صفحات 7۹ – ۹۰7۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۱

بهار ۱۳۹۵
108900011654

نقش محیط ساخته شده در تعاملات دانشجویان در فضاهای غیر رسمی مدارس معماری
نمونه موردی: دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی و پردیس
هنرهای زیبای دانشگاه تهران

سعید علیتاجر1، فاطمه زارعی حاجی آبادی2
۱ استادیار دانشکده معماری و هنر، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
۲ دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲4/8/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲۲/۱۲/۹4(
چکیده
زندگی اجتماعی دانشجویان در تمام فضاهای رسمی و غیررسمی دانشکده میتواند به طور گستردهای فرآیند یادگیری را تحت تأثیر قرار دهد. در پژوهش حاضر، ضمن گردآوری اظهارات پژوهش گران در باب نقش محیط س اخته ش ده در تعاملات اجتماعی، تلاش ش ده تا با مطالعهی کیفی دانش کده معماری دانشگاه بوعلی سینا و پردیس هنرهای زیبا به عنوان دو نمونه موردی از مدارس معماری ایران، به بررسی نوع و نحوهی تعاملات دانش جویان معماری و عوامل محیطی تأثیرگذار در تس هیل یا ایجاد محدودیت بـرای ای ن تعامـلات پرداخت ه ش ود. در این پژوه ش، دادهها ب ه صورت ترکیبـی از س ه روش مصاحبه ،مشاهده و پرسشنامه گردآوری شدند. ابتدا عوامل مکانی تأثیرگذار از طریق مصاحبه و مشاهده و بر پایه مطالعات پیشین در قالب چارچوبی مطابق مدل مکان کنتر ارائه شد. این عوامل محیطی مستخرج از مصاحبهها و مشاهدات در قالب پرسشنامهای در اختیار نمونهی بزرگتری از جامعه قرار گرفت تا میزان تأثیر هریک در ترجیح مکانی دانشجویان برای تعاملات بررسی شود. دادهها با استفاده از نر مافزارSPSS و آزمون فریدمن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که دانشجویان ،برخ ی از فضاهـای غی ر رس می در دانش کده را که از کیفیته ای وی ژهای برخوردارند، ب رای گردهمایی ترجیح میدهند و این ویژگیها در مورد گردهماییهای دوستانه و درسی متفاوتند.
واژههای کلیدی
تعاملات اجتماعی، فضاهای جمعی، ترجیح مکانی، مدارس معماری.

مقدمه

آموزش عالی، نوعی جامعهپذیری جدید برای دانش جویان و به معنای عضویت در یک اجتماع علمی فرهنگی با مناس بات، روابط و هنجارهای خاص خود اس ت. درک دانش کده به عنوان محیطی اجتماع ی- فرهنگـی ب ه معن ای وج ود ی ک س اختار اجتماع ی و زمین هی تعاملات ی و مجموع های از مناس بات می ان اعض ای این جامعه )دانش جویان و اس اتید( اس ت )قانعی راد و ابراهی م آبادی ،۱۳8۹(. کیفیت تعاملات )رسمی و غیررسمی( در پردیس دانشگاهی میتوان د احسـاس تعلق به مکان را بالا ب رد و از این طریق، موجب رضایتمندی بیش تر اس تفادهکنندگان از فضا ش ده )لن گ ،۱۳8۱، ۱88(، آنها را به ماندن در فضا برای زمان بیشتری تشویق کند.
ای ن ام ر در دانش کده های معم اری ب ه ط ور وی ژهای م ورد اهمیت می باش د. با توجه به نوع آموزش نظری و عملی رش تهی معم اری و جن س توانایی های ی ک ه میبایس ت دانش جویان این رش ته کس ب کنند، همچون تفکر خلاق و انتقادی و تفکر گروهی و همچنی ن ارتب اط نا گسس تنی ای ن رش ته ب ا جامعه و انس انها و…، ل زوم وجود تعاملات اجتماعی میان دانش جویان این رش ته ب ه ط ور وی ژهای احس اس می ش ود. دس تیابی ب ه مهارت ه ای اجتماع ی ب رای دانش جویان، لزوم اً در آتلیهها و فضاهای رس می دانش کده امکان پذی ر نیس ت بلک ه فضاهای جمعی و غیررس می شاید مکانهای مناسب تری برای ملاقات و تعامل با دانشجویان ترازهای بالاتر، دانش جویان سایر رشته ها، انجام کارهای گروهی ،بازبینی و قضاوت پروژه ها و… باشند.
ش کلگیری و پویای ی تعام لات اجتماع ی می ان دانش جویان
قطع اً ب ه عوام ل ف ردی و محیط ی بس یاری وابس ته اس ت و ب ه دلی ل رابط ه ی گره خ ورده ی آن ب ا فرهن گ و همچنی ن تأثی رات متقابل ی ک ه می ان محی ط ساختهش ده و رفتاره ا وج ود دارد و توسط پژوهشگران محیطی مورد مطالعه قرار گرفته است، تعمیم فرضی های واح د در ای ن م ورد در محیط ه ای گونا گون پاس خگو نمی باشد. از این رو در این مقاله، با استفاده از مطالعه ی موردی ،به توصیف تعاملات دانش جویان معم اری و رابطهی آن با محیط ساخته ش ده در دانش کدهی معم اری دانش گاه بوعل ی و پردیس هنرهای زیبا پرداخته شده است .
ب ا توجه ب ه اهمیت نق ش تعام لات اجتماعی دانش جویان در مدارس معماری، دانش کدههای مذکور م ورد مطالعه قرار گرفتند تا به این سؤالات کلی پاسخ داده شود:
۱. دانشجویان چه فضاهایی از دانشکده را برای گردهماییشان ترجی ح میدهن د؟ ی ا چ ه عوامل ی در ترجی ح مکانی دانش جویان تأثیرگذار است؟
۲. تأثیر هریک از این عوامل به چه میزان است؟
۳. آی ا ن وع تعام لات آنه ا )دوس تانه و مرب وط ب ه فعالیتهای درسی( در ترجیح فضایی شان مؤثر است یا خیر؟
4494001276304

در راس تای پاس خ به پرس شهای تحقیق، نخس ت ویژگیهای مکانی تأثیرگذار در تعاملات اجتماعی کاربران از پژوهشهای پیشین استخراج شده و به صورت چارچوبی برای مطالعهی پیشرو بر مبنای م دل م کان کنتر ارائه میش ود. س پس دو نمون ه از دانش کدههای معماری کشور بهصورت میدانی مورد مطالعه قرار میگیرند .
1. مبانی نظری
1.1. تعاملات اجتماعی و ارتقای مفهوم فضا به مکان ب ه ط ور کلی ارتب اط اجتماعی بین افراد با س ه متغی ر افزایش می یاب د؛ ۱. فرصت ب رای تماس اجتماعی تأثیرپذیر ،۲. نزدیکی به دیگ ران و ۳. فض ای مناس ب ب رای تعام ل )Oddvar & Tommy, 1997(. از ای ن رو یکی از مس ایل مورد توجه در کیفیت بخش ی به تعام لات اجتماع ی دانش جویان در محیط ه ای آموزش ی، یافتن مکان ی مناس ب بـرای گردهمایی ه ا، بحثه ا و کاره ای گروه ی اس ت ک ه خـارج از محی ط رس می آموزش ی و اغل ب ب ه ص ورت غیرس ازمانیافته، پیش بینی نش ده و غیررس می اتف اق میافتند .کیفیت ه ای فضای ی چنی ن محیطهای ی میتوان د در انگی زش رفتارهای اجتماعی استفاده کنندگان از آنها مؤثر باشد.
تعاملات اجتماعی با دلبسـتگی مردم با محیط های اجتماعی و ساختهش ده )لن گ ،۱۳8۱، ۱7۹( و همچنی ن ب ا همبس تگی اجتماعـی )Peters et al., 2010( رابط های تنگاتن گ دارن د چ ون این تعاملات اساس ی را برای هم پیوندی بین افراد فراهم میکند )Potapcukh, 1997(. بنابرای ن، وج ود ای ن تعام لات در فض ا، ب ه آن معنای ی فرات ر از فض ا میبخش د و آن را ب ه مکانی ب رای زندگی اجتماع ی ارتق ا میده د. م کان، ی ک مفه وم انتزاع ی و ذهن ی نیست، بلکه اولین قرارگاه ارتباط مستقیم با جهان و محل زندگی انسان است. به همین دلیل سرشار از معنا، واقعیت های کالبدی و تجربه ه ای انس انی اس ت ) Relph, 2007 نق ل از میرمقتدای ی ،۱۳88(. پ س فضاهای ی را ک ه زمین هی تعام لات اجتماع ی میش وند میت وان ب ه عن وان مکانهای ی ب رای تعام ل ی اد کرد .یک ی از نخس تین و کاملتری ن تعاریف ی ک ه از م کان وج ود دارد ،توس ط کنتر ارائه ش ده است. بر اس اس مدل کنتر، مکان، بخشی از فض ای طبیع ی ی ا انس ان س اخت اس ت ک ه از نظ ر مفهوم ی یا مادی محدوده ای مش خص دارد و حاصل تعامل عوامل رفتاری ،مفاهیم قابل دریافت توس ط انسان و ویژگی های کالبدی محیط اس ت )Canter, 1977 نقل از لن گ،۱۳8۱، پانزده(. پس یک مکان از جنبهه ای کالب دی، فعالیت ی و معنای ی برخ وردار اس ت که هر ک دام میتوانن د در ش کل گیری تعام لات اجتماع ی در ه ر مکانی تأثیرگ ذار باش ند. ام ا از آنجای ی ک ه ه ر مکان ب ا توجه ب ه کاربری آن ویژگیه ای کالبدی متفاوت ی میطلبد، فعالیتهای متفاوتیدر آن جری ان دارد و ب ه تب ع معان ی متفاوت ی را در ذه ن ش کلمی ده د. می زان تأثیر ه ر یک از این عوام ل در تعاملات اجتماعی در فضاه ای گونا گ ون میتوان د متف اوت باش د. اظهارنظره ای گونا گونی پیرامون قابلیت های محیط ساخته شده برای تعاملات اجتماع ی و ویژگیه ای ی ک م کان تعامل ی مناس ب وج ود دارد ک ه برخ ی از آنها نتایج مطالع ات طراحان در فضاهای ش هری به عنوان مکانهای عمومی میباش ند و شاید بتوان این ویژگی ها را به فضاهای جمعی و فضاهای ارتباطی میان ساختمان ها در یک پردیس دانشگاهی نیز تعمیم داد.
1.1.1. جنبه های کالبدی
دسترس ی ب ه ی ک فض ای جمع ی، یک ی از فا کتوره ای مؤث ر و مانعش ونده در جه ت افزای ش مطلوبی ت و انج ام تعام لات اجتماعـی در آن می باشـد )Peters et al., 2010( چ را ک ه قابلی ت دسترس ی بالا، احتم ال برخورده ای اجتماعی در فض ا را افزایش میدهد )Fisher, 2009(. در چنین مکانی، وجود مبلمان مناسب موجـب جـذب افـراد و شـرکت در حضورهـای اجتماعـی می شـود )Gehl, 1987( و ترتی ب چیدم ان ای ن مبلمان در فض ا نیز بر روی تشـکیل روابـط مؤثـر اسـت )Sailer & McCulloh, 2012(. مث لاً نیمکتهای پش ت به پشت که مثالی از سازماندهی اجتماع گریز هس تند، ممکن اس ت موجب خودداری از تعامل اجتماعی ش ود )لنگ،۱۳8۱، ۱8۲(.
در ی ک م کان تعامل ی، باید فض ای کافی ب رای ایج اد گرایش م ردم و ب رای ج ذب م ردم وج ود داش ته باش د، ای ن موض وع باعـث افزایـش ارتباطـات اجتماعـی می شـود )Gehl, 1987(. ان دازه ی فض ا، عام ل مهم ی در تعری ف ن وع تعاملات ی اس ت ک ه ممک ن اس ت در فض ا اتفاق بیفتد. هرچند مس احت فض ا باید به ان دازهای ب زرگ باش د ک ه پذی رای جمعی ت ش ود، ولی ان دازه ی بی ش از ح د فض ا نیز میتوان د تأثیرات منفی داش ته باش د. برای مث ال در مطالعات ی که روی دو فضای عموم ی تیم پارک ۱ و گافرت پارک۲ انجام ش ده اس ت، مشاهده ش د که در تیم پارک، برخلاف ان دازهی کوچک تر آن جو صمیمی ت ری وجود دارد به خاطر اینکه در گاف رت پ ارک ب ه خاط ر ان دازه ی بزرگ ش، تعام لات تصادف ی اتف اق نمی افتد )Peters et al., 2010(. وقتی مس احت فضا خاص می ش ود، توج ه ب ه ش کل فضا هم مه م اس ت، راهروه ای دراز و باری ک، ن وع متفاوت ی از تعاملات را نس بت به یک فض ای بزرگ و مس تطیلی ش کل فراهم می کند. راه همراه با مرکز، دو عنصر اصلی هر نوع سازماندهی فضایی هستند. از این دو یکی معرف حرکت و در ارتباط با زمان اس ت و دیگری معرف آرامش و ارتباط با دیگران )ک ورت گروت ر ،۱۳7۵، 4۲۲(. فضای ی ک ه ب ا توج ه به تناس باتش القا کنندهی مکث و نشستن باشد، گروهها را بیشتر به خود جلب می کند )لنگ ،۱۳8۱، ۱8۰(.
یک ی از مهم تری ن عوام ل تبدی ل ی ک فضا ب ه م کان تعاملی ،قرارگرفتن در مس یر فعالیتهایی اس ت که مردم ب ه طور روزمره از آنها استفاده می کنند )لنگ ،۱۳8۱، ۱8۵(. در حقیقت مجاورت ها

در میزان تعاملات اجتماعی کاربران یک مکان تأثیرگذار می باشد .مطالعات ی ک ه روی دانش مندان و مهندس ان در ی ک س ازمان پژوهش ی انجام ش ده نش ان میدهد که وقتی م ردم در دفترهای مج اور ه م کار میکنن د، بیش تر ب ا یکدیگ ر تعام ل دارن د ) Kraut et al, 2002 نق ل از Lansdale et al, 2011(. توکـر و گ ری نی ز در مطالع ه ی خ ود روی تعام لات در یک مرکز پژوهش ی دریافتند که کس انی که ایستگاه کاریشان از بخش گروهی فضا قابل مشاهده باشد، نسبت به کسانی که در انزوای بیشتری کار میکنند، بیشتر احتم ال دارد ک ه از ط رف هم کاران ملاقات ه ای غیرهدفمن د داش ته باشند و مسلماً پژوهش گرانی که بیشتر اجتماعی هستند ،ترجی ح می دهن د فضای کاریشـان از درج ه ی دسترس ی بالاتری برخوردار باشد )Toker & Gray, 2008(.
داش تن جذابی ت، ی ک م کان را پذی رای جمعی ت می کن د و امکان تعاملات اجتماعی را در آن مکان بالا می برد؛ این جذابیت میتواند از طریق تنوع فضایی )بنتلی، ۱۳8۲، ۵۹(، زیبایی ); Lo-kaitou & Banerjee,1998, 277 بیسادی، مظفر و حسینی،۱۳۹۲(، صدابندی و نور مناس ب )لن گ،۱۳8۱، ۱46؛Wang & Boubekri, 2009 ( ایج اد ش ود. نتای ج ب ه دس ت آم ده از مطالعـه ای روی پژوهش گران مرکز تحقیقات معماری و شهرسازی نشان می دهند ک ه تنوع فضای ی و انعطاف پذیری فضای جمعی، انگیزه محققین را ب رای حض ور در آن فض ا افزای ش میده د و زیبای ی فض ا نی ز در درجه اول آرامش و آس ایش اس تفاده کنندگان را افزایش می دهد و در مرتبه بعد، انگیزه ایشان را برای حضور بیشتر و طولانیتر در آن فضاه ا ب الا میبرد و به همان میزان، ام کان تعاملات را میان آنها افزای ش میدهند )بیس ادی، مظفر و حس ینی،۱۳۹۲(. روش نایی نیز به مثابه ی عنصری ساختاردهنده در یك فضا می تواند به درك ما از آن که ش امل فهم فضایی، گزینش مس یر و س ویابی و تعامل اجتماعی می شود کمک کند )Wang & Boubekri, 2009(. مطالع ه ی لنس دیل و همکاران ش) ۲۰۱۱( روی تعام لات اجتماعی پژوهشگران ساختمان عمران و مهندسی ساختمان در دانش گاه لاف بورگ۳ نشان داد که استفاده از پلان باز و گروه محور ک ه قلمروبن دی نشدهاس ت، در مقایس ه ب ا فضاه ای اتاقک ی که ب ه هر ف رد اختص اص دارد، برخلاف تص ورات، تأثی ری در افزایش تعاملات پژوهشگران نداشته است و حتی در اتاق با پلان باز، عدم داشتن خلوت و افزایش حواس پرتی ناشی از سر و صدا نیز موجب نارضایت ی اسـتفاده کنندگان ش ده ب ود )Lansdale et al., 2011(. این مس أله نش ان میدهد که در یک محیط آموزشی و پژوهشی ،تأمین خلوت به اندازه ی تعاملات اجتماعی اهمیت دارد .
کازالی و دوگن) ۲۰۱۰(، در پژوهش ی اس تفادهی دانشآموزان از فض ا و ترجیح آنها به اس تفاده از فض ا در زمانهای خارج از کلاس را مورد بررس ی قرار دادند. آیتمهایی که برای ارزیابی کیفیت های فضای آموزش ی به کار گرفته ش دند، ش امل این موارد می شـوند: دسترسی، خوانایی و قابل فهم بودن فضا، تعیین حدود فضایی ،سیرکولاس یون، ویژگیه ای کالب دی و مبلم ان. در ای ن مطالع ه ک ه روی تن وع فضای ی و ان دازهی فضاه ای داخل ی و خارج ی متمرک ز بوده اس ت، نتای ج تأیید کردن د که ه ر دو، عوامل مهمی

در ترجی ح مکانی دانش آموزان هس تند. اندازهی فضا مهم اسـتزیرا وقتی دانش آموزان در فضایی احساس ازدحام میکنند، از آندوری می کنن د و تنوع مهم اس ت زیرا افراد، جنس یتها و س نینمختل ف، ریزفضاهای متفاوت با قابلیتهای متفاوتی نیاز دارند .ب ه ع لاوه دریافتند ک ه ش اخص های محیط ی دیگ ری همچون ، آرایشفضای ی، نورپ ردازی طبیع ی و مصنوع ی، آ کوس تیک و روئیتپذیـری نیز ب ر ترجیح دانش آموزان تأثیرگذار اس ت ) Kasali & Dogan, 2010(.

2.1.1. جنبه های فعالیتی
مکانی که برای تعامل اجتماعی است، نه تنها باید شامل ظاهر و عوام ل عملکـردی باش د، بلک ه ش امل فعالیته ای اجتماعی ،ش ناخت و درک اجتماعی افراد نیز هس ت )کارمونا ،۱۳88، ۲۱۹(. در واق ع در فضاه ای همگان ی، ای ن خـود فعالیت ه ا هس تند که هرک دام ب ه عنوان یک عامل پش تیبان مهم برای سـایر فعالیت ها عم ل میکنن د؛ مردم برای ای ن به فضاهای همگان ی میروند که مردم ان دیگر را تجرب ه کنند )بنتل ی ،۱۳8۲، ۱۵8(. فعالیتهایی مانند نگاهکردن، گوش س پردن، و تجربهکردن سایرین و مشارکت فعال و غیرفعال در مکان، سـبب سـرزندگی مکان می گردد )Gehl, 1987(. هر مکان جمعی موفق، برای افراد مش ارکت و اش تغال به دو ص ورت فع ال و غی ر فعال فراهم میکند: در واقع مردم دوسـت دارن د در جایی بنش ینند، بایس تند و ب رای گفتگو تأم ل کنند که سایر مردم نیز حضور داشته باشند .
3.1.1. جنبه های معنایی

نمودار 1- عوامل مکانی تاثیرگذار در تعاملات اجتماعی کاربران، برگرفته از دیدگاه های پژوهشگران.
زمینه ی اجتماعی درک ش ده از مـکان به عنوان یک مجموعه از معان ی کارکردی، انگیزش ی و ارزیابی هس تند که توس ط محیط فیزیکـی به کاربران حـال و آیندهی مکان منتقل می شـود )Odd-var & Tommy, 1997(. معان ی کـه ب ه مکان خاصی نس بت داده میشوند، اغلب انعکاس ویژگی های کالبدی و تعاملات اجتماعی اس ت که در آن اتفاق میافتد )Eisenhauer et al, 2000(. داش تن مکان مش ترک ب ا دیگران، موج ب ایجاد حس تعلق ب ه یک گروه می ش ود و به معنای داشتن هویت مشترک است )نوربرگ شولتز ،۱۳8۳، ۱۱۵(. در ع وض فضاهای ی ک ه خصوص ی ی ا عمومی بودن آنها مش خص نیس ت، کنترل کمتری بر روابط اجتماعی به وجود می آورند و تعامل اجتماعی را کاهش می دهند )لنگ ،۱۳8۱، ۱8۳(. ب ا توج ه ب ه مطالع ات انج ام ش ده و اظه ارات پژوهش گران ،عوام ل مکان ی تأثیرگ ذار در تعام لات اجتماع ی کارب ران برمبنای تعری ف کنت ر از مکان به عن وان چارچوب اولیه ی ای ن پژوهش در نمودار ۱ نشانداده شده است .
2. روش تحقیق
سیاستی که برای یافتن پاسخ پرسشها در این پژوهش اتخاذ ش د، مطالعهی موردیِ دو نمونه از دانش کده های معماری کشور اس ت ک ه از برنام ه ی آموزش ی تقریب اً یکس انی در آم وزش پیروی میکنن د و ه ردو زی ر نظ ر وزارت عل وم تحقیق ات و فن اوری ایران فعالی ت میکنن د ول ی در عی ن ح ال از نظ ر تع داد دانش جویان و ترکیب بندی فضایی با یکدیگر متفاوتند.
در ای ن پژوه ش، ب رای پاس خ گویی ب ه هری ک از س ه پرس ش مط رح ش ده، بنا ب ه ضروری ات آن، دادهها از روشه ای مختلفی گردآوری ش ده اند. نخست برای پاس خ به پرسش شماره ی یک یا به عبارتی شناخت عوامل تأثیرگذار در ترجیح مکانی دانشجویان ، از روش های مشاهده و مصاحبه استفاده شد .
ب رای مصاحب ه، تع دادی از دانش جویان به ط ور تصادف ی انتخاب شدند. از آنجایی که هدف این مصاحبه ها، صرفاً کشف عوام ل محیط ی تأثیرگ ذار در تعام لات اجتماع ی دانش جویان ب ود، معی ار تع داد ش رکت کنندگان اش باع داده ها در نظ ر گرفته ش د. بنابرای ن تع داد ش رکت کنندگان، در مصاحب ه ب ه ۹ نف ر از نمون ه ی ۱ و ۱4 نف ر از نمون ه ی۲ رس ید.4 مصاحبه ه ا ب ه صورت نیم ه س ازمان یافته و در فضاه ای م ورد مطالع ه انج ام ش د .پرس ش های مصاحبه ش امل ۵ سؤال اصلی بود و در هر مصاحبه بنابر مقتضیات آن س ؤالات تکمیلی دیگر نیز جهت شفاف سازی پرس یده می ش د.۵ س پس مصاحبه ه ا کدگ ذاری ش ده و کده ا مطاب ق مطالع ات پیش ینه ی پژوه ش و ب ر مبن ای م دل م کانکنت ر طبقه بن دی ش دند ت ا بت وان نتای ج را ب ر مبن ای نم ودار ۱دس ته بندی و با مطالعات پیشین مقایسه نمود.6
از آنج ا ک ه افراد غالباً نمی توانند اعمال یا رفتار خود را کامل و دقیق ش رح دهند، لازم اس ت زمانی صرف مش اهده ی مستقیم آنها در محیط های واقعی ش ان ش ود تا بتوان به تصویری کلی از نح وه ی تعاملات اجتماع ی آنها در محیط دس ت یافت )آلتمن ،۱۳8۲، ۲6۰(. بنابرای ن فضاه ای غیررس می دو دانش کده ک ه پتانس یلی ب رای تعام لات و فعالیت ه ای گروهی خ ارج از کلاس دارن د، از دی د معم اری م ورد تجزی ه تحلی ل ق رار گرف ت و رفت ار دانش جویان در آنه ا مش اهده ش د. در واق ع ای ن مش اهدات به هم راه مصاحب ه ب ا دانش جویان، ابزاره ای مکمل ی در دس ت نگارن دگان جه ت توصی ف محدودیت ه ا و قابلیت ه ای فض ای دانش کده برای تعاملات دانش جویان قرار گرفت. مش اهده ها در فص ل به ار و پاییز س ال ۱۳۹۲ و در س ه ب ازه ی زمان ی متفاوت از روز) ۱۰-۱۱ صب ح ،۱۲-۱۳ ظه ر و ۱6-۱7 بع د از ظه ر( در روزه ای متف اوت انجام ش دند. زمان های مش اهده بازه ه ای زمانی بین س اعات رس می کلاس ه ا و در وقت های اس تراحت دانش جویان انتخاب ش دند و رفتارها در س ه گروه رفت و آمدها گردهمایی ها و خلوت ه ا ب ه ثب ت رس یدند. خل وت ب ه نوع ی کنت رل روی تعامـلات اجتماع ی محس وب می ش ود )Rapoport, 1977 نقل از لن گ ،۱۳8۱، ۱6۵ ( و مقایس ه ی مکان های ی ک ه ب رای خلوت یا تعامـلات انتخاب می ش وند در کنار مس یرهای رف ت و آمدی که دسترس ی و برخورده ای اجتماع ی را در مکان میس ر می س ازند می توان د در تبیین قابلیت های تعاملی یک مکان مورد اس تفاده ق رار گیرن د. عـلاوه بر این، هنگام مش اهدات س عی ش د ت ا رفتار اس تفاده کنندگان از فضا نس بت به جنبه ه ای مختلف مکان که ب ه نظر می رس ید در تعام لات اجتماعی اس تفاده کنندگان از فضا تأثیرگذار اس ت مورد توجه قرار گیرد.
446999257347

جدول 1- سؤالات مصاحبه.
۱. تمایلی به ماندن در دانشکده غیر از ساعات رسمی کلاس دارید؟چرا؟

به این صورت از طریق مصاحبه و مش ـاهدهی رفتارها، عوامل تأثیرگذار در تعاملات دانشجویان در دو نمونه به دست آمدند. در مرحلهی بعد برای پاسخ به پرسشهای دوم و سوم پژوهش، یعنی میزان تأثیر هریک از این عوامل و تفاوت آنها در تعاملات دوستانه و درس ی، عوامل کش ف ش ده به صورت پرسش نامهای در اختیار جامع ه ای ۱۰۰ نف ره از دانش جویان دوره ی کارشناس ی معم اری ق رار گرف ت. هدف از ای ن کار این بود که یافته ه ای پژوهش روی نمون هی بزرگ ت ری از جامعه آزموده ش ود و می زان تأثیر و اهمیت هری ک از عوامل یافتهش ده در مقایس ه با یکدیگرمش خص گردد .جامع ه ی آماری پژوهش حاض ر را صرفاً دانش جویان معماری دوره ی کارشناسی دو دانشکده تشکیل میدهند که تعداد آنها در نمونهی اول )دانش کده معماری بوعل ی( به ۱۳۰ نفر و در نمونه ی دوم )پردیس هنرهای ریبا( به ۳۹۲ نفر میرسد. البته این جامعه در مورد مش اهدات، بنا بر ضرورت ، به کل دانش جویان دانشـکده گسترش یافت.

1.2. موارد تحت مطالعه
در ای ن پژوه ش، دو دانش کدهی معم اری بوعل ی س ینای هم دان و هنره ای زیب ای ته ران ب رای مطالع ه انتخاب ش دند .دلی ل انتخ اب این دو دانش کده، یکی س هولت دسترس ی به آنها برای پژوهشگران و دیگری تفاوت ترکیب بندی فضاهای جمعی و غیررسمی در آنها بود. دانشکده ی معماری بوعلی سینا به صورت س اختمانی جدا گان ه از پردی س اصلی دانش گاه در مرکز ش هر قرار گرفته اس ت. س اختمان ب ه طور کلی فرمی درونگ را و مرکزی دارد و ارتب اط فضاه ای اصل ی ه م از طری ق فضای ب از و ه م از طریق فضاهای بسته امکان پذیر است. ساختمان دانشکده ی معماری بوعلی س ینا، شامل بخش هایی است که حول یک حیاط مرکزی و میان فضای سبزی شکل گرفتهاند و از سه طرف با خیابانهای ش هر محدود می ش ود. س اختمان آتلیهها، ورزش گاه، کتابخانه و
۲. غیر از ارتباطات دوستانه با هم دانشکدهای هایتان آیا فعالیت های علمی و گروهی خارج از کلاس و آتلیه در محیط دانشکده انجام می دهید؟
۳. در صورت انجام فعالیتهای علمی و گروهی خارج از کلاس و آتلیه، چه فضاهایی از دانشکده را برای این کار انتخاب میکنید؟ چرا؟
4. در اوقات فراغت چه فضاهایی را در دانشکده برای گپ و گفت های دوستانه انتخاب می کنید؟ چرا؟
446999306071

۵. چقدر با دانشجویان تراز بالاتر و سایر رشته ها ارتباط برقرار می کنید؟ این ارتباط کجا اتفاق میافتد؟و چرا؟
دختر پسر سال اول سال دوم سال سوم سال چهارم کل
دانشکده بوعلی سینا ۱8
%6۰ ۱۲ %4۰ ۵ %۱6.7 ۵ %۱6.7 ۱4 %46.7 6 %۲۰ ۳۰
%۳۰
پردیس هنرهای زیبا 44 %6۲.۹ ۲6
%۳7.۱ ۲۵
%۳۵.7 ۱۳
%۱8.6 ۱۰
%۱4.۳ ۲۲
%۳۱.4 7۰
%7۰
جمع 6۲ ۳8 ۳۰ ۱8 ۲4 ۲8 ۱۰۰
جدول 2- دانشجویان شرکت کننده در پیمایش .
خوابگاه و نیز سـاختمان س لف و اس اتید، چهار س اختمان اصلیبنا را تش کیل می دهند که هر کدام به وس یلهی راهروها و لابی هاب ه هم مرب وط میش وند. فضاه ای ارتباط ی میان س اختمان ها-راهروها و حیاط مرکزی- فضاهای غیررس می دانش کده هستند ک ه می توانند پتانس یلی ب رای تعاملات دانش جویان ایج اد کنند .در مقابـل دانش کده هنرهـای زیب ا در پردی س اصل ی دانش گاه جایگرفتـه و فرمـی برونگ را دارد ک ه س اختمانهای جدا گان ه ب ا کاربریه ای گونا گ ون در آن از طری ق فض ای ب از و نیمهب از )کلون اد( ب ه هم مربـوط می ش وند. بنای پردی س هنره ای زیبا از ساختمانهای پرا کنده ای تشکیل شدهاست که کلوناد دانشکده همچون زنجیری این بخش های مختلف را به هم متصل میکند .فضاهای میانی ساختمانها که به صورت فضای باز طراحی شده است، به همراه کلوناد، اصلیترین فضاهای غیررسمی در پردیس هس تند که میتوانند به عنوان ظرفیتی برای تعاملات غیررس می دانشجویان به شمار آیند.

3. یافته های پژوهش
در ای ن بخ ش یافته ه ای حاص ل از مصاحبه ه ا، مش اهدات
نمونه 2: پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران 1: دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی سینا
عکس هوایی
سایت پلان
رشته های تحصیلی معماری و شهرسازی- هنرهای تجسمی- موسیقی وهنرهای نمایشی معماری و شهرسازی-گرافیک و باستان شناسی
تعداد دانشجویان معماری در سطوح مختلف کارشناسی: ۳۹۲ نفر
کارشناسی ارشد: ۲7۱ نفردکتری: ۳۳ نفر کارشناسی: ۱۳۰ نفر
کارشناسی ارشد: 4۰ نفردکتری: 6 نفر
جدول 3- معرفی اجمالی نمونه ها.
و پیمای ش پژوه ش در س ه بخ ش اصل ی متناظ ر با س ه پرس شتحقیق ارائه میشود:
1.3. چ ه عواملی در ترجیح مکانی دانش جویان برای تعاملات تأثیرگذار است؟
دانش جویان در دانش کده، فضاهای مختلفی را برای تعاملات و گردهمایی هایش ان انتخ اب می کنن د، انتخاب هایی که محیط ب ا قابلیته ا و محدودیتهای ش پی ش پ ای آنه ا ق رار می دهد و حتی ش اید برخی اوق ات به صورت اتفاقی و غی رارادی رخ دهند .محیط ساختهشده ی دانشکده، فضایی است که تجمعات در آن شکل می گیرد؛ محیطی که می تواند تسهیل کنندهی این تعاملات باش د ی ا محدودیتهای ی را ب رای آن ایج اد کند. دانش جویان با ش ناخت کیفیت ه ای تس هیلکننده ی ا محدودکنن ده، فضاهای خاص ی را ب رای گردهماییهای خ ود انتخاب میکنند. ش ناخت ای ن ویژگیه ا میتوان د راهگش ای طراح ی فضاه ای تعامل ی ب رای دانش جویان باش د. ب رای دس تیابی ب ه ای ن ویژگیه ا، از مصاحب ه ب ا دانش جویان و مش اهده ی رفت ار ایش ان در محی ط اس تفاده ش د. یافته ه ای حاص ل از ای ن دو در تکمی ل چارچوب ارائ ه ش ده در پیش ینهی پژوهش، عوام ل مؤث ر در ترجیح مکانی

جدول 4- وبژ گی های مکانی تأثیرگذار در تعاملات دانشجویان با توجه به کدهای مستخرج از مصاحبه.
نمونه یافتههای پژوهش کدها مکان

تعاملی

مکان

تعاملی

پردیس هنرهای زیبا دانشکده معماری بوعلی سینا برای کار آتلیه را ترجیح میدهیم چون امکانات و میزکار و … دارد. برای کارهای گروهی و طراحی ا گر میز کار بخواهیم فقط در آتلیه ها پیدا می شود و بعد از آن بوفه. تسهیلات مناسب برای نشستن و کار های

کالبدی

جنبه

های



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید