صفحات 6۹ – 8۰6۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۲ تابستان ۱۳۹۵
108900011654

تحلیل رابطه بین کیفیت فضای میانی و کیفیت های انسانی- محیطی
مورد پژوهی: مجتمع های مسکونی شهر شیراز

مژ گان ساسانی1 ، علیرضا عینی فر2، حسین ذبیحی3
۱ دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
۲ استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۳ دانشیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲۵/7/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۲6/۳/۹۵(
چکیده
فض ای میان ی به مثابـه اتصال دهنده عرصه درون و بیرون در مس کن می باش د. مقال ه حاضر درصدد بررسی کیفیت این فضا و چگونگی تأثیر آن بر کیفیت زندگی در مجتمع های مسکونی شهر شیراز است .پرسـش اساس ی پژوهـش این اس ت که “کیفیت فض ای میانی چ ه تأثیری بر شـکل گیری کیفیت های انس انی- محیط ی مجتمعه ای مس کونی دارد؟” ب ر همی ن اس اس، کیفی ت فضای میان ی همچون متغیری مستقل بر کیفیت های انسانی- محیطی به عنوان متغیری وابسته تأثیرگذار است. بر اساس ادبی ات ای ن پژوه ش، متغیر وابس ته ش امل مفاهیم”محرمی ت و قلمرو”،”هویت”،”امنی ت” و”تعامل اجتماعی” می باشد. برای پاسخ به پرسش تحقیق، ابتدا با مرور سابقه موضوع، مفاهیم و نظریه های مرتبط تحلیل شد. در ادامه جهت ارزیابی الگوی نظری هفت مجتمع از میان مجتمع های مسکونی مورد بررسـی انتخاب گردید و پرسش نامه های مناسـب در میان آنها توزیع ش د. لازم به ذکر اس ت که روش تحقی ق در ای ن مقال ه ترکیب ی از مطالعه م وردی با روش کمی تحلیل همبس تگی اس ت. نتایج حاصل از پژوهش نش ان می دهد کیفیت فضای میانی مجتمع، بر ش ـکلگیری کیفیتهای انس انی- محیط ی در مجتمعه ای مس کونی ش هر شـیراز تأثیر مسـتقیم دارد. ب ه عبارتی همزمان ب ا بالا بودن میزان متغیر کیفیت فضای میانی، میزان متغیر وابسته بالاتر می باشد و بالعکس .
واژههای کلیدی
فضای میانی، مجتمع های مسکونی، امنیت، هویت، محرمیت و قلمرو، تعامل اجتماعی .
70

مقدمه

4500003371804

قدم ت تقس ـیمبندی درون و بی رون در معم اری، ب ه گفت ه نورالدی ن)۲00۲( ب ه زمان ی بازمیگ ردد که مردم ب رای محافظت در برابر تغییرات آب و هوایی، ش رایط فیزیکی و س ایر نیروهای مزاحم خارج ی س رپناه را ایج اد کردن د. ای ن سـرپناه، اولی ن ت اش ب رای جداس ازی درون و بی رون بهواس طه معم اری ب ود. متعاقب اً ای ن فض ا با توج ه به فرهنگ جامع ه تغییر یاف ت. درنهای ت راهکارهای مختلف طراحی و افزایش فعالیتهای انسانی منجر به شکلگیری الگوهای متفاوت آن شد )Nooraddin, 2002, 44(. در واقع، برقراری ارتب اط میان فضای درون و بی رون، ازجمله بخشهای ضروری در طراحی س کونتگاههای بشری میباش د که در قالب سلسلهمراتب منطق ی میـان فض ای درون و بی رون ش کل میگی رد. ای ن ارتباط بهواس طه تعریف “فضـای میانی” ایجاد میگـردد. این فضا بهمثابه فض ای انتق ال می ان خان ه و خیاب ان اس ت ک ه در محدودهه ای مس کونی، شـامل قلمرو نیمهخصوص ی- نیمه عموم ی و در نقش اتصالدهن ده عرصههای عمومی و خصوصی میباش د. بررس یها نشان میدهد که در بافتهای کنونی، ارتباط یک واحد مسکونی ب ا فض ای عموم ی مغش وش اس ت و ارتب اط تعریفش دهای میان درون و بیرون وجود ندارد. به بیان گل۱، نواحی مس کونی س اختار داخل ی پرا کن ده و مرزهای غیردقیقی دارند. واضح نیس ت که کجا به مس کن اختصاصی و انف رادی تعلق دارد و کجا ناحیه مس کونی پایان میپذیرد )گل ،۱۳87(. در واقع فضاهای مس کونی معاصر در ایران، منفک از فضای بیرون و بدون ارتباط با کوچه، گذر و خیابان ش کل میگیرد. ح ذف عرصههای میانی ازجمله عواملی اس ت که از عواقب آن بهصورت غیرمس تقیم میتوان به از بین رفتن کیفیت محیط زندگی و ایجاد نارضایتی در میان س ا کنین اش اره کرد. بیان اهمی ت عرص ه میان ی و تأثی ر آن بر ش کلگیری س ایر کیفیتهای انس انی محیط ی در مس کن معاص ر ازجمل ه اه داف ای ن پژوهش ب ه ش مار میآین د. ازای نرو نوش تار حاض ر میکوش د ت ا با مقایس ه کیفی ت فضای میانی و کیفیتهای انس انی محیط ی در گونههای منتخ ب مجتمعهای مس کونی ش هر ش یراز ب ه این نتیجه برس د ک ه ای ن کیفیتها در کدامیک از گونههای مجتمعهای مس کونی موردبررسی از وضعیت مطلوبتری برخوردار است.
پیشینه پژوهش
س ابقه مبح ث ارتباط فض ای درون و بیرون ب ا مقوله مباحث مطرحش ده در حیطـه روانشناس ی محیط ی ۲ و عل وم رفت اری۳ رابطه تنگاتنگی دارد. نیاز به این دسته از مباحث در زمینه مسکن و مطالع ه در رابط ه با آنچه مردم در خانه هایش ان نیاز دارند، پس از شکس ت بعض ی از پروژه ه ای مس کونی بناش ده در دهه ه ای پنجاه و ش صت میادی آشکار میشود. در همین زمان، مباحثی نظیر”ارزیابی پس از سکونت “۴ توسط افرادی همچون کوپر مارکوس۵ مط رح میش ود و مطالعات ی در مبح ث کارای ی مس کن ص ورت میپذی رد ک ه از آن جمل ه میت وان ب ه تحقیق ات انجامش ده در رابط ه ب ا نحوه ارتب اط خانه ب ا محیط اط راف و فضاهای ش هری مج اور آن، عرصهه ای محیطه ای مس کونی و اهمی ت وج ود سلس لهمراتب در آن، مطالعه و بررسی قرارگاههای رفتاری۶، حس قلمرو، خلوت و امنیت اشاره کرد )Hua, 1981(. در رابطه با فضای می ان درون و بی رون، فضایـی ک ه ن ه داخل ی و نه بیرونی اس ت و در اص ل نق ش اتصالدهنده این دو عرص ه را بر عهده دارد، تعابیر مختلف ی ارائه ش ده اس ت. محققان بس یاری ازجمله اندرس ون7 )۱۹۹۱(، گل) ۱۹۹۶(، هیج ر و ریجندرپ8 )۲00۱(، هیلیر و هانس ن۹
)۱۹8۴(، اس تیونس۱0 )۲007(، اس کیولند و گارلین گ۱۱ )۱۹۹7( درب اره این موضوع به پژوهش پرداختـه اند. آنها از تعابیری چون فض ای میان ی۱۲، فضـای حای ل۱۳، م رز می ان عموم ی خصوصی ،مابی ن ۱۴، آس تانه، لب ه ن رم۱۵، فضـای آس تانه ای۱۶، زون واس طه۱7 در رابطه با این مقوله استفاده میکنند .
اصط اح فض ای میان ی، رایج تری ن تعبی ر ارائه ش ده از فض ای
می ان درون و بیرون می باش د. این فضا، عرص ه “نیمه خصوصی _ نیمه عمومی۱8″ میباشد که نه کاماً عمومی و نه خصوصی است .ی ان گل از ای ن فض ا بهعن وان فض ای واس طهای ک ه عملک ردی دوجانب ه دارد، ن ام می برد. این فضای واس طه۱۹ ، مکان، ش کل و ش خصیت مس تقلی ندارد بلکه مکانی میان فضاهایی با چندین ش خصیت و هویت اس ت و بهمنزله فضایی جهت مناسب س ازی ارتباط ات می ان فضاه ا می باش د. ب ه عبارت ی این فض ا مرزهای مخص وص بـه خود را ن دارد و بهوس یله فضاهای واق ع در طرفین خ ود مش خص و تعری ف می گ ردد. زمان ی ک ه ای ن فض ا گش وده می ش ود، ام کان ایج اد تب ادل اجتماع ی، فرهنگ ی و طبیع ی را فراه م میس ازد به گون ه ای ک ه در ای ن م کان، پتانس یل ها و تواناییهـای پنهـان متفاوتـی قـدرت تجلـی مییابـد )Grosz, 93 ,2001(. ای ن مکانه ا اغل ب نق ش فضاه ای آس تانهای۲0
را بر عهده دارند. آنها گذرگاه های مرزی می باشند، مکان هایی که س ا کنین ش هر با دیدگاههای متفاوت، با یکدیگر مواجه می ش وند )Reijndrop & Hajer, 2001, 128 (.
ام روزه س اختمانها از خیاب ان جـدا هس تند و پیوس تگی و ارتب اط می ان آنها کاهشیافته اس ت و نوعی کمب ود ارتباط میان س ا کنین مش اهده میشود که منجر به گسس ت و جدایی ایشان از اجتمـاع میشـود )Hanson, 2000(. ل ذا فض ای میان ی، عنص ر مهم ی در طراحی ش هری اس ت که می بایس ت طراح ی و کاربری و عملک رد آن م ورد دق ت و توجه طراحان قرار گی رد چرا که زندگی در خیاب ان۲۱ و تعام ل اجتماع ی می ان اف راد را تش ویق و تقوی ت می کند)Nooraddin, 2002(.
از آنجا ک ه مس کن نمیتوان د بهعن وان محیط ی بهط ور کاملمج زا از دنی ای خارج محس وب ش ود ) مدنیپ ور ،۲۰۰۳(، طراحی فض ای میانی در مس کن نی ز بس یار قابلتوجه و بااهمیت اس ت .ب ه بیـان اندرس ون، ع دم توج ه ب ه اهمیت تعام ل می ان خانه و خیاب ان، عام ل ایجاد نوع ی جدایی میان این دو می باش د و این امر سـبب جداس ازی فض ای عمومی به عن وان فضای ی متعلق به دیگ ری میگ ردد. این رویداد بهتدریج س بب ناامن ی و بی هویتی فضای عمومی خواهد شد )Anderson, 1991, 368(.
فضای میانی
بدیهی اس ت که فضای خصوص ی حدومرز یا قلمرو خصوصی یک یا چند نفر را تعریف میکند و فضای عمومی نشان میدهد که

متعلق به همگان اس ت. اما مس ئله قابل بح ث حدفاصل این دو فضاست)توس لی ،۱۳76، 68( ک ه نق ش اتصال دهندگی میان دو عرص ه درون ی و بیرون ی را بر عهده دارد، لذا مفه وم فضای میانی ،در ارتباط با مفاهیم درون و بیرون معنا می یابد. مقصود از فضای درون، فض ای داخل مس کن و منظور از بیرون، فضای واقع ش ده در خ ارج از مس کن اس ت. در این صورت فض ای میانی عرصه ای است که میان جهان بیرون و جهان درون خانه قرار دارد و به مثابه فض ای انتق ال می ان خان ه و خیاب ان اس ت ک ه در محدوده های مس کونی، ش امل قلمرو نیمه خصوصی- نیم ه عمومی و در نقش اتصال دهنده عرصه های عمومی و خصوصی می باشد .
عرصه میانی در مجتمعهای مسـکونی فضاهای میان خیابان تا درب واحد مسکونی را دربرمیگیرد. فضاهایی همچون” پیادهرو مقابل ورودی، ورودی مجتمع، س وارهرو، پیاده رو داخل محوطه مجتم ع، پارکین گ، فض ای باز، فض ای نیمهباز محوط ه، لابی” از اجزای فضای میانی می باشـند و سلس له مراتب فضایی دسترسی از خیاب ان ت ا واح د مس کونی در مجتمع ها توس ط ای ن فضاها به
وج ود میآی د. لازم ب ه ذک ر اس ت ک ه ای ن اج زاء در مجتمع های مس کونی مختل ف، یکس ان نب وده و متغی ر اس ت. همچنی ن در بعض ی از مجتمعها برخی از آنها حذف ش ده و ی ا در صورت وجود از کیفیت مناس بی برخوردار نمیباش ند. لذا میتوان چنین گفت که هر چه اجزای فضای میانی کیفیت بهتری داشته باشد، اتصال عرصهه ای عمومی)بی رون( و خصوص ی)درون( قوی ت ر ب وده و فضای میانی از کیفیت بالاتری برخوردار است و بالعکس .
فضای میانی در مجتمع های مسکونی
در مجتمعهای مسکونی بهوسیله تعریف فضای میانی، ارتباط می ان فض ای درون و بی رون در قالب سلس لهمراتب منطقی ایجاد میگ ردد و محی ط بی رون از خیابان عمومی و فضاهای همس ایگی ب ا سلس لهمراتب خصوصیت ر میش وند تا ب ه داخل خانه برس ند . بدینوس یله ش رایط گ ذار از داخـل ب ه خ ارج و همچنی ن آمادگی کالب دی و روان ی در افراد اس تفادهکننده از فضا فراهم میش ود. لذا وج ود فضای میان ی بهمثابه فضای گذار به گون های مفصلبندی می ان محیط خصوصی و عمومی ایجاد مینماید تا آنچه خصوصی اس ت از آنچه عمومی اس ت متمایز شود. بنابراین در صورت حذف فضای میانی و یا کاستی این فضا از بعد فیزیکی، حلقههای اتصال میان دو عرصه داخل و خارج تعریفشده نمیباشد.
ب ا توج ه به آنچـه بیان ش د، نح وه سلس له مراتب ایجادش ده می ان خیاب ان ت ا درب ورودی واح د، بیانگ ر ن وع فض ای میان ی مجتم ع اس ت. بنابرای ن تع داد اج زای ای ن فض ا و کیفی ت آنه ا به نوعی نشان دهنده کیفیت فضای میانی میباشد. لذا می توان ب ا دق ت در نح وه ایج اد ارتباط می ان درون ت ا بی رون مجتمع به کیفی ت این فض ا پی برد. با توج ه به این موض وع، مجتمع هایی ب ا سلس له مراتب فضای ی تعریفش دهتر می ان درون و بی رون ،دارای فضای میانی قویتری نس بت به س ایر مجتمع ها خواهند

نم ودار 1 – اج زای فضای میان ی وسلس له مراتب دسترس ی س واره و پیاده در مجتمع های مسکونی.

بود. بررس ی اولی ه فضای میانی در مجتمع های مس کونی در اینپژوه ش نش ان می دهد که سلس لهمراتب دسترس ی از خیابان تاورودی واحد در مجتمعهای مسـکونی به شیوههای مختلف و با اج زای متف اوت فضای میان ی نمود می یابد. نم ودار ۲، این امر را به صورت گرافیکی نمایش میدهد .
مطاب ق آنچ ه در این نم ودار مش اهده میگ ردد در مجتمعهای ضعیف سلسلهمراتب فضایی میان بیرون )خیابان( و درون )واحد( ،به عبارتی کیفیت فضای میانی، نسبت به سایر مجتمعها، ضعیفتر هست. بدیهی است با افزایش سلسلهمراتب فضایی در مجتمعهای قوی، فضای میانی نیز از کیفیت بیشتری برخوردار است .

مفاهیم مرتبط با فضای میانی
در رابط ه با فضای میانی و نقش آن در محیط های مس کونی ، پژوهشهای ی توسـط محقق ان ص ورت گرفت ه اس ت ک ه همگ ی اش اراتی ب ه مفاهی م متأث ر از فض ای میانی داش تهاند. ج دول ۱، به اختص ار ب ه بی ان ای ن نظری ات میپ ردازد. نقاط مش ترک این پژوهشه ا، مفاهیمی می باش ند که اس اس نظری ای ن تحقیق را شکل میبخشند .
ای ن مفاهیم ش امل:”تعامل اجتماع ی”، “قلم رو و محرمیت ،””هوی ت” و “امنی ت” میباش ند ک ه در هریک از تحقیقات پیش ین صرفاً به ارتباط یک یا چند مورد از آنها با فضای میانی اشارهشده اس ت. از آنج ا ک ه ه دف از ای ن تحقی ق، بررس ی ارتب اط تمام ی مفاهیم فوق با فضای میانی است، از مجموع این مفاهیم، تحت عن وان “کیفیت ه ای انس انی_ محیط ی” نام برده ش ده اس ت. در

نمودار 2- گونه بندی اولیه مجتمع ها با توجه به سلسله مراتب فضای میانی.
ادام ه بهص ورت مختص ر ب ه تعریف هری ک از مفاهیم بیان ش ده ،اشاره شده است.
امنیت
امنی ت به عن وان نی ازی اساس ی در اجتماع ات انس انی از اهمی ت خاصـی برخ وردار اس ت. امنی ت اجتماع ی و به ط ور کل امنیت، ارتباط مس تقیمی با فضا و ساختوس از شهری دارد. یک فضای ش هری مناس ب تا حد زیادی تأمین کننده امنیت و فضای نامناس ب از بی ن برنده آن و زمینه س از انواع آس یب ها و معضلات اجتماعی اس ت. فضاهای نامناس ب ش هری، فضاه ای بی دفاع ،مح لات ناامن، هم ه و همه از عوامل تهدیدکننده امنیت ش هری و اجتماع ی هس تند. ام روزه امنیت از ش اخصههای کیفی زندگی در ش هرها اس ت و آسـیب های اجتماع ی از مهم تری ن پیامدهای
جدول 1- مفاهیم مرتبط با فضای میانی، بیانشده توسط محققان .
مفاهیم مرتبط با فضای میانی نظریه پرداز
هویت، تقابل های اجتماعی عینی فر)۱۳7۹(
پایداری اجتماعی قائم مقامی )۱۳8۹(
وحدت اجتماعی آلتمن و گاوین)۱۹8۲(
قلمروگرایی چرمایف و الکساندر)۱۹6۳(
امنیت، حس قلمرو، روابط اجتماعی گل )۱۹۹6(
جلوگیری از جرایم، دفاع از قلمرو و خلوت ژیکسین و هیلینگ )۲۰۰۹(
حس قلمرو نیومن )۱۹7۳(
هویت، اجتماع پذیری براون و ورنر )۱۹8۵(
مراقبت سا کنین، زندگی اجتماعی توسلی)۱۳76(
تعامل اجتماعی نورالدین)۱۹۹8(
رویارویی مدنی پور )۱۳87(
امنیت مک دونالد)۲۰۰۵(
تعریف کننده نوع ارتباط سا کنین بنز )۱۹7۰(
امنیت برور)۱۹8۳(
پاسخگو به نیاز ارتباطی سا کنین پا کزاد )۱۳86(
امکان مواجه افراد با یکدیگر هیجر و ریجندرپ )۲۰۰۱(
محرمیت هوا )۱۹8۱(
کاهش جرم، روابط همسایگی لنگ )۱۹87(
امنیت نیلاندر )۱۳۹۰(
حس قلمرو زیسل)۱۹7۵(
کنترل قلمرو بلیلان )۱۳۹۰(
کنترل محرمیت و قلمرو سیدصدر)۱۳77(
مختلف امنیت به ش مار می روند. در این میان، فضاهای ش هریاز جمله مؤلفه هایی هستند که نابهنجاری های اجتماعی در بسترآنهـا به وقـوع می پیونـدد )Rapoport, 1982, 3-6(. جین جیکوبز ، نظریهپرداز بزرگ شهری)۱۹6۱(، در تبیین امنیت شهری به تعامل فض ای فیزیک ی و فرآینده ای اجتماع ی ک ه محی ط را می س ازند توج ه نم وده و ب ر فعال ب ودن فضا بهعن وان عامل ی در ایجاد یک محی ط ام ن و موف ق تأ کی د کرده اس ت. جیکوب ز، ایج اد حرکت ،اس تفاده های فع ال از س طح خیاب ان و فعالیته ای خیابان ی و مراقبته ای طبیعی از ای ن فعالیتها را بهعن وان مؤلفههایی در جهت س اختن ی ک محیط خوب ش هری قلمداد میکند. اس کار نیوم ن) ۱۹7۲( نی ز در باب فضاهای قابل دف اع عنوان میکند که مردم و طرحها در یک “ش هر خشونتآمیز۲۲” از رویکردهای مشابه در رفتارهای اجتماعی و در جهت توسعه یک محیط امن، پیروی می کننـد )Boyle, 2001, 566(. در همی ن ارتب اط مجتمعه ای مس کونی از جمل ه فضاهای ی هس تند ک ه بهعن وان بس تر زندگ ی میبایس ت بتوانند محیطی امن برای سا کنانش ان ایجاد نمایند .در ای ن پژوه ش، جه ت س نجش می زان امنیت ای ن محیطها از سنجش احساس ذهنی مخاطب در این باره استفادهشده است .
تعامل اجتماعی
جامع ه، هوی ت تعامل ی و معن یدار اس ت و جه ان اجتماع ی ب رای اف راد درگی ر آن دارای معن ی و اهمی ت ش خصی اس ت . هویته ای ف ردی و اجتماع ی در فراین د تعامله ای اجتماع ی رش د میکنن د. م ا در تعامل با دیگران اس ت که ی اد می گیریم چه کس ی هستیم و چه کس ی خواهیم شد. به اعتقاد جنکینز، هویت فردی که وجه تمایز فرد از دیگران است در جامعه تکوین می یابد . اجتماعیش دن نخس تین و تعام لات اجتماعی ک ه در همه طول عمر روی می دهند، س بب میش ود افراد بتوانند در پرتو آنها خود را تداع ی کنند)جنکین ز ،۱۳8۱، ۲۱7(. همچنی ن رابط ه متقاب ل اجتماعی برای پاسخ به نیازهای انسان به پیوندجویی و احساس تعلق به مکان یک ضرورت است. هر فرصتی برای دست یافتن به چنین منظوری مثبت ارزیابیشده است. دلیل دیگر این است که فعالیت ه ای مردم، با به وجود آوردن زمینههای اجتماعی ش دن و اجتماعپذی ری ب ه رش د ف ردی انس ان کم ک می کنند)لن گ ،۱۳84، ۱87(. توج ه ب ه نیازه ای ف ردی و اجتماع ی اف راد س بب کیفی ت بخش یدن ب ه فضاه ای زندگ ی میگ ردد. متأس فانه در محیطه ای مس کونی ام روزی ب ه دلی ل ع دم توجه ب ه نیازهای انس انی و طراحی کیفی فضا، تعاملات اجتماعی سا کنین تضعیف گش ته اس ت. ب ا توجه ب ه آنچه گفته ش د و پاس خ به نیاز انس ان ،خل ق فضاهایی برای ایج اد فعالیتهای اجتماع ی میان افراد در فضاه ای ش هری، محیط ه ای مس کونی و همس ایگیها ضروری است. فضاهای بیرونی از این جمله هستند. این فضاها به جهت برقراری تعامل با س ایرین برای ایجاد امکان رویارویی و پتانس یل خلـق می شـوند )Durker & Gumpert, 1998(. یک فضای بیرونی با کیفی ت میتوان د ب ا ج ذب افراد ب رای آم دن و مان دن در فضا ،

تعام ل اجتماع ی ایجاد نمای د. هرچه افراد زمان بیش تری را برای فعالیتهای بیرونی س پری کنند، تمایل بیش تری برای شرکت در فعالیت ه ای جمعی خواهن د داش ت )Knack, 2000(. تحقیقات نش ان می ده د ک ه اینگون ه فضاه ا میتوانن د موج ب افزای ش تعامل اجتماعی در میان سا کنین شوند، به عبارتی مردم به دلیل نیازشـان به تعامـل اجتماعی به فضاهای بیرونـی میروند )Coo-per & Francis, 1998(. ای ن فضاه ای بیرون ی در مجموعه ه ای مس کونی بخش ی از فض ای میان ی میباش ند. در ای ن پژوه ش تلاش ش ده اس ت تا می زان تأثیر کیفیت فضای میان ی بر تعاملات اجتماع ی بهعنـوان یکـی از مفاهی م کیفیـت بخ ش ب ه زندگی در مجتمع های مسکونی امروزی بررسی گردد.
قلمرو و محرمیت
قلمرو مکانی، فضای محدودشدهای است که افراد و گروه ها از آن به عنوان محدوده اختصاصی اس تفاده و دفاع می کنند. قلمرو ب ا یک م کان هویت روان ش ناختی مییابد و با احس اس مالکیت و ترکی ب کالبدی بهصورت نماد درمیآی د )Pastalan, 1970, 88(.
آیروی ن آلتم ن۲۳، دس ته بندیای از قلم رو ارائه داده اس ت که در آن س ه نوع قلمـرو “اولیه”، “ثانویه” و “عمومی” مطرحش ده اس ت )آلتمن ، ۱۳8۲، ۱۳8-۱4۵(. همچنین در تقس یمبندی مش ابهی ب رای قلمروه ای فضای ی نیوم ن در جری ان نظری ه فض ای قاب ل دف اع خ ود سلس ـلهمراتب قلمروی فضای ی را برحس ب خصوصی ی ا عموم ی بودن چنی ن تعریف میکند: فض ای خصوصی، فضای نیمه عمومی و فضای عمومی)Newman, 1996, 58(. قلمرو، یکی از س ازوکارهای نظ ارت ب ر مرز میان خ ود و دیگران و اب زاری برای رس یدن ب ه خلـوت دلخ واه اسـت. ا گر خل وت و س ازوکارهای هم پیون د با آن مورد بی توجهی قرار گیرد یا به ش کلی انعطاف پذیر در طراح ی به کار گرفته ش ود یا ا گر معن ای لایههای گونا گون فضای ش خصی و قلم رو فرام وش ش ود، اف راد نا گزیر می ش وند با محیط آن ق در کلنج ار برونـد تا به مرز دلخ واه تعامل)از دید خود( دس ت یابن د )پا ک زاد ،۱۳۹۳، ۲48(. یک ی از اساس یترین گامه ا درراه تعیی ن قلمروه ا، توجه به عرصه بندیها در سکونتگاه هاس ت که همانن د دیگ ر پدیده ه ا از سلس لهمراتب خاص ی پی روی می کند .در تعری ف چنی ن سلس له مراتب ی بای د بـه معان ی توجه بس یاری داش ت. هنگامیک ه صحب ت از حریمه ا و حف ظ آنه ا می ش ود ،واضح اس ت این کلمه معنای ثابتی نداشته و معانی گسترده تری را دربرمیگیرد)بحرین ی ،۱۳78، ۲۲(. تحقیق ات انجام ش ده توس ط محققان نش ان میدهد که قلمرو، یکی از عوامل تأثیرگذار ب ر کیفیت م کان زندگی انس انها و نح وه رابطه ایش ان با محیط طبیعی میباشد. لذا محیطهای مسکونی نیازمند سلسلهمراتب فضای ی، عملک ردی و … می باش د ک ه ب ا مفه وم قلم رو ارتب اط تنگاتنگ ی دارد. از آنج ا کـه فض ای میان ی نی ز به واس طه تعری ف عرصهه ای می ان درون و بیرون ش کل می گیرد، ل ذا ارتباط میان آن ب ا مفه وم قلمرو قابلتوجه می باش د. ازای ن رو در این تحقیق ،این مفهوم بهعنوان یکی از مفاهیم سازنده کیفیتهای انسانی-
محیط ی مجموعهه ای مس کونی در نظر گرفته ش ده و به بررس یرابطه آن با فضای میانی پرداخته شده است .
هویت
هویت ویژگی ای از محیط میباشد که دارای ابعاد و رویکردهای مختلفی میباشد. چگونگی ارتباط انسان یا محیط در شکل گیری هویت یک مکان بسیار مؤثر میباشد. تجلی این مفهوم در صورت ایج اد ارتب اط طبیع ی و منطقی می ان محیط و فرد میباش د. به عبارت ی بین فرد و محیط زندگی اش ارتباط و احس اس تعلق خاطر به وجود نخواهد آمد مگر آنکه قادر به شناخت عمیق و تشخیص آن باشد و توان درک تمایز آن نسبت به محیط های دیگر را داشته باش د )قطب ی ،۱۳87، 8۱(. در این پژوه ش، مفهوم هویت از بعد مکان ی آن یعن ی “هویت مکانی” مطرح بوده اس ت. هویت مکان ،حاص ل تمای زات و تش ابهات ی ک م کان نس بت ب ه مکانه ای دیگراس ت. کوین لینچ بهعنوان یک طراح ش هری، فضای شهر را قلمروی ی برای زندگی و هویت یابی می دانس ت )فکوهی ،۱۳8۳(. هوی ت مکان ی بخش ی از زیرس اختهای هوی ت ف ردی انس ان و نتیجه ش ناختهای عمومی او درباره جهان فیزیکی اس ت که در آن زندگ ی میکن د؛ بنابراین رابطه متعادلی ک ه بین هویت مکانی ف رد و ویژگیه ای محی ط پیرامون او ش کل می گیرد، بس یار حائز اهمیت است )بهزادفر ،۱۳86، 6۵(. در اصطلاح هویت مکانی سه مفه وم نهفته اس ت. مکان، هویت و قلمروهای مقام و برس ازنده این دو مفهوم. مردم همواره خود را به ش هر، منطقه و یا کش وری ک ه در آن زندگ ی میکنند، ارج اع میدهند. در واقع م ردم خود را بیش تر بـه محیط ه ای فیزیک ی بهمثابه م کان ارج اع میدهند تا محیطهای اجتماعی. مکان های زیست خود ویژگی های انسانی و رفت اری را ت ا حدودی مش خص میکنند. برعکس ش هم صادق است. مکانها بهوسیله ی هویت انسانی تحت تأثیر قرار می گیرند )Naser & kang, 1999, 205(.
ارتب ـاط فض ـای میان ـی با کیفیت ه ـای انسانی- محیطی

تعامل
اجتماعی

محرمیت
و

قلمرو

هویت

امنیت

فض
ـ

ای
می
ـ
انی

کیفیت
های

ان
ـ
سانی
_
محی
ـ
طی

تعامل

اجتماعی



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید