صفحات ۵۵ – 68۵۵نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۲ تابستان ۱۳۹۵
101569511654

بررسی تاثیر عوامل فردی در مطالعه فرایندمحور
دلبستگی به مکان با رویکرد روان شناسی شناختی
)موردپژوهی: محله قره باغیها در تبریز(

محمد تقی پیربابایی1، مینو قره بگلو2، زهرا علی نام3
۱ دانشیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
۲ استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
۳ دانشجوی دکتری شهرسازی اسلامی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲7/۱۲/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۲6/۳/۹۵(
چکیده
تضعیف پیوند انسـان به مکانهای مس کونی و کاهش هویت و پایداری س ا کنین در محلات مس کونی باعث افزایش نقل و انتقال س ا کنین در محیطهای مس کونی ش ده اس ت. در این پیوند، دلبس تگی به مـکان و مباح ث ش ناختی از عوام ل اصلی و مهـم در غلبه بر این مش کلات و موضـوع پایداری محیطی میباشـد. هدف تحقیق، بررس ی تأثیر عوامل فردی در مطالعه فرایندمحور دلبستگی به مکان با رویکرد روانشناس ی ش ناختی میباش د و در پی پاس خگویی به این سؤال اس ت که “عوامل فردی چگونه و به چه میزان بر مطالعه فرایندمحور دلبس تگی به محله با رویکرد روانشناس ی ش ناختی تأثیر میگذارند؟ “تحقیق ترکیبی از روش کیفی )مصاحبه( و روش کمّی )پرسش نامه( میباشـد که به تعداد ۲۹7 نمونه در مقیاس محله ) قره باغیها( در شهر تبریز انجام گرفت. یافتههای تحقیق حا کی از آن است که ویژگیهای فردی سن، جنسیت، وضعیت تاهل، شغل، وضعیت مسکن، مدت سکونت، شیوه جابجایی و میزان پیادهروی رابطه معناداری با فرایند س ه بعدی دلبس تگی به مکان )احس اس، ش ناخت، رفتار( دارند و میزان تحصیلات تنها متغیری است که با بعد شناخت فرایند دلبستگی رابطه معناداری برقرار نمیکند .دس تاورد ای ن تحقی ق، معرف ی عوام ل فردی مؤث ر بر ارتق ای ابعـاد عاطفی، ش ناختی و رفت اری فرایند دلبستگی به مکان و میزان اثرگذاری و اهمیت هریک در این فرایند، میباشد.
واژههای کلیدی
فرایند دلبستگی به مکان، عوامل فردی، روان شناسی شناختی، محله، تبریز.
۵6

مقدمه

ام روزه باف ت مح لات به دنب ال بیاهمیت ش دن به ط ور کلی ارتباط خود را با ذهنیت انس ان س ا کن در آن از دس ت داده اس ت و او را ب ا بح ران هوی ت جدی مواجه س اخته اس ت. در این پیوند ،دلبستگی به مکان و مباحث شناختی از عوامل اصلی و مهم در غلبه بر این مشکلات و موضوع پایداری محیطی میباشد. دلبستگی به مکان، پیوند عمیق و موثر بین انس ان و مکان است که برخاسته از تعامل مثبت بین آن دو میباش د. تلقی ش هروندان از مکان خوب و اش ارات آن ان به عنوان عناصر تش کیلدهنده یک م کان، ارتباط مس تقیمی با نیازه ای عینی و ذهنی آنان دارد که متناس ب با این نیازها، این یا آن عنصر را برای قوام و دوام آن فضا ضروری میدانند .از اینرو، اس تخراج مؤلفههای دخیل در ش کلگیری دلبس تگی به م کان و بکارگی ری آنها در طراحیهای آینده، لازم ه برآوردن نیازها و نیل به اهداف به واسطه مکان میباشد. از طرفی به دلیل وجود تنوع فرهنگی- اجتماعی و حتی تفاوتهای تاریخی بومش هرهای مختلف در نقاط گونا گون شهر، هر عنصری معنای واقعی خود را در ارتباط متقابل با مجموعه عناصر پیرامونی خود مییابد و برای فهم پدیدهه ا و تأثی ر و تأث رات آن ان در محیط و نظام پیرامون ی علاوه بر مشاهده آن از چشم یک ناظر بیرونی باید به درک آن پدیده از چشم افرادی نایل شد که موضوع و یا مفعول آن پدیده قرار میگیرند. در این راس تا لزوم شناس ایی عوامل فردی مؤثر بر دلبس تگی به مکان بیش از پیش ضروری مینماید.
مطالع ات پیش ین انجامش ده در زمین ه تاثی ر عوام ل ف ردی ب ر دلبس تگی ب ه م کان، ای ن کیفی ت را از بُع د نتیج ه و محصول م ورد بررس ی ق رار دادهان د. در حال ی ک ه طراحان ش هری باید در برنامهری زی و طراحی به دو بُعد فرایندمحوری و محصولمحوری در ایج اد کیفی ت در محیط هـای ش هری توج ه نم وده و ت لاش نماین د تـا ع لاوه ب ر طراح ی ی ک م کان مطل وب )محص ول( ، جنبههـای طرحش ده در رون د کیفیت م ورد نظ ر خود)فرایند( را نیز مدنظر قرار دهند. دلبستگی به مکان نیز از جمله کیفیتهایفض ای شـهری اس ت و در عی ن ح ال ک ه دارای نوع ی خروج ی محصول مح ور میباش د، نیازمند توجه جدی ب ه مراحل و فرایند دلبستگی به مکان نیز است .
در رویکرد ش ناختی به دلبس تگی که بس یار نزدی ک با مفهوم
هویت مکانی است، به بحث های فرد به عنوان بخشی از محیط ،محی ط بهعنوان بخش ی از هویت فرد، س ازگاری و هماهنگی فرد و محیط پرداخته می ش ود. هویت مکانی، زیرس اختی ش ناختی اس ت و بنابرای ن فراینده ای ش ناختی دخی ل در ش کل گیری هوی ت مکانی، مش ابه فرایندهایی اس ت که اس اس ش کل گیری س اختارهای شناختی دلبس تگی به مکان می باشند. در وا کاوی ای ن فراین د، بکارگی ری عل وم مرتب ط با فرایند ش ناخت انس ان و ارتباط بین انس ان و محیط دارای اهمیت می باشد. از آنجایی که روان شناس ی ش ناختی بهعن وان بخش ی از ح وزه وس یع تر و گس ترده تر عل م ش ناخت، ب ه مطالع ه رابط ه فراینده ای فک ری انس ان ب ا محیط می پردازد، آش نایی با س اختارهای ش ناختی و روش ه ای نوی ن پژوهش ی در این حوزه، اطلاعات باارزش ی را در اختیار طراحان قرار خواهد داد.
4469994169805

ه دف تحقی ق، بررس ی تأثی ر عوام ل ف ردی در مطالع ه فرایندمحور دلبس تگی به مکان با رویکرد روانشناس ی ش ناختی میباشد. این تحقیق با این پیشفرض که هر یک از عوامل فردی ب ه ش کل متفاوت ی در تحق ق دلبس تگی مؤث ر میباش د و اهمیت تأثیر هریک از این عوامل بر فرایند دلبستگی به مکان قابل بررسی می باشد، در پی پاسخگویی به این سؤال است که “عوامل فردی چگون ه و به چ ه میزان بر مطالعه فرایندمحور دلبس تگی به محله با رویکرد روان شناس ی ش ناختی تأثیر میگذارند؟”. در این راستا ،ساختار پژوهش به دو بخش با رویکرد مفهومی و مصداقی تقسیم میش ود. در بخ ش مفهومی تحقیق، مبانی نظ ری تحقیق در دو حوزه دلبستگی به مکان، و روانشناسی شناختی با رویکرد کیفی مورد بررس ی قرار میگیرد تا جایگاه رویکرد روانشناس ی شناختی در مطالعه فرایندمحور دلبس تگی به مکان مشخص گردد. سپس معیارهای )شخصی و مکانی( سنجش فرایند سه بعدی دلبستگی ب ه مکان در محله مورد وا کاوی ق رار گرفته و نتیجه در قالب مدل نظ ری تحقی ق ارائه می ش ود. در بخ ش مصداقی تحقی ق، ابزار و نح وه آزم ون الگ وی تحقی ق در موردپژوه ی )محل ه قرهباغی ه ا( و روش تحلی ل دادهه ا تش ریح میگ ردد. در ادام ه، یافته ه ایتحقی ق ب ه کم ک روش تحلیل میانگین اس تخراج و براس اس آن نتیجه پژوهش حاصل می گردد.
1- روش تحقیق
ب ا توجه ب ه اینکه هدف تحقیق، ارزیابی تأثی ر عوامل فردی در فرایند دلبستگی به مکان میباشد و در این فرایند، نحوه شناخت ف رد از محی ط مورد بررس ی قرار می گی رد، لذا در جه ت به حداقل رسـاندن متغیرهای فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر فرایند دلبستگی ،اثب ات متغیره ای مکان ی و تمرک ز ب ر مؤلفهه ای ش ناختی ف رد ،محل ه ای مش خص در ش هر تبری ز )ب ا خصوصی ات فرهنگ ی و اجتماع ی همگ ن( ب ا نمونهگیری هدفمن د بهعن وان موردپژوهی انتخ اب ش د و تحقی ق ب ه روش پیمایش ی و مصاحب ه در محل ه قره باغی تبریز انجام گرفت .
اس تراتژی تحقی ق ترکیب ی از روش کمّ ی )پرسش نامه( و روش کیف ی )مصاحب ه( میباش د ک ه به منظ ور بررس ی اعتب ار و پایاییس والات تحقی ق، ابت دا پیشآزمونی به عنوان پایل وت بین 4۰ نفر از س ا کنان محله انجام گرفت و نقصها و نارس ایی های س والات مرتف ع گردید. جهت تعیین حجم جامعه آماری با برآورد واریانس نمونه اولیه) S²( در س طح اطمین ان ۹۵ درصد، حجم نمونه برابر ب ا ۲۹7 ب ه دس ت آم د۱. به ای ن ترتی ب ،۲۹7 عدد پرسش نامه در بین س ا کنین محله پخش شد. با توجه به ازدیاد و تنوع سؤالات ،ب ه منظ ور اعتبار و اطمینان زیاد از نتایج و پاس خهای س ؤالات و برط رف کردن ابهام پرسشش وندگان، آزمون ب ه صورت حضوری و یک به یک توس ط نگارندگان با هریک از س ا کنین محله صورت گرفت و مصاحبه هایی کوتاه در جهت پاسخ های داده شده برای آ گاهی از دلایل انتخاب پرسششوندگان انجام شد.
تجزی ه و تحلی ل پرسش ـنامهها به کمک تکنیکه ای آماری با اس تفاده از نرماف زار 15SPSS Ver انج ام گرف ت. در تحقیق حاضر عوام ل ف ردی موثـر ب ر دلبسـتگی به م کان ب ه عن وان متغیرهای مس تقل و ابع اد فراین د دلبسـتگی ب ه م کان و مؤلفه ه ای فرایند ش ناخت به عن وان متغیره ای وابس ته در محله مورد آزم ون قرار گرفت. س ؤالات پرسشنامه در دو بخش تنظیم شدند؛ بخش اول ش امل مشخصات آماری پرسششوندگان و بخش دوم به صورت چ ک لیس تی متش کل از ۲۳ س ؤال )براس اس مقی اس لیکرت در ۵ س طح( ب رای ارزیاب ی ابع اد احس اس، ش ناخت و رفت ار فراین د دلبس تگی به محله تهیه گردید به طوریکه هر س ؤال پرسش نامه ،ی ک مؤلفـه را پوشـش ده د. ب ا کم ک روشه ای آم اری تحلیل واریان س) ANOVA( و مان-ویتن ی) Mann-Whitney(، ارتب اط بین متغیرها و عوامل فردی مورد بررسی قرار گرفت.
نمودار 1- چارچوب سهبعدی دلبستگی مکانی.

)Scannell & Gifford, 2010, 2( :مأخذ
دادهه ای بدس ـتآمده از پرسش نامهها، مش اهدات ، مصاحبههای نیمهسازمانیافته به دو صورت کمّی و کیفی تحلیل ش د. به طوری که ابتدا با انجام تحلیلهای کمّی، میزان تأثیر عوامل فردی بر فرایند دلبس تگی به مکان بررسی شد و سپس بر اساس اطلاعات حاصل از مصاحبهها، ارتباط میان میزان تأثیر هر یک از عوامل فردی بر مؤلفههای دلبستگی به مکان و مؤلفههای فرایند شناخت به طور کیفی وا کاوی شد و در تطبیق با یافتههای مطالعات پیشین دلایل افتراقات و اشترا کات بررسی گردید.
۵7
2- مبانی نظری تحقیق
2-1- چارچوب سه بعدی دلبستگی به مکان دلبس تگی ب ه م کان در روان شناس ی و مطالع ات محیط ی از موضوعات مورد توجه بوده است. واژه دلبستگی به مکان به تأثیر عاطفی یک مکان اشاره دارد که افراد به لحاظ حسی و فرهنگی به آن جذب میشوند. تأثیر حسی، عاطفی و درونی مکان بر انسان ،مرکز تفکر دلبس تگی به مکان میباشد، چرا که انسان ها می توانند به یک شی، خانه، ساختمان، محله یا یک محیط طبیعی جذب ش وند. در واق ع دلبس تگی ب ه م کان، ارتباط ی نمادی ن ب ا مکان است که با دادن معانی عاطفی و حسی مشترک فرهنگی، توسط افراد به مکان خاص یا یک س رزمین شکل میگیرد و مبنای نحوه ادرا ک گروه یا فرد از مکان و نحوه ارتباط وی با آن می باشد )Low & Altman, 1992, 5(.
دلبستگی به مکان متشکل از چارچوب سازمانیافته سهبعدی ش خص-فرایند-مکان) ppp(۲ میباشد )نمودار ۱( که بُعد شخص ،دلبستگی به مکان به معانی و مفاهیم تعیین شده فردی یا جمعی اش اره دارد. بُعد فرایند، عناصر عاطفی )حسی(، شناختی و رفتاری دلبس تگی را ش امل میش ود. این بُعد، ریش ه در نحوه تعامل افراد ب ا م کان کالبدی و اجتماعی در قالب تعاملات ش ناختی، رفتاری ،عاطف ی و معنایـی دارد ک ه نتیج ه آن دلبس تگی ب ه م کان اس ت )Brown & Perkins, 1992; Oswald & Wahl, 2001; Proshansky in Rivlin, 1987; Green, 1999; Bonaiuto et al.,1999; Rivlin, 1987( و بُع د م کان، ب ر ویژگیهای مکان ش امل س طوح فضایی ،خصوصیات ویژه و برجستگی عناصر فیزیکی یا اجتماعی تا کید دارد.
2-2- فرایند شناخت در روانشناسی شناختیروان شناسی شناختی۳ یکی از شاخههای اصلی علوم شناختی و یک ی از رویکردهای مهم در حوزه علوم روان ش ناختی محسـوب میش ود و ه دف اصل ی آن، مطالع ه س اختارها و س ازوکارهای ش ناختی ذهن و مغز است )اس ترنبرگ ،۱۳۹۲، 4۲(. روانشناسی ش ناختی ب ا تس لطی کـه ب ر س ازوکارهای مغ ز ب رای یادگی ری ،یادس پاری، تفکر، بازنگری و شکل گیری ذهن افراد دارد، می تواند
۵8
راهکارهای ی ب رای تأثیرگ ذاری ب ر ذهن دیگ ران و تغیی ر، اصلاح یا تقویت آن پیشنهاد کند )خرازی ،۱۳8۵، 78(.
فرایند شناخت در روان شناسی شناختی از سه مرحله دریافت اطلاعـات محیط ی، ذخیره س ازی و بازیاب ی تش کیل می ش ود )نم ودار۲(. فراینده ای ش ناختی در درج ه اول مس تلزم توج ه هسذهنی تند. توجپیرامون ه، است )نوعی تمرکسولسوز ،تلاش۱۳8۱ ، ۱۱8ذهنی (. بر در رویدادهای حس ی یا نتیجه توجه، برخی از اطلاعات دریافتش ده توسط ثبتکننده های حسی به حافظه کوتاه -مدت منتقل میشوند. مفهومسازی، تصویرسازی ذهنی و نقشه های شناختی ازجمله کارکردهای ذهن در جهت رمزگذاری و ذخیره س ازی اطلاعات می باش د. در این راستا ذهن از قالب ها و قواعدی اس تفاده میکند تا بتواند اطلاعات را س اده، خلاصه و به طرز معنیداری آنها را طبقه بندی کرده و در فایلهای موجود در ذه ن جانمایی و ذخیره س ازی کند )همـان ،۵۲۳(. فرایند ذهنی سادهس ازی و س اماندهی اطلاعـات را مفهومس ازی می نامن د و ک دی ک ه به ص ورت ی ک واژه، و ی ا در مجموع ی ک مقوله برای دس تهای از پدیده ها و یا خود پدیده اس تفاده می ش ود را مفهوم میگوین د )پا کـزاد و بـزرگ ،۱۳۹۱، ۱8۵(. تصوی ر ذهنـی، تصویری اس ت ک ه ف رد از ی ک پدی ده در ذهن میس ازد. ای ن تصویر تحت تأثی ر افـکار، ارزشها و تجارب فرد از مکان ش کل می گیرد )همان ،۲۰۳( و ممک ن اس ت ش امل بازنمای ی ذهن ی در قال ب ه ر یک از وجوه حس ی مانند ش نوایی، بویایی یا چشایی باشد )استرنبرگ ،۱۳۹۲، ۳۳4(. نقش ه ش ناختی، بخش ی از تصویر ذهنی است که ب ه طور خاص بر روابط فضایی تمرکز دارد. نقش ه های ش ناختی ،بازنمودهای ی درونی ارائه میدهند که خصوصیات فضایی خاص محیط خارجی ما را شبیهسازی می کند )Rumelhart & Norman, 1988( و الگوی ی انتزاع ی و خلاصه شـده از محیط برای فرد فراهم می کند تا براساس آن عمل کند )سولسو ،۱۳8۱، ۳74(.
نمودار 2- فرایند شناخت در روان شناسی شناختی براساس مؤلفه های قابل سنجش.

مأخذ: )نگارندگان براساس استرنبرگ ،1392، 97-436(
اطلاع ات دریافت ی پ س از رمزگ ذاری در حافظ ه دراز-م دت ذخیره میشوند. بازیابی، فرایندی است که از طریق آن اطلاعات به هنگام نیاز از حافظه فراخوانده، تداعی و رمزگش ایی میش وند )پا کـزاد و ب زرگ ،۱۳۹۱، ۱7۵(. در فراین د تداع ی، وقت ی دو رویداد ب ه ط ور مک رر هم راه با هم یـا با فاصل ه زمان ی کوتاه تکرار ش وند ،در گذرگاهه ای عصبش ناختی م ا ب رای بازیابی آنه ا پیوندهایی ایج اد میش ود که هنگام فعال ش دن )دیدن، ش نیدن،…( یکی از آن رویدادها، دیگری نیز فعال می ش ود )سولس و ،۱۳8۱، ۵۲7(. معنایاب ی، از جمله کارکردهای ذه ن در جریان تداعی یک پدیدهاست که در فرایند بازیابی بکار میرود و معنا، تمامی آن چیزهایی اس ت ک ه در جری ان بازیابی ی ک مفهوم ب رای ما تداعی می ش ود)نرم ان ،۱۳7۹، 47۰(. اطلاع ات بازیاب ی ش ده از حافظ ه دراز-مدت به حافظه کوتاه-مدت منتقل ش ده و نهایتاً در قالب پاس خ برون داد )احساس و رفتار( ظاهر میشوند.
2-3- عوامل مؤثر بر مطالعه فرایند دلبستگی به مکان
2-3-1- شخص
براس اس ماهی ت دلبس تگی مکانی، ای ن مفه وم پیوندهایی را دربرمیگی رد که اش خاص چ ه به صورت فردى و چ ه به صورت جمعی با مکان ارتباط مییابند .دلبستگی مکانی در هر دو سطح ف ردی و گروه ی رخ میدهد. در ج دول ۱، نتایج تحقیقات انجام گرفت ه در زمینه تأثیر عوامل فردی بر میزان دلبس تگی به مکان در دو سطح فردی و گروهی نشان داده شده است.
در س طح ف ردی، ای ن مقول ه ش امل ارتباط ات ش خصی ف رد ب ا م کان میش ود. مث لاً محیطهای ی ک ه خاط رات ش خصی را بر میانگی زد و تص ور میش ود این نوع دلبس تگی مکان ی در ایجاد حس ثابت شخصی نیز سهیم باشد .)Twigger-Ross & Uzzell,
1996( می زان دلبس تگی ب ه م کان از فردی ب ه فرد دیگ ر متفاوت اس ت )Tuan, 1977; Riley, 1992(. اف راد براس اس ترجیح ات آ گاهانـه ای ک ه ناش ی از خصوصی ات و ویژگی ه ای ف ردی آنه ا میباش د، مکان ها را انتخاب میکنند و به آنها دلبسته می شوند .فردیت در جهت گیری اجتماعی و نحوه توسعه ارتباطات اجتماعی صمیمانه نیز حائز اهمیت است )Low & Mc Donogh, 2001, 5(. داوی4 )۱۹۹۹( معتقد اس ت: “مکان ها، انعکاسدهنده هویت ها ، تفاوتها و رقابت در گروههای مختلف براساس جنسیت، طبقه ،مذهب، قوم، فرهنگ و مذهب و نش اندهنده گرایش ات سیاسی اف راد، ق درت، آزادی، علایق، نظام اجتماعی و علایق مش ترک در انگیزه مصرفاند .”
جدول 1- نمونه ای از یافته های محققان درباره عوامل فردی و گروهی مؤثر در دلبستگی به مکان.
محققان نتایج بدست آمده از مطالعات بعد شخص
Rollero & Piccoli, 2010
Bonaiuto et al, 1999
Cuba & Hummon, 1993
Gillis,1977
Aiello et al., 2010 دلبستگی به مکان با جنسیت قابل پیشگویی است )خانم ها نسبت به آقایان سطوح دلبستگی به مکان بالاتری دارند(. فردی
Lewicka, 2009
Pong, 2005
Pretty et al, 2003
Lovejoy et al, 2010 سن به عنوان عامل مثبت دلبستگی به مکان Low, 1992 Campbell & lee,1992 دلبستگی کمتر افراد مجرد و والدین تنها نسبت به متاهلین بچهدار Mesch & Manor, 1998 سطح آموزش به عنوان عامل مثبت دلبستگی به مکان Nielsen et al., 2010
Knez, 2005
Erkip, 2010 مدت سکونت به عنوان عامل مثبت دلبستگی به مکان Lewicka, 2009 Brown et al, 2003 وضعیت مالکیت مسکن به عنوان عامل مستقیم مثبت دلبستگی به مکان Cohen & Shinar, 1985 Sanoff,1970 سطح درآمد عامل منفی دلبستگی به مکان Hur & Morrow Jones, 2008 رابطه معکوس سطح تحصیلات با دلبستگی به مکان Lund, 2002 رابطه مثبت میزان پیاده روی با دلبستگی به مکان Mazumdar & Mazumdar, 2004 تأثیر مذهب بر دلبستگی به مکان گروهی
Triandis HC, 1994 Hummon, 1992 تأثیر فرهنگ بر دلبستگی به مکان Lawrence, 1992
در تبیین ویژگیهای فردی و نقش آن در نحوه تعامل با مکان ب ه عوام ل مختلف ی چون: س ن، جن س، درآمد، وضعی ت تأهل ،تحصیلات، طبقه اجتماعی و ش غل اش اره گردیده )Pretty et al., 2003; Bonaiuto et al., 1999, Cohen & Shinar, 1985(. توانای ی ذهنی و جس می افراد )Halpern, 1995(، تمای زات فردی، نیازها ،اشـتغالات زندگی، تعریف فـرد از زندگـی )Rubinstein & Parmel-ee, 1992, 143(. نح وه اندیش ه، ادرا ک، تص ورات و مقاصد فردیش خص در رابط ه ب ا مـکان )Gifford, 2002, 27(، پیش زمینهه ا ،باورهـا و ارزشهـای فردی نیـز در این زمینه نقـش دارند )Brow-er, 1988(. ای ن عوامل علاوه بر توس عه وابس تگیهای اجتماعی ،دربردارنده معانی عمیقی از مکان برای هر فرد نیز می باشند )Low & Altman, 1992, 2(. ب ه عب ارت دیگ ر تج ارب زندگ ی ه ر ف رد ،کیفی ت حس ی وی ژه ای دارد ک ه در او، نوعی احس اس دلبس تگی ب ه مکان های ی که تج ارب وی در آن ب ه وقوع پیوس ته اند، ایجاد مینمای د )Rubinistein & Parmelee, 1992(. برخ ی از مطالع ات حا ک ی از آن اس ت ک ه جنس یت، عام ل تعیینکنن دهای در دلبس تگی به مکان نبوده )Cohen & Shinar, 1985( و در مواردی که دلبس تگی بیش تری در زنان مش اهده شده، علت آن گذراندن زمان بیش تر با مکان، گزارش شده است )Marcus & Sarkissian, 1986(. س طح درآمد فرد نیز عامل تعیینکننده ای در ش کل گیری انتظ ارات ف رد از م کان و در نتیج ه انتخ اب نوع خاص ی از مکان توسـط وی گـزارش شـده اسـت )Sanoff, 1970; Cohen & Shi-nar, 1985(. ش کلگیری ش بکههای اجتماع ی در م کان ک ه در دلبس تگی به مکان موثر اس ت، خود وابسته به ش رایط اجتماعی و اقتصادی، سن، طول مدت سکونت و زمینه می باشد )Oswald & Wahl, 2001; Fried, 1963; Cohen & Shinar, 1985(. زندگ ی گذش ته ف رد درون گ روه اجتماع ی و “خود” افراد نی ز در این رابطه
۵۹
موثر بوده و نحوه ابراز و حضور فرد در مکان و نوع سکونت پیشین
Sanoff, 1970; Rohe & Stegman,( او نیـز قابـل بررسـی میباشـد
.)1994; Bonaiuto et al, 1999
در س طح گروهی، دلبستگی، ش امل معانی نمادین مشترك از مکان در بین اعضاء اس ت. دلبس تگی مکانی ب ا چارچوب گروهی در فرهنگه ا، جنس یتها و مذاه ب متف اوت اس ت؛ بهگون های ک ه در آن، گروه ها به مکان هایی دلبس ته میش وند کـه می توانند در آنه ا ب ه فرهنگه ای خ ود عمل نماین د و از ای نرو آن را حفظ نماین د. فرهنگ، اف راد را از طریق تجربی ات، ارزش ها و نمادهای تاریخ ی مش ترك، ب ه م کان مرتب ط میسـازد. ع لاوه ب ر مس ایل فرهنگی، نمادین یا ارزشـی می توان به تجربیات جمعی و گروهی اجتماع ات مختل ف در مکان نیز اشـاره کرد ک ه در آن اهمیت یك رخ داد ی ا تجربه براى اهالی یك گروه حائز اهمیت اس ت. گروه ها ،خانواد هه ا، اعضاء جامعه و فرهنگهای مش ابه در دلبس تگی به ی ک مکان خاص اش ترا ک دارن د )Hummon, 1992; Low, 1992; Lawrence, 1992(. از سـوی دیگر دلبس تگی به مکان، وابس ته به فعالیتهای ی اس ت ک ه اف راد در قال ب مقتضی ات فرهنگ ی خود انجـام می دهنـد )Low & Altman, 1992(. ب ه ط ور کل ی فرهنگ از جمل ه عوامل ی اس ت ک ه ب ه دلی ل نق ش خـود در ش کلگیری ترجیحات مکانی )Newell, 1997( بر نوع تعاملات گروه ها با مکان نیز تأثیرگذار می باشد .

2-3-2- مکان
بع د مکان ی دلبس تگی ب ه م کان در مقیاسه ای جغرافیاییمتن وع م ورد بررس ی ق رار گرفت ه و اساس اً به دو س طح دلبس تگی مکان ی اجتماع ی و کالب دی تقس یم بندی ش ده اس ت .برخ ی از محققی ن ب ر نق ش عناص ر کالب دی در ش کل گیری دلبس تگی تأ کی د داش ته و ضـرورت توج ه ب ه ابع اد کالب دی را در فرآین د ایج اد دلبس تگی ض روری می دانن د. ریج ر و لاوارکاس۵ )۱۹8۱( در مطالع ات خ ود ب ه نق ش مه م و اساس ی دلبسـتگی کالب دی اش اره و از آن به عن وان ریش هداری یاد می نماید که بر این اس اس ف رد محی ط را به هم راه عناصر کالب دی آن در ش کل دهی معنای دلبس تگی به خاطرمیس پارد. پروشانس کی6 )۱۹8۳(، ب ا تأ کید بر هویت مکان به عنوان بخشی از عناصر اجتماعی در محیط تأ کید میکن د و بر این اسـاس عامل مه م تعامل و ارتبـاط تنگاتنگ فرد ب ا محی ط خ ود را ب ه عناص ر کالب دی محیط ب ه عنوان بخش ی از هوی ت ذهنی و فردی ارجاع می دهد. راپاپورت7 )۱۹8۲(، با تأ کید ب ر نق ش مؤلفهه ای اجتماع ی- فرهنگـی در ش کلگیری محی ط کالب دی، بـا ارائه نظری ه ارتباط غیرکلامـی، محی ط را مجموعه ای از عناص ر کالب دی ثاب ت، نیمه ثاب ت، و متح رک تقس یم میکن د ک ه فرد براس اس کدها و انگاره ه ای فرهنگی خود، معن ا و مفهوم خاص خود را از محیط و عناصر آن اس تنباط میکند. از نگاه وی ،م کان در ای ن رویک رد به یک م کان نمادیـن تبدیل میگ ردد که در آن ه ر یـک از عناص ر ب ه صورت س مبل وار و نمادگونه، بخش ی از فرهن گ اجتماع ی محی ط خ ود را نش ان میدهن د، بنابرای ن دلبستگی و ارتباط مکانی براساس نگرش وی، به صورت نمادها و سـمبل های فرهنگی- اجتماعی کالبدی در محیط بروز مینماید و ف رد براس اس کده ا و انگارههـای فرهنگی خـود، ای ن نمادها را کش ف و ارتب اط خود ب ا محیط را ایج اد مینماید. زمینه و بس تر ،وج ود خدم ات و تس هیلات، موقعی ت قرارگی ری م کان در زمینه ش هری و نح وه ارتباط ب ا پیرامون و بس یاری مش خصات دیگر، از جمله مواردی هس تند که در مطالعات به آن اش اره گردیده است )Bonaiuto et al, 2002; Lansing et al, 1970(.
گیفورد8 )۲۰۰۲( در پژوهش ارزش مند خود و با هدف شناس ایی تفاوته ای مدنظ ر معم اران و م ردم اس تفادهکننده از محی ط ،
محققان نتایج بدست آمده از مطالعات بعد مکان
Lewicka, 2009 Nasar, 1998 ن وع مس کن از عوام ل تأثیرگ ذار در دلبس تگی ب ه م کان می باش ند )دلبس تگی ب ه محیط های سنتی و تاریخی بیشتر از دلبستگی به محیط های مدرن می باشد(. کالبدی
Fried, 2000 خصوصیات فیزیکی)ترا کم، مجاورت( مکان بر دلبستگی به مکان تأثیرگذار می باشد. Lewicka, 2009 اندازه ساختمان عامل منفی دلبستگی به مکان Bonaiuto et al, 1999 زیبایی ظاهری ساختمان ها و وجود فضاهای سبز عامل مثبت دلبستگی به مکان Riger & Lavrakas, 1981 روابط اجتماعی، آشنایی با سا کنان عامل مثبت دلبستگی به مکان اجتماعی
Scannell & Gifford, 2010 عرصه اجتماعی و نماد اجتماعی عوامل اجتماعی مؤثر در ارتقای دلبستگی به مکان Rivilin, 1987 حضور در فرایند خلق مکان عامل مثبت دلبستگی به مکان Fried, 2000 وجود تعاملات بین فردی و عرصه های اجتماعی عامل مثبت دلبستگی به مکان جدول 2- مطالعات موردی انجام پذیرفته در بعد مکان دلبستگی به مکان.
یک ی از مهمتری ن عوام ل موج ود در محی ط را، عدم توج ه به بعداجتماعی محیط از سوی طراحان و توجه صرف به عناصر کالبدی و شاخصهای فرمی، فار غ از عوامل معنایی اشاره و با شفاف نمودناین اختلاف، بر ضرورت تجدیدنظر و شناسایی تفاوت معنایی بین طراحان و اس تفادهکنندگان در محیط های ش هری تأ کید میکند .لو و آلتمن۹ )۱۹۹۲(، با تأ کید بر نقش اجتماعی مکان، به تعاملات و ارتباطات فرهنگی- اجتماعی در مکان اشاره و دلبستگی به مکان را از منظر دلبستگی اجتماعی، یعنی گونهای از دلبستگی به خاطرات م ردم )اس تفادهکنندگان( تعبی ر و تفس یر نمودهان د. ارتباط مثبت بی ن فرد و مکان کالبدی و احس اس رضایت روح ی او، با ارتباطات اجتماعی موجود در مکان در رابطه است )Chavis & Pretty, 1999, 635(. در ای ن رابط ه، دو عام ل حائ ز اهمیتان د: هوی ت مکان که وابس ته به بوم، خاطرات مش ترک و زمان اس ت و دلبستگی به آن .بنابرای ن کیفی ات کالب دی، تنه ا یک بع د از تجربه مکان هس تند )Chawla, 1992, 63-86( و اهمی ت ارتباط ات اجتماع ی ک ه در مکانها اتفاق میافتد، نباید مورد غفلت قرار گیرند. دلبس تگی به م کان با رش د تعامل مثبت اف راد و تطابق اجتماع ی آنها در مکان ،توس عه مییابد و قدرت دلبس تگی ب ه مکان با می زان و قدرت این ارتباطـات، ارتبـاط مسـتقیم دارد )Mesch & Manor, 1998, 504(. ب ه ط ور کلی، افراد دلبس تگی به مکان را بر پایه دلبس تگی به مردم خل ق میکنن د )Marris, 1996(. ب ه عب ارت دیگ ر، آنه ا براس اس منافع خود، ارتباطات اجتماعی را ش کل داده و براس اس توقعات ،هنجاره ا و نقشهای معی ن خود، به آن اش تغال مییابند و براین اس اس، ارزیابی خود از چگونگی ارتباط ات اجتماعی و حضور خود در مکان را مورد مجادله قرار میدهند. بنابراین نحوهی حضور فرد در مکان به همراه سایرین، عاملی قوی در تصمیم فرد برای ماندن در آن اس ت. در ای ن راس تا حتی ممکن اس ت افراد در جس تجوی مکانهای ی ک ه در آن، اف رادی با خصوصیات مش ابه آنها به لحاظ طبق ه، قوم، مذه ب، گروه اقتص ادی، الگوی زندگ ی، تحصیلات ،درآم د، نح وه تربی ت ک ودکان و نژاد مش ابه حض ور دارند، باش ند .ام ا ب ا آنکه همگنب ودن افراد، مش وق ملاقاته ا و افزایش تعامل مکانه ای فیزیک ی و اجتماع ی و در نتیج ه ارتق ای دلبس تگی ب ه آن م کان اس ت، در عین ح ال مکانهای اجتماع ی غیرهمگن نیز
فرصت ی اس ت تا افراد ب ا یکدیگر بـودن و تعام لات اجتماعی غنی وآزاد را تجرب ه کنن د )Marcus & Sarkissian, 1986(. آنچ ه در ای ن میان حائز اهمیت میباش د آن است که، دریافت فضای اجتماعی مطل وب از س وی افراد، س بب افزای ش رضایت و تش ویق ارتباطات غیر رس می و مش ارکت در فعالیتهای اجتماعی و در نتیجه س بب توس عه و بهبـود دلبس تگی به مکان در آنه ا میگ ردد )Fisher et al, 1977; Cohen & Shiner, 1985; Rohe & Stegman, 1994(. ای ن حس مثبت از ارتباطات اجتماعی، دنیایی برای فرد خلق مینماید کـه دل کندن از آن، وی را دچار تشـویش میکنـد )Fried, 1963(. تا آنجا که در بس یاری موارد، میزان مطلوبی از دلبس تگی به مکان در ش رایط کالبدی نامطلوب با عوامل اجتماعی مکان توجیه گردیده است )Bonaiuto et al, 2002, 2(.
3- الگوی نظری تحقیق
رویکرد ش ناختی با بررس ی فرایندهای ذهنی، بر نقش شناخت انسان از محیط بهعنوان ضرورت ایجاد معنای دلبستگی به مکان تأ کی د میکن د. ای ن رویکـرد ب ا تعری ف فراین د ش ناخت منبع ث از مباحث روانشناسی شناختی، دریچه متفاوتی را در مطالعه فرایند دلبستگی به مکان، در اختیار محققین قرار میدهد تا خلأ موجود در مطالعه مؤلفه شناخت در این فرایند پر شود. روان شناسیِشناختی در مطالعه فرایند شناخت به معرفی مؤلفههایتوجه، مفهومسازی ،تصویرس ازی ذهنی و نقشه شناختی، تداعی و معنایابی میپردازد )نمودار۲(. این مؤلفهها با شناسایی عوامل شخصی و مکانی مؤثر بر آنها در چارچوب مطالعات محیطی ازجمله فضاهای شهری، قابل ارزیاب ی میباش ند. در نم ودار۳، ب ه عن وان الگوی نظ ری تحقیق ،ارتباط بین چارچوب دلبستگی به مکان و روان شناسیشناختی در مطالعه فرایند شناخت نشان داده شده است.

نمودار3جایگاه روان شناسی شناختی در مطالعه فرایند دلبستگی به مکان- مدل نظری تحقیق.
همانط ور کـه در مبان ی نظـری تحقی ق عنوان ش د، در بررس ی عوامـل موث ر ب ر دلبس تگی ب ه م کان، عام ل ش خص در دو س طح ف ردی و گروه ی و عام ل م کان در دو س طح کالب دی و اجتماع ی مطرح میش ود. با توجه ب ه اینکه موردپژوهی تحقیق یک محله با خصوصیات اجتماعی و فرهنگی همگن است و گروهها، خانواد هها ،اعض ای جامع ه و فرهنگهای مش ابه در دلبس تگی ب ه یک مکان

خاص اشترا ک دارند، در این تحقیق، سنجههای گروهی )جدول۱( و سنجههای مکانی )جدول۲(، به عنوان متغیرهای تحقیق حاضر مطرح نمیشوند. بنابراین عوامل فردی )سن، جنسیت، وضعیت تاهل، ش غل، تحصیلات، وضعیت مس کن، مدت س کونت، شیوه جایجای ی، می زان پی ادهروی( ب ه عن وان متغیره ای مس تقل و مؤلفهه ای فرایند دلبس تگی به مکان )احس اس، رفتار، ش ناخت( و مؤلفههای فرایند ش ناخت )توجه، مفهومس ازی، تصویرسازی و نقشه شناختی، تداعی و معنایابی( به عنوان متغیرهای وابسته این تحقیق مورد ارزیابی قرار میگیرند.
4- موردپژوهی تحقیق
تبریز مرکز آذربایجان، یکی از ش ش شهر اصلی از مرا کز فرهنگی- تاریخی ایران و یکی از ش هرهای بزرگ در مسیر جاده ابریشم است .توس عههای ش کلدهنده ش هر در طـول تاری خ، فض ای کالبدی- ذهنی را میسازند که در روند گسترش شهر با تغییر و دگردیسیهای متف اوت مواج ه میش وند؛ ام ا بخشهای ی از ش هر ب ا فضاهـای کالبدی و خاطرههای ذهنی خاص خود، در طی این روند همچنان به حیات خود ادامه میدهد )موسوی و زرگر دقیق ،۱۳8۹، 7۳(.
مناط ق مرک زی ش هر بهعنوان مناطق قدیمی و فرس وده ش هر هم واره در ح ال نوس ازی و تغیی ر میباش ند و ای ن ام ر احتمـال تضعیف پیوند س ا کنین با محلات مسکونی این مناطق را افزایش می ده د. ط ی ده س ال اخیر، محل ه قره باغیه ا بهعن وان یکی از مح لات مرک زی ش هر واق ع در منطق ه 8 تبری ز، در ح ال نوس ازی میباش د. مس احت وس یعی از ای ن محل ه طی ده س ال گذش ته نوس ازی ش ده اس ت و هما کن ون نیز در حال نوس ازی می باش د .ای ن امر باعث بوجود آمدن دو نوع بافت متفاوت در س طح محله ش ده است. به طوری که معماری قدیمی محله با معماری مدرن و جدی د محل ه تلفیق ش ده اس ت. ویژگیهای معم اری، مصالح ب هکار گرفته ش ده، سلس له مراتب دسترس یها، فضاهای موجود در داخل بافت مس کونی، ش کل دسترسیها، نوع ارتباط حمل و نق ل درون بافت و از همه مهمتر محصوریت، از جمله وجوه تمایز بی ن دو ن وع باف ت موج ود در ای ن محل ه می باش ند. همجواری باف ت تاریخ ی و بافت جدی د و تلفیق این دو ب ا یکدیگر در جریان

نوس ازی این محله، امکان مطالعه و بررس ی تأثی رات هر دو بافتدر قالـب ی ک موردپژوهی را فراهم می کند. محل ه قرهباغی ها جزءن ادر محلاتی در شـهر تبریز اس ت که علی رغم نوس ازی های اخیر ،کما کان سا کنین اصیل خود را حفظ کرده است .
5- بحث در خصوص یافته های تحقیق
در راس تای هـدف تحقی ق، تاثی ر ه ر ی ک از عوام ل ف ردی ب ر مؤلفهه ای فراینـد دلبس تگی و زیرمؤلفه ه ای فراین د ش ناخت ب ر اس اس نتای ج حاص ل از آنالی ز دادههـا، ب ه ص ورت میانگی ن )۵≥M≥۰( در قال ب نموداره ا گ زارش ش ده اس ت. ای ن یافته ه ا بر اساس اطلاعات حاصل از مصاحبه با سا کنین محله و در تطبیق ب ا یافتهه ای مطالعات پیش ین ب ه طور کیف ی توسـط نگارندگان تحلیل و تفسیر شدهاند:
نمودار4گروه های سنی و ابعاد فرایند دلبستگی.5- گروه های سنی و مؤلفه های فرایند شناخت.
متغیر سن: در بررسی تأثیر متغیر سن بر ابعاد فرایند دلبستگی ب ه م کان، س ه گ روه س نی ال ف( 40-18، ب(60-41، ج( ب الای
60 س ال ب ه ترتی ب بهعن وان گروهه ای س نی جوان، میانس ال وسالمند برای آزمون میانگین در نظر گرفته شد .
4470002711042

.
ها
باغی
قره

محله

جدید

و

تاریخی

بافت

از

تصاویری

1

تصویر

.

ها

باغی

قره



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید