpartnerships. co.uk .)sep, 2014(.
Glaster, G. C & Hesser, G.W )1981(, Residential satisfaction composi-
tion and contextual correlates, Environment and Behavior, 13 )6(,735-758.
Ge, J & Hokao K )2006(, Research on Residential Lifestyles in Japanese Cities from the Viewpoints of Residential Preference, Residential Choice
۹۴
and Residential Satisfaction, Landscape Urban Plan,78)3( ,pp.165-178.
Giuliani M.V & R. Feldman )1993(, Place attachment in a develop-
mental and cultural context, Journal of Environmental Psychology, No 13, pp. 267-274.
Hidalgo, Carmona & Hernandez, Bernard )2001(, Place Attachment: Conceptual and Empirical Questions, Journal of environmental Psychol-
ogy, Vol 21, pp. 273-281.
Islam, N., M N Huda, F Narayan and P.B. Rana ) 1997(, Address-
ing the Urban Poverty Agenda in Bangladesh: Critical Issues and 1995
Survey Findings, published for the Asian Development Bank, University Press Limited, Dhaka.
Jelinkova, Z & Picek, M )1984(, Physical and Psychological Factors Determining Population Responses to Environment, Activ. Nerv. Sup., No.26, pp.144-146.
Khaef, S & Zebardast, E )2015(, Assessing quality of life dimen-
sions in deteriorated inner areas : a case from Javadieh neighborhood in Tehran metropolis , open access. In: Social indicators research, )2015( IN PRESS.
Kinsey, J & Lane, S )1983(, Race, housing attributes and satisfaction
with housing, Housing and Society, 10, pp. 98-116.
Lansing, J.B & R.W. Marans )1969(, Evaluation of neighborhood, Journal of the American institute of planners, 35, pp.195-199.
Onibokun, A. G )1974(, Evaluatin consumers’ satisfaction with hous-
ing: an application of a system approach, Journal of the American Plan-
ning Association, 40)3(, pp.189-200.
Ott, W. R )1978(, Environmental indices: Theory and practice; Ann Arbor Science Publishers, Ann Arbor.
Porteous, J.D )1971(, Design with people: The quality of the urban en-
vironment, Environment and Behavior, 3)2(, pp.155- 177.
Scannell, L; Gifford, R )2010(, Defining place attachment: A tripartite
organizing framework, Journal of Environmental Psychology, 30, pp.1-10.
Sumaker, S.A & Taylor, R.B )1983(, Toward a clarification of People Place relationships: a model of attachment to place, In N.R. Feimer &
E.S. Creller )Eds.( , Enviromental Psychology: Directions and Perspec-
tives, NewYork, pp. 219- 256.
Ujang, N )2010(, Place attachment and continuity of urban place iden-
tity, Asian Journal of Environment Behavior Studies, 11, pp. 41-74.
Van poll, R )1997(, The perceived quality of the urban residential environment. A multi attitude evaluation, PhD thesis, center for energy and environmental studies )IVEM(, university of Groningen )RuG(, the Netherlands.
Varady. D.p & Carrozza, M. A )2000(, Toward a better way to measure customer satisfaction levels in public housing: A report from Cincinnati, Housing Studies, 15)6(, pp.797-825.



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید