صفحات ۳۳ – ۴۴۳۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20

شماره ۴ زمستان ۱۳۹۴
101127611654

تحلیل تاثیر راهآهن به عنوان میراث صنعتی در ایران

مرتضی فرحبخش1، پیروز حناچی2
۱ عضو هیات علمی دانشکده هنر، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
2 استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 7/۴/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۳/۱۱/۹۴(
چکیده
ب ا پیش رفت فن اوری و دان ش بش ری، بس یاری از صنایع که پ س از انقلاب صنعتی ش کل یافت ه بودند در مس یر تغیی ر و تحول واقع ش دند. اهمی ت و ارزشهای نهفت ه در صنعت، موضوع می راث صنعتی را وارد حوزه فرهنگ جهانی نموده و موجب ش کلگیری برنامههای گس تردهای در حفاظت، نگهداری و بهرهب رداری مج دد از مرا کز، مع ادن، مجتمعها، نواحی و مناظر صنعتی در جه ان و توجه به ثبت این آثار در فهرست میراث جهانی گردید. با توجه به سابقه طولانی صنعت در ایران، میزان شناخت جامعه از تاری خ ش کلگیری و ارزشه ای هویت ی، مل ی و بوم ی مس تتر در ای ن صنایع بس یار مح دود و تعریف میراث صنعتی در کش ور، همچنان مهجور مانده اس ت. این پژوهش با رویکرد کاربردی-کیفی به شیوه توصیفی و ارجاع به مطالعات کتابخانهای، اسناد و تصاویر به موضوع پرداخته است. با پرسشهایی، به بازشناسی مفاهیم کلی در میراث و بررسی تاریخ شکلگیری صنایع جدید و چالشهای آن از دوره قاجار تا پهلوی دوم میپردازد. جهت تدقیق موضوع، تاریخ ش کلگیری راهآهن ایران بررس ی و ارزشهای آن معرفی شده و راهکارهایی جهت حفاظت و توسعه و ترویج میراث صنعتی در کشور به دست میدهد.
واژههای کلیدی
میراث صنعتی، انقلاب صنعتی، راه آهن ایران، محورشمال- جنوب.
۳۴

مقدمه

جه ان سرش ار از می راث اس ت. هر ش هر و دهک دهای، چند بنا یا مکان تاریخی، مجموعهای از دس ت س اختهها، س نت یا رسمی محلـی دارد ک ه حف ظ آنه ا س بب ارتباط س ا کنان با گذش ته خود میش ود. “در انتهای دیگرِ طیف، موزهها و گالریهای بزرگ جهان که گنجینههای هنری گرانبهایی دارند، شهرهای تاریخی، بناهای تاریخ ی و مکانهایی که گردش گران از آن بازدی د میکنند، همگی نش اندهنده می راث بین المللیان د ک ه تقاض ای زیاد و هم واره رو به افزایش ی ب رای آنها وج ود دارد”) تراس بی ،۱۳82، ۱0۱(. با انقلاب صنعت ی، تح ولات عظیم ی در عرص ه زندگ ی بش ر بوج ود آم د و “انق لاب صنعتی[ک ه] مجموع های از دگرگونیه ای فن ی، صنعتی ،اقتص ادی و اجتماع ی ب ود ک ه به مدت ی ک ق رن) ۱750-۱850 م( در انگلس تان پدی دار ش د و ب ه دیگ ر کش ورها راه یافت”)هوبزباوم ،۱۳7۴، ۳۳(. مباح ث ت ازهای در حوزه میراث بش ری به وجود آورد که پیامدهای آن، منجر به نوزایی مفاهیم نوین تحت عنوان میراث مدرن و صنعتی در جهان گردید.
“موضـوع می راث صنعت ی شـامل بقای ای م واد صنعت ی مانند مکانها، بناها و س اختمانها، گیاهان، ماش ینآلات و تجهیزات میباش د. می راث صنعت ی همچنی ن بـه خانهه ا، مجتمعه ای صنعت ی، مناظر صنعت ی، محصولات و فن آوریها و اس ناد جامعه صنعتـی اشـاره دارد”)Feifan xie, 2006, 1321(. هم راه ب ا تغیی ر س اختار سیاس ی جه ان “پس از جن گ دوم جهانی، ش یوه تولید شروع به تغییر نمود مخصوصاً پس از دهه ۱۹70 میلادی در امریکا و اروپا این اتفاق افتاد و پایه اقتصادی صنعت به س مت خدمات و اقتصاد مبتنی بر دانش متمایل گردید”)Fumagalli, 2007( و به موجب آن، بس یاری از صنایع و معادن و س اختارهای تولیدی به دلی ل تغییر روشهای تولید یا عوامل زیس ت محیطی دچار تغییر شکل، تغییر کاربری ویا تخریب گردیدند.
پـس از معاه ده یونس کو) ۱۹72(،ک ه دای ره تعاری ف می راث را ب ه کلی ه آث ار، مجموعهها و محوطهه ای انسان سـاخت، طبیعی و مشـترک گسـترش داد )UNESCO, 1972, 15(، توج ه ب ه کلی ه دس تاوردهای بش ری در تاری خ هن ر، معم اری، شهرس ازی و فنآوری مورد اهتمام جهانی قرار گرفت و با ش کلگیری نهادهای حفاظتی از میراث صنعتی توجه به شناخت، معرفی و نگهداری از این نوع ثروت ها جلب گردید .
در ای ران، پیدای ش صنای ع جدی د، ایج اد کارخانج ات و حض ور نش انههای مدرنیس م از دوره قاج ار همزمان با س فرهای ناصرالدین شاه و به طور خاص در پهلوی اول اتفاق افتاد. کشف نفت، ایجاد کارخانههای ریس ندگی، بلورس ازی، آجرپزی، س یلو ،س یمان و راهآه ن، از نش انه های ش اخص این دگرگونی در کش ور ب ه ش مار می آمد. مدرنیس م، تغیی رات گس ترده ای در حوزه های اجتماع ی، سیاس ی، اقتص ادی، فرهنگ ی و کالب دی – فضایی با خ ود ب ه هم راه داش ت که نتای ج آن در ح وزه ش هری و معماری در ایران ش امل “ایجاد کارخانجات صنعتی برای مصارف داخلی ،تح ول در باف ت ش هرها، ایج اد خیابانه ا، تحول در ن وع و نحوه ساختمانها از یک سو و ایجاد موسسات اداری)ثبت، شهرداری ،نظمی ه(، تحول در ایجاد ارتش جدید، خدمات آموزش ی، صنایع و توس عه س ریع فضای ی- کالب دی شهرهاس ت”)زیاری،۱۳82، ۱5۴(. بیش تر ای ن صنایع و تاسیس ات در کنار ش هرها و روس تاها در نواح ی مختل ف ش کل می گرفتن د. گس ترش حض ور صنای ع جدید از دوره قاجار، علاوه بر چالش های اقتصادی- اجتماعی، با فقدان زیرس اخت های لازم جهت هماهنگی با رش د جهانی روبرو گشت. ایجاد راههای ارتباطی و راه آهن، نقش مهمی در پیشرفت صنع ت و مدرن ش دن کش ورهای غربی داش ته که نب ود راه های مناس ب و راهآه ن در ای ران، از جمل ه عوام ل تاخی ر در توس عه و صنعتیشدن به شمار می آمد. راهآهن به عنوان بخشی از حافظه تاریخی صنعت کش ور، دارای ارزش های بسیاری از منظر فرهنگی – تاریخ ی و اجتماع ی می باش د. ول ی متاس فانه عدم ش ناخت و ارزشگ ذاری ای ن بخش از می راث، موجب تخریب و فراموش ی آن به عنوان عناصرهویتبخش و ارزشمند شده است.
در ح وزه میراث صنعتی و راه آهن در جهان اقدامات بس یاری از جمل ه چ اپ کتب، مق الات و برگ زاری همایشها، س مینارها و ایج اد س ازمانهای حمایت گر صورت گرفته اس ت. نیل کاس نز به بررس ی چش م اندازهای آت ی ب رای محوطه های صنعتی باس تانی در پیش برد عل وم اش اره مینمای د )Cossons, 2000(. فالس ر در مرک ز می راث جهان ی، ب ه می راث صنعت ی ثبت ش ده در فهرس ت میـراث جهانـی و علـل اهمیت ایـن گونه از آثـار می پـردازد )Fals-er, 2001(. هامون د و م ک ماه ن؛ ب ه معرفی س ازوکار ارزش یابی و چگونگ ی ثبت میراث صنعتی به عنوان یک ثروت فرهنگی اش اره مینماینـد )Hamond, McMahon, 2002(. اولی ن منش ور جهانی در خصوص میراث صنعتی در نشست مشترک ایکوموس و کمیته بینالمللی حفاظت از میراث صنعتی در سال 200۳ در شهر نیژنی تا گی ل روس یه، ب ه تعری ف میراث صنعت ی و اهمی ت آن در زندگی بش ر و رهنمودهای ی بر ل زوم حفاظ ت از آن میپ ردازد )URL1( و جیم ز دوت، مدی ر اس بق در کمیته بینالملل ی حفاظت ازمیراث صنعتی۱، با گردآوری مجموعه مقالاتی از متخصصان این حوزه، به تنوع، اهمیت و بررس ی راهکارهای حفاظ ت و بهرهبرداری دوباره از مجموعه ه ای صنعت ی می پ ردازد ) Douet, 2012(. از جمل ه مطالعات ی ک ه در مورد میراث صنعتی در کش ور ص ورت گرفته، به بررسی و معرفی میراث صنعتی مدرن و گذشته شهرهای اصفهان و یزد توسط پهلوانزاده میتوان اشاره نمود) پهلوانزاده ،۱۳۹2(. در این مقاله س عی گردیده ب ه معرفی میراث صنعتی پرداخته شود و به پرسش های ذیل توجه شود .
۱- آیا میراث صنعتی در کشور ما مصداقی دارد؟
2- علل اهمیت شناخت میراث صنعتی در کشور چیست؟
۳- آیا راهآهن به عنوان نمونه ای از میراث صنعتی قابل ارزیابی می باشد؟ و ویژگی های آن چیست؟
مفهوم لغوی میراث و میراث فرهنگی
در تعری ف عمومـی، می راث ب ه معن ی مالی اس ت ک ه از مرده ب ه بازمان ده ب ه ارث می رس د. می راث را بـه عن وان ی ادگاری از گذش تگان می ت وان تعری ف ک رد که انس ان ها ام روز ب ا آن زندگی می کنن د و آن را ب ه نس ل آین ده می س پارند ت ا از آن بیاموزن د ،شـگفت زده شـوند و لذت ببرنـد)Jopla, 2011,1(. ام روزه مفهوم می راث فرهنگ ی با روند توسـعه و تحـول جوامع و دس تاوردهای م داوم در ش یوه زندگ ی انس انی در ارتب اط می باش د. گس ترش دان ش و علوم بش ری، چش م اندازه ای نوین در عرص ه فرهنگی ایج اد می نمای د و”می راث فرهنگ ی یعن ی کیفی ت تجل ی ای ن تجربه ه ا ک ه در سـه ح وزه زمی ن، زم ان، اعتق ادات و باوره ای انس انی شکل می گیرد”)حجت ،۱۳۹2، ۳6(.
بازشناسی مفهوم میراث صنعتی
از اواس ط قرن ۱8، تحولات اساس ی در روش زندگی بشر همراه ب ا دسـتیابی او به دانش نوین در پیش برد اه داف مختلف، منجر ب ه دسـتیابی ب ه وس ایل، اب زارآلات و صنایع ی گش ت ک ه نقش ی انکارناپذی ر در بهب ود کیفی ت زندگ ی انس ان و موج ب “تأثی رات مس تقیم و غیرمس تقیم ب ر مکانه ای زیس تی ش هرها و مناظ ر طبیعی اطراف آن گردید”)URL1(.
با توسعه اقتصاد و رشد تکنولوژی و پدیدار شدن علوم جدید ،بس یاری از کارخانههـا ب ه اجب ار تعطیـل گش تند، ک ه س ئوالات بس یاری را بوج ود آورد ک ه ب ه ط ور مثال؛ ب ا این س اختمان های
علل رویکرد معیار
نمونهای غیرقابل تکرار از تلاشی تاریخی انسان در زمینه صنعت و ارتباط بین انسان و طبیعت استبخشی از حافظه مردم در مورد توسعه صنعت و فنآوری و فرا گیری آن در جامعه و ایجاد تمدن صنعتی است ارزش تاریخی و طبیعی
نمونهای خاص و نادر از روش تس لط بر محیط و بهرهگیری از امکانات محدوده – ویژگی متکی بر دانش فنی مقتضی در مکان اثر و تجدید ناپذیر ارزش منحصر به فرد بودن
نشانه ای از خلاقیت بشری
بیانگر ابداع و ابتکار فنی و حرفه ای انسان در رفع نیازهای خود با تکیه بر طبیعت استبخشی از پیش زمینه رشد صنعتی امروز ارزش فنی و تکنیکی
تعریف تورهای گردشگری صنعتی
تبدیل به موزه و کاربری مناسب برای جذب درآمدنگهداری و حفاظت به منظور جذب سرمایه گذار فرهنگی ارزش اقتصادی
نش انهای از صنعت ملی و محلی- نمادی از یک ش هر- منش ای ش کل گیری یک دانش فنی- ایجاد تحول در هنرهای دستی با ابداع ابزارهای صنعتی
نشانه ای از نبرد بین انسان و طبیعت و سخت کوشی مردم ارزش احساسی وهنری
آموزش علوم مهندسی و فنی ارزش آموزشی
جدول1- تبین ارزش ها و رویکردهای آن در مقوله میراث صنعتی.
۳5

مروری برادبیات موضوع
خالی و دستگاه های تاریخ گذشته و مهارتهای شغلی و تغییرات اجتماع ی، چگون ه باید برخورد نمود؟ “انگلس تان اولین کش وری بود که با این مسائل روبرو گردید همان جایی که انقلاب صنعتی اولی ن بار در آن اتفاق افتاد. انگلیس، پژوهشها را برای نگهداری از نواح ی صنعت ی خ ود از س ال ۱۹60م آغـاز کـرد”)Song, 2007 184,(؛) Jie,2009,4( و ب ا ارائـه طرح هـای حفاظت ی ب رای برخی از مکانه ای صنعت ی برجای مانده از گذش ته، مفه وم جدیدی به عنوان میراث صنعتی وارد عرصه تاریخ گردید.
در س ال ۱۹7۳، انجم ن باستان شناس ی صنعت ی در انگلی س تاس یس ش د و در همان س ال، اولین کنگ ره بین المللی حفاظت از آث ار تاریخی صنعتی2 در محل موزه راهآهن روس تایی، جایی که اولین «پل آهنی جهان»۳ در آن واقع شده است، برگزار گردید.
تعریف میراث صنعتی
میراث صنعتی شامل آثار بر جای مانده از یک فرهنگ صنعتی اس ت که نش انگر ارزش تاریخ ف نآوری از لح اظ اجتماعی، علمی و معم اری اس ت. ای ن آث ار ش امل کلیه ابنی ه فیزیک ی برجامانده از ان واع تکنولوژیه ا، مع ادن، صنای ع و زیرس اخت های حم ل و نق ل و ان رژی ی ا فضاهای مس کونی، مذهب ی و آموزش ی مرتبط با تاسیسات صنعتی میگردد)URL2(.
میراث صنعتی نشانگر فرهنگ مادی انسان صنعتی می باشد که خود بخش ی از میراث فرهنگی اس ت. مطابق دسته بندی ها ،می راث فرهنگ ی ب ه دو بخ ش می راث ملم وس و غیرملم وس
۳6
تفکیـک می گردد که بخش ملموس آن ب ه رده های منقول یعنی اب زار و وس ایل قاب ل جابجای ی و غیرمنق ول ک ه سـاختمان ها و محوطه را ش امل می ش ود، تقس یم می ش ود و بخ ش ناملموس آن، مهارت هـای فنـی، تجربـه و ماننـد آنهـا را شـامل می گـردد )Dongjun, 2008, 37(.
پـس از ش کل گیری منش ور ونی ز)۱۹6۴( ک ه حفاظ ت از کلی ه ابنی ه، ت ک بناها، یادمان ها و محوطه های ش هری و روس تایی و هر چه که گویای یک “تمدن خاص، یک تحول مشخص یا حادثه تاریخ ی ب ود را در مقیـاس خ رد و کلان درب ر می گرفت”)مس عود و بی گ زاده ش هرکی ،۱۳۹۱، 72( و کنوانس یون حمای ت از می راث فرهنگـی و طبیع ی جه ان)۱۹72(، هر روز بر دامن ه تعریف میراث و ثروت ه ای فرهنگ ی در جوام ع انس انی براس اس زم ان و مکان اف زوده گردی ده و توجه به ارزش های من درج در صنعت نیز مورد اهتمام واقع گردیدند )جدول ۱(.
تاریخ پیدایش صنعت مدرن در ایران
حضور صنایع جدید به شکل جدی در ایران و”تاثیرپذیری ایران از مدرنیس م، با سـفرهای ناصرالدین شاه )و حتی فتحعلیشاه( به اروپا آغاز ش د و در دوره رضا شـاه گسـترده گشـت” )زیاری ،۱۳82، ۱5۴(. ظهـور ش یوهها و ابـزار م درن و رش د تکنولوژی، تولی د انبوه کالا و فضاه ای کالب دی، موج ب گذار ایران از جامعه کش اورزی و تجارت به جامعه صنعتی میشود.
شرح دوران صنایع شخصیت های موثر
ب ه عل ت جنگ های ایران و روس یه، ارتش ایران در این دوران نوس ازی ش د و به همین منظور کارخانه توپ ریزی و تفنگ سازی در تبریز دایر گردید. کارخانه مهمات سازی)۱22۴ه.ق(-تبریزکارخانه ماهوت بافی- خوی عباس میرزا ولیعهد)۱20۳-۱2۴۹(
کمب ود نی روی متخص ص، هزین ه گ زاف حم ل و نق ل ماش ین آلات ازخ ارج و مش کلات حم ل ونقل داخل ی آن به دلیل فقدان تس هیلات حم ل ونقل جدید ،فش ار دولت ه ای خارج ی و رقاب ت محص ولات صنای ع ماش ینی بیگان ه و ع دم پیگی ری سیاس ت ملی امیرکبیر به شکس ت اولی ن تجربه صنعتی ش دن در ایران انجامید )برادران شرکاء ،۱۳82، 6(. 2 کارخانه شکرریزی
2 واحد چینی سازی
2 کارخانه پارچه بافی
۳ کارخانه بلورسازی در تهران
۱ کارخانه نساجی وچدن ریزی در ساری
۱ کارخانه کاغذ سازی در اصفهان امیرکبیر
)۱2۱۹-۱268ق(
اولی ن صدراعظ م مظفرالدی ن ش اه، معتق د به رف ع احتیاج ات ای ران از خارج با اح داث کارخان ه بود. به دلیل فش ارهای اقتصادی روس یه در کاهش قیمت قند خ ود، موج ب تعطیلی کارخانه قند ش دند و کبریتس ازی نیز ب ا کبریت اتریش و سوئد در آن زمان نتوانست رقابت کند. کارخانه کبریت سازی)۱۳08ه.ق(- تهرانکارخانه قندریزی کهریزک)۱۳۱۳ه.ق( امین الدوله
)۱260-۱۳22ه.ق(
وزیر مالیه در دوره مظفرالدین ش اه ،از اولین افرادی که به فکر احداث راه آهن در ای ران بود وی رس اله ای به ن ام «راه نجات» در مورد راه آه ن دارد) صنیع الدوله ،۱۳6۳(.- به دلیل عهد نامه ترکمنچای راه توسعه صنایع در ایران بسته شد. کارخانه ریخته گری)۱۳00ه.ق(کارخانه ریسمان ریسی)۱۳۱2ه.ق( صنیع الدوله
)۱27۳-۱۳2۹ه.ق(
از تج ار ب زرگ دوران قاج ار ک ه علاق ه ب ه توس عه صنعت ی ای ران داش ت و اولی ن سرمایه گذار صنعتی ایران به شمار میآمد. کارخانه بلورسازی)۱۳05ه.ق(کارخانه چینیسازی)۱۳05ه.ق(کارخانه ابریشم تابی)۱885م(راه آهن آمل- محمودآباد)۱۳08ه.ق( امین الضرب)۱255-۱۳۱6ق(
ماخذ: )نگارندگان براساس: محجوبی اردکانی ،1376؛ مستوفی ،1384؛ صنیع الدوله ،1363(
جدول 2- معرفی اولین تلاش ها جهت صنعتی نمودن کشور در دوره قاجار.
در زم ان جنگ ه ای ای ران و روس یه، ب رای مقابل ه ب ا ارت شروس، یک کارخانه توپ ریزی و تفنگسازی در تبریز ایجاد گردید و در “دوره امیرکبی ر ای ن واحده ا نوس ازی ش د”)آدمیت ،۱۳۴8، 2۹0(. از جمل ه عوامل ی ک ه موجب ش د اقدامات امیرکبیر و س ایر اف راد و موسس ات در آن زم ان در راه ایج اد بس ترهای صنعت ی ب رای کش ور به س رانجام مش خصی نرس د، کارش کنی و بی ارادگی حکوم ت قاج ار و ایجاد موانع از س وی کش ورهای اس تعماری در مس یر پیش رفت کش ور بود و یک ی از اصلی ترین عوام ل را می توان نب ود زیرس اخت های لازم مانن د جاده ه ا و راه ه ای ارتباط ی جهت انتقال س ریع و مناس ب تجهیزات صنعت ی و مواد مورد نیاز کارخانه ها دانس ت. در جدول2، بخشی از نخستین تلاش ها برای راه اندازی کارگاه های صنعتی در ایران معرفی گردیده است.
راه آهن، دروازه ورود صنعت به ایران
در دوره پهل وی اول، موقعی ت ایس تگاههای راهآه ن و طراحی مدرن آن تحت تاثیر نگرش معماری آلمانی، زمینه توسعههای آتی بیشتر شهرهای در مسیر خود گشت. با بررسی نقشی که این شاخه از صنعت در رشد اجتماعی- فرهنگی، صنایع و اقتصاد ایفانموده ، کلیدیبودن نقش آن در توسعه کشور، بیبدیل مینماید.
ا گ ر در گذش ته ش هرها و آبادی ه ا دارای دروازه ه ای ورودی و حص ار و ب ارو بودهان د؛ در عص ر مدرن ش دن، خط وط راهآهن را ب ه عن وان دروازه صنعت ش هرها می ت وان نامید. با رش د برون زای ش هرها و گس ترش آنه ا، ش اهد بلعیـده ش دن بس یاری از صنایعو تاسیس ات از جمل ه ایس ـتگاههای راه آه ن ک ه زمان ی مح دوده نهای ی ش هر را مش خص میک رده میباش یم. ای ن ام ر موج ب تأثیرپذی ری آنه ا از ش رایط حا ک م ب ر س اخت وس از فعل ی ش ده و بس یاری از کالبده ای ارزشـمند آن، در مع رض تخریب، نوس ازی ی ا تغیی ر کارب ری قرار گرفتهاند. با بررس ی س اختارهای گس ترده و پرا کنده راهآهن در کش ور، مش خص است که بسیاری از نمادها و کالبدهای معماری و سازهای آن، واجد ارزشهای تاریخی، فنی و هنری در سطح ملی و حتی جهانی می باشند.
تاریخ شکل گیری راه آهن ایران
“فکر احداث راهآهن در ایران، از نیمه دوم قرن نوزدهم در زمان حکوم ت قاجار و در نتیجه توس عه روابط سیاس ی و فرهنگی اروپا و ای ران به وج ود آمد”)مکملی،۱۳7۹، 8۴(. “تم ام رجال و بزرگان ای ن مملک ت از ش اه گرفته ت ا دیگران، ب ه اهمیت حیات ی راهآهن توج ه دارن د و میدانن د ک ه اح داث راهآه ن در کش ور، متضم ن چـه ترقیات و پیش رفتهایی خواهد ب ود. صدراعظم [ناصرالدین ش اه] ب ه من میگفت ایران برای رس یدن به پای ه ممالک اروپایی چاره ایی ندارد جز آنکه دارای راه آهن شود”) کرزن ،۱۳87، 5۹6(.
اولی ن س ند دولت ی در ای ران ک ه س خن از راهآه ن ب ه می ان آمدهاس ت، در نام های از ناپلئ ون س وم در س ال ۱858م ب ه ناصرالدی ن ش اه می باش د )محبوب ی اردکان ی ،۱۳76، ۳2۱(. در ابت دا راه آه ن ج زء اه داف اس تعماری کش ورهای اروپای ی برای بسط نفوذ و سلطه سیاسی و اقتصادی خود در کشورهای جهان س وم بود و پس از آن تلاشهای بس یار از س وی افراد و دولت های مختل ف در جه ت اخذ امتیاز احداث راهآه ن ایران صورت گرفت که با آنکه موفق به جلب رضایت حکومت میگش تند، در عمل به دلی ل عدم ش ناخت از وضعیت جغرافیایی و سیاس ی ایران، قادر
شرح امتیاز نام کشور صاحب امتیاز زمان قرارداد
خط آهن تهران- حضرت عبدالعظیم، هرگز اجرا نگردید . امتیاز ولکامبر- فرانسه ۱865م
راه آهن تهران- حضرت عبدالعظیم، هرگز اجرا نگردید. امتیاز بنتل هانری- روسیه ۱868م
حق احداث راه آهن سراسری از دریای خزر تا خلیج فارس- دراثر فشار روسیه در ۱87۳ م امتیاز لغو گردید. امتیاز رویتر)70 ساله( – انگلیس ۱872م
حق احداث راه آهن از سرحد جلفا تا تبریز- به دلیل مقاصد نظامی روسیه از این طرح، تصویب نشد. امتیاز بارون فالکن ها گن- روسیه ۱87۴م
امتیاز احداث خط آهن رشت به تهران که به اجرا در نیامد امتیاز مسیو آلن- فرانسه ۱878م
وزیر مختار آمریکا امتیاز بلند بالایی در راه آهن، از ایران گرفته که به نتیجه نمیرسد. امتیاز مستر وینستون- آمریکا ۱880م
امتیاز راهآهن قزوین- تهران-قم، به مرحله اجرا نرسید. امتیاز آنونیم- بلژیک ۱888م
امتیاز راه آهن تهران- فشند برای حمل زغال سنگ، هرگز اجرا نشد امتیاز فابیوس بواتال- فرانسه ۱8۹۱م
امتیاز خط آهن تهران- لار برای حمل زغال سنگ، اجرا نگردید. امتیاز لازار پلیا کف- روسیه ۱8۹۴م
امتیاز راه آهن تهران – شمیران، اجرا نگردید امتیاز آرتور کپل- آلمان ۱۹۱6م
جدول3- بررسی تلاش های دول غربی جهت کسب امتیاز احداث راه آهن.
۳7
ب ه اجرای طرح نبودن د. “درفاصله زمانی 75 س اله ۱850 تا ۱۹25می لادی) ۱22۹ ت ا ۱۳0۴ هجری شمس ی یا ۱266 ت ا ۱۳۴۳ ه.ق( ،مجموعاً ۳۱ پیش نهاد یا امتیاز در مورد احداث خطوط راه آهن در ایران مطرح شد که همه به دوره قاجار مربوط می شد”) مکملی ،
۱۳7۹، ج2، ۴۱5(.
اولین تجارب راهآهن در ایران
“راهآه ن در تس هیل مس افرت، جل ب س یاحان خارج ی و آش نا کردن م ردم ب ا اخلاق و روحی ات یکدیگر، و به ع لاوه تاثیر آن ب ر ایج اد وحدت ملی میبینیم ک ه راه آهن تا چه ح د برای ایران اهمی ت داش ته …”)مکمل ی ،۱۳7۹، ۱۱۳(. اولی ن تجربه س اخت راهآهن، به دوره قاجار می رسد که خطوطی بین بندر انزلی تا پیره ب ازار رش ت و محمودآب اد به آمل احداث ش د. س پس خط تهران به ش اهعبدالعظیم و بوش هر به برازجان توس ط انگلیس یها برای مقاص د نظام ی ایجاد گردید. خط وط تبریز به جلف ا) ۱2۹5ش( و زاهدان به میرجاوه) ۱2۹۹ش( از اولین خطوط در ایران بوده اند.
پس از انقراض قاجاریه، با وجود کارشکنی های دول متخاصم اس تعماری در طی دهههای پیش ین، اندیش ه پیشرفت و توسعه خطوط راهآهن با اس تفاده از س رمایه ملی همچنان درکشور مورد توج ه ق رار داش ت. اولیـن نقش ههای خط وط سراس ری راهآه ن ک ه توس ط صنیعالدول ه در کت اب راه نجات پیش نهاد ش ده بود) صنیعالدوله،۱۳6۳(، از س ال ۱۳06 شمسی با وضع مالیات بر قن د و ش کر برای تامی ن بودجه آن ش روع گردی د و در طی اجرای ای ن ط رح مل ی که زیر بن ای بس یاری از صنای ع نوین ای ران بود ،تاسیس ات و کارخانهه ای بسـیاری ب رای تامی ن مقاص د آن دایر گردی د ک ه خ ود بخش ی از تاری خ صنایع کش ور به ش مار میروند؛ از جمله تعداد بس یاری ایس تگاههای راهآهن، بیمارس تان و انواع کارخانه های تراورس و صنایع فلزی و راهسازی.
۳8
احداث راهآهن سراسری ایران
تفکـر ایجـاد خـط ریل ی سراس ری ب ر پای ه س رمایه داخل ی، در س ال ۱۳0۴ شمس ی با تصویب قانـون اجازه احـداث خطوط آهن در مجل س ب ه نتیج ه رس ید.”در ای ن دوره نیز دولت ه ای روس ،انگلی س و آلم ان هرس ه در س رزمین ای ران رقابت میکردن د و ا گر نف وذ دول ت آلم ان در ای ران نب ود، ش اید درگیریه ای سیاس ی دولت ه ای روس یه و انگلیس باز هم مان ع از احداث خطوط آهن سراسری می شد”) مکملی ،۱۳7۹، ج2، ۴27(.
اولی ن خط سراس ری ایران که بندرترکمن )ش اه( در کن ار خزر را به بندر امام خمینی)ش اهپور( در کنار خلیج فارس وصل مینمود ،به نام محور شـمال- جنوب در س ال ۱۳20 شمسی به اتمام رسید .ب ه دلی ل عب ور از اقلیمه ا و نواحـی جغرافیای ی متن وع به واس طه اقداماتی که در احداث این راه صورت گرفته، یکی از نمونههای بارز مهار طبیعت به شمار میآید. راه آهن سراسری ایران به لحاظ طی مس یر در نواح ی بک ر و طبیعت خاص منطقه، از لحاظ گردش گری جال ب توج ه اسـت و هم به واس طه زیربناه ای فنی ایجاد ش ده از
سرانجام طرح طراح و سرمایه گذار تاریخ فعالیت نام مسیر راه آهن
ط ول خ ط 8700 مت ر- ع رض خط ۱مت ر، وا گنه ای سرپوش یده ب ا پرده های مخمل، روکش روی صندلیهای چوبی؛ به دلیل فقدان راه شوس ه، تجهیزات و لکوموتیوه ای س اخت بروکس ل از مس یر روس یه ب ه ص ورت قطع ه قطع ه به تهران منتقل شد. این خط بین ۱267ش تا ۱۳۳۹ ش فعال بود. ش رکت س هامی بلژیکی راه آهن و تراموی در ایران ۱888م راه آهن تهران- ریخط آهن عبدالعظیم)خط ماشین دودی(
ط ول خط ۱8 کیلومت ر- تجهیزات بلژیکی؛ یک لکوموتیو و دو وا گن باری بدون س قف داش ت؛ جهت تجارت س نگ آهن این مسیر اجرا ش د و پس از مدتی به دلیل نبود نیروی متخصص از کار افتاد و برچیده شد توس ط حاج محمد حس ن امین الضرب ۱8۹0م خط آهن محمود آباد- آمل
ب ه ط ول ۱۴7 کیلومت ر بی ن تبری ز – جلف ا و 5۳ کیلومت ر از صوفی ان ت ا بن در ش رفخانه- عرض ریل 52/۱ متر بود؛ کلیه تجهیزات روس ی بود-کارکرد نظامی و اقتصادی برای روس ها داشت بانک استقراضی روس ۱۹۱6م راه آهن تبریز-جلفا
در جری ان جن گ جهان ی اول، خ ط راه آه ن بی ن ش اه تخت ی در آذربایجان تا بایزی د در ایران احداث ش د ک ه ۱50 کیلومتر آن در ایران قرار داش ت، امروزه به کلی از بین رفته و آثاری از ریل های آن باقی نمانده است. روسیه ۱۹۱5م راه آهن ما کو
جهت حمل زغال و س نگ بین پونل و طالش به طول ۱۴ کیلومتر که در س ال ۱۳۱۱ ه.ش از بین رفته است ایران راه آهن سیاه وزان
ای ن خ ط به طول ۹ کیلومت ر و عرض ریلی 75/0 متر؛ تا س ال ۱۳۱۱ ه.ش فعال بود و ایستگاه آن در پشت عمارت حکومتی رشت در پیره بازار بود خوشتاریا-روس ۱۹۱5 م راه آهن بند انزلی- پیره بازاررشت
تجهیزات انگلیس ی، عرض ریل 67/۱ متر بود؛ وا گنهای مسافری، باری، پست و یخچالی داشت، طول این خط ۹6 کیلومتربوده که امروزه نوسازی شده است . انگلیس ۱۹۱۹م راه آهن زاهدان- میرجاوه
طول این خط 50 کیلومتر بود که برچیده شد انگلیس ۱۹۱۹م راه آهن بوشهر- برازجان
تجهی زات انگلیس ی، ع رض ری ل ۹/0 مت ر بود، ب ه ط ول ۱56 کیلومت ر، جهت انتقال تجهیزات حفاری و مواد نفتی بود ش رکت نف ت انگلی س و ایران ۱۹2۴م راه آهن شرکت نفت
ماخذ: )نگارندگان براساس: مکملی ،1379؛ محجوبی اردکانی ،1376؛ رابینو ،1374؛ ترسکینسکی ،1326(
جدول 4- بخشی از تاریخ احداث خطوط راه آهن دوران قاجار.
قبی ل تونلها و پلهای عظی م در زمان خود، از جاذبههایمیراثصنعت ی م درن ایران میباش ند. علاوه ب ر آن، احداث ایس تگاهها ،واحده ای مس کونی پرس نلی، انباره ای کالا، س وخت و صنای ع وابس ته م ورد توج ه بوده و ا کثر س اختمانهای محور ش مالی، به اسـلوب س اده و جدید غربی و بخ ش جنوب با نگ رش به معماری ایران ی ب ا توجه ب ه تنوع اقلیمی و ب وم هر منطقه اح داث گردید. از جمل ه س اختمانهای ارزش مند، میتوان ب ه راهآهن ته ران که در سال ۱۳06 شمسی احداث آن “در صحرای بیرون دروازه محمدیه ،همین جایی که الان ایس تگاه راه آهن تهران است…”)اطلاعات در یکربع قرن ،2۳(آغاز شد، میتوان اشاره کرد.
تاثیرات راه آهن ایران در سطح جهانی
از ب دو ش کل گیری تفکر احداث راهآهن در ای ران، اتصال بین خط وط راهآه ن ای ران و س ایر کش ورها م ورد توجه بوده اس ت .ای ران ب ه عنوان پل ی بین اروپ ا و آس یا، همواره م ورد توجه دول مختل ف ب ود و “در دوره ضعف و ناتوانی ای ران، تاریخچه راهآهن سرش ار از دسیس ه های دولته ای خارج ی اس ت ک ه هریک بهنح وی ب رای تحکی م مبانی نفوذ و ق درت خود، درص دد گرفتن امتی از راهآه ن و اح داث آن بودن د یـا از اح داث آن جلوگی ری می کردن د )مکملی ،۱۳7۹، ج 2، ۱۱۴(. بس یاری از طرح هایی که جه ت اتص ال اروپ ا از طریق ایران به هندوس تان، از س وی دول اس تعماری پیش نهاد می گش ت، در مناقش ات سیاس ی بین آنها اجازه اجرا نمی یافت و تنها از آن، جهت اعمال فشار بر کشورهای دیگر و نفوذ تسـلط خود بر منابع ایران اس تفاده می کردنند. پس از اح داث راهآه ن سراس ری ش مال – جنوب در ایران ک ه بعد از انق راض قاجاری ه ص ورت گرفت و در جه ت تامین رفاه و توس عه اقتصادی و سیاسی ایران اتفاق افتاده بود، خود منجر به عاملی برای تس خیر کش ور در جنگ جهانی دوم از سوی متفقین جهت اه داف نظام ی گردی د. اهمی ت این راهآه ن چنان ب ود که وزیر وق ت امور خارجه فرانس ه می گوید” …هرگز نباید مس اعدت های ذی قیمت دولت و مردم ایران را در راه پیروزی فراموش کرد، زیرا کش ور ای ران تنه ا راه ارتباط کش ورهای متحده آمریکا و ش وروی ب وده و از ای ن کش ور و راه ه ای آن ب ود ک ه دول ت امری کا موف ق گردی د، کمک ه ای ب زرگ و ذی قیمت ی از لح اظ مهم ات و س ایر وس ایل و ادوات و ل وازم جنگی به کش ور ش وروی و ارتش س رخ بنمای د و موجب ات پی روزی متفقی ن را فراه م س ازد”)خانملک ،۱۳2۴، ۱۴6(. پس از پیروزی ملل متفق، پل ورس ک را به عنوان
«پ ل پی روزی» نام نهادن د. هرچند این عوام ل موجب صدمات
راه آهن سراسری ایران محور شمال – جنوب )1306-1317 ش(
تاسیسات تونل ها پل ها 850 کیلومتر جاده موقت جهت انتقال تجهیزات راه آهن احداث گردید.
احداث کارخانه تراورس سازی در شیرگاه مازندران تعداد 22۴ تونل پوشش بتونی فلزی مصالح بنایی ۱۴75 کوچک بزرگ دره ای بزرگ ۱86 20 ۱07 ۴7 ۹۳ تونل به طول
2۳5۹۹ متر
تونل گدوک: 2880متر
۴ تونل با طول بیش از ۱ کیلومتر پل اورین پل ورسک ۴6۱
کیلومتر بندر ترکمن- تهران
)محور شمال(
دهانه 6۴ متر دهانه66متر
ارتفاع ۱۱0متر ۱۳۱ تونل به طول 60067مترتونل چهار آبدیز:2526 متر
۴ تونل با طول بیش از 2 کیلومتر پل کارون پل آبدیز ۹۳۳
کیلومتر تهران –
بندر امام
)محور جنوب(
۱۱00متر 60متر دهانه آزاد توضیحات اتمام طرح برآورد اتمام اولیه شروع سایر خطوط
با اشغال ایران در سال ۱۳20شمسی، ادامه روند احداث راه آهن پس از پایان جنگ دوم جهانی پی گرفته شد. ۱۳۳6ه.ش ۱۳2۱ شمسی ۱۳۱7ه.ش محور گرمسار- مشهد
۱۳۳7 ۱۳2۱ ۱۳۱7 محور تهران- تبریز
۱۳56 ۱۳2۱ ۱۳۱7 محورقم- کاشان- کرمان
جدول5- مختصری از تاریخچه راهآهن محور شمال- جنوب.
۳۹
بس یار به کش ور گردید، ولی نقش انکار ناپذیر راهآهن ایران را درمناس بات بین المللی نشان می دهد.
شاخص های راهآهن
به عنوان میراث صنعتی در ایران
بررس ی تاریخ راهآهن کشور، علاوه بر روشن نمودن مبانی تفکر ایجاد آن به واسطه ایجاد حجم عظیمی از ساختارها و ابنیه مورد نی از؛ موج ب پیدای ش صنع ت و معم اری خ اص خ ود در کش ور گردی ده اس ت. مجموع ه بناه ا و تاسیس ات راهآهن را ج زء اولین پروژهه ای چنی ن فرا گیر )پس از کاروانسـراهای صفوی( در کش ور میت وان محس وب نمود که ب ه لحاظ تاریخ، قدم ت و ارزش های معم اری و اس نادی، از ارزش ه ای فرهنگ ی، مل ی و بین الملل ی بهرهمند میباشد.
جاذبه تاریخی وقدمت
از منظ ر تاریخ ی، تاًثی ر تفک رات باس تان گرایانه و نف وذ گرایش ه ای مبتنی بر”س بک بین الملل که متأثر اس ت از جنبش معم اری ن و )مدرنیس م( در اروپ ا…) حبیب ی ،۱۳۹0، 28(، در زم ان رضاخ ان از ۱۳۱0 تا ۱۳20 شمس ی بر معماری و شهرس ازی ک ه مصادف با احداث و ش کل گیری بس یاری از بناه ا و فضاهای
۴0
اس توار راهآه ن در ای ن دوره نیز بـوده، موجب تس لط آن تفکر برکالبد این ساختارها گردید.
جاذبه های معماری
ایستگاه های راه آهن
در دوره پهل وی اول، س اختارهای راهآه ن ب ه عن وان اولی ن الگوه ای معم اری صنعت ی نوی ن در کش ور ایج اد گردی د ک ه ب ه ص ورت مجموعه بناهایی وابس ته به یکدیگر در طول مس یرهای مش خص در گس تره ای ران ب ه ص ورت زنجی رهای منس جم ب ه منظ ور کارک رد خ اص و هماهن گ اح داث ش دند. پیوس تگی کارکردی و انس جام در مدیریت و بهرهگیری از تجارب متخصصین کش ورهای مختل ف در اح داث ای ن مجموع ه را، ب ه عن وان نوع ی هم کاری چن د ملیت ی میت وان ب ه ش مار آورد. بیش ترین تأثی ر در ف رم معم اری ایس تگاه ها را از ترکی ب معم اری باس تان-گ رای ای ران و”س بک آلمان ی )مدرنیس م( میت وان دانس ت ک هس اختمان ایسـتگاه راهآه ن تهران”)زی اری ،۱۳82، ۱5۳(، نش انه ش اخص ای ن معم اری ب وده و ب ه تع دادی دیگ ر از ایس تگاهها ایـن دوره از جمل ه س منان، قزوی ن… نی ز میت وان اش اره نمود .
پل ها و تونل ها
ویژگی ه ای توپوگراف ی و جغرافیای ی همراه با تن وع اقلیمی در مس یر خط وط راهآه ن پیش نهادی؛ کمب ود جادهه ای ارتباطی ،تجهیزات، ماشین آلات و نیاز به ایجاد تاسیسات و زیرساخت های ارتباط ی از چالش ه ای خطی ر در توس عه راهآهن ایران محس وب میگردی د. از ای نرو اح داث تعداد کثیری س دبند، پ ل و تونل در مس یر راهآهن را به عنوان یکی از ویژگی های ش گرف مهندس ی آن دوره می توان برشمرد .
پله ای مس یر راهآهـن ب ا ارتف اع و دهانههـای مختل ف ک ه در دش وارترین مناطق کوهس تانی تا کویری، در ش رایطی که کمترین تجهی زات و امکان ات فن ی در کش ور وجود داش ته اح داث گردیده که در نوع خود جزء اولین تجربههای پل س ازی براس اس محاسبات مهندس ی و فن ی نوی ن با مصال ح فل زی و بتونی در ای ران میتوان برش مرد. همچنی ن تونله ای متع دد ک ه در ارتفاع ات مختلف با محاسبههای خاص و شیب و انحناهای متفاوت با حداقل امکانات بوجود آمده همچون تونل گدوک، چهارآبدیز و س ایرین را میتوان ج زء ش اخصهای ارزش مند مهندس ی و معم اری ب ه ش مار آورد.
بناهای وابسته
از س اختارهای دیگر میتوان به منازل مس کونی، کارخانجات و انباره ای وابس ته ب ه راهآه ن اش اره نم ود ک ه دارای ارزش های ملی و فرهنگی میباشند. طرح ساختمان ایستگاهها و خانههای مس کونی متأث ر از اقلی م محل ی و متناس ب ب ا آب و ه وای ه ر منطق ه ب وده اس ت. خانهه ای مناط ق مرط وب سـقف بلن د ب ا پوش ش س فال ی ا آه ن س فید داش ته؛ “در مناط ق کوهس تانی ،ب رای جلوگی ری از نف وذ س رمای ش دید هم ه خانهه ا پنج ره دو لای ه و محک م دارن د و در مقابل در نواحی گرمس یر، س اختمان ها دارای ایوانه ای مس قف و تجهی زات وی ژه مقابل ه ب ا گرم اهستند”)مکملی ،۱۳7۹، 502(. بسیاری از ایستگاه های مسافریراهآه ن ب ه دلیل ش رایط اقلیم ی متنوعی ک ه در طول این مس یروجود داشته، بخشی از هویت معماری هر منطقه را درخود دارند .تن وع نماه ا و معم اری فضاه ای داخل ی ش امل، س الن انتظ ار ،باج ه ف روش بلیط، امکان ات رفاهی و هماهنگی اقلیمی، بخش ی از ارزش ه ای معم اری و فن ی آن محس وب م ی گردد)ج دول 7(.
تجهیزات و ملزومات
هم راه با آغاز ش کل گیری تفکر اح داث راهآهن در ایران، علاوه ب ر اس ناد و م دارک؛ تجهی زات و ماش ین آلات متفاوت ی در جهت دس تیابی ب ه ای ن صنع ت م ورد بهره ب رداری ق رار گرف ت. وجود آرش یو های مختل ف از توافقنامه ه ا و قراردادهای ی در زمین ه اح داث خط وط ریلی از دوره قاجاری ه در ایران و ان واع تجهیزاتی ک ه جه ت نیل به ای ن آرزو در غالب انواع ریل و ت راورس وارداتی ،ت ا ایجاد کارخانه تولید تراورس از جنگل های مازندران در منطقه ش یرگاه، ان واع وا گن ه ای م ورد اس تفاده براس اس ن وع کارب ری )ب اری، مس افری، مخ زن دار، روب از( و تزئین ات داخل ی متفاوت براس اس ن وع قیمت بلی ط آنها، ان واع لکوموتیوها از ش رکت های مختلف که از ۱850م تا کنون در این صنعت به کار رفته، تا وسایل ارتباط ی، تجهی زات فن ی، کارخانج ات و جاده ه ای موق ت، ب ه عنوان بخش ی از حافظه تاریخی و صنعتی کش ور قابلیت موزه ای و نگهداری دارند .
جاذبه های طبیعی
اس تقرار بس یاری از س اختارهای راهآه ن در تلفی ق ب ا مناظر بکر و زیبای طبیعت از مس یرهای کوهس تانی تا “مسیر خطوطی ک ه ب ه وس یله پل ه ای عظی م از دره ه ای تن گ گذش ته وارد صحراه ای س وزان و غی ر قاب ل عب ور می گردد”)ها کلی ن ،۱۳۱7، 56(، ب ا ترکی ب مناس ب ب ا محی ط پیرامون ی خوی ش هم راه ب ا چش م اندازهای زیبای طبیعت متنوع ایران، به عنوان بخشی از جاذبه ه ای خاص فرهنگ ی – طبیعی راهآهن می توان برش مرد .وجود پل ورس ک و چش م انداز پل های سه خط طلا و تونل های آن در دل کوهس تان و ب ر ف راز دره ه ا و دامنه ه ای خ وش منظر ت ا هماهنگ ی مس یرها ب ا طبیع ت کوی ری ای ران حائ ز اهمی ت تاریخی- گردشگری می باشند.
جاذبه های خاص
راه آهن ایران به دلیل وجود پتانسیلهای بسیار در قالب بناهای یادمان ی، دارای ارزشه ای ش اخص و دربردارن ده بخش ی از تاریخ و ارزشه ای معماری، هم راه با اولین تجربهه ای بهکارگیری علوم مهندسی مدرن در محاسبه، طراحی پلها، تونلها و نقشهبرداری گسترده در سراسر کشور بوده و به عنوان بخشی از میراث مهندسی محسوب میگردد و همچنین به واسطه زیرساختهای ایجادشده در طبیعت ایران، هماهنگی و پیوند آن با محیط طبیعی پیرامونی خویش به عنوان بخشی از منظر فرهنگی کشور نیز قابل ارزشگذاری ب وده؛ بنابرای ن دارای اهمی ت فرهنگ ی فراوان ی جه ت حفاظت ونگهداری برای نسلهای آینده کشور میباشد.
ب ا پیش رفت کلی ه ش ئون زندگ ی بش ر و تغیی رات س ریع در و معن وی نهفت ه در آن، بخش ی از هوی ت مل ی، محل ی و جزئ ی از توس عه ش هرها و بهره ب رداری از مناب ع طبیع ی، رش د جمعی ت ،تاریخ س رزمین خود میباش د. این مواریث بیانگر تلاش و کوشش
تصاویر مشخصات نام اثر

ساخت بلژیک ۱8۴8م- در محوطه سازمان بنادر انزلی لکوموتیو بخار خط پیره بازار-انزلی
س اخت بلژی ک ۱887م- ۳ دس تگاه در پ ارک مل ت تهران- ایستگاه خراس ان)میدان قیام(-ایستگاه مترو شهر ری نگهداری میشود لکوموتیوهای خط شهر ری
نماد راهآهن تبریز- متعلق به خط جلفا به تبریز لکوموتیو راهآهن تبریز

ثب ت ملـی ش ده – شیوه ا کسپرسیونیس م آرمان گرا توسط معماری اوکراینی بنام ولادیسلاو ولادیسلاوویچ گارادیتس کیی و با نظارت کریم طاهرزاده بهزاد به سال 1317ه.ش افتتاح گردید. مجموعه میدان راه آهن تهران
تبت ملی نگردیده- با طراحی کریم طاهرزاده بهزاد در سال ۱۳۱8 افتتاح شد. ایستگاه راهآهن سمنان

تبت ملی نگردیده- در سال ۱۳۱۹ ه.ش افتتاح گردید ایستگاه راهآهن زنجان
ثبت ملی – در سال ۱۳۱8ه.ش افتتاح گردید . ایستگاه راهآهن قزوین
ثبت ملی نگردیده- در سال ۱۳2۱ ش افتتاح گردید ایستگاه راهآهن میانه

ثبت ملی نگردیده-در سال ۱۳07افتتاح گردید ایستگاه راهآهن بندرترکمن
ثبت ملی- در سال ۱۳06 احداث گردید ایستگاه راهآهن بندرگز

ثب ت مل ی نگردی ده- پهل وی اول – از جمل ه بناه ای مح ور ته ران – ش مال ک ه ب ا معم اری اقلی م منطق ه احداث گردیده اند. ایستگاه سیمین دشت ،مهاباد، پل سفید
ثبت ملی – پهلوی اول- معماری مش ابه و هماهنگ با اقلیم س رد و کوهس تانی با پوش ش های ش یروانی از اسلوب یکسان در طراحی بناها استفاده شده است بنای ایستگاه ورسک ، گدوک ،دوگل و سرخ آباد سوادکوه

ثبت ملی – در ۱۳۱5ش افتتاح شد- توسط مهندسین آلم ان و اتری ش س اخته ش د- مهنـدس لادیس لاوس فون رابس ویچ )L. Von Robcevidc( – در محور تهران- شمال، تعدادی پل فلزی راه آهن ثبت ملی شده است. پل ورسک
ثبت ملی-در سال ۱۳08 احداث گردید. پایهها بتنی و بخش فوقانی فلزی است- سازه فلزی پل در آمریکا ساخته شده است. پل فلزی کارون)پل سیاه(
ثبت ملی- مربوط به قاجاریه بناهای ایستگاه راه آهن میرجاوه
جدول 6- بازشناسی بخشی از ارزش های میراث صنعتی راهآهن ایران .
نگرش جهانی به میراث صنعتی
۴۱
تغیی ر س اختارهای صنعت ی و نوآوری ه ا و تغیی ر در تکنول وژیتولی د؛ و خط رات بس یار دیگ ر، موجب تخری ب و تخلیه بس یاریاز میراث ه ای صنعت ی در مناط ق ش هری و برون ش هری گردی دهاس ت ) URL3(۴. با این وجود، میراث صنعتی و ارزشهای مادی
۴2
بیدری غ ملت ه ا و امی د آنه ا ب رای دس تیابی ب ه رفاه و پیش رفتدر سـرزمین خود اس ت. جدول 7، به خطوط ریلی ثبت ش ده در فهرست میراث جهانی اشاره دارد.
بـا درک اهمیـت می راث صنعت ی در بس یاری از کش ورها ،راهکارهـای متفاوت ی در جه ت حفاظـت و بهره ب رداری از مجموعه های صنعتی تدوین گردیده که به طور کلی در سه دسته قابل شناسایی می باشند.
۱- حفاظ ت و بهرهب رداری از س اختارها و س اختمان های موجود در محوطه ها و مجموعه های میراث صنعتی
تمامی انواع مختلف میراث صنعتی را دربرگرفته و نقش مهمی در نگهداری و اس تفاده متناسـب از آنها بر عهده دارد. موزه جیپ در آمریـکا، مـوزه لکوموتیـو بخار در شـهر سـیبیو رومانـی)Merciu, Cercleux, Draghici, 2013, 163(.
2- مدیریت، برنامه ریزی و طراحی منظر میراث صنعتیبس یاری از محوطه هـای می راث صنعت ی داری ابعـاد ب زرگ و
علل و ویژ گی های آن زمان ثبت موقعیت راه آهن –تاریخ احداث
ب ه ط ول ۴۱ کیلومت ر در ح ال فعالیت- به دلیل ارائ ه یک راهکار برجس ته تکنولوژیکی در غلب ه بر وضعیت دشوار کوهستانی منطقه و توسعه چشم اندازهای طبیعی و فرهنگی در امتداد محور خود؛
این خط بر روی یک مسیر ارتباطی پیش از تاریخی احداث شده و به دلیل ویژگی های طبیعی و بکر منطقه از لحاظ اقتصاد گردشگری بسیار پویا بوده که این امر با ایجاد اولین استراحت گاه ها و مکانهای گردشگری آلپ در این منطقه همزمان با احداث راه آهن حائز اهمیت میباشد. ۱۹۹8م خط سمرینگ5- اتریش)۱8۴8-۱85۴(
ب ه ط ول78 کیلومت ر در ح ال فعالی ت- موقعی ت مکان ی دش وار، فاصل ه بس یار کم بی ن ریل ها ک ه ) 6۱0 میلیمتر( است این قطار را به عنوان یک «قطار اسباب بازی7» در سطح جهان شاخص نموده است. هنوز هم از لکوموتیوهای بخار سال های )۱88۹ و ۱۹25م( در این خط استفاده می شود)URL6(. ۱۹۹۹ خط دارجلینگ هیمالیا6 – هند)۱87۹-۱88۱(
این خط به عنوان یکی از پیچیده ترین خطوط توس عه یافته راهآهن در ارتفاعات کوهس تانی، دس تاوردی ب زرگ در زمین ه هماهنگ ی بی ن دان ش مهندس ی معم اری و عم ران در پیون د با محیط زیس ت و چش م-اندازهای طبیعی اس ت. به واس طه ارائه راهکارهای نوآورانه در توس عه فن آوری و نقش قابل توجهی که در ایجاد ارتباط بین انسان و طبیعت دارد. 2008 راهآه ن آلبی ولاو برنینـا8 )بی ن سوئیس و ایتالیا)-(۱8۹8-۱۹0۴م(
ماخذ: )تهیه شده توسط نگارندگان براساس URL6, URL7, URL8, URL9(



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید

صفحات ۳۳ – ۴۴۳۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره 20

شماره ۴ زمستان ۱۳۹۴
101127611654

تحلیل تاثیر راهآهن به عنوان میراث صنعتی در ایران

مرتضی فرحبخش1، پیروز حناچی2
۱ عضو هیات علمی دانشکده هنر، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
2 استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 7/۴/۹۴، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۳/۱۱/۹۴(
چکیده
ب ا پیش رفت فن اوری و دان ش بش ری، بس یاری از صنایع که پ س از انقلاب صنعتی ش کل یافت ه بودند در مس یر تغیی ر و تحول واقع ش دند. اهمی ت و ارزشهای نهفت ه در صنعت، موضوع می راث صنعتی را وارد حوزه فرهنگ جهانی نموده و موجب ش کلگیری برنامههای گس تردهای در حفاظت، نگهداری و بهرهب رداری مج دد از مرا کز، مع ادن، مجتمعها، نواحی و مناظر صنعتی در جه ان و توجه به ثبت این آثار در فهرست میراث جهانی گردید. با توجه به سابقه طولانی صنعت در ایران، میزان شناخت جامعه از تاری خ ش کلگیری و ارزشه ای هویت ی، مل ی و بوم ی مس تتر در ای ن صنایع بس یار مح دود و تعریف میراث صنعتی در کش ور، همچنان مهجور مانده اس ت. این پژوهش با رویکرد کاربردی-کیفی به شیوه توصیفی و ارجاع به مطالعات کتابخانهای، اسناد و تصاویر به موضوع پرداخته است. با پرسشهایی، به بازشناسی مفاهیم کلی در میراث و بررسی تاریخ شکلگیری صنایع جدید و چالشهای آن از دوره قاجار تا پهلوی دوم میپردازد. جهت تدقیق موضوع، تاریخ ش کلگیری راهآهن ایران بررس ی و ارزشهای آن معرفی شده و راهکارهایی جهت حفاظت و توسعه و ترویج میراث صنعتی در کشور به دست میدهد.
واژههای کلیدی
میراث صنعتی، انقلاب صنعتی، راه آهن ایران، محورشمال- جنوب.
۳۴

مقدمه

جه ان سرش ار از می راث اس ت. هر ش هر و دهک دهای، چند بنا یا مکان تاریخی، مجموعهای از دس ت س اختهها، س نت یا رسمی محلـی دارد ک ه حف ظ آنه ا س بب ارتباط س ا کنان با گذش ته خود میش ود. “در انتهای دیگرِ طیف، موزهها و گالریهای بزرگ جهان که گنجینههای هنری گرانبهایی دارند، شهرهای تاریخی، بناهای تاریخ ی و مکانهایی که گردش گران از آن بازدی د میکنند، همگی نش اندهنده می راث بین المللیان د ک ه تقاض ای زیاد و هم واره رو به افزایش ی ب رای آنها وج ود دارد”) تراس بی ،۱۳82، ۱0۱(. با انقلاب صنعت ی، تح ولات عظیم ی در عرص ه زندگ ی بش ر بوج ود آم د و “انق لاب صنعتی[ک ه] مجموع های از دگرگونیه ای فن ی، صنعتی ،اقتص ادی و اجتماع ی ب ود ک ه به مدت ی ک ق رن) ۱750-۱850 م( در انگلس تان پدی دار ش د و ب ه دیگ ر کش ورها راه یافت”)هوبزباوم ،۱۳7۴، ۳۳(. مباح ث ت ازهای در حوزه میراث بش ری به وجود آورد که پیامدهای آن، منجر به نوزایی مفاهیم نوین تحت عنوان میراث مدرن و صنعتی در جهان گردید.
“موضـوع می راث صنعت ی شـامل بقای ای م واد صنعت ی مانند مکانها، بناها و س اختمانها، گیاهان، ماش ینآلات و تجهیزات میباش د. می راث صنعت ی همچنی ن بـه خانهه ا، مجتمعه ای صنعت ی، مناظر صنعت ی، محصولات و فن آوریها و اس ناد جامعه صنعتـی اشـاره دارد”)Feifan xie, 2006, 1321(. هم راه ب ا تغیی ر س اختار سیاس ی جه ان “پس از جن گ دوم جهانی، ش یوه تولید شروع به تغییر نمود مخصوصاً پس از دهه ۱۹70 میلادی در امریکا و اروپا این اتفاق افتاد و پایه اقتصادی صنعت به س مت خدمات و اقتصاد مبتنی بر دانش متمایل گردید”)Fumagalli, 2007( و به موجب آن، بس یاری از صنایع و معادن و س اختارهای تولیدی به دلی ل تغییر روشهای تولید یا عوامل زیس ت محیطی دچار تغییر شکل، تغییر کاربری ویا تخریب گردیدند.
پـس از معاه ده یونس کو) ۱۹72(،ک ه دای ره تعاری ف می راث را ب ه کلی ه آث ار، مجموعهها و محوطهه ای انسان سـاخت، طبیعی و مشـترک گسـترش داد )UNESCO, 1972, 15(، توج ه ب ه کلی ه دس تاوردهای بش ری در تاری خ هن ر، معم اری، شهرس ازی و فنآوری مورد اهتمام جهانی قرار گرفت و با ش کلگیری نهادهای حفاظتی از میراث صنعتی توجه به شناخت، معرفی و نگهداری از این نوع ثروت ها جلب گردید .
در ای ران، پیدای ش صنای ع جدی د، ایج اد کارخانج ات و حض ور نش انههای مدرنیس م از دوره قاج ار همزمان با س فرهای ناصرالدین شاه و به طور خاص در پهلوی اول اتفاق افتاد. کشف نفت، ایجاد کارخانههای ریس ندگی، بلورس ازی، آجرپزی، س یلو ،س یمان و راهآه ن، از نش انه های ش اخص این دگرگونی در کش ور ب ه ش مار می آمد. مدرنیس م، تغیی رات گس ترده ای در حوزه های اجتماع ی، سیاس ی، اقتص ادی، فرهنگ ی و کالب دی – فضایی با خ ود ب ه هم راه داش ت که نتای ج آن در ح وزه ش هری و معماری در ایران ش امل “ایجاد کارخانجات صنعتی برای مصارف داخلی ،تح ول در باف ت ش هرها، ایج اد خیابانه ا، تحول در ن وع و نحوه ساختمانها از یک سو و ایجاد موسسات اداری)ثبت، شهرداری ،نظمی ه(، تحول در ایجاد ارتش جدید، خدمات آموزش ی، صنایع و توس عه س ریع فضای ی- کالب دی شهرهاس ت”)زیاری،۱۳82، ۱5۴(. بیش تر ای ن صنایع و تاسیس ات در کنار ش هرها و روس تاها در نواح ی مختل ف ش کل می گرفتن د. گس ترش حض ور صنای ع جدید از دوره قاجار، علاوه بر چالش های اقتصادی- اجتماعی، با فقدان زیرس اخت های لازم جهت هماهنگی با رش د جهانی روبرو گشت. ایجاد راههای ارتباطی و راه آهن، نقش مهمی در پیشرفت صنع ت و مدرن ش دن کش ورهای غربی داش ته که نب ود راه های مناس ب و راهآه ن در ای ران، از جمل ه عوام ل تاخی ر در توس عه و صنعتیشدن به شمار می آمد. راهآهن به عنوان بخشی از حافظه تاریخی صنعت کش ور، دارای ارزش های بسیاری از منظر فرهنگی – تاریخ ی و اجتماع ی می باش د. ول ی متاس فانه عدم ش ناخت و ارزشگ ذاری ای ن بخش از می راث، موجب تخریب و فراموش ی آن به عنوان عناصرهویتبخش و ارزشمند شده است.
در ح وزه میراث صنعتی و راه آهن در جهان اقدامات بس یاری از جمل ه چ اپ کتب، مق الات و برگ زاری همایشها، س مینارها و ایج اد س ازمانهای حمایت گر صورت گرفته اس ت. نیل کاس نز به بررس ی چش م اندازهای آت ی ب رای محوطه های صنعتی باس تانی در پیش برد عل وم اش اره مینمای د )Cossons, 2000(. فالس ر در مرک ز می راث جهان ی، ب ه می راث صنعت ی ثبت ش ده در فهرس ت میـراث جهانـی و علـل اهمیت ایـن گونه از آثـار می پـردازد )Fals-er, 2001(. هامون د و م ک ماه ن؛ ب ه معرفی س ازوکار ارزش یابی و چگونگ ی ثبت میراث صنعتی به عنوان یک ثروت فرهنگی اش اره مینماینـد )Hamond, McMahon, 2002(. اولی ن منش ور جهانی در خصوص میراث صنعتی در نشست مشترک ایکوموس و کمیته بینالمللی حفاظت از میراث صنعتی در سال 200۳ در شهر نیژنی تا گی ل روس یه، ب ه تعری ف میراث صنعت ی و اهمی ت آن در زندگی بش ر و رهنمودهای ی بر ل زوم حفاظ ت از آن میپ ردازد )URL1( و جیم ز دوت، مدی ر اس بق در کمیته بینالملل ی حفاظت ازمیراث صنعتی۱، با گردآوری مجموعه مقالاتی از متخصصان این حوزه، به تنوع، اهمیت و بررس ی راهکارهای حفاظ ت و بهرهبرداری دوباره از مجموعه ه ای صنعت ی می پ ردازد ) Douet, 2012(. از جمل ه مطالعات ی ک ه در مورد میراث صنعتی در کش ور ص ورت گرفته، به بررسی و معرفی میراث صنعتی مدرن و گذشته شهرهای اصفهان و یزد توسط پهلوانزاده میتوان اشاره نمود) پهلوانزاده ،۱۳۹2(. در این مقاله س عی گردیده ب ه معرفی میراث صنعتی پرداخته شود و به پرسش های ذیل توجه شود .
۱- آیا میراث صنعتی در کشور ما مصداقی دارد؟
2- علل اهمیت شناخت میراث صنعتی در کشور چیست؟
۳- آیا راهآهن به عنوان نمونه ای از میراث صنعتی قابل ارزیابی می باشد؟ و ویژگی های آن چیست؟
مفهوم لغوی میراث و میراث فرهنگی
در تعری ف عمومـی، می راث ب ه معن ی مالی اس ت ک ه از مرده ب ه بازمان ده ب ه ارث می رس د. می راث را بـه عن وان ی ادگاری از گذش تگان می ت وان تعری ف ک رد که انس ان ها ام روز ب ا آن زندگی می کنن د و آن را ب ه نس ل آین ده می س پارند ت ا از آن بیاموزن د ،شـگفت زده شـوند و لذت ببرنـد)Jopla, 2011,1(. ام روزه مفهوم می راث فرهنگ ی با روند توسـعه و تحـول جوامع و دس تاوردهای م داوم در ش یوه زندگ ی انس انی در ارتب اط می باش د. گس ترش دان ش و علوم بش ری، چش م اندازه ای نوین در عرص ه فرهنگی ایج اد می نمای د و”می راث فرهنگ ی یعن ی کیفی ت تجل ی ای ن تجربه ه ا ک ه در سـه ح وزه زمی ن، زم ان، اعتق ادات و باوره ای انس انی شکل می گیرد”)حجت ،۱۳۹2، ۳6(.
بازشناسی مفهوم میراث صنعتی
از اواس ط قرن ۱8، تحولات اساس ی در روش زندگی بشر همراه ب ا دسـتیابی او به دانش نوین در پیش برد اه داف مختلف، منجر ب ه دسـتیابی ب ه وس ایل، اب زارآلات و صنایع ی گش ت ک ه نقش ی انکارناپذی ر در بهب ود کیفی ت زندگ ی انس ان و موج ب “تأثی رات مس تقیم و غیرمس تقیم ب ر مکانه ای زیس تی ش هرها و مناظ ر طبیعی اطراف آن گردید”)URL1(.
با توسعه اقتصاد و رشد تکنولوژی و پدیدار شدن علوم جدید ،بس یاری از کارخانههـا ب ه اجب ار تعطیـل گش تند، ک ه س ئوالات بس یاری را بوج ود آورد ک ه ب ه ط ور مثال؛ ب ا این س اختمان های
علل رویکرد معیار
نمونهای غیرقابل تکرار از تلاشی تاریخی انسان در زمینه صنعت و ارتباط بین انسان و طبیعت استبخشی از حافظه مردم در مورد توسعه صنعت و فنآوری و فرا گیری آن در جامعه و ایجاد تمدن صنعتی است ارزش تاریخی و طبیعی
نمونهای خاص و نادر از روش تس لط بر محیط و بهرهگیری از امکانات محدوده – ویژگی متکی بر دانش فنی مقتضی در مکان اثر و تجدید ناپذیر ارزش منحصر به فرد بودن
نشانه ای از خلاقیت بشری
بیانگر ابداع و ابتکار فنی و حرفه ای انسان در رفع نیازهای خود با تکیه بر طبیعت استبخشی از پیش زمینه رشد صنعتی امروز ارزش فنی و تکنیکی
تعریف تورهای گردشگری صنعتی
تبدیل به موزه و کاربری مناسب برای جذب درآمدنگهداری و حفاظت به منظور جذب سرمایه گذار فرهنگی ارزش اقتصادی
نش انهای از صنعت ملی و محلی- نمادی از یک ش هر- منش ای ش کل گیری یک دانش فنی- ایجاد تحول در هنرهای دستی با ابداع ابزارهای صنعتی
نشانه ای از نبرد بین انسان و طبیعت و سخت کوشی مردم ارزش احساسی وهنری
آموزش علوم مهندسی و فنی ارزش آموزشی
جدول1- تبین ارزش ها و رویکردهای آن در مقوله میراث صنعتی.
۳5

مروری برادبیات موضوع
خالی و دستگاه های تاریخ گذشته و مهارتهای شغلی و تغییرات اجتماع ی، چگون ه باید برخورد نمود؟ “انگلس تان اولین کش وری بود که با این مسائل روبرو گردید همان جایی که انقلاب صنعتی اولی ن بار در آن اتفاق افتاد. انگلیس، پژوهشها را برای نگهداری از نواح ی صنعت ی خ ود از س ال ۱۹60م آغـاز کـرد”)Song, 2007 184,(؛) Jie,2009,4( و ب ا ارائـه طرح هـای حفاظت ی ب رای برخی از مکانه ای صنعت ی برجای مانده از گذش ته، مفه وم جدیدی به عنوان میراث صنعتی وارد عرصه تاریخ گردید.
در س ال ۱۹7۳، انجم ن باستان شناس ی صنعت ی در انگلی س تاس یس ش د و در همان س ال، اولین کنگ ره بین المللی حفاظت از آث ار تاریخی صنعتی2 در محل موزه راهآهن روس تایی، جایی که اولین «پل آهنی جهان»۳ در آن واقع شده است، برگزار گردید.
تعریف میراث صنعتی
میراث صنعتی شامل آثار بر جای مانده از یک فرهنگ صنعتی اس ت که نش انگر ارزش تاریخ ف نآوری از لح اظ اجتماعی، علمی و معم اری اس ت. ای ن آث ار ش امل کلیه ابنی ه فیزیک ی برجامانده از ان واع تکنولوژیه ا، مع ادن، صنای ع و زیرس اخت های حم ل و نق ل و ان رژی ی ا فضاهای مس کونی، مذهب ی و آموزش ی مرتبط با تاسیسات صنعتی میگردد)URL2(.
میراث صنعتی نشانگر فرهنگ مادی انسان صنعتی می باشد که خود بخش ی از میراث فرهنگی اس ت. مطابق دسته بندی ها ،می راث فرهنگ ی ب ه دو بخ ش می راث ملم وس و غیرملم وس
۳6
تفکیـک می گردد که بخش ملموس آن ب ه رده های منقول یعنی اب زار و وس ایل قاب ل جابجای ی و غیرمنق ول ک ه سـاختمان ها و محوطه را ش امل می ش ود، تقس یم می ش ود و بخ ش ناملموس آن، مهارت هـای فنـی، تجربـه و ماننـد آنهـا را شـامل می گـردد )Dongjun, 2008, 37(.
پـس از ش کل گیری منش ور ونی ز)۱۹6۴( ک ه حفاظ ت از کلی ه ابنی ه، ت ک بناها، یادمان ها و محوطه های ش هری و روس تایی و هر چه که گویای یک “تمدن خاص، یک تحول مشخص یا حادثه تاریخ ی ب ود را در مقیـاس خ رد و کلان درب ر می گرفت”)مس عود و بی گ زاده ش هرکی ،۱۳۹۱، 72( و کنوانس یون حمای ت از می راث فرهنگـی و طبیع ی جه ان)۱۹72(، هر روز بر دامن ه تعریف میراث و ثروت ه ای فرهنگ ی در جوام ع انس انی براس اس زم ان و مکان اف زوده گردی ده و توجه به ارزش های من درج در صنعت نیز مورد اهتمام واقع گردیدند )جدول ۱(.
تاریخ پیدایش صنعت مدرن در ایران
حضور صنایع جدید به شکل جدی در ایران و”تاثیرپذیری ایران از مدرنیس م، با سـفرهای ناصرالدین شاه )و حتی فتحعلیشاه( به اروپا آغاز ش د و در دوره رضا شـاه گسـترده گشـت” )زیاری ،۱۳82، ۱5۴(. ظهـور ش یوهها و ابـزار م درن و رش د تکنولوژی، تولی د انبوه کالا و فضاه ای کالب دی، موج ب گذار ایران از جامعه کش اورزی و تجارت به جامعه صنعتی میشود.
شرح دوران صنایع شخصیت های موثر
ب ه عل ت جنگ های ایران و روس یه، ارتش ایران در این دوران نوس ازی ش د و به همین منظور کارخانه توپ ریزی و تفنگ سازی در تبریز دایر گردید. کارخانه مهمات سازی)۱22۴ه.ق(-تبریزکارخانه ماهوت بافی- خوی عباس میرزا ولیعهد)۱20۳-۱2۴۹(
کمب ود نی روی متخص ص، هزین ه گ زاف حم ل و نق ل ماش ین آلات ازخ ارج و مش کلات حم ل ونقل داخل ی آن به دلیل فقدان تس هیلات حم ل ونقل جدید ،فش ار دولت ه ای خارج ی و رقاب ت محص ولات صنای ع ماش ینی بیگان ه و ع دم پیگی ری سیاس ت ملی امیرکبیر به شکس ت اولی ن تجربه صنعتی ش دن در ایران انجامید )برادران شرکاء ،۱۳82، 6(. 2 کارخانه شکرریزی
2 واحد چینی سازی
2 کارخانه پارچه بافی
۳ کارخانه بلورسازی در تهران
۱ کارخانه نساجی وچدن ریزی در ساری
۱ کارخانه کاغذ سازی در اصفهان امیرکبیر
)۱2۱۹-۱268ق(
اولی ن صدراعظ م مظفرالدی ن ش اه، معتق د به رف ع احتیاج ات ای ران از خارج با اح داث کارخان ه بود. به دلیل فش ارهای اقتصادی روس یه در کاهش قیمت قند خ ود، موج ب تعطیلی کارخانه قند ش دند و کبریتس ازی نیز ب ا کبریت اتریش و سوئد در آن زمان نتوانست رقابت کند. کارخانه کبریت سازی)۱۳08ه.ق(- تهرانکارخانه قندریزی کهریزک)۱۳۱۳ه.ق( امین الدوله
)۱260-۱۳22ه.ق(
وزیر مالیه در دوره مظفرالدین ش اه ،از اولین افرادی که به فکر احداث راه آهن در ای ران بود وی رس اله ای به ن ام «راه نجات» در مورد راه آه ن دارد) صنیع الدوله ،۱۳6۳(.- به دلیل عهد نامه ترکمنچای راه توسعه صنایع در ایران بسته شد. کارخانه ریخته گری)۱۳00ه.ق(کارخانه ریسمان ریسی)۱۳۱2ه.ق( صنیع الدوله
)۱27۳-۱۳2۹ه.ق(
از تج ار ب زرگ دوران قاج ار ک ه علاق ه ب ه توس عه صنعت ی ای ران داش ت و اولی ن سرمایه گذار صنعتی ایران به شمار میآمد. کارخانه بلورسازی)۱۳05ه.ق(کارخانه چینیسازی)۱۳05ه.ق(کارخانه ابریشم تابی)۱885م(راه آهن آمل- محمودآباد)۱۳08ه.ق( امین الضرب)۱255-۱۳۱6ق(
ماخذ: )نگارندگان براساس: محجوبی اردکانی ،1376؛ مستوفی ،1384؛ صنیع الدوله ،1363(
جدول 2- معرفی اولین تلاش ها جهت صنعتی نمودن کشور در دوره قاجار.
در زم ان جنگ ه ای ای ران و روس یه، ب رای مقابل ه ب ا ارت شروس، یک کارخانه توپ ریزی و تفنگسازی در تبریز ایجاد گردید و در “دوره امیرکبی ر ای ن واحده ا نوس ازی ش د”)آدمیت ،۱۳۴8، 2۹0(. از جمل ه عوامل ی ک ه موجب ش د اقدامات امیرکبیر و س ایر اف راد و موسس ات در آن زم ان در راه ایج اد بس ترهای صنعت ی ب رای کش ور به س رانجام مش خصی نرس د، کارش کنی و بی ارادگی حکوم ت قاج ار و ایجاد موانع از س وی کش ورهای اس تعماری در مس یر پیش رفت کش ور بود و یک ی از اصلی ترین عوام ل را می توان نب ود زیرس اخت های لازم مانن د جاده ه ا و راه ه ای ارتباط ی جهت انتقال س ریع و مناس ب تجهیزات صنعت ی و مواد مورد نیاز کارخانه ها دانس ت. در جدول2، بخشی از نخستین تلاش ها برای راه اندازی کارگاه های صنعتی در ایران معرفی گردیده است.
راه آهن، دروازه ورود صنعت به ایران
در دوره پهل وی اول، موقعی ت ایس تگاههای راهآه ن و طراحی مدرن آن تحت تاثیر نگرش معماری آلمانی، زمینه توسعههای آتی بیشتر شهرهای در مسیر خود گشت. با بررسی نقشی که این شاخه از صنعت در رشد اجتماعی- فرهنگی، صنایع و اقتصاد ایفانموده ، کلیدیبودن نقش آن در توسعه کشور، بیبدیل مینماید.
ا گ ر در گذش ته ش هرها و آبادی ه ا دارای دروازه ه ای ورودی و حص ار و ب ارو بودهان د؛ در عص ر مدرن ش دن، خط وط راهآهن را ب ه عن وان دروازه صنعت ش هرها می ت وان نامید. با رش د برون زای ش هرها و گس ترش آنه ا، ش اهد بلعیـده ش دن بس یاری از صنایعو تاسیس ات از جمل ه ایس ـتگاههای راه آه ن ک ه زمان ی مح دوده نهای ی ش هر را مش خص میک رده میباش یم. ای ن ام ر موج ب تأثیرپذی ری آنه ا از ش رایط حا ک م ب ر س اخت وس از فعل ی ش ده و بس یاری از کالبده ای ارزشـمند آن، در مع رض تخریب، نوس ازی ی ا تغیی ر کارب ری قرار گرفتهاند. با بررس ی س اختارهای گس ترده و پرا کنده راهآهن در کش ور، مش خص است که بسیاری از نمادها و کالبدهای معماری و سازهای آن، واجد ارزشهای تاریخی، فنی و هنری در سطح ملی و حتی جهانی می باشند.
تاریخ شکل گیری راه آهن ایران
“فکر احداث راهآهن در ایران، از نیمه دوم قرن نوزدهم در زمان حکوم ت قاجار و در نتیجه توس عه روابط سیاس ی و فرهنگی اروپا و ای ران به وج ود آمد”)مکملی،۱۳7۹، 8۴(. “تم ام رجال و بزرگان ای ن مملک ت از ش اه گرفته ت ا دیگران، ب ه اهمیت حیات ی راهآهن توج ه دارن د و میدانن د ک ه اح داث راهآه ن در کش ور، متضم ن چـه ترقیات و پیش رفتهایی خواهد ب ود. صدراعظم [ناصرالدین ش اه] ب ه من میگفت ایران برای رس یدن به پای ه ممالک اروپایی چاره ایی ندارد جز آنکه دارای راه آهن شود”) کرزن ،۱۳87، 5۹6(.
اولی ن س ند دولت ی در ای ران ک ه س خن از راهآه ن ب ه می ان آمدهاس ت، در نام های از ناپلئ ون س وم در س ال ۱858م ب ه ناصرالدی ن ش اه می باش د )محبوب ی اردکان ی ،۱۳76، ۳2۱(. در ابت دا راه آه ن ج زء اه داف اس تعماری کش ورهای اروپای ی برای بسط نفوذ و سلطه سیاسی و اقتصادی خود در کشورهای جهان س وم بود و پس از آن تلاشهای بس یار از س وی افراد و دولت های مختل ف در جه ت اخذ امتیاز احداث راهآه ن ایران صورت گرفت که با آنکه موفق به جلب رضایت حکومت میگش تند، در عمل به دلی ل عدم ش ناخت از وضعیت جغرافیایی و سیاس ی ایران، قادر
شرح امتیاز نام کشور صاحب امتیاز زمان قرارداد
خط آهن تهران- حضرت عبدالعظیم، هرگز اجرا نگردید . امتیاز ولکامبر- فرانسه ۱865م
راه آهن تهران- حضرت عبدالعظیم، هرگز اجرا نگردید. امتیاز بنتل هانری- روسیه ۱868م
حق احداث راه آهن سراسری از دریای خزر تا خلیج فارس- دراثر فشار روسیه در ۱87۳ م امتیاز لغو گردید. امتیاز رویتر)70 ساله( – انگلیس ۱872م
حق احداث راه آهن از سرحد جلفا تا تبریز- به دلیل مقاصد نظامی روسیه از این طرح، تصویب نشد. امتیاز بارون فالکن ها گن- روسیه ۱87۴م
امتیاز احداث خط آهن رشت به تهران که به اجرا در نیامد امتیاز مسیو آلن- فرانسه ۱878م
وزیر مختار آمریکا امتیاز بلند بالایی در راه آهن، از ایران گرفته که به نتیجه نمیرسد. امتیاز مستر وینستون- آمریکا ۱880م
امتیاز راهآهن قزوین- تهران-قم، به مرحله اجرا نرسید. امتیاز آنونیم- بلژیک ۱888م
امتیاز راه آهن تهران- فشند برای حمل زغال سنگ، هرگز اجرا نشد امتیاز فابیوس بواتال- فرانسه ۱8۹۱م
امتیاز خط آهن تهران- لار برای حمل زغال سنگ، اجرا نگردید. امتیاز لازار پلیا کف- روسیه ۱8۹۴م
امتیاز راه آهن تهران – شمیران، اجرا نگردید امتیاز آرتور کپل- آلمان ۱۹۱6م
جدول3- بررسی تلاش های دول غربی جهت کسب امتیاز احداث راه آهن.
۳7
ب ه اجرای طرح نبودن د. “درفاصله زمانی 75 س اله ۱850 تا ۱۹25می لادی) ۱22۹ ت ا ۱۳0۴ هجری شمس ی یا ۱266 ت ا ۱۳۴۳ ه.ق( ،مجموعاً ۳۱ پیش نهاد یا امتیاز در مورد احداث خطوط راه آهن در ایران مطرح شد که همه به دوره قاجار مربوط می شد”) مکملی ،
۱۳7۹، ج2، ۴۱5(.
اولین تجارب راهآهن در ایران
“راهآه ن در تس هیل مس افرت، جل ب س یاحان خارج ی و آش نا کردن م ردم ب ا اخلاق و روحی ات یکدیگر، و به ع لاوه تاثیر آن ب ر ایج اد وحدت ملی میبینیم ک ه راه آهن تا چه ح د برای ایران اهمی ت داش ته …”)مکمل ی ،۱۳7۹، ۱۱۳(. اولی ن تجربه س اخت راهآهن، به دوره قاجار می رسد که خطوطی بین بندر انزلی تا پیره ب ازار رش ت و محمودآب اد به آمل احداث ش د. س پس خط تهران به ش اهعبدالعظیم و بوش هر به برازجان توس ط انگلیس یها برای مقاص د نظام ی ایجاد گردید. خط وط تبریز به جلف ا) ۱2۹5ش( و زاهدان به میرجاوه) ۱2۹۹ش( از اولین خطوط در ایران بوده اند.
پس از انقراض قاجاریه، با وجود کارشکنی های دول متخاصم اس تعماری در طی دهههای پیش ین، اندیش ه پیشرفت و توسعه خطوط راهآهن با اس تفاده از س رمایه ملی همچنان درکشور مورد توج ه ق رار داش ت. اولیـن نقش ههای خط وط سراس ری راهآه ن ک ه توس ط صنیعالدول ه در کت اب راه نجات پیش نهاد ش ده بود) صنیعالدوله،۱۳6۳(، از س ال ۱۳06 شمسی با وضع مالیات بر قن د و ش کر برای تامی ن بودجه آن ش روع گردی د و در طی اجرای ای ن ط رح مل ی که زیر بن ای بس یاری از صنای ع نوین ای ران بود ،تاسیس ات و کارخانهه ای بسـیاری ب رای تامی ن مقاص د آن دایر گردی د ک ه خ ود بخش ی از تاری خ صنایع کش ور به ش مار میروند؛ از جمله تعداد بس یاری ایس تگاههای راهآهن، بیمارس تان و انواع کارخانه های تراورس و صنایع فلزی و راهسازی.
۳8
احداث راهآهن سراسری ایران
تفکـر ایجـاد خـط ریل ی سراس ری ب ر پای ه س رمایه داخل ی، در س ال ۱۳0۴ شمس ی با تصویب قانـون اجازه احـداث خطوط آهن در مجل س ب ه نتیج ه رس ید.”در ای ن دوره نیز دولت ه ای روس ،انگلی س و آلم ان هرس ه در س رزمین ای ران رقابت میکردن د و ا گر نف وذ دول ت آلم ان در ای ران نب ود، ش اید درگیریه ای سیاس ی دولت ه ای روس یه و انگلیس باز هم مان ع از احداث خطوط آهن سراسری می شد”) مکملی ،۱۳7۹، ج2، ۴27(.
اولی ن خط سراس ری ایران که بندرترکمن )ش اه( در کن ار خزر را به بندر امام خمینی)ش اهپور( در کنار خلیج فارس وصل مینمود ،به نام محور شـمال- جنوب در س ال ۱۳20 شمسی به اتمام رسید .ب ه دلی ل عب ور از اقلیمه ا و نواحـی جغرافیای ی متن وع به واس طه اقداماتی که در احداث این راه صورت گرفته، یکی از نمونههای بارز مهار طبیعت به شمار میآید. راه آهن سراسری ایران به لحاظ طی مس یر در نواح ی بک ر و طبیعت خاص منطقه، از لحاظ گردش گری جال ب توج ه اسـت و هم به واس طه زیربناه ای فنی ایجاد ش ده از
سرانجام طرح طراح و سرمایه گذار تاریخ فعالیت نام مسیر راه آهن
ط ول خ ط 8700 مت ر- ع رض خط ۱مت ر، وا گنه ای سرپوش یده ب ا پرده های مخمل، روکش روی صندلیهای چوبی؛ به دلیل فقدان راه شوس ه، تجهیزات و لکوموتیوه ای س اخت بروکس ل از مس یر روس یه ب ه ص ورت قطع ه قطع ه به تهران منتقل شد. این خط بین ۱267ش تا ۱۳۳۹ ش فعال بود. ش رکت س هامی بلژیکی راه آهن و تراموی در ایران ۱888م راه آهن تهران- ریخط آهن عبدالعظیم)خط ماشین دودی(
ط ول خط ۱8 کیلومت ر- تجهیزات بلژیکی؛ یک لکوموتیو و دو وا گن باری بدون س قف داش ت؛ جهت تجارت س نگ آهن این مسیر اجرا ش د و پس از مدتی به دلیل نبود نیروی متخصص از کار افتاد و برچیده شد توس ط حاج محمد حس ن امین الضرب ۱8۹0م خط آهن محمود آباد- آمل
ب ه ط ول ۱۴7 کیلومت ر بی ن تبری ز – جلف ا و 5۳ کیلومت ر از صوفی ان ت ا بن در ش رفخانه- عرض ریل 52/۱ متر بود؛ کلیه تجهیزات روس ی بود-کارکرد نظامی و اقتصادی برای روس ها داشت بانک استقراضی روس ۱۹۱6م راه آهن تبریز-جلفا
در جری ان جن گ جهان ی اول، خ ط راه آه ن بی ن ش اه تخت ی در آذربایجان تا بایزی د در ایران احداث ش د ک ه ۱50 کیلومتر آن در ایران قرار داش ت، امروزه به کلی از بین رفته و آثاری از ریل های آن باقی نمانده است. روسیه ۱۹۱5م راه آهن ما کو
جهت حمل زغال و س نگ بین پونل و طالش به طول ۱۴ کیلومتر که در س ال ۱۳۱۱ ه.ش از بین رفته است ایران راه آهن سیاه وزان
ای ن خ ط به طول ۹ کیلومت ر و عرض ریلی 75/0 متر؛ تا س ال ۱۳۱۱ ه.ش فعال بود و ایستگاه آن در پشت عمارت حکومتی رشت در پیره بازار بود خوشتاریا-روس ۱۹۱5 م راه آهن بند انزلی- پیره بازاررشت
تجهیزات انگلیس ی، عرض ریل 67/۱ متر بود؛ وا گنهای مسافری، باری، پست و یخچالی داشت، طول این خط ۹6 کیلومتربوده که امروزه نوسازی شده است . انگلیس ۱۹۱۹م راه آهن زاهدان- میرجاوه
طول این خط 50 کیلومتر بود که برچیده شد انگلیس ۱۹۱۹م راه آهن بوشهر- برازجان
تجهی زات انگلیس ی، ع رض ری ل ۹/0 مت ر بود، ب ه ط ول ۱56 کیلومت ر، جهت انتقال تجهیزات حفاری و مواد نفتی بود ش رکت نف ت انگلی س و ایران ۱۹2۴م راه آهن شرکت نفت
ماخذ: )نگارندگان براساس: مکملی ،1379؛ محجوبی اردکانی ،1376؛ رابینو ،1374؛ ترسکینسکی ،1326(
جدول 4- بخشی از تاریخ احداث خطوط راه آهن دوران قاجار.
قبی ل تونلها و پلهای عظی م در زمان خود، از جاذبههایمیراثصنعت ی م درن ایران میباش ند. علاوه ب ر آن، احداث ایس تگاهها ،واحده ای مس کونی پرس نلی، انباره ای کالا، س وخت و صنای ع وابس ته م ورد توج ه بوده و ا کثر س اختمانهای محور ش مالی، به اسـلوب س اده و جدید غربی و بخ ش جنوب با نگ رش به معماری ایران ی ب ا توجه ب ه تنوع اقلیمی و ب وم هر منطقه اح داث گردید. از جمل ه س اختمانهای ارزش مند، میتوان ب ه راهآهن ته ران که در سال ۱۳06 شمسی احداث آن “در صحرای بیرون دروازه محمدیه ،همین جایی که الان ایس تگاه راه آهن تهران است…”)اطلاعات در یکربع قرن ،2۳(آغاز شد، میتوان اشاره کرد.
تاثیرات راه آهن ایران در سطح جهانی
از ب دو ش کل گیری تفکر احداث راهآهن در ای ران، اتصال بین خط وط راهآه ن ای ران و س ایر کش ورها م ورد توجه بوده اس ت .ای ران ب ه عنوان پل ی بین اروپ ا و آس یا، همواره م ورد توجه دول مختل ف ب ود و “در دوره ضعف و ناتوانی ای ران، تاریخچه راهآهن سرش ار از دسیس ه های دولته ای خارج ی اس ت ک ه هریک بهنح وی ب رای تحکی م مبانی نفوذ و ق درت خود، درص دد گرفتن امتی از راهآه ن و اح داث آن بودن د یـا از اح داث آن جلوگی ری می کردن د )مکملی ،۱۳7۹، ج 2، ۱۱۴(. بس یاری از طرح هایی که جه ت اتص ال اروپ ا از طریق ایران به هندوس تان، از س وی دول اس تعماری پیش نهاد می گش ت، در مناقش ات سیاس ی بین آنها اجازه اجرا نمی یافت و تنها از آن، جهت اعمال فشار بر کشورهای دیگر و نفوذ تسـلط خود بر منابع ایران اس تفاده می کردنند. پس از اح داث راهآه ن سراس ری ش مال – جنوب در ایران ک ه بعد از انق راض قاجاری ه ص ورت گرفت و در جه ت تامین رفاه و توس عه اقتصادی و سیاسی ایران اتفاق افتاده بود، خود منجر به عاملی برای تس خیر کش ور در جنگ جهانی دوم از سوی متفقین جهت اه داف نظام ی گردی د. اهمی ت این راهآه ن چنان ب ود که وزیر وق ت امور خارجه فرانس ه می گوید” …هرگز نباید مس اعدت های ذی قیمت دولت و مردم ایران را در راه پیروزی فراموش کرد، زیرا کش ور ای ران تنه ا راه ارتباط کش ورهای متحده آمریکا و ش وروی ب وده و از ای ن کش ور و راه ه ای آن ب ود ک ه دول ت امری کا موف ق گردی د، کمک ه ای ب زرگ و ذی قیمت ی از لح اظ مهم ات و س ایر وس ایل و ادوات و ل وازم جنگی به کش ور ش وروی و ارتش س رخ بنمای د و موجب ات پی روزی متفقی ن را فراه م س ازد”)خانملک ،۱۳2۴، ۱۴6(. پس از پیروزی ملل متفق، پل ورس ک را به عنوان
«پ ل پی روزی» نام نهادن د. هرچند این عوام ل موجب صدمات
راه آهن سراسری ایران محور شمال – جنوب )1306-1317 ش(
تاسیسات تونل ها پل ها 850 کیلومتر جاده موقت جهت انتقال تجهیزات راه آهن احداث گردید.
احداث کارخانه تراورس سازی در شیرگاه مازندران تعداد 22۴ تونل پوشش بتونی فلزی مصالح بنایی ۱۴75 کوچک بزرگ دره ای بزرگ ۱86 20 ۱07 ۴7 ۹۳ تونل به طول
2۳5۹۹ متر
تونل گدوک: 2880متر
۴ تونل با طول بیش از ۱ کیلومتر پل اورین پل ورسک ۴6۱
کیلومتر بندر ترکمن- تهران
)محور شمال(
دهانه 6۴ متر دهانه66متر
ارتفاع ۱۱0متر ۱۳۱ تونل به طول 60067مترتونل چهار آبدیز:2526 متر
۴ تونل با طول بیش از 2 کیلومتر پل کارون پل آبدیز ۹۳۳
کیلومتر تهران –
بندر امام
)محور جنوب(
۱۱00متر 60متر دهانه آزاد توضیحات اتمام طرح برآورد اتمام اولیه شروع سایر خطوط
با اشغال ایران در سال ۱۳20شمسی، ادامه روند احداث راه آهن پس از پایان جنگ دوم جهانی پی گرفته شد. ۱۳۳6ه.ش ۱۳2۱ شمسی ۱۳۱7ه.ش محور گرمسار- مشهد
۱۳۳7 ۱۳2۱ ۱۳۱7 محور تهران- تبریز
۱۳56 ۱۳2۱ ۱۳۱7 محورقم- کاشان- کرمان
جدول5- مختصری از تاریخچه راهآهن محور شمال- جنوب.
۳۹
بس یار به کش ور گردید، ولی نقش انکار ناپذیر راهآهن ایران را درمناس بات بین المللی نشان می دهد.
شاخص های راهآهن
به عنوان میراث صنعتی در ایران
بررس ی تاریخ راهآهن کشور، علاوه بر روشن نمودن مبانی تفکر ایجاد آن به واسطه ایجاد حجم عظیمی از ساختارها و ابنیه مورد نی از؛ موج ب پیدای ش صنع ت و معم اری خ اص خ ود در کش ور گردی ده اس ت. مجموع ه بناه ا و تاسیس ات راهآهن را ج زء اولین پروژهه ای چنی ن فرا گیر )پس از کاروانسـراهای صفوی( در کش ور میت وان محس وب نمود که ب ه لحاظ تاریخ، قدم ت و ارزش های معم اری و اس نادی، از ارزش ه ای فرهنگ ی، مل ی و بین الملل ی بهرهمند میباشد.
جاذبه تاریخی وقدمت
از منظ ر تاریخ ی، تاًثی ر تفک رات باس تان گرایانه و نف وذ گرایش ه ای مبتنی بر”س بک بین الملل که متأثر اس ت از جنبش معم اری ن و )مدرنیس م( در اروپ ا…) حبیب ی ،۱۳۹0، 28(، در زم ان رضاخ ان از ۱۳۱0 تا ۱۳20 شمس ی بر معماری و شهرس ازی ک ه مصادف با احداث و ش کل گیری بس یاری از بناه ا و فضاهای
۴0
اس توار راهآه ن در ای ن دوره نیز بـوده، موجب تس لط آن تفکر برکالبد این ساختارها گردید.
جاذبه های معماری
ایستگاه های راه آهن
در دوره پهل وی اول، س اختارهای راهآه ن ب ه عن وان اولی ن الگوه ای معم اری صنعت ی نوی ن در کش ور ایج اد گردی د ک ه ب ه ص ورت مجموعه بناهایی وابس ته به یکدیگر در طول مس یرهای مش خص در گس تره ای ران ب ه ص ورت زنجی رهای منس جم ب ه منظ ور کارک رد خ اص و هماهن گ اح داث ش دند. پیوس تگی کارکردی و انس جام در مدیریت و بهرهگیری از تجارب متخصصین کش ورهای مختل ف در اح داث ای ن مجموع ه را، ب ه عن وان نوع ی هم کاری چن د ملیت ی میت وان ب ه ش مار آورد. بیش ترین تأثی ر در ف رم معم اری ایس تگاه ها را از ترکی ب معم اری باس تان-گ رای ای ران و”س بک آلمان ی )مدرنیس م( میت وان دانس ت ک هس اختمان ایسـتگاه راهآه ن تهران”)زی اری ،۱۳82، ۱5۳(، نش انه ش اخص ای ن معم اری ب وده و ب ه تع دادی دیگ ر از ایس تگاهها ایـن دوره از جمل ه س منان، قزوی ن… نی ز میت وان اش اره نمود .
پل ها و تونل ها
ویژگی ه ای توپوگراف ی و جغرافیای ی همراه با تن وع اقلیمی در مس یر خط وط راهآه ن پیش نهادی؛ کمب ود جادهه ای ارتباطی ،تجهیزات، ماشین آلات و نیاز به ایجاد تاسیسات و زیرساخت های ارتباط ی از چالش ه ای خطی ر در توس عه راهآهن ایران محس وب میگردی د. از ای نرو اح داث تعداد کثیری س دبند، پ ل و تونل در مس یر راهآهن را به عنوان یکی از ویژگی های ش گرف مهندس ی آن دوره می توان برشمرد .
پله ای مس یر راهآهـن ب ا ارتف اع و دهانههـای مختل ف ک ه در دش وارترین مناطق کوهس تانی تا کویری، در ش رایطی که کمترین تجهی زات و امکان ات فن ی در کش ور وجود داش ته اح داث گردیده که در نوع خود جزء اولین تجربههای پل س ازی براس اس محاسبات مهندس ی و فن ی نوی ن با مصال ح فل زی و بتونی در ای ران میتوان برش مرد. همچنی ن تونله ای متع دد ک ه در ارتفاع ات مختلف با محاسبههای خاص و شیب و انحناهای متفاوت با حداقل امکانات بوجود آمده همچون تونل گدوک، چهارآبدیز و س ایرین را میتوان ج زء ش اخصهای ارزش مند مهندس ی و معم اری ب ه ش مار آورد.
بناهای وابسته
از س اختارهای دیگر میتوان به منازل مس کونی، کارخانجات و انباره ای وابس ته ب ه راهآه ن اش اره نم ود ک ه دارای ارزش های ملی و فرهنگی میباشند. طرح ساختمان ایستگاهها و خانههای مس کونی متأث ر از اقلی م محل ی و متناس ب ب ا آب و ه وای ه ر منطق ه ب وده اس ت. خانهه ای مناط ق مرط وب سـقف بلن د ب ا پوش ش س فال ی ا آه ن س فید داش ته؛ “در مناط ق کوهس تانی ،ب رای جلوگی ری از نف وذ س رمای ش دید هم ه خانهه ا پنج ره دو لای ه و محک م دارن د و در مقابل در نواحی گرمس یر، س اختمان ها دارای ایوانه ای مس قف و تجهی زات وی ژه مقابل ه ب ا گرم اهستند”)مکملی ،۱۳7۹، 502(. بسیاری از ایستگاه های مسافریراهآه ن ب ه دلیل ش رایط اقلیم ی متنوعی ک ه در طول این مس یروجود داشته، بخشی از هویت معماری هر منطقه را درخود دارند .تن وع نماه ا و معم اری فضاه ای داخل ی ش امل، س الن انتظ ار ،باج ه ف روش بلیط، امکان ات رفاهی و هماهنگی اقلیمی، بخش ی از ارزش ه ای معم اری و فن ی آن محس وب م ی گردد)ج دول 7(.
تجهیزات و ملزومات
هم راه با آغاز ش کل گیری تفکر اح داث راهآهن در ایران، علاوه ب ر اس ناد و م دارک؛ تجهی زات و ماش ین آلات متفاوت ی در جهت دس تیابی ب ه ای ن صنع ت م ورد بهره ب رداری ق رار گرف ت. وجود آرش یو های مختل ف از توافقنامه ه ا و قراردادهای ی در زمین ه اح داث خط وط ریلی از دوره قاجاری ه در ایران و ان واع تجهیزاتی ک ه جه ت نیل به ای ن آرزو در غالب انواع ریل و ت راورس وارداتی ،ت ا ایجاد کارخانه تولید تراورس از جنگل های مازندران در منطقه ش یرگاه، ان واع وا گن ه ای م ورد اس تفاده براس اس ن وع کارب ری )ب اری، مس افری، مخ زن دار، روب از( و تزئین ات داخل ی متفاوت براس اس ن وع قیمت بلی ط آنها، ان واع لکوموتیوها از ش رکت های مختلف که از ۱850م تا کنون در این صنعت به کار رفته، تا وسایل ارتباط ی، تجهی زات فن ی، کارخانج ات و جاده ه ای موق ت، ب ه عنوان بخش ی از حافظه تاریخی و صنعتی کش ور قابلیت موزه ای و نگهداری دارند .
جاذبه های طبیعی
اس تقرار بس یاری از س اختارهای راهآه ن در تلفی ق ب ا مناظر بکر و زیبای طبیعت از مس یرهای کوهس تانی تا “مسیر خطوطی ک ه ب ه وس یله پل ه ای عظی م از دره ه ای تن گ گذش ته وارد صحراه ای س وزان و غی ر قاب ل عب ور می گردد”)ها کلی ن ،۱۳۱7، 56(، ب ا ترکی ب مناس ب ب ا محی ط پیرامون ی خوی ش هم راه ب ا چش م اندازهای زیبای طبیعت متنوع ایران، به عنوان بخشی از جاذبه ه ای خاص فرهنگ ی – طبیعی راهآهن می توان برش مرد .وجود پل ورس ک و چش م انداز پل های سه خط طلا و تونل های آن در دل کوهس تان و ب ر ف راز دره ه ا و دامنه ه ای خ وش منظر ت ا هماهنگ ی مس یرها ب ا طبیع ت کوی ری ای ران حائ ز اهمی ت تاریخی- گردشگری می باشند.
جاذبه های خاص
راه آهن ایران به دلیل وجود پتانسیلهای بسیار در قالب بناهای یادمان ی، دارای ارزشه ای ش اخص و دربردارن ده بخش ی از تاریخ و ارزشه ای معماری، هم راه با اولین تجربهه ای بهکارگیری علوم مهندسی مدرن در محاسبه، طراحی پلها، تونلها و نقشهبرداری گسترده در سراسر کشور بوده و به عنوان بخشی از میراث مهندسی محسوب میگردد و همچنین به واسطه زیرساختهای ایجادشده در طبیعت ایران، هماهنگی و پیوند آن با محیط طبیعی پیرامونی خویش به عنوان بخشی از منظر فرهنگی کشور نیز قابل ارزشگذاری ب وده؛ بنابرای ن دارای اهمی ت فرهنگ ی فراوان ی جه ت حفاظت ونگهداری برای نسلهای آینده کشور میباشد.
ب ا پیش رفت کلی ه ش ئون زندگ ی بش ر و تغیی رات س ریع در و معن وی نهفت ه در آن، بخش ی از هوی ت مل ی، محل ی و جزئ ی از توس عه ش هرها و بهره ب رداری از مناب ع طبیع ی، رش د جمعی ت ،تاریخ س رزمین خود میباش د. این مواریث بیانگر تلاش و کوشش
تصاویر مشخصات نام اثر

ساخت بلژیک ۱8۴8م- در محوطه سازمان بنادر انزلی لکوموتیو بخار خط پیره بازار-انزلی
س اخت بلژی ک ۱887م- ۳ دس تگاه در پ ارک مل ت تهران- ایستگاه خراس ان)میدان قیام(-ایستگاه مترو شهر ری نگهداری میشود لکوموتیوهای خط شهر ری
نماد راهآهن تبریز- متعلق به خط جلفا به تبریز لکوموتیو راهآهن تبریز

ثب ت ملـی ش ده – شیوه ا کسپرسیونیس م آرمان گرا توسط معماری اوکراینی بنام ولادیسلاو ولادیسلاوویچ گارادیتس کیی و با نظارت کریم طاهرزاده بهزاد به سال 1317ه.ش افتتاح گردید. مجموعه میدان راه آهن تهران
تبت ملی نگردیده- با طراحی کریم طاهرزاده بهزاد در سال ۱۳۱8 افتتاح شد. ایستگاه راهآهن سمنان

تبت ملی نگردیده- در سال ۱۳۱۹ ه.ش افتتاح گردید ایستگاه راهآهن زنجان
ثبت ملی – در سال ۱۳۱8ه.ش افتتاح گردید . ایستگاه راهآهن قزوین
ثبت ملی نگردیده- در سال ۱۳2۱ ش افتتاح گردید ایستگاه راهآهن میانه

ثبت ملی نگردیده-در سال ۱۳07افتتاح گردید ایستگاه راهآهن بندرترکمن
ثبت ملی- در سال ۱۳06 احداث گردید ایستگاه راهآهن بندرگز

ثب ت مل ی نگردی ده- پهل وی اول – از جمل ه بناه ای مح ور ته ران – ش مال ک ه ب ا معم اری اقلی م منطق ه احداث گردیده اند. ایستگاه سیمین دشت ،مهاباد، پل سفید
ثبت ملی – پهلوی اول- معماری مش ابه و هماهنگ با اقلیم س رد و کوهس تانی با پوش ش های ش یروانی از اسلوب یکسان در طراحی بناها استفاده شده است بنای ایستگاه ورسک ، گدوک ،دوگل و سرخ آباد سوادکوه

ثبت ملی – در ۱۳۱5ش افتتاح شد- توسط مهندسین آلم ان و اتری ش س اخته ش د- مهنـدس لادیس لاوس فون رابس ویچ )L. Von Robcevidc( – در محور تهران- شمال، تعدادی پل فلزی راه آهن ثبت ملی شده است. پل ورسک
ثبت ملی-در سال ۱۳08 احداث گردید. پایهها بتنی و بخش فوقانی فلزی است- سازه فلزی پل در آمریکا ساخته شده است. پل فلزی کارون)پل سیاه(
ثبت ملی- مربوط به قاجاریه بناهای ایستگاه راه آهن میرجاوه
جدول 6- بازشناسی بخشی از ارزش های میراث صنعتی راهآهن ایران .
نگرش جهانی به میراث صنعتی
۴۱
تغیی ر س اختارهای صنعت ی و نوآوری ه ا و تغیی ر در تکنول وژیتولی د؛ و خط رات بس یار دیگ ر، موجب تخری ب و تخلیه بس یاریاز میراث ه ای صنعت ی در مناط ق ش هری و برون ش هری گردی دهاس ت ) URL3(۴. با این وجود، میراث صنعتی و ارزشهای مادی
۴2
بیدری غ ملت ه ا و امی د آنه ا ب رای دس تیابی ب ه رفاه و پیش رفتدر سـرزمین خود اس ت. جدول 7، به خطوط ریلی ثبت ش ده در فهرست میراث جهانی اشاره دارد.
بـا درک اهمیـت می راث صنعت ی در بس یاری از کش ورها ،راهکارهـای متفاوت ی در جه ت حفاظـت و بهره ب رداری از مجموعه های صنعتی تدوین گردیده که به طور کلی در سه دسته قابل شناسایی می باشند.
۱- حفاظ ت و بهرهب رداری از س اختارها و س اختمان های موجود در محوطه ها و مجموعه های میراث صنعتی
تمامی انواع مختلف میراث صنعتی را دربرگرفته و نقش مهمی در نگهداری و اس تفاده متناسـب از آنها بر عهده دارد. موزه جیپ در آمریـکا، مـوزه لکوموتیـو بخار در شـهر سـیبیو رومانـی)Merciu, Cercleux, Draghici, 2013, 163(.
2- مدیریت، برنامه ریزی و طراحی منظر میراث صنعتیبس یاری از محوطه هـای می راث صنعت ی داری ابعـاد ب زرگ و
علل و ویژ گی های آن زمان ثبت موقعیت راه آهن –تاریخ احداث
ب ه ط ول ۴۱ کیلومت ر در ح ال فعالیت- به دلیل ارائ ه یک راهکار برجس ته تکنولوژیکی در غلب ه بر وضعیت دشوار کوهستانی منطقه و توسعه چشم اندازهای طبیعی و فرهنگی در امتداد محور خود؛
این خط بر روی یک مسیر ارتباطی پیش از تاریخی احداث شده و به دلیل ویژگی های طبیعی و بکر منطقه از لحاظ اقتصاد گردشگری بسیار پویا بوده که این امر با ایجاد اولین استراحت گاه ها و مکانهای گردشگری آلپ در این منطقه همزمان با احداث راه آهن حائز اهمیت میباشد. ۱۹۹8م خط سمرینگ5- اتریش)۱8۴8-۱85۴(
ب ه ط ول78 کیلومت ر در ح ال فعالی ت- موقعی ت مکان ی دش وار، فاصل ه بس یار کم بی ن ریل ها ک ه ) 6۱0 میلیمتر( است این قطار را به عنوان یک «قطار اسباب بازی7» در سطح جهان شاخص نموده است. هنوز هم از لکوموتیوهای بخار سال های )۱88۹ و ۱۹25م( در این خط استفاده می شود)URL6(. ۱۹۹۹ خط دارجلینگ هیمالیا6 – هند)۱87۹-۱88۱(
این خط به عنوان یکی از پیچیده ترین خطوط توس عه یافته راهآهن در ارتفاعات کوهس تانی، دس تاوردی ب زرگ در زمین ه هماهنگ ی بی ن دان ش مهندس ی معم اری و عم ران در پیون د با محیط زیس ت و چش م-اندازهای طبیعی اس ت. به واس طه ارائه راهکارهای نوآورانه در توس عه فن آوری و نقش قابل توجهی که در ایجاد ارتباط بین انسان و طبیعت دارد. 2008 راهآه ن آلبی ولاو برنینـا8 )بی ن سوئیس و ایتالیا)-(۱8۹8-۱۹0۴م(
ماخذ: )تهیه شده توسط نگارندگان براساس URL6, URL7, URL8, URL9(



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید