صفحات ۵۵ – 66۵۵نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۱ بهار ۱۳۹۵
101569511654

مکان مندی ذهنیت فرزندان از نقش پدری در خانه

مسعود ناری قمی1، محمّد جواد عبّاس زاده2
۱ دکتری معماری، مدرس دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
۲ کارشناسی ارشد معماری داخلی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲7/۲/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۲۲/۱۲/۹4(
چکیده
بررس ی مکانمن دی نقشه ای خانوادگ ی، نخس تین گام اساس ی ب رای تثبی ت الگوهـای رفت اری مبنایی خانواده، در طرّاحی اسـت؛ ادبیات رایج تحلیل اجتماعیِ خانه، نش انگر وجود نوعی معارضه ب ا نقشه ای اصل ی خانوادگ ی )پدری و مادری( بواس طه رش د ادبیات فمنیس تی مس کن و پیش ینه چپگ رای عل وم اجتماع ی اس ت. ل ذا در جامع ه اس لامی ای ران، نیاز ب ه رویک رد دیگری ب رای تحقق نقشهای خانوادگی محسوس است. در این پیمایش، برخی رفتارهای رایج مرتبط با نقش پدری در جامع ه انتخ اب و میزان وقوع مکان مند آنها در ذهنیت مخاطبان بررس ی گردید. این فعالیتها چهار رده را ش امل میش ود: الگوهای رفتار – حضور فردی، الگوهای دونفره، الگوهای خانوادگی و الگوهای جمع خانواده و غریبه ها )مهمان(. در هر رده، بین 4 تا ۱۱ فعالیت- حضور شناس ایی ش ده اس ت که پس از س نجش کمّیِ نس بت آن با ذهنیت، در س نجش کیفی، برخی الگوهای مهم بدس ت آمده در س نجش کمّی، به صورت تفصیلیتر بررس ی ش ده اس ت. آزمون کمّ ی، نش اندهنده «جمعگرایی» و «آیینی» بودن این تصویر ذهنی است که الگویی کاملاً متضاد با تحلیل دوقطبی زن – مرد در ادبیات رایج اس ت؛ حاش یه های مهم فضاهای جمعی و کانونهای کناری، بیش ترین ذهنیتبخشی را برای فرزندان داش ته اس ت. تأ کید بر کش ف س ازماندهی و بازطرّاحی این نقاط فضایی، می تواند گام های مهمی برای معماری تقویت کننده نقش بنیادی پدر در خانواده باشد.
واژههای کلیدی
مکانمندی، پدر خانواده، الگوی حضور، نقش اعضا.
۵6

مقدمه

رابط ه معم اری و نظ ام کالب دی با تثبی ت و تولی د نقش های اجتماع ی، از موضوعات ی اس ت که بجز برخی جنبههای ش اخص آن، کمت ر م ورد تحلیل جدّی واقع ش ده اس ت؛ در حال ی که این موضـوع از اهمّ رواب ط فرهنگ و معماری در تاریخ بوده اس ت. در واقع از س ه نقش انسانشناسانه اصلی که «توآن» ) انسانشناس فرهنگ ی مش هور معاصر( ب رای معماری قایل شـده اس ت ـ یعنی: انگیزشهای روانی، تنظیم رفتار و آموزش فرهنگی )Tuan, 2007, 77-8(ـ دو نق ش آخر اصالتاً ب ا این موضوع ارتباط مییابد. در این م ورد تثبیـت و آم وزش نق ش «پ در» ب ا اب زار مختلف فرهنگ ی، از جمل ه نظ ام کالبدی، موضوعی اس ت ک ه از چندی ن حیث حایز توجه ویژه اس ت؛ نخس ت آنکه در فرهنگ اس لام تمام مسئولیت نق ش مقابل )یعنی فرزند( برپایه این نقش قرار داده ش ده اس ت؛ ب ه بی ان ام ام رض ا )علی ه الس لام(: «فرزن د در فرموده ح ق تعالی بخشیدهش ده ب ه پ در معرّفی شُ ده، خداوند فرم وده یَهَ بُ لِمَنْ یَش اءُ إِناث اً وَ یَهَ بُ لِمَنْ یَش اءُ الذّکُورَ )خدا به هر کس ی که بخواهد مؤنث بخش یده و به آن کس که دوس ت داش ته باش د مذکّر هبه می کن د( و بدیه ی اس ت وقت ی خ ود فرزند بخشیدهش ده ب ه پدر باش د، مالش ب ه طریق اولی موهوب او محس وب می گردد. از این گذش ته پدر مس ئول مئونه فرزند اس ت در حال صغر و کبر و از این نظ ر م ورد مواخ ذه واق ع م یش ود چنانچ ه فرزن د را به او نس بت داده…» )اب ن بابویـه ،۱۳8۰، ۵-67۳(، شـناخت این جایگاه هم ب رای پذیرن دگان نقش و هم ب رای نقش مقاب ل، اهمیت ویژه ای دارد؛ دیگر آنکه در روزگار معاصر، تغییر ساختار خانواده از خانواده گس ترده ک ه در آن چندی ن «پ در» ب ا س نین و مرات ب مختل ف در پیش چشمان فرزندان پسر )پدران آینده( بود و لذا آموزش ضمنی نقش، کاملاً محتمل بود، به خانواده های هستهای )در گونه های متف اوت – بهن ام ،۱۳8۳، ۱۹۲( و حت ی الگوهـای زیس ت ب دون خانواده رس می، آموزش فرهنگی نقش را کام لاً با مخاطره مواجه کرده است؛ عدم ورود یا ورود دیرهنگام مردان به عرصه این نقش براثر بالارفتن س ن ازدواج، افزایش نرخ طلاق، کاهش بُعد خانوار ،آزادی انتخ اب همس ر، مش ارکت بیش تر زن ان در حوزه سیاس ی و همچنین امکان ورود زنان در آموزش و مشاغل جدید )نگاه کنید ب ه آزادارمکی ،۱۳۹۲، فص ل چهارم( در کنار م واردی چون حضور طولانی مدت فرزندان در مدرس ه و بی رون خانه، انتقال الگوهای رفتاری روانی پدر را دشوار کرده است.
در آن س وی موض وع و در ح وزه طرّاح ی نی ز، ع دم توج ه معم اران ب ه نق ش معم اری در انتق ال الگوهای فرهنگی بواس طه کالب د، معضل ی بارز اس ت. جوّ حا ک م بر آموزش کدههای معماری و گرایشه ای هنری و فرم ی، نوعی مقاومت را در مقابل پرداختن به مباحثی از این دست در طرحهای معماری پدید آورده که مختص ای ران ه م نیس ت )گ روت و وان گ ،۱۳84، ۳-۱۰۲(. بع لاوه محیط حرف های معم اری نیز در س الیان اخیر با موضوع به عن وان یک امر زای د برخورد کرده اس ت؛ بررس ی میدانی نگارن ده اول در مورد نگاه مهندسان معماری در نظام مهندسی قم، به عنوان نمونه موردی این امر را به خوبی نشان میدهد )ناری قمی ،۱۳۹۳، 64-۵۵(؛ در ح وزه عمل ی و آنجا که با زندگی واقعی مردم س رو کار دارد، «مس أله طراح ی» ب دون بررس ی صری ح و ب ا مفروضات ی ضمن ی در حدّاقل خ ود تعریف میش ود. ل ذا در طرح های مس کونی کوچک مقیاس و حوزه نظام مهندس ی در ایران، دس تور کار مس کن تنها در تعداد طبقات و اس کلت و قواعد شهرداری خلاصه میشود و برنامهریزی مس کن تنه ا با دانس تن تع داد ات اق خوابها )ب دون آنک ه تعریف روش نی از همین اصطلاح هم در فرهنگ مسکونی، موجود باشد( ،ب ه پایان میرس د )قاس م زاده ،۱۳8۹، 6(؛ بع لاوه در مورد معماران مش هور ایران نیز، رجوع به بررس ی ندیمی و ش ریعتراد) ۱۳۹۱، ۱۲( و نی ز گ زارش زرکش) ۱۳88، 7-۳6( در م ورد عوامل مؤثر بر طراحی بناهای خصوصی ایران، گواه دیگری بر این مدعاست.
4469991854155

ب ا توجه به ضرورت دوس ویه موجود ب رای ورود به این موضوع ،در این نوشتار، نخست با مروری بر ادبیات نظری انسان – محیط ،به جستجوی تحلیلهای موجود درباره تعامل نقش «پدر» و کالبد خان ه پرداخته میش ود؛ س پس چارچوبی ب رای پژوه ش در مورد تداعی ات کالب دی نقش «پ در» پیش نهاد و مطالعه م وردی درباره آن ارای ه و نتایج آن تحلیل میگردد. ماحصل این نوش تار، مدخلی است بر ورود به عرصه تحلیل نسبت کالبد خانه با تثبیت نقشهای خانوادگی و آموزش آنها که در نتیجهگیری به آن اشاره خواهد شد.
1- فضای خانه و حضور مردان
در ح وزه عل وم اجتماع ی، مطالع ات خان واده در غ رب، بع د از چندی ن ده ه حا کمی ت رویکرده ای زن س الارانه، نیم نگاه ی را بـه نقـش پـدری نشـان می دهـد )Seward and Stanley-Ste-vens, 2014, 459(؛ ای ن در حال ی اس ت ک ه پی ش از ای ن، بحران مس ئولیتپذیری نقـش پ دری از س وی مردان از س وی محققین جوامـع صنعتی گوشـزد شـده بـود )Hobson and Morgan, 2004, 1-2( )تصوی ر ۱(. این تغییر، مقارن اس ت با رویک رد مجدّد مردان غرب ی ب ه نق ش پدری و رابط ه با فرزن د؛ مُدل این رابط ه، چنانکه تحقیقات نش ان میدهد، همچنان به سمت پدر به مثابه نان آور خانواده گرایش دارد و این امر بواسطه تثبیت هویت مردانه، برای آن ان ب ا ارزش اس ت؛ بنابرای ن ای ده تس اوی کار خانگ ی و حض ور خانگی زن و مرد که همراه با مدرنیته، پیش رفته اس ت، به نوعی با چالش مواجه است )Oechsle, Müller and Hess, 2012, 10(. راپوپ ورت) ۱۳8۲، ۵7 و6۹( ب ا تعری ف معم اری ب ه ص ورت ایج اد تمای ز می ان فضاه ا برمبن ای کیفی ات متف اوت حض ور فرهنگی انسان، راه را برای ایجاد پیوند معنی دار میان موضوعات جامعهشناسانه و معماری هموارتر کرده است. در دهه های اخیر ،تحلیل جامعهشناسی خانه بیش از هر طیفی، از سوی فمنیست ها و نی ز تحلیلگ ران نومارکسیس ت و همگرای ان آنه ا پیگی ری ش ده اس ت؛ امّا در باب موضوع خاص این نوش تار یعنی «کیفیت حضور فضای ی پ در» در خان ه، ادبیات مزبور مس تقیماً وارد بحث نش ده اس ت؛ بلک ه ای ن ح وزه عمدت اً بر تقاب ل نق ش زن و م رد در خانه و تأثی ری ک ه کیفیت فضای ی خان ه میتواند بر تثبی ت یا تضعیف س اختارهای اجتماع ی مقـوّم ی ا مخ رب نقش ه ای تعریف ش ده از س وی س نّت موس وم ب ه مردان ه، بگ ذارد، متمرک ز بوده اس ت.
1.1. نس بت الگوهای فضایی خانه ب ا حضور مردان در ادبیات تحلیلی معاصر
در واق ع نگ رش منف ی ب ه موض وع اقتدار ی ا حا کمیت م رد در خانه، بر کلّ تحلیلهای مزبور سایه انداخته است. از منظر نسبت ب ا فض ا، س ه طیف اصل ی را میت وان در این تحلیل ها بازشناس ی کرد: دس ته نخس ت، با تمرکز ب ر معانی و تداعی ات فضاهای واحد ب ه تحلی ل هویت جنس یتی آنها در تاری خ پرداختهان د؛ به عنوان نمونه «آش پزخانه»، کان ون بخش مهمّ ی از تحلیل ها با محوریت «فض ای زنان ه» ب وده اس ت ک ه از نخس تین دوره فعالیت ه ای فمنیس تی در مرکـز بحث بوده اس ت؛ امّ ا فضای مخت صّ مردان ،دوران اخیر و با رش د ادبیات تحلیلی، بیش تر بررس ی ش ده است .تحلیل ویکتوریا روزنر در مورد اتاق مطالعه )با عنوان دقیق Study( در دوره ویکتوریای ی ک ه در امت داد بح ث ویرجینی ا وول ف درباره نق ش ع دم مالکیت پول و «اتاق ش خصی» در عدم ب روز خلّاقیت زنان )Woolf, 1977, 24-5( قابل طرح اس ت، یک نمونه تفصیلی از این مورد اس ت )Rosner, 2004 فص ل چهارم(. در واقع موضوع ات اق فردی در خانه و پیدایش آن، از دوران مدرنیس تهای اوّلیه

۵7
ب ه عن وان ی ک پدیده جدید در خان ه مورد توجه ق رار گرفته بود ولوکوربوزی ه، صومعه ه ای تک نف ره پرا کنده در فرانس ه را به عنوان الگ و و س لّول مولّد خانه معرف ی کرد و موندریان از آن با پیش نهاد س لول ب ه عن وان واح د مولّ د خان ه، خیاب ان و ش هر در مقاب ل دسـتیل دفـاع کـرد )Overy, 1997, 119-120(. ل ذا تحلیل ه ای م ورد بح ث از مردانهب ودن نخس تین واحده ای ف ردی در خان ه )ب ه عن وان فضای جمع ی اصیل( ب ا پذیرفتن پیش ف رض اصالت س لّول در تولی د فض ای خان ه ب ه عن وان پدی ده مدرن ی ک ه زنان ب دواً از آن مح روم بوده ان د، قابل طرح شـده اس ت. روزنر) 2004، فص ل4(، ای ن تغییر را بـا تغییر اجتماع ی جامعه ب ورژوازی دوران صنعت ی مرتب ط میداند ک ه در آن مردها از خ ارج خانه وارد خانه ش دند و س عی کردند آنج ا را به مرکز تحکیم ق درت خود در عرصه خان واده تبدی ل کنن د و دیالکتیک تقابل مردان و زن ان نهایتاً آن را ب ه ات اق کتابخان ه )ک ه دیگر ف ردی نب ود( و یا دراوین گ روم )که نوع ی پذیرای ی خصوصیتر ب ود(، در ابت دای قرن بیس تم تبدیل ک رد؛ از ای ن منظر، مدرنیس م با طرح مجدّد س لّول ه م برای مرد خان ه و ه م زن خان ه گام بع دی را در جه ت تحقّق آرم ان مدرن زنـان برداشـت )نـگاه کنید بـه برنامـه تفصیلـی مدرنیسـتی تایگه )Teige, 2002, 9-31( ب ه عن وان براین د ای ن رویکرده ا در ۱۹۳۲ ـ در صفح ه ۲۲7 وی ب ه صراحـت از لزوم وجود ات اق انفرادی برای اف راد خان ه با حذف هر گونه تمایز در طرّاح ی میان فضای مردان و زن ان س خن میگوی د(؛ با این هم ه از نظر هایدن، ای ن تغییرات همچن ان بدلی ل ماهی ت مارکسیس تی نظری ات پش توانه آن و عـدم توجـه مارکـس به نقش زنـان، از ایـ دهآل زنان فاصله داشـت )Hayden, 1981, 6-8(. در طی ف فمنیس تها و آنانی که دورالس های دن فمنیسـت های عینیت گ را۱ خوانده اس ت، زندگ ی خانگی محور نقد و بررسی از زاویه تحلیل قدرت بوده است و اینکه چگونه نظام ه ای رفت اری، فضایی و اجتماعی خانه ب ر تقویت یا تضعیف قدرت س نّتی م ردان تأثیر می گذارد. ع دم وجود فضای خصوصی بـرای زنـان )بصـورت فـردی و شخصیسازی شـده()Weisman, 2 ,2000( در مقایس ه ب ا م ردان، در ابت دای دوران پس ت م درن ،بازه م بخ ش مهم ی از ادبی ات را به خ ود اختصاص داده اس ت.
دس ته دوم تحلیلهای م ورد بحث، به مراتب فضایی و نقش تفکی ک فض ا در خان ه در تقوی ت و تثبی ت نقش ه ای جنس یتی تخصی ص یافت ه ب ه زن ان براس اس قواع د موس وم ب ه «اح کام مردانه»۲ مربوط می باشد که، از مشهورترین این سلسله انتقادات اس ت ک ه مس تقیماً ب ه کیفی ات فضای ی مربـوط میش ود )ای ن موض وع را کلث وم بای دار ب ه تفصیل بحث ک رده اس ت – Baydar, 41 ,2005(. در ای ن ح وزه ا گرچ ه برخی به نقش همی ن مراتب در تثبیت نقشهای اجتماعی – خانوادگی مردان نیز تصریح کرده اند )Heynen & Baydar, 2005, 47(، امّ ا «حض ور فضای ی» مردان ه ،کمتر موضوع تحلیل اس ت و چیزی که وجود دارد، «میدان»های بازی است که به زعم این تحلیلگران، توسّط مردان ایجاد شده تا زن وادار به ایفای نقش های گونا گون )دس تکم س ه نقش همسر ،مـادر، خدمتـکار( در خانه شـود )منابـع متعدد از جملـه Baydar, 39&33 ,2005 و Friedan, 2000, 35(.
تصویر1- سه حوزه مؤثر بر نقش پدری.
)Hobson and Morgan, 2004, 9 ماخذ: )براساس
۵8
رویک رد س وم ب ه نس بت فض ای خانه ب ا جامع ه خ ارج مربوط اس ت ک ه ت ا ح دّی از حوزه فمنیس م خ ارج میش ود و ب ه مواضع مارکسیس تی و انتق ادات ق رن نوزدهمی از سیس تم اقتدار س نّت و موضوعات از خودبیگانگی، نزدیکتر است. تحلیل کیم داوی، یک نمونه بارز این رویکرد است که برای تحکیم مواضع منتقدانه خود از ابزار نحو فضا استفاده میکند و سیستمهای سلسلهمراتبی فضایی را به عن وان جنوتایپهای فضای ی نهادینهکننده قدرت خصوصی در خان ه در مقاب ل ق درت عمومی )قان ون( مطرح میکن د. به این معن ا ک ه وی موضوع محرمی ت در خانه و مرات ب فضایی مرتبط با آن را مس تعدّ تش کّل یک کانون قدرت «نامشروع» )در قبال قدرت عموم ی( برمیش مرد ک ه بالقوّه مس تعدّ ظلم به اعض ای ضعیفتر درون ح وزه خان ه )ب ه صورت پیشف رض: زنان و ک ودکان( خواهد ب ود )Dovey, 1999, 22 و نی ز ابت دای فص ل ۱۰ بوی ژه ۱4۰(؛ در واقع ای ن نحو تحلی ل در امت داد موضعگیری بنیامین و تاح دّی، زیمل ق رار میگی رد؛ بوی ژه والتر بنیامی ن در تحلیل خود از ت لاش تاریخی ب ورژوا برای حفاظت از فردیت خ ود در مقابل جامعه فاقد مرزهای س خت محرمیّت )که هم در مورد قرون وس طا و هم در مورد جامعه مدرن ش ونده عصر صنعتی مورد ادعا بوده و هس ت( و نتیجتاً برای دفاع از س نّت در مقابل مدرنیته، به بس تن مرزها، تفکیک درون از بیرون و پرداختن به تزیین درون روی میآورد و میکوش د تا هویت «خود» را در مقابل نیروی از خود بیگانهکننده شهر مدرن )موضوع مورد ستایش بنیامین( بازسازی و بازتولید نماید )Rice, 2007, 11-13(؛ ا گرچ ه «ف رد» مورد اش اره بنیامین، فاقد جنس یت اس ت و در مقابل جامعه همگنش ونده مدرن م ورد بحث قرار میگیرد و نه در چارچ وب تقابل دو ف رد )زن و مرد( ولی چنانکه دورالس هایدن نیز معتقد است، این تحلیلها بر مرد دوران صنعتی متمرکز است و لذا نمونهای است از تحلیل فضایی در مورد مرز درون و بیرون و نسبت آن با مرد بورژوا بیآنکه چندان متوجه پیوند وی با چیزی به عنوان «خانواده» و نقش «پدر» بودن او باشد.
2.1. کاس تیهای تحلیله ای معاص ر برای ش ناخت زیست فضای پدر در خانه ایرانی
دو موض وع اصل ی در م ورد ای ن دس ت تحلیله ا و رابط ه آن ب ا نوش تار حاض ر قاب ل ط رح اس ت: نخس ت آنک ه نهتنه ا درمورد جوام ع غیرغرب ی بلکه در مورد خود جامعه غ رب و ماهیت تاریخی فض ای خان ه در آنج ا نی ز ای ن تحلیلها کام لاً بر واقعی ات منطبق نیس ت؛ مث لاً در م ورد موضوع نخس ت و فضای مردانه ات اقِ study همچن ان ک ه خ ود روزنر ه م اذع ان دارد، ش واهد مع ارض زیادی وج ود دارد و تحقی ق دیگ ری، پای ه اصلی ای ن فض ا را closet قرون وسـطایی )ک ه در اص ل، اتاقکی ف ردی برای عب ادت کاتولیکها در من زل ب وده( میدان د که ه م زنان و هم م ردان ممکن بوده اس ت واجد آن باش ند )Worsley, 2011، فصل ۵(. بعلاوه پایه بس یاری از این مفروضات، س بک تاریخی زندگی در غرب اس ت که معادلی در بسیاری از جوامع ندارد؛ در واقع تصرف فضای خانه از سوی زنان و مردان در نمونههای غیرغربی ممکن اس ت نش انی از قطبیت مورد ادعای تحلیلهای مزبور نداشته باشد؛ یک وجه موضوع در نمونه خاورمیانه و عالم اس لام، به تقس یم زمانی مدیریت فضا میان زنان و مردان بازمیگردد که ناش ی از الگوی جدایی محل کار و زندگی در شهرهای این ناحیه از جهان است؛ به نحوی که نه تنها خانه، بلکه محلّ ه نی ز در اغلب س اعات روز، تح ت حا کمیّت مطل ق زنان بوده اس ت. این تفاوت در مورد تقس یم نقشها ک ه موضوع دیگر بحث سلس له مراتب فضایی در خانه اس ت، نیز صادق است و مثلاً نقش «خدمتکار» برای زن خانه، در سنّت اسلامی و جامعه سنّتی ایران ،معن ای چندانی ن دارد؛ به نح وی که مطابق گزارشه ای موجود ،کارِ خان ه برای زنان دوره قاجار، نس بت به همنوع ان اروپایی خود ،چن دان زیاد نب وده اس ت) کولیوررای س ،۱۳66، ۳-۱۵۲ و ش هری ،۱۳7۱، ۲۹۹ و بوی ژه ۳۱۰ ب ه بع د(. در ب اب مس أله دیگ ر، یعن ی سلس لهمراتب فضایی و بویژه قابلیت تمرک ز کانونی مردانه در فضا ،و عدم تملک فضایی معادل او از س وی زن خانه، آن طور که وایزمن ضمن نوش تار مش هوری، بیان کرده اس ت که«از اتاق خواب تا س ر می ز ]غذاخوری[، «مرد خانه / نانآور خانه»، مک انهای حکمرانی ،خل وت )مح ل مطالعه ش خصی( و تفریحی) کارگاه ش خصی خود یا صندل ی راحتی مخص وص خود( را داراس ت.]امّا[ ی ك زن خانهدار ،هیـچ مـکان بیمزاحمی بـرای خـود نـدارد »)Weisman, 2000, 2(، بای د گف ت که که اصولاً در تمام خاورمیانه و حتّ ی خاور دور الگوی حرکتی نشس تن روی زمی ن در خانه، تمام کف مف روش خانه را به عنوان فضای گسترده زندگی و قابل اشغال موقت )به عنوان قلمرو( مطرح ساخته است به نحوی که رقابت مندرج در عبارت فوق برای اش غال فض ا می ان زن و مرد ی ا اهمیت یافتن مکانی خ اص در یک فضا )مانند جلوی شومینه( در هر حال نمیتوانسته مزیت بزرگی به اندازه نمونه غربی باشد؛ چرا که الگوی نشستن روی صندلی و مدل نقطهای اشغال فضا که تعداد مکانهای انگشتشمار قابل اشغال در خان ه را مط رح میکند، آش کارا قابلیت فضایی۳ کمی به نس بت نمونه غیرغربی برای تساوی فضاهای قلمروی موقت، ارایه میکند که ش کلگیری الگوهای رقابتی در آن کاملاً طبیعیتر اس ت. همین عدم تطابق شرایط تاریخی در مورد تحلیل والتر بنیامین نیز بخوبی قابل بررسی است و فرد بورژوای او و شرایط زندگی مورد ادّعای وی ،در تاری خ ای ران، ش اید به تعداد انگش تان دس ت، مصداق داش ته باشد و به هیچ وجه یک الگوی فرا گیر اجتماعی نبوده است. برخی از تحلیلهای منفی ارایه ش ده از واقعیات جامعهشناس انه فضا نیز از منظر ارزش فرهنگی و ذهنیتی ممکن اس ت کاملاً معکوس باشد و برخلاف نظر تحلیلگران، ذاتاً موضوع مثبتی برای مردان، زنان یا کلّ خانواده محسوب شود. نمونه بارز این موضوع، قوّت حا کمیت خان واده ب ر عرص ه خان ه در قبال قانون جامعه اس ت ک ه الگوهای فضایی مرز خانه و بیرون آن را تحکیم میکند و تحلیل فوقالاشاره از کی م داوی به عنوان موضوعی بالقوّه غیرانس انی از آن تعبیر کرده اس ت. ای ن تحلی ل در میان جامعهشناس ان ایرانی نی ز کم و بیش رای ج اس ت و ب ه عوام ل گونا گونی نس بت داده میش ود: از جمله ،منزلت ش غلی مرد، وضعیت اش تغال و تحصیلات مرد یا زن، درآمد یا سن و… )نگاه کنید به منصوریان و همکاران ،۱۳8۱، ۵-۲7۲(.
ب رای دس تیابی ب ه معن ای روش نی در ای ن زمین ه بح ث و بررس یهای نظ ری و تجرب ی بس یاری در م ورد چگونگ ی تصمیم گیری در خانواده صورت گرفته است. نتایج به دست آمدهدر یکی از بررسیهای انجام شده در این باره نشان می دهد که در جامع ۀ معاصرِ ایرانی، بیش از نیم ی از خانواده ها) 6/6۱ درصد( ،پ دران نق ش مح وری در تصمیم گی ری را دارن د )ن گاه کنی د ب ه آزادارمک ی ،۱۳۹۲، فصل چهارم(. این نگاه در تعبیر یک تحلیل گر غرب ی دیگ ر در مورد جوامع اس لامی، کاملاً ص ورت معکوس یافته اس ت و اس تفانو بیانکا وج ود آن را مزیت مهم ی در ایجاد رضایت اجتماع ی در می ان م ردم ای ن جوام ع دانس ته اس ت که ب ه آنان حسّی از استقلال و عدم بردگی حتی در خانه های کوچک میدهد ک ه کمت ر نش انی از آن در دیگ ر تمدّن ه ا می توان یاف ت )Bianca, 36 ,2000 – همان چاردیواری، اختیاری مش هور ایرانی(. گذش ته از موضع جامعهشناس انه، دس تکم طیفی از روانشناسی علمی معاص ر از موض وع تحکی م مرزه ا در تعری ف نقش ه ای اجتماعی و بوی ژه خانوادگ ی ب ه عن وان اب زار آس ایش و کارایی روان ی، دفاع می کند )سالاری فر ،۱۳8۱، ۲-۱۳۰(.
نکت ه دوم و اساس یتر از منظ ر ای ن نوش تار در م ورد ای ن تحلیل ه ا، ع دم کفایت آنها برای تبیین نقش مهمّ «پدر» در خانه و وج ه فضای ی آن اس ت؛ در واق ع ای ن نق ش، تداعی ات رفت اری زی ادی دارد ک ه می تواند با فض ا پیوند یابد و در خلال این دس ت تحلیله ا بدلی ل منفی نگری کلّی آنان نس بت به نق ش قدرتمند مرد، از نظر دورمانده و موضوع بخش دیگر این مقاله است .
2. بررسـی میدانی زیسـت فضای پدر در ب رای مثال وقت ی از عبارت “پ درم در خانه نم از میخواند” که
ب ا ی ک مکان مش خص تداعی میش ود( و ع دد ۵ کمتری ن اعتبار )چیزی از این فعالیت به ذهنم نمیرسد( میباشند؛ به این معنی که هنگامی که فردی نمرۀ ۱ را برای این پرس ش، پاس خ می دهد ، ب رای اینک ه بت وان نس بت نقش «پ در» )ب ا تعریف ایران ی و نه معاص ر غرب ی( ب ا الگوه ای فضای ی را بررس ی نم ود، مطالع ه ای میدانی به ش رح زیر ترتیب داده ش د: در این مطالعه فرض بر این
خانه ایرانیع دد نمونه۱ ای بیشاز ترین حضور اعتب ار )بانفرادی ه به ای ن حسمعناـاب که می ایآید؛ن پرسفعل در یده ذهمی ن ش ودافراد ،
در م ورد خ اص پ در برخ ی تحقیق ات خ اص، ب ه موض وع فضامن دی ای ن نق ش پرداختهان د؛ امّ ا ای ن پژوهش ه ا کمتر به نس بت فض ا – رفت ار، آنه م از بُعد نق ش پدری در معنای س نتی خ ود توج ه کردهان د؛ مثلاً پژوهش اندرس ن در مورد ن روژ، مربوط اس ت ب ه نس بت نق ش پ دری ب ا خان ه از منظر تئ وری س ازندگی فض ا )دیالکتی ک فضا – زندگی( هاروی و لفور؛ اما با توجه به بس تر انس انی پژوه ش، یعنی کش ورهای اس کاندیناوی و قانونیش دن فرزندآوری از طریق روابط نامشروع و حتی تلقی نقش پدری برای همجنس گرای ان، چیزی را به عنوان «پدر بودن» مورد بررس ی قرار داده اسـت که اصـولاً در اینجا مفهومی نـدارد )Andersen, 2014, 234-6(؛ در نمون ه دیگ ر کارولین ا هلفریش در جس تجوی نس بت خان ه و نق ش پ دری در قال ب م درن خ ود، نهایت اً ب ه دیالکتیک فمنیستی خانه = فضای زنانه و محیط کار = فضای مردانه، رجوع می کن د و بح ث را به رقابت زن و مرد برای تصاحب قلمرو از یکس و و مب ارزه درون ی م رد برای ایج اد تعادل بی ن مردانگی )ب ا معادل فضای ی محی ط کار( و نق ش پ دری مدرن )ک ه اصالتاً زنانه ش دن نق ش س نّتی پ در را ب ه هم راه دارد و او را از ن ان آور ب ه نگهدارن ده کودک بدل می کند(، معطوف می کند )Helfreich, 2012, 162-3(.
۵۹
اس ت که نسبتهای معنیدار بین تکرار رفتارهای مرتبط با نقشپ دری و فضاهای ی کـه ای ن رفتاره ا در آن رخ می ده د، ب ه معنی همبستگی نقش مزبور با الگوهای فضایی پیدا شده است .
1.2. روش پیمایش
در ای ن پیمای ش – بواس طه عدم وجود س ابقه قبل ی – برخی رفتاره ای رای ج مرتب ط ب ا نق ش پ دری در جامع ه )اع م از مثبت و منف ی( انتخ اب ش د و نخس ت ب ه ص ورت کمّ ی می زان وقوع و مکانمن دی آنه ا در ذهنی ت مخاطب ان بررس ی گردی د. ترتی ب انتخ اب فعالیته ا از ح الات ف ردی رفت ار – حض ور ب ه ح الات جمعی اس ت ک ه مجموعاً چه ار رده را ش امل میش ود: الگوهای رفت ار – حض ور پ در در حالت ف ردی، الگوه ای دونف ره، الگوهای جم ع خانوادگ ی و الگوه ای جمع خان واده و غریبهه ا )مهمان( .در هر رده، بین 4 تا ۱۱ فعالیت – حضور شناس ایی ش ده اس ت که در س نجش کمّی، نس بت آن با ذهنیت بررس ی ش ده، س پس در س نجش کیف ی، برخ ی الگوه ای مهم بدس ت آمده در س نجش کمّ ی، به ص ورت تفصیلیتر مورد بررس ی قرار گرفته اس ت؛ به این ص ورت در م ورد آن الگو، علاوه بر پلان، از گ زارش فرزند، بیان وی در م ورد پدر خود و نی ز تصویر موقعیت فضایی برای تحلیل کیفی و عمیق بهره برداری میشود4.
۲۰ خان واده انتخاب ی در ش هر تبری ز ب رای پیمای ش در نظ ر گرفتهش د و پرسش نامه ها ب ه صورت ایمی ل برای یک ی از فرزندان ج وان آنه ا )ح دود ۲۰ تا ۲۵ س ال( ارس ال گردیـد. انتخ اب مزبور براس اس نمونهگیری تصادفی نبود؛ بلکه انتخابهای هدفمند با توج ه به عدم وجود نمونه قبلی، ترجیح داده ش د. برای انتخاب نمونه ه ای م ورد مطالع ه ) خانوادهه ای ه دف( بج ز همگن ی فرهنگ ی و تعه د نس بی ب ه اصول زندگی اس لامی، س عی ش ده تا بس تر فرهنگی نمونههای کمّی کمابیش یکس ان و دارای پیشینه مذهبی ش ناخته شده باشد؛ انتخاب ش هر تبریز، به عنوان مکان زندگ ی نمونهها، این ویژگی را تضمی ن میکرد؛ نمونههای کیفی ،ب رای تحلی ل نتایج کمّ ی از میان همان ها انتخاب ش د) 4مورد از می ان ۲۰ م ورد( که در بخش تحلیل نتایج، ش رح نحوه انتخاب و نتایج بررسی آن خواهد آمد.
2 .2. نتایج پیمایش کمی
در ابت دای ام ر، بای د متذک ر ش د ب ا توج ه ب ه اینک ه در ن رم-اف زار تحلی ل اطلاع ات آم اری« SPSS» نی از ب ود ت ا به هر ک دام از متغیره ا اعتب ار خاص ی۵ بخش ید، ب رای ای ن منظ ور، ب ا توجه به تع داد نمونه ه ای آماری، از نظ ام پنج تایی )طی ف لیکرت( برای پاسخ گویی برای هر کدام از متغیرهای مورد سؤال، استفاده شد.

انواع
حضور

انواع

حضور

آمار توصیفی تفکیک بر اساسِ نوع خانه
N میانگین انحراف از معیار میانگین
)خانه حیاط دار( میانگین
)خانه آپارتمانی( قدر مطلق تفاضل میانگین
حضور

فردی

حضور



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید