صفحات ۱۵ – ۲6۱۵نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۳

پاییز ۱۳۹۵

رابطه پیکره بندی فضایی و متغیرهای محیطی در سکونتگاه های غیررسمی*
نمونه مطالعاتی: محله حصار شهر همدان

حسن سجادزاده**1، محمدسعید ایزدی۲، محمدرضا حقی3
۱ استادیار گروه طراحی شهری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
۲ استادیار گروه طراحی شهری، دانشگاه بوعلی سینا ، همدان، ایران.
۳ دانشجوی دکتری طراحی شهری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/6/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹۵(
چکیده
س کونتگاه های غیررس می از جمله بخش هایی از شهر هس تند که بدون برنامه و با حداقل امکانات و خدمات ش کل گرفتهاند و لذا جزو اولویتهای مدیریت ش هری برای خدماترسـانی و ارتقای کیفیت زیس ت تلقی میش وند. در این میان، یافتن هرگونه راهکاری که با کمترین هزینه و مداخله مستقیم ،تغییـرات مثبت ی در ای ن محلات ایجاد کنـد، حائز اهمیت اس ت. از همینرو، در ای ن پژوهش فرضیه وج ود رابط ه میـان پیکره بندی فضایی و کیفیت محیطی این محلات مورد بررس ی قرار گرفته اس ت .ب ه همی ن منظ ور، محله حصار ش هر همدان به عنوان نمون ه مطالعاتی انتخ اب و ۳۰ معبر آن به طور تصادفی گزینش ش ده اند. برای س نجش وضعیت متغیرهای محیطی به برداشت میدانی اقدام شده اس ت و برای پارامترهای پیکرهبندی از نرمافزار Depth map کمک گرفته ش ده است. در ادامه داده ها وارد نرم افزار SPSS ش ده و از مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی برای ارزیابی رابطه پارامترهای پیکرهبندی )متغیر مس تقل( و متغیرهای محیطی )متغیر وابس ته( اس تفاده ش ده اس ت. یافته های پژوهش نش ان میدهد «کیفیت ابنیه»، «نور و روش نایی» و «کاربری های تجاری» به ترتیب بیشترین ارتباط را با پارامترهای «همپیوندی محلی»، «طول معابر» و «عمق» دارند. از همینرو، به نظر می رسد بتوان با تغییراتی در پارامترهای پیکرهبندی، نتایج مثبتی را در متغیرهای محیطی متصور شد.
واژه های کلیدی
پیکره بندی فضایی، چیدمان فضا، سکونتگاه غیررسمی، کیفیت محیطی، همدان.
1044499142240

.
*ای ن مقال ه برگرفت ه از مطالعات رس اله دکتری نگارنده س وم با عنوان: «نق ش پیکرهبندی فضایی بر امنیت س کونتگاه های غیررس می، نمونه مطالع ه ش هر هم دان» اس ت که ب ا راهنمایی نگارنده اول و مش اوره نگارنده دوم در دانش کده هنر و معماری دانش گاه بوعلی س ینا همدان در حال انجام است.
.E-mail: h.sajadzadeh@gmail.com ،۰8۱۳-44۲۲78۵۲ :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱88۳7۰۰۳۹، نمابر **
۱6

مقدمه

ای ران ب ه عنوان یکی از کش ورهای در حال توس عه که در چند ده ه اخی ر ب ا مهاجرتهای گس تردهای میان ش هرها و روس تاها مواج ه بـوده اس ت، در بس یاری از شـهرهای بزرگ خود با مس اله ش کل گیری نواحی گروههای کم درآمد و مهاجرنش ین روبرو ش ده اس ت. ای ن نواح ی ک ه ب ه ص ورت غیررس می در ش هرها ش کل میگیرند، به دلیل فقدان برنامه قبلی و عدم تامین خدمات مورد نیاز س ا کنین، با کیفیت محیطی نازلی مواجه هس تند. مهمترین مشکلات محیطی در این سکونتگاهها مربوط به ساختار کالبدی ،کیفیت بصری و تامین تسهیلات و امکانات ضروری برای سا کنین است )سجادزاده و همکاران ،۱۳۹۵، 8۲(. با شکست رویکردهای قهریه نس بت به س کونتگاههای غیررس می در دهههای گذش ته همچ ون نادی ده گرفتن، تخلیه اجباری، تخریب، بازس ازی و ،… ام روزه رویکرد توانمندس ازی و ریش ه یابی مس ائل این محلات در دستور کار قرار گرفته است. در این میان، ریشه یابی و حل مسائل محیطی و کالبدی محلات از اهمیت بس زایی برخوردار اس ت چرا که بسیاری از رفتارها و فعالیت های سا کنین از آن تاثیر می پذیرند .س ـکونتگاههای غیررس می که به عنوان محلات ج دا افتاده از ش هر تلق ی میش وند، نه تنها ب ه لح اظ اقتصادی بلک ه به لحاظ اجتماعی و محیطی نیز نس بت به دیگر محلات ش هر با مش کلات متعددی روبرو هستند. اما نکته حائز اهمیت در تحلیل مسائل و ارائ ه راهحل برای آنها، توج ه به روابط عوامل مختلف بر یکدیگر و پیچیدگی های آن است چنانکه بسیاری از مسائل اجتماعی متاثر از خصوصیات کالبدی و اقتصادی هستند و بالعکس. از همین رو ،در این پژوهش به تحلیل رابطه پیکره بندی فضایی و خصوصیات محیطی سکونتگاه های غیررسمی پرداخته شده است.
4469992051004

منظور از پیکرهبندی فضایی، نحوه چیده ش دن فضاها در کنار یکدیگ ر و ارتب اط متقاب ل آنه ا ب ا هم اس ت. بدین ترتی ب میتوان نتیج ه گرفت ک ه هر تغییر در نحوه چیدمان فضاه ا، تغییراتی را در س طح کل پیکرهبن دی فضای ی ایج اد خواهد ک رد. ب ه عبارتی، در سطح شهر هر گونه تغییر در نقشه شهر )اضافه یا کم شدن یک فضا مانن د خیاب ان، فضای ب از و …(، تغییرات ی را در روابط پیکرهبندی فضایی کل شهر ایجاد خواهد کرد. چنین تغییراتی میتواند احتمال وق وع فعالیته ا و ح وادث را دگرگ ون س ازد )عباس زادگان ،۱۳8۱، 67(. تحقیق ات متعدد داخلی )ایزدی و ش ریفی ،۱۳۹4؛ صادقی و همکاران ،۱۳۹۱؛ لطفی و بختیاری ،۱۳۹۲؛ جعفریبهمن و خانیان ،۱۳۹۱( و تحقیق ات خارج ی )Friedrich et al., 2009; Jeong et al., 2015; Rodriguez et al., 2012; Omer & Goldblatt, 2012( نش ان داده است که هر تغییر در چیدمان فضا، میزان و نحوه فعالیتها را در فضاها تغییر داده است.
یکی از مبانی روش چیدمان فضا، وجود رابطهای دو سویه میان فض ا و الگوه ای اجتماعی-فرهنگ ی اس ت که ای ن روش ب ا کاربرد مفهوم پیکرهبندی )ترکیب( در فضاهای شهری به دنبال کشف آن اس ت. در این معنا ش کل شهرها انعکاس ش یوه زندگی شهروندان است و شهرها را میتوان تبلور عینی زمینههای تاریخی، اقتصادی ،اجتماعی، فرهنگی و … دانس ت )عب اسزادگان و همکاران ،۱۳۹۱، ۱67-۱68؛ بحرین ی و تقاب ل،۱۳۹۰، 6(. ع لاوه ب ر ای ن در بس یاری موارد مشاهده میشود که برخی از معابر شهری به سبب موقعیت یا ساختار ویژهای که دارند، طیف خاصی از ابنیه، کاربریها و خدمات را در جدارههـای خود باعث میشـوند. چنانکـه مطالعات مختلف )Reis & Rosa, 2012; Baran et al., 2008; Min et al., 2012; Mo-hamed et al., 2013( نشان میدهد، بین ساختار و فرم فضایی شهر و فراینده ای اجتماع ی و اقتص ادی رابط ه معناداری وج ود دارد.
از همین رو، این پژوهش در پی پاس خ به این س وال اس ت که آی ا می توان ارتباطی می ان کیفیت نازل برخی متغیرهای محیطی و وضعی ت پیکرهبندی معابر یافت؟ به ط ور مثال، آیا پایین بودن کیفی ت ابنی ه در ی ک معب ر نس بت ب ه معب ری دیگ ر، می توان د ارتباط ی ب ا موقعی ت و جایگاه این معبر در س اختار محله داش ته باش د یا خیر؟ برای پاس خ به این س وال و س والات مش ابه آن، در ای ن پژوه ش، وضعی ت برخ ی از متغیره ای محیط ی )کالب دی( همچ ون کیفی ت ابنی ه، ن ور و روش نایی، کاربریه ای تج اری ،تع داد طبقات ابنی ه، عمر ابنیه و اراضی بلااس تفاده در ۳۰ معبر از محله حصار ش هر همدان برداش ت ش ده و ارتباط این متغیرها با پارامتره ای پیکرهبندی فضایی مورد تحلیل قرار گرفته اس ت. در ادامه، ارتباط و همبستگی این متغیرها با پارامترهای پیکره بندی فضایی معابر مورد بررسی قرار گرفته است. در صورت اثبات وجود رابطه میان پارامترهای پیکره بندی و متغیرهای محیطی می توان انتظ ار داش ت ب ا مداخلات ی مختص ر در س ازمان فضای ی محله ،تاثیرات قابل توجهی در کیفیت محیطی بافت مشاهده نمود.
مبانی نظری تحقیق
1-1- پیشینه تحقیق
ارتب اط و همبس تگی بی ن فراینده ای توس عه اجتماع ی-اقتص ادی و فرمه ای فضای ی هم واره م ورد توج ه جغرافی دانان و جامعه شناس ان ب وده اس ت. ام ا ب ه ط ور مش خص، ب ا ط رح و ظه ور پارادایم علم فضایی و نقد اس تثنا گرایی در جغرافیا توس ط ک ورت ش یفر در س ال ۱۹۵۳ و گس ترش و تثبی ت ای ن پارادای م توس ط جغرافیدانان ی چ ون پترها گ، دیوید ه اروی و تحقیقاتجامعه شناسانی مانند وبر، هانری لوفور و امانوئل کاستلز در موردتاثیرات متقابل فرمها و فرایندها، وجود این ارتباط بیش از پیشم ورد توج ه ج دی جامعهشناس ان و جغرافیدان ان ق رار گرفت هاس ت )عب اس زادگان و آذری ،۱۳۹۱، 48-۳۹(. در ادام ه به برخی پژوهشه ای ص ورت گرفت ه ک ه ب ه بررس ی پیکره بن دی فضای ی محلات غیررسمی پرداختهاند اشاره شده است.
هیلیر و همکاران) ۲۰۰۰( در مطالعه خود بر روی ش هر سانتیا گو در شیلی نش ان میدهند شیوه پیوند س کونتگاههای فقیرنشین به کل ش هر و همچنین ش یوهای که از طریق آن میتوان از الگوی حرکت طبیعی در ش هرها س ود برد، نقش اساس ی در ارتقا یا زوال این س کونتگاهها در طولانی مدت ایفا میکند. آنها برای رس یدن ب ه ای ن نتای ج ،۱7 ش هرک مس کونی را ب ه لح اظ ش اخص های کالبدی مس کن، شاخص های محلی و اجتماعی مورد تحلیل قرار داده و ارتباط آنها را با ویژگیهای ساختاری شان مورد تحلیل قرار دادهاند )Hillier et al., 2000(.
کی م و س ون) ۲۰۰۲( در پژوه ش خ ود با عن وان تحلیل رابطه تراکم کاربری س اختمانهای اداری و پیکرهبندی خیابانهای شهری، به این نتیجه رسیدند که میان این دو متغیر همبستگی وجود دارد )Kim & Sohn, 2002(.
ووگان) ۲۰۰7( در بررس ی رابط ه ج دا افتادگ ی کالب دی و اقتص ادی مح لات فقیرنش ین و حاشیه نش ین لن دن در ابت دا و انته ای ی ک دوره ده س اله) ۱۹8۹-۱۹۹۹(، تغیی رات س اختاری و اجتماعی-اقتص ادی ای ن بافته ا را م ورد بررس ی ق رار میدهد .
وی برای بررس ی این ارتب اط، هفت منطقه با ش رایط اقتصادی-اجتماع ی متف اوت را انتخ اب میکند. این مح لات از پایینترین ت ا بالاتری ن س طح اقتص ادی تش کیل ش ده اند. مطالعات نش ان میده د بی ن س اختار فضای ی مح لات فقیرنش ین و ثروتمن د تفاوت های چش مگیری وجود دارد و تغییرات ساختاری در برخی از ای ن مح لات در طول دوره یاد ش ده منجر به تغیی رات کالبدی شده است. علاوه بر این، محدودههایی که دارای ساختار فضایی مناس بی نبودند اما س اختار اقتصادی مناسبی داشتند، در طول این دوره بخش عظیمی از خانوارهای سا کن بومی خود را از دست داده و جای خود را به مهاجرین کم درآمد دادهاند. وی در بررسی محلات مهاجرنش ین و حاش یه ش هر لندن، دریافته است که این محلات معمولا در همجواری معابری با درجه همپیوندی بس یار ب الا ش کل میگیرن د. او بی ان م یدارد ک ه ا گرچه ای ن محلات در درون خود ساختاری مناسب دارند و معابر و فضاهای این بافت ها در مقی اس محل ی از همپیون دی خوب ی برخوردار میباش ند، اما درج ه هم پیوندی آنها با بافت های اطراف کم میباش د. او ادامه میدهد که معمولاً در این بافتها خیابانی که از بیش ترین درجه همپیون دی برخوردار می باش د، با همپیوندتری ن خیابان منطقه و ی ا ش هر تقاط ع دارد ک ه باع ث حی ات باف ت از نظ ر اقتص ادی می ش وند ام ا دیگر معاب ر بافت از بافته ای اطراف ج دا افتاده و تنه ا ب ا هم ان خیاب ان اصل ی کار میکنن د. وی همچنی ن بی ان میکند که در محلات فرس وده، تعداد پیچ هایی که باید طی شود
۱7
تا از محله به مرکز شهر و یا یک مرکز فعالیتی مهم رسید، به مراتب بیش تر از محلات اطراف آن می باش د و این نشان میدهد که این محلات با اینکه در کنار محلات داخل ش هری دیگر قرار گرفته اند ،اما دورتر از محلات دیگر نسبت به مرکز شهر و یا خیابان های اصلی می باشند )Vaughan, 2007(.
هیلی ر و ووگان) ۲۰۰7(، ب رای ش ناخت خصیصهه ای کالبدی بافته ای فرس وده و کم ت ر توس عه یافت ه ش هر لن دن، از روش چیدم ان فضـا اس تفاده کردهان د. آنه ا دریافتن د ک ه پیچیدگ ی ای ن بافت ه ا، کاهش قابل ملاحظ ه در طول خط وط محوری در نقش ه خط ی و نی ز کاه ش نظ م و س اختار درون بافتها نس بت ب ه بافته ای اط راف از جمل ه خصیصههای بافتهای فرس وده اس ت. ع لاوه ب ر ای ن آنه ا دریافتن د ک ه اینگون ه بافت ه ا معمولاً در لبهه ا از هم پیون دی بالایـی برخـوردار هس تند در حالی که در مرکز بافت معمولا از میزان همپیوندی به ش دت کاس ته می شود )Hillier & Vaughan, 2007(.
چان گ) ۲۰۱۱( در مقال های ب ا عنـوان جرم اجتماعی یا جرم فضایی؟، ب ه ارزیابی اثرات عوامل اجتماعی، اقتصادی و فضایی بر نرخ جرم پرداخته است. در این پژوهش که بر روی 6 ناحیه شهری صورت گرفته اس ت، مشخص ش د که در شهرهای بزرگ، نواحی با وضوح بیشتر، آسیبپذیری کمتری دارند )Chang, 2011(.
کریمی و پرهام) ۲۰۱۲( در پژوهشی به ارائه رویکردی جدید برای بازآفرینی س کونتگاه های غیررس می پرداختهاند. آنه ا در مطالعه خ ود ب ه بررس ی مش کلات اجتماع ی و کالب دی س کونتگاه های خودرو در ش هر جده عربس تان پرداخته اند و با استفاده از تکنیک تحلیل چیدمان فضا در کنار س ایر متغیرهای اجتماعی و کالبدی ب ه راهکاره ای عملیات ی ب رای ارتق ای ای ن س کونتگاه ها دس ت یافته اند )Karimi & Parham, 2012(.
1-۲- پیکره بندی فضایی1
اص ولاً توج ه ب ه س اخت ش هر در شهرس ازی متاث ر از دی دگاه ساختگرایان از ابتدای دهه ۱۹6۰ است. در ابتدای دهه 6۰، گروه ده۲ کوش یدند در مخالفت با عملکردگرایی، با ش هر به عنوان یک کلی ت واح د برخـورد کنن د. در ای ن مکت ب، نظریه پردازانی چون ادموند بیکن، کریس توفر الکس اندر و لینچ به اهمیت فضاهای باز شهری – که شبکه معابر بیشترین سطح آن را تشکیل میدهند- ب ه عنوان مهمترین عنصر س اختار فضایی ک ه می تواند ارتباطات فضای ی و انسـانی را تقوی ت نمای د، اش اره می کنن د. پ س از آن در اواخ ر ده ه ۱۹7۰، پرفس ور بی ل هیلی ر هم راه ب ا جولین هنس ن ،نظری ه و روش چیدم ان فض ا را ب رای ش ناخت س اختار فضای ی و پیکرهبن دی ش هر ارائ ه کردن د و ب ر اس اس آن ب ه چگونگ ی اث ر متقابل س اختار پیکرهبندی فضا و س ازمان اجتماعی و رفتارهای اجتماعی پرداختند .
از دی دگاه ای ن نظری ه، ارتباط بی ن فعالیت و فض ا بیش از آنکه در خصیصههـای فض ا ب ه ص ورت انف رادی قاب ل تعری ف باش د ،در ارتباط ات موج ود بی ن فضاه ا یا همان س ازمان فضای ی و نیز ارتباطات بین مخاطبین و تعاملات اجتماعی، قابل درک و تعریف
۱8
اس ت )س یادتان و پورجعف ر ،۱۳۹۳، ۲۹(. در ای ن نظری ه، ابت داش هر به یک سیس تم گسسته متش کل از طولانیترین کانالهایبصری-حرکتی تقس یم میش ود که مخاطبـان در آن حرکت کرده و س اختار ش هر را درک میکنند. سـپس هر کدام از این کانال های بصری-حرکت ی ب رای تحلیل هـای پیش رفته تر ب ا یک خط نش ان داده می ش وند و در مرحل ه بع د ب ر اس اس تحلیله ای ریاض ی و گ راف، تقاط ع این خطوط ب ا یکدیگر مورد بررس ی ق رار میگیرند ،بدی ن ترتیـب ک ه تقاط ع ه ر دو خ ط، نش ان دهنده ارتب اط آنه ا ب ا یکدیگ ر اسـت و به دنبـال آن خطی که بـا خطوط دیگ ر تقاطع بیش تری داشته باشد، با عناصر بیش تری در شبکه ارتباط داشته و در نتیج ه در دس ترس تر خواه د بود )ریس مانچیان و بل،۱۳۹۰، 7۳(. تصویـر۱، ب ه ص ورت ش ماتیک ش بکه ای از معاب ر را نش ان میده د ک ه نحوه چیدم ان و ارتباط آنه ا را با طیف ی از رنگ تیره تا روش ن مش خص کرده اسـت. همانط ور که در گ راف متناظر آن نیز مش خص اسـت، خ ط تیره رن گ دارای بیشـترین همپیوندی با مجموعه خطوط اس ت و هر چه همپیوندی کمتر ش ده اس ت ،رنگ خطوط نیز روشن تر شده است.
740605-1325029

تصویر 1- نمایش پیکره بندی فضایی ساختار شماتیک از شبکه معابر.
جدول 1- تفسیر پارامترهای پیکره بندی فضایی.
تفسیر پارامتر
طول معابر نشاندهنده ی میزان پیچیدگی و بی نظمی در ساختار معابر یک محله است.
هر چه میانگین طول معابر در محله ای کمتر باشد، بیانگر بافت درهم تنیده، ارگانیک و احتمالاً بی ضابطه بودن ساخت و سازهاست.
ا گر انحراف معیار طول معابر زیاد باشد، از اختلاط بافت ارگانیک و منظم حکایت دارد. طول معابر ]مستقیم[
هم پیوندی، اصلی ترین مفهوم چیدمان فضاست.
ارزش میزان همپیوندی هر خط )فضا(، میانگین تعداد خطوط )یا فضاهای( واسطی است که بتوان از آن به تمام فضاهای شهر رسید .
هر چه میزان همپیوندی در یک فضا بیشتر باشد، آن فضا دارای انسجام بیشتری با دیگر فضاها و کلیت سازمان فضایی یک شهر دارد . هم پیوندی کلان
در همپیوندی مقیاس محلی، برخلاف همپیوندی کلان، به ارتباط و انسجام درونی محله پرداخته می شود.
هر چه میزان همپیوندی محلی بیشتر باشد، محله از وحدت و یکپارچگی درونی قویتری برخوردار است. هم پیوندی محلی
عمق از یک فضا به این معناست که برای رسیدن به آن فضا بایستی از چند فضای دیگر عبور کرد یا به عبارتی عمق نشاندهندهی تعداد تغییر جًهاتی است که برای رسیدن از یک فضا به فضای دیگر لازم است.
غالبا رابطهای قوی میان عمق فضاها و زمینهای مخروبه )و بلااستفاده( وجود دارد به طوریکه این قسمتها عمدتاً در عمق زیاد قرار دارند. عمق
اتصال عبارت است از تعداد گره هایی که با یک گره ارتباط مستقیم دارند.
یعنی هر چه تعداد اتصالات بیشتر باشد، ارتباطات با دیگر فضاها بیشتر خواهد بود.
مقدار عددی اتصال، بیانکننده تعداد دسترسی های منتهی به فضای مورد نظر است. اتصال
این نقشه، مسیرهایی را نشان میدهد که احتمال استفاده از آنها برای رسیدن به مقاصد شهری )معابر با میزان همپیوندی بالا( زیاد است .
بیانگر این است که احتمال اینکه عابر پیاده برای حرکت در فضاهای شهری این دسته از معابر را انتخاب کند بیشتر است. انتخاب
اصلی تری ن پارامتره ای تحلی ل پیکرهبن دی فضای ی ش امل طول معابر۳ ]مس تقیم[، عم ق4، همپیوندی۵، انتخاب6 و اتصال7 است که در جدول ۱، توضیح کوتاهی از تفسیر هر یک آمده است.
بناب ر آنچ ه در خص وص پیکره بن دی فضای ی و پارامترهای آنمط رح ش د، از ای ن الگو می ت وان برای تحلی ل س اختار مجموعه فضاه ا در مقیاس ه ای مختل ف از س اختمان ها گرفته تا ش هرهابه ره ب رد و به نق اط ضعف یا ق وت فضاها پ ی برد. با ای ن وجود ،انتقادات ی ب ر تحلی ل چیدم ان فض ا وارد اس ت ک ه از آن جمل ه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
اس تفاده از نقش ه دوبع دی ب رای تحلی ل فضاه ای ش هری
)در حالیک ه فضاهای ش هری س ه بع دی و همراه ب ا کیفیت های مختلف محیطی هستند(
ع دم در نظرگرفت ن تاثی ر ویژگی هایی همچون ن وع مصالح ،شیب و توپوگرافی، رنگ و تزیینات فضا، کاربریها، ارتفاع جداره ،اقلیم، عناصر مستقر در فضا، عوامل فرهنگی و اجتماعی و غیره در تحلیل ساختار و رفتارهای سا کنین
تحلی ل س اختار ب ر اس اس خصوصی ات توپولوژیک ی )در حالیکه بسیاری از فعالیتها و رفتارهای مردم متاثر از ویژگیهای متریک فضا است(
ترسیم نقشه خطی شهر، صرفاً با در نظر گرفتن بخشی از واقعیت بافت شهری که تا حدودی خطاپذیر و تصادفی خواهد بود.
در پاس خ به این ضعفها به دو نکته مهم باید اش اره داش ت: نخست آنکه در برخورد با پدیده پیچیدهای مانند شهر، مدلسازی ام ری ض روری اس ت ول ی گس تردگی عوام ل موث ر ب ر ش هر امکانارائ ه الگوی ی واح د و همه ش مول را ناممک ن می کن د ک ه تئ وریچیدم ان فض ا نی ز از این قاعده مس تثنی نیس ت. دوم آنکه نبایدانتظار داش ت صرفاً با تحلیل پیکره بندی فضایی به پیش نهاداتقطع ی و نهایی دس ت یافت، بلک ه از این روش باید در کنار س ایر تئوریه ا و روش ه ای مکمل اس تفاده نمود. بنابرای ن در صورت تطابق یافتههای حاصل از روش چیدمان فضا با واقعیت و نتایج س ایر تحلیل ه ا میت وان از آن ب رای بی ان پیش بینی ه ا و ارائ ه پیش نهادات بهره برد. از همینرو، در این مقاله تلاش ش ده است ضمن اس تفاده از تحلیل چیدمان فضا، تفسیرها و پیشنهادات با واقعیات و ویژگی محله تطابق داده شود.
1-3- خصوصیات مشترک سکونتگاه های غیررسمیاس کان غیررس می ب ه ش یوه و فض ای خاص ی از زندگ ی گفت ه می ش ود ک ه در تمام ی جه ات سیاس ی، اجتماع ی، فرهنگ ی ،کالبدی، حقوقی، سابقه استقرار، نحوه شکلگیری و سیر تحولات تاریخی با کل ش هر و بخش مجاور خود تفاوت اساس ی و فاحش ی دارد. مس کن غیرمعم ول، خیابان ها و کوچهه ای تنگ و باریک ،مش کلات زیس ت محیطی و بهداش تی، فزون ی و ترا ک م جمعیت ،فق ر فرهنگ ی و آس یب اجتماع ی، آس یب پذیری در براب ر ح وادث طبیعی، س طح پایین برخورداری از تاسیسات و خدمات شهری ،اش تغال غال ب در مش اغل غیررس می، تص رف غیرقانون ی زمین و ع دم مالکی ت قانون ی بر آن و … از ویژگی های اس کان غیررس می اس ت )احدن ژاد و علیپ ور ،۱۳۹۲، ۲4-۲۵(. در س طح جهان ی ،س ازمان اسکان بش ر به تعریف ش اخص های کلی برای شناسایی محلات فقیرنش ین در س طح جهان به ش رح زیر پرداخته اس ت .ی ک خان واده زاغهنش ین متش کل از یک ی ا گروهی از اف راد که زیر ی ک س قف و در ی ک منطق ه ش هری زندگ ی میکنن د می ش ود ،ک ه فاق د یک م ورد و یا تع داد بیش تری از پن ج امکانات زیر اس ت )ایران دوست و همکاران ،۱۳۹۳، 4۵(:
مس کن ب ادوام )ی ک س ازه دائمی به منظ ور فراه م نمودن محافظی در برابر شرایط شدید آب و هوایی(،
منطق ه مناس ب ب رای زندگ ی کردن )بیش از س ه نف ر از یک اتاق استفاده نکنند(،
دسترس ی به آب س الم )آبی ک ه کافی و ارزان قیمت باش د و بدون تلاش فراوان به دست آید(،
دسترسی به امکانات بهداشتی اصلاح شده )توالت خصوصی یا عمومی به اشترا ک گذاشته شده با تعداد اندکی از افراد(،- امنی ت تص رف )از لحاظ عملی و قانونی موقعیت امن تصرف و محافظت در برابر تخلیه اجباری.(
1-4- خصوصیات پیکرهبندی فضایی سکونتگاههای غیررسمیمطالعات بسیاری نشان داده است که در شهرهایی که فاصله ویژگی فضایی )میزان هم پیوندی( در آنها خیلی زیاد ش ده است ،رابطه متقابل س ا کنان و غریبهها کم ش ده، به نوعی که احس اس ایزول ه ب ودن در آنه ا الق ا میش ود. ای ن فضاه ا ایزول ه می ش وند
۱۹
چون دسترس ی به آنها دش وار میگردد و در نتیجـۀ چنین تحولی ،بافت های درونی به لحاظ کالبدی، اجتماعی و فرهنگی مضمحل میش وند )عباسزادگان ،۱۳8۱، 74(. دونال د اپلیارد، ارتباط بین جداافتادگی کالبدی و اجتماعی را پررنگ کرده و می گوید محلاتی ک ه از نظر کالبدی جدا می باش ند، فعالیت ه ای اجتماعی را نیز به انزوا ترغیب می کنند )عباس زادگان و همکاران ،۱۳۹۱، ۱64(. آنچه در بافت ه ای حاش یه ای اهمیت وی ژه می یابد، توجه به س اختار کلان در پیون د ای ن بافت ه ا ب ا کل ش هر میباش د. چ را ک ه ای ن بافتها س اختار درونی همپیوندتری نس بت ب ه بافتهای درون شهر دارند. در واقع این بافتها مانند جزایری در کنار شهر به طور نیمه مس تقل در حال عملکرد هس تند و یک انس جام اجتماعی-قومی نیز در آنها دیده می شود )همان ،۱7۵(.
ا گرچ ه جداافتادگ ی مح لات غیرررس می غالب اً در هم ه ابع اد اقتص ادی، اجتماع ی و کالب دی مش اهده میش ود، ام ا ای ن جداافتادگ ی در مح لات مختلف و از جنبه های مختلف، یکس ان نیس تند و حت ی در م وارد متع ددی نی ز مح لات مرفهنش ین از پیکرهبندی فضایی شهر خود را جدا کرده اند. با همه این تفاسیر ،ارتب اط متقاب ل جنبه های اقتصادی، اجتماع ی و کالبدی، امری بدیهی است و لذا میتوان انتظار داشت با بهبود یکی از جنبه ها ،در سایر جنبه ها نیز شاهد پیشرفت و بهبود شرایط بود. همین امر س بب شد تا در این پژوهش، به آزمودن ارتباط میان پیکرهبندی معابر و برخی خصوصیات محیطی آنها پرداخته شود.
۲- روش تحقیق
پژوهش حاضر با روش تحلیلی-تفس یری و مبتنی بر مطالعات اس نادی و آزمون فرضیه بر روی نمونه موردی انجام گرفته است .در آغ از، مبانی نظ ری پژوهش از طریق مطالع ات کتابخانه ای به دس ت آم ده اس ت. در مرحله بعد ب ه منظور تحلی ل پیکره بندی فضای ی محل ه انتخابـی، اق دام ب ه تهی ه نقش ه بلوک بندی ش هر ش ده اس ت تـا از ای ن طری ق فضاه ای پ ر و خال ی )خیابان ه ا و میدان ه ا( از یکدیگ ر تفکی ک ش وند. در مرحل ه بع د، بـه کم ک نرم افزار Depth map، نقشـه خطی8 برای ش هر ترسیم شده است .ب ا تهی ه نقش ه خط ی ش هر، مولفه ه ای مختل ف پیکره بن دی فضای ی مانن د همپیون دی، عم ق، اتص ال و … اس تخراج ش ده اس ت. از س وی دیگ ر ،۳۰ معب ر مس تقیم در محل ه حص ار به طور تصادفی انتخابشده و خصوصیات کالبدی آنها همچون کیفیت ابنی ه، عم ر ابنی ه، ن ور و روش نایی و … برداش ت ش ده اس ت ب ه ط وری ک ه برای ه ر معبر با توج ه به ه ر متغیر کالب دی، امتیازی از ۰ ت ا ۲۰ اختصاص یافته اس ت. در ادامه پارامترهای پیکره بندی )استخراجی از نرمافزار Depth map( و متغیرهای کالبدی )حاصل برداشت میدانی(، برای ۳۰ معبر انتخابی وارد نرم افزار SPSS شده اس ت. س پس با مدل تحلی ل رگرس یون چندمتغیره خط ی۹ )و با روش گام ب ه گام۱۰(، ارتب اط می ان ای ن دو گ روه از متغیره ا مـورد بررس ی ق رار گرفته اس ت که بر این اس اس، در هر ب ار اجرای مدل یک متغیر کالبدی به عنوان متغیر وابس ته انتخاب و ارتباط آن با
۲۰
پارامتره ای پیکره بندی )همچون هم پیون دی، عمق و …( موردبررس ی ق رار گرفت ه اس ت. در نهایت بر مبنای رابطه کش ف ش دهمی ان ای ن دو گروه از متغیرها، پیش نهاداتی تدوین ش ده اس ت .
تصویر۲، فرایند پژوهش را نشان می دهد.
3- معرفی نمونه مطالعاتی
محله حصار از جمله محلات فقیرنشین شهر همدان محسوب میشـود که دارای هسـته روستایی اس ت. بدین ترتیب گسترش کالب دی محل ه مذک ور بـر روی اراضـی کش اورزی روس تای حص ار صورت پذیرفته و این رشـد همچنان ادامه دارد. وضعیت موجود محله حصار نشاندهنده ی این است که ساخت و سازهای فاقد کنت رل همچنان در بخش های مختلف بویژه در اراضی کش اورزی اطراف صورت میگیرد. مس احت زیر س اخت و س از این محله در حدود ۲۵۰ هکتار است که جمعیتی بیش از ۳۰ هزار نفر را در خود ج ای داده اس ت. از جمل ه مش خصههای این محل ه میتوان به وضعیت نامناس ب س طح معابر، س رانه بس یار پایین کاربری هایخدماتی و بهداشتی، درصد بالای مشاغل غیررسمی و بی سوادی سرپرس تان خان وار و نیز فقدان س ند رس می مالکیت ب رای اغلبمن ازل اش اره ک رد )برگرفت ه از مطالع ات مهندس ین مش اور تدبیر شهر ،۱۳87(. تصویر۳، موقعیت محله حصار را نمایش می دهد.
ا گرچ ه از س ال ۱۳8۵ دس تگاههای اجرای ی ش هر هم دان پروژه های مختلف کالبدی، زیرساختی، اقتصادی،زیست محیطی و اجتماع ی را در محل ه حصار امام همدان به اجرا رس انده اند؛ اما وضعی ت ای ن محل ه به لح اظ س طح امکان ات و کیفی ت محیط نامطلوب اس ت. در مش اهدات میدانی صورت گرفته نیز وضعیت نابسامان رودخانه، کمبود ایستگاه های تا کسی و اتوبوس، وجود س د معبر و دستفروش ان، کیفیت پایین ش بکه معابر، مشکلات ترافیک ی، حضور معتادان، س یما و منظر نامطل وب، کمبود مرا کز تفریح ی بوی ژه ب رای ک ودکان و مش کلات جم عآوری فاض لاب و آب های سطحی کاملاً مشهود است.
4- یافته های تحقیق
نظری ه چیدم ان فض ا ب ا روش چیدمان ی و ب ا کم ک نمای ش گرافه ای هم بن د )ش اخهای از ریاضی ات گسس ته(، نح وه ی پیکرهبندی فضایی یا نحوه چیدهش دن فضاهای ش هری در کنار یکدیگ ر و تاثی ر آنها ب ر روی فعالیت ها و جابهجایی ش هروندان را ،مدل س ازی و تحلی ل میکند )م لازاده و هم کاران ،۱۳۹۱، 8۲(. از سوی دیگر، بارزترین فضای عمومی در شهرها، خیابان است که بر اساس آن شهر را میشناسیم و در واقع مشخص ترین خصوصیت هر شهر به شمار میآید )طاهرخانی ،۱۳8۱، 8۹(. بر همین اساس ،در ای ن پژوه ش با اس تفاده از نرم اف زار Depth map، نقش ه خطی ش هر هم دان )ک ه در آن محلات غیررس می نیز قرار دارند( ترس یم ش ده است. نقش ه خطی، شامل س اختاری از مجموعه فضاهای باز ش هری اس ت که بر اس اس طولانیترین خط دید و دسترس ی ایجاد شده است )تصویر 4(.
ب ا ترس یم نقش ه خط ی ش هر، میت وان پارامتره ای مختل ف پیکره بندی فضایی را برای ش هر همدان و محله حصار اس تخراج نم ود. اصلیتری ن پارامترهای تحلیل پیکرهبندی فضایی ش امل طول معابر ]مستقیم[، عمق، همپیوندی، انتخاب و اتصال است

تصویر ۲- فرایند پژوهش.

تصویر 3- معرفی موقعیت محله حصار شهر همدان.
ک ه در ج دول ۲، مقادیر آن برای ش هر همدان، محلـه حصار و ۳۰معبر ]مستقیم[ مورد مطالعه مشخص شده است.
21907-3154145تصویر 4- استخراج نقشه خطی از نقشه فضاهای محدب شهر با نرم افزار Depth map.
جدول ۲- اطلاعات آماری پارامترهای پیکره بندی فضایی در شهر همدان و نمونه مورد مطالعه.
30 خیابان مورد مطالعه محله حصار شهر همدان شاخص های آماری پارامتر
۲76 ۱۵۱ ۱8۰ میانگین طول معبر ]مستقیم[
۱46 ۱۹7 ۲۰۲ انحراف معیار ۱/۲۱ ۱/۰۹ ۱/۱۹ میانگین همپیوندی کلان
۰/۱8 ۰/۱7 ۰/۲4 انحراف معیار ۱/۹۵ ۱/64 ۱/86 میانگین همپیوندی محلی )R5(
۰/۲۵ ۰/۳۱ ۰/4۱ انحراف معیار ۹/4۹ ۱۰/47 ۹/8۹ میانگین عمق
۱/۲۳ ۱/4۲ ۲/۰۳ انحراف معیار 8/6 4/۵۳ ۵/۰۳ میانگین اتصال
۵/۹۵ ۳/۵۱ 4/۳۳ انحراف معیار ۱۹7۵۱۳ ۹8۳۹7 ۵887۵ میانگین انتخاب
۳۵477۵ ۵۰۹8۵۱ ۳884۰۹ انحراف معیار ب ا مشخص ش دن پارامترهای پیکرهبندی ب رای ۳۰ معبر موردنظ ر، نوب ت ب ه تعییـن وضعی ت خصوصی ات کالب دی و محیطیای ن معاب ر میرسـد. به همی ن منظور، ب ا حضور در محلـه حصار ،ب رای ه ر ی ک از ۳۰ معبر مورد مطالع ه، امتیازی از ۰ ت ا ۲۰ با توجه به خصوصیاتی همچون «کیفیت ابنیه»، «وضعیت نور و روشنایی در ش ب»، «وضعی ت کارب ری تج اری»، «تعـداد طبق ات ابنی ه ،»«اراض ی بلااس تفاده» و «عم ر ابنی ه» در نظ ر گرفت ه ش ده اس ت .ب ا مشخصش دن امتی از ه ر ی ک از خیابانها، ایـن امتی ازات در نرم اف زار Depth map وارد ش ده اس ت ت ا ب ه ص ورت گرافیک ی نی ز وضعی ت محیط ی معاب ر نمای ش داده ش ود. تصوی ر۵، وضعی ت این معابر را با توجه به خصوصیات کالبدی بررس ی ش ده نمایش میدهد. در این تصاویر، که هر معبر با طیف رنگی از روشن تا تیره
۲۱
مش خص ش ده اس ت، رنگ تیره بیانگر بیش ترین امتی از )بهترینوضعی ت( و رنگ روش ن بیانگ ر کمترین امتی از )بدترین وضعیت( است )لازم به ذکر است که رنگ تیره الزاماً به معنای امتیاز کامل و ۲۰ نیست بلکه نشان دهنده وضعیت بهتر آن معبر نسبت به سایر معاب ر اس ت. این مسـاله در مورد رنگ روش ن نیز ص دق میکند و رنگ روشن الزاماً به معنای امتیاز ۰ نیست.(
همانط ور ک ه پیشت ر اش اره ش ده ب ود، فرضی ه ای ن پژوهش ای ن اس ت ک ه پارامتره ای پیکرهبندی به عن وان متغیر مس تقل ب ر خصوصیات کالب دی معابر موثر هس تند، بنابراین ب رای اثبات ای ن فرضی ه از م دل رگرس یون کم ک گرفت ه ش ده اس ت. لـذا در ادام ه مقادی ر پارامتره ای پیکرهبن دی و متغیره ای ش ش گانه کالب دی ب رای ۳۰ معب ر انتخاب ی، وارد نرمافزار SPSS ش ده اس ت تا با اس تفاده از مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی، ارتباط می ان پارامتره ای پیکره بن دی ب ا ه ر ی ک از متغیره ای کالبدی
۲۲
مش خص شـود. بدی ن منظ ور از روش گام ب هگام در رگرس یونچندمتغیره اسـتفاده شده اس ت. روش گام به گام روشی است کهدر آن قویتری ن متغیرها یک به یک وارد مطالعه می ش وند و اینکار ت ا زمان ی ادامه مییابد که خطای آزمون معناداری به ۵ درصدبرس د. در ای ن روش، متغیره ای مس تقل به ترتی ب اهمیت وارد معادل ه میش وند با ای ن تفاوت که هر بار، بع د از ورود یک متغیر ،متغیرهای ی ک ه تا کن ون وارد نش دهاند، مج دداً مورد بررسـی قرار می گیرن د و ا گر سـطح معناداریشـان کاس ته ش د، از م دل خارج ،وگرنه باقی می مانند.

تصویر 5- امتیاز 30 معبر مورد مطالعه در محله حصار برای شش متغیر کالبدی.
جدول 3- خلاصه مدل تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )متغیر وابسته: کیفیت ابنیه.(
مدل ضرایب همبستگی چندگانه )R( ضریب تعیین )2R( ضریب تعیین تعدیل یافته11 خطای معیار برآورد1۲ دوربین واتسون13
نهایی ۰/76۰ ۰/۵78 ۰/۵6۳ ۲/۲68 ۲/۰87
جدول 4- مدل نهایی )متغیر وابسته: کیفیت ابنیه.(
مدل ضرایب استاندارد نشده14 ضرایب استاندارد شده15 آزمون t سطح معناداری
)Sig.(
B خطای معیار16 Beta مدل
نهایی مقدار ثابت۱7 -۹/748 ۳/۳۱4 -۲/۹4۲ ۰/۰۰6
همپیوندی محلی )5R( ۱۰/446 ۱/688 ۰/76۰ 6/۱8۹ ۰/۰۰۰
اولین خروجی تحلیل رگرسیونی، جدول خلاصه مدل میباشد .در این جدول، ضرایب همبستگی چندگانه، ضریب تعیین، ضریب تعییـن تعدی ل یافته و خط ای معیار ب رآورد برای هر ی ک از مراحل انجام تحلیل رگرسیون مشخص میشود. منظور از مشخص نمودن ضریب تعیین، بررسـی این موضوع اس ت که متغیرهای مستقل تا چه اندازه توانستهاند تغییرات متغیر وابسته را تبیین کنند. جدول
خلاص ه مدل، تعداد مدلهای مربوطه به منظور رس یدن به مدلمطلوب تبیین روابط را نشان میدهد.
ب ر ای ن اس اس، در ابت دا پارامتر کیفی ت ابنیه به عن وان متغیروابسته و شش پارامتر پیکره بندی به عنوان متغیر مستقل در مدل تحلیل رگرس یون وارد ش ده اند تا رابطه میان آنها مش خص شود .پ س از مشخص ش دن رابط ه متغی ر کیفی ت ابنیـه ب ا پارامترهای پیکره بندی، برای سایر متغیرهای کالبدی نیز همین مراحل طی می شود. نتیجه این بررسی به شرح زیر است:
مطاب ق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی مش خص گردی د ک ه متغی ر کیفیت ابنی ه از پارامت ر هم پیوندی محل ی تاثیر میپذی رد. ای ن رابط ه را می ت وان چنی ن تفس یر نمود ک ه هر چه معب ری همپیون دی محل ی بالاتری داش ته باش د، کیفی ت ابنیه پیرام ون آن معب ر نی ز مناس بتر اس ت. ضری ب همبس تگی ای ن دو پارامت ر نی ز 76۰/۰ R = میباش د. ج داول ۳ و 4 و تصوی ر6، شاخص های آماری این رابطه را نشان میدهد.
مطاب ق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی مش خصگردید که متغیر نور و روشـنایی از پارامتر طول مس تقیم معابر تاثیرمی پذی رد. ایـن رابط ه را می ت وان چنیـن تفس یر نمود ک ه هر چهط ول معب ری بیش تر باشـد، وضعیـت ن ور و روش نایی در آن معبر
۲۳
نی ز بهتر اس ت. ضریب همبس تگی ای ن دو پارامتر نی ز 8۳6/۰ =R میباشد. جداول ۵ و 6 و تصویر 7، شاخص های آماری این رابطه را نشان می دهد.
مطاب ق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی مش خص

تصویر 6- نمودار خط رگرسیون متغیر همپیوندی محلی و کیفیت ابنیه.تصویر ۷- نمودار خط رگرسیون متغیر طول مستقیم معابر و نور و روشنایی.
جدول 5- خلاصه مدل تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )متغیر وابسته: نور و روشنایی.(
مدل ضرایب همبستگی چندگانه )R( ضریب تعیین )2R( ضریب تعیین تعدیل یافته خطای معیار برآورد دوربین واتسون
نهایی ۰/8۳6 ۰/6۹۹ ۰/688 ۱/7۰4 ۲/4۰4
جدول 6- ضرایب نهایی )متغیر وابسته: نور و روشنایی.(
مدل ضرایب استاندارد نشده ضرایب استاندارد شده آزمون t سطح معناداری
)Sig.(
B خطای معیار Beta مدل نهایی مقدار ثابت 7/4۳7 ۰/664 ۱۱/۲۰۱ ۰/۰۰۰
طول مستقیم معابر ۰/۰۱7 ۰/۰۰۲ ۰/8۳6 8/۰64 ۰/۰۰۰
جدول ۷- خلاصه مدل تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )متغیر وابسته: کاربری تجاری.(
مدل ضرایب همبستگی چندگانه )R( ضریب تعیین )2R( ضریب تعیین تعدیل یافته خطای معیار برآورد دوربین واتسون
نهایی ۰/7۱7 ۰/۵۱4 ۰/4۹7 ۳/47۰ ۲/۱88
جدول 8- ضرایب نهایی )متغیر وابسته: کاربری تجاری.(
مدل ضرایب استاندارد نشده ضرایب استاندارد شده آزمون t سطح معناداری
)Sig.(
B خطای معیار Beta مدل نهایی مقدار ثابت ۳7/47۰ 4/۹۳۰ 7/6۰۱ ۰/۰۰۰
عمق -۲/8۰4 ۰/۵۱۵ -۰/7۱7 -۵/44۱ ۰/۰۰۰
۲4
-443682-97358گردی د کـه متغی ر کارب ری تج اری، از پارامت ر عم ق معاب ر تاثی ر میپذیرد. این رابطه را میتوان چنین تفس یر نمود که در معابریب ا عم ق بیش تر، وضعی ت کم ی و کیف ی کاربریه ای تج اری درپیرام ون آن اف ت میکن د. ضری ب همبس تگی ای ن دو پارامت ر نیز7۱7/۰- R = میباش د. ج داول 7 و 8 و تصوی ر 8، ش اخص های آماری این رابطه را نشان میدهد.
مطابق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغی ره خطی، رابطه ای می ان متغیره ای «تع داد طبقـات ابنی ه»، «اراض ی بلااس تفاده »و «عم ر ابنی ه» ب ا پارامتره ای پیکره بن دی مش اهده نش د. در حقیق ت، در بررس ی ایـن متغیره ا، میزان خط ای متغی ر بیش از اس تاندارد بوده اس ت و به عبارت دیگر، در س طح معناداری ۹۵% )Sig=0.05(، ارتباطی میان این متغیرها و پارامترهای پیکرهبندی
فضایی مشاهده نشد.تصویر 8- نمودار خط رگرسیون متغیر عمق معابر و کاربری تجاری.

نتیجه

از ابت دای تاری خ پیدای ش بشـر، ت لاش ب رای فراه م نم ودن ش رایط زیس ت بهت ر ج زو دغدغه ه ای اصل ی او ب وده اس ت ام ا کمب ود منابع و عدم توازن و تناس ب در دسترس ی ب ه آن، طبقات مختل ف اجتماع ی و اقتص ادی را در جوام ع ش کل داده اس ت .ا گرچه تلاش برای ارتقای کیفیت همه مردم، امری مطلوب است لیکن گس تردگی و پیچیدگی مس ائل، بویژه در مقیاس وسیع یک کش ور ی ا ش هر، مان ع از دس تیابی کام ل به ای ن هدف میش وند .از همی نرو، ام روزه یافت ن رواب ط عل ی و معلول ی می ان مس ائل ،بس یار حیاتی تلقی میش ود چرا که در این صورت میتوان انتظار داش ت ب ا اصلاحاتی در ی ک پارامتر، بازخوردهای مثبتی در س ایر بخشه ا مش اهده نم ود. پژوهش حاض ر نیز با همی ن نگرش، به جس ت وجوی رابطه مش کلات کالبدی و محیطی سکونتگاه های غیررسمی با پیکره بندی فضایی این محلات پرداخته است.
از همی ـنرو، ب ه منظور ارزیاب ی فرضیه پژوهش مبن ی بر وجود رابط ه می ان پارامتره ای پیکرهبن دی فضای ی و خصوصی ات کالب دی محی ط، این متغیره ا برای ۳۰ معبر در محله حصار ش هر هم دان اس تخراج ش دهاند. پارامتره ای پیکرهبن دی ب ه کم ک نرماف زار Depth map و متغیرهای محیطی نیز با برداش ت میدانی به دست آمدهاند. در ادامه، دادههای به دست آمده وارد نرمافزار SPSS ش ده و از م دل تحلی ل رگرس یون چندمتغی ره خط ی برای بررسی روابط آنها استفاده شده است.
یافتهه ای حاص ل از م دل رگرس یون، بیانگ ر وج ود رابط ه می ان «کیفی ت ابنی ه»، «ن ور و روش نایی» و «کارب ری تج اری» ب ا پارامتره ای پیکرهبن دی فضایی اس ت و در مقابل رابطهای میان «تع داد طبق ات ابنی ه»، «اراض ی بلااس تفاده» و «عم ر ابنی ه» ب ا پارامترهای پیکره بندی فضایی مش اهده نشـد. در این میان، دو نکت ه حائز اهمیت وجود دارد: نخس ت آنکه، وجود رابطه میان ۳ متغیر انتخابی با پارامترهای پیکرهبندی میتواند موید نظریات و پژوهشهای گذشته باشد که چیدمان فضا را بر مسائل کالبدی ،اقتص ادی و اجتماع ی موثر میدانند. دوم آنک ه عدم اثبات رابطه می ان ۳ متغی ر دیگر با پارامترهای پیکرهبن دی، نافی وجود رابطه میان آنها نیست چرا که این پژوهش صرفاً در یک محله و با تعداد مح دود نمونه) ۳۰ معبر( انجام ش ده اس ت و در صورت اس تفاده از دادههای بیش تر و متنوعتر، ش اید بتوان می ان دیگر متغیرهای محیط ی نی ز با پیکره بن دی فضایی رابط ه ای پیدا ک رد. در ادامه برخی پیشنهادات حاصل از یافتههای این پژوهش ارائه می شود:
ب ا توج ه ب ه وج ود رابط ه می ان کیفی ت ابنی ه و پارامت ر هم پیون دی محلـی، می ت وان انتظ ار داش ت ب ا تغیی ر و اص لاح س اختار سلس له مراتبی معاب ر ی ک محل ه، س ا کنین را ب ه ارتقای کیفیـت ابنی ه تش ویق نم ود. بنابرای ن در صورتی ک ه بخش هایی از ی ک محل ه دچ ار اف ت ش دید کیفی ت ابنیـه هس تند، افزایش هم پیون دی معاب ر آن بخ ش ب ا س ایر معاب ر درون محل ه ،تسهیل کننده ی ارتقای شرایط خواهد بود.
ارتباط میان نور و روشنایی یک معبر در شب با پارامتر طول معب ر، بیانگ ر اهمی ت بیش تر قائل ش دن و در اولویت ق رار گرفتن معاب ر طولان ی ب رای ارائ ه تجهیزات و تاسیس ات ش هری توس ط ارگان ه ای دولت ی اس ت. در حقیق ت، ارگان ها و ادارات ش هری ،توج ه بیش تری ب ه معابر ب زرگ درون محل ه دارند. ای ن در حالی اس ت ک ه نور و روش نایی تاثی ر قابل توجهی در س رزندگی ش بانه و امنی ت ی ک محی ط دارن د و ای ن مس اله ب رای س کونتگاه های غیررس می بسیار حیاتی است. بنابراین بازنگری در نحوه و میزان نورپ ردازی معابر محلات ضروری اس ت و بهتر اس ت ضمن بهبود روش نایی معاب ر فرع ی و کوچ ک محل ه، ب ا تمهیدات ی همچ ون افزای ش دید منازل به خیابان و حذف کنج های مخفی و تاریک ،وضعی ت این معابر نیز بهبود یابد.
ارتب اط کاربریه ای تجاری با پارامتر عمق را میتوان ناش ی از ض رورت س هولت دسترس ی م ردم ب ه ای ن دس ته از کاربری ه ا دانس ت. نکته قابل تامل این اس ت که کاربری های تجاری بیش از آنک ه در بهتری ن محل برای دسترس ی محله باش ند، به س متمعاب ری کش یده می ش وند که نس بت به محلات همج وار و حتیکل ش هر، س ریعتر قابل دسترس باش ند. در حقیقت کاربری هایتج اری، ب رای جذب حدا کثری مش تری، خیابان های با کمترینعم ق را برای اس تقرار انتخاب می کنند. از همی ن رو، در صورتیکه در یک محله، توزیع مناسبی از کاربریهای تجاری وجود نداشته باشد، احتمالاً می توان انتظار داشت با کاهش عمق برخی معابر ،کاربری های تجاری به آن معابر سوق داده شوند.
در پای ان بای د ب ه این نکته اش اره ک رد که مس اله پیکره بندی فضای ی صرف اً ب ه عنوان ی ک عامل می توان د بر برخ ی متغیرهای محیط ی تاثیرگ ذار باش د ول ی ب ه ط ور حت م ب رای ارائ ه تحلیل ی جامعت ر و عملیاتیت ر، نی از اس ت س ایر ویژگیه ای اقتص ادی و اجتماع ی محی ط نی ز م ورد بررس ی ق رار گی رد و همه ای ن عوامل در کن ار ه م مورد بررس ی قرار گیرن د. با این وج ود، رابطه متقابل می ان پیکرهبن دی فضای ی با خصوصی ات محیط ی، اقتصادی و اجتماع ی، ام ری حتم ی اس ت لیک ن میزان و نح وه ای ن تاثیر در شرایط و موقعیت های مختلف می تواند متفاوت باشد.
465212562252

آنچ ه می توان د ب ه عملیات ی ش دن نتای ج حاص ل از ارتب اط
۲۵
پیکره بن دی و متغیره ای محیطی کم ک کند، مقایس ه و تطابق نتای ج حاص ل از این بررس یها ب ا س اختار اقتص ادی و اجتماعی حا ک م ب ر مح لات اس ت. در حقیق ت، در نگاه ی جام ع ب رای س اماندهی و ارتقای متغیرهای محیطی باید علاوه بر پارامترهای پیکره بن دی، س ایر متغیره ای مس تقل همچ ون خصوصی ات اجتماع ی و اقتص ادی مح لات، مش خصات ترافیک ی مح دوده ،رویکرده ای مدیریت ی و حکمروایـی ش هری، خصوصی ات ح وزه بلافصل و هم جواریها و غیره نیز مورد بررسی قرار گیرند. با چنین نگرش ی، بررسـی ارتباط پیکره بندی فضایی و متغیرهای محیطی ب ه عن وان بخش ی از یک فرایند جام ع تعریف خواهد شـد که تنها در ص ورت تطاب ق نتای ج آن با سـایر متغیره ای تاثیرگ ذار، امکان بکارگیری آنها میس ر خواهد ش د. از همینرو، برای صحت بیش تر و کارآم دی نتایج، بهتر اس ت از اینگونه مطالعات در مقیاس های کوچک و همگن اس تفاده شود تا تاثیر سایر متغیرهای اقتصادی ،اجتماعی و … کنترل ش ده و به حداقل ممکن برس د. در مواردی نی ز ک ه بررس ی در مقیاسه ای ب زرگ و غیرهمگ ن )چن د محله( ض رورت پی دا میکن د، بای د تاثیر س ایر متغیره ا نیز ب ر متغیرهای محیطی در نظر گرفته شده و در تحلیل ها دخالت داده شوند.
پی نوشت ها
۱ چیدم ان فض ا) Space Syntax( از جمله نظریهها و روش هایی اس ت که به مطالعه س اختار و پیکرهبندی فضایی ش هری میپردازد. این نظریه بر این باور است که پیکرهبندی فضایی و نحوه ترکیب فضاهای شهری عامل اصلی الگوی پخشایش فعالیت های اجتماعی-اقتصادی مانند الگوی پخشایش کاربریهای تجاری، الگوی پخش ایش قومیت های مختلف و نیز الگوی پخشایش حرکت در س طح شهر اس ت. جهت کسب اطلاعات بیشتر در خصوص این نظریه می توان ب ه عب اسزادگان) ۱۳8۱(، بحرینی و تقابل) ۱۳۹۰( و س ایر منابع اش اره ش ده در انتهای این مقاله مراجعه نمود.
Team Ten.
Line Length.
Mean Depth.
Integration.
Choice.
Connectivity.
Axial Map.
Multivariate Linear Regression.
Stepwise Method.
Adjusted R Square.
Std. Error of the Estimate.
Durbin-Watson.
Unstandardized Coefficients.
Standardized Coefficients.
Std. Error.
Constant.
فهرست منابع
اس کان غیررس می ب ا تا کی د ب ر سیاس ت تخری ب و پا کس ازی ،مجله پژوهش و شهری ،فصلنامه مدیریت شهری، شماره ۹، صص 64-7۵.
احدنژاد، محس ن؛ علیپور، س میه) ۱۳۹۲(، بررس ی روند مداخله در مناطق برنامه ریزی شهری، شماره ۱4، صص ۲۱-4۰.
ایراندوست، کیومرث؛ اعظمی، محمد؛ تولایی، روحالله) ۱۳۹۳(، شاخصهای
تعریف و تعیین سکونتگاههای غیررسمی در ایران ،نشریه مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقهای، شماره ۲۱، صص 4۳-6۰.
ای زدی، محمدس عید؛ ش ریفی، ع ادل) ۱۳۹4(، ارزیابی ط رح کارل فریش بر پیکربن دی س اختار فضای ی باف ت قدیم ی ش هر همدان ب ا اس تفاده از تکنیک چیدمان فضا، نشریه باغ نظر، شماره ۳۵، صص ۱۵-۲6.
بحرینی، س ید حس ین؛ تقابن، س وده) ۱۳۹۰(، آزمون کارب رد روش چیدمان
فض ا در طراح ی فضاه ای س نتی ش هری ،نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، شماره 48، صص ۵-۱8.
جعفری بهمن، محمدعلی؛ خانیان، مجتبی) ۱۳۹۱(، مش کل یابی طرح های جام ع از دی دگاه رفت اری و مقایس ه آن ب ا وضع موج ود ب ه روش چیدمان فضا ،نشریه آرمانشهر، شماره ۹، صص ۲8۵-۲۹۵.
ریس مانچیان، امی د؛ ب ل، س ایمون) ۱۳۹۰(، بررس ی ج دا افتادگ ی فضای ی
بافت ه ای فرس وده در س اختار ش هر ته ران ب ه روش چیدمان فضا ،نشریه باغ نظر، شماره ۱7، صص 6۹-8۰.
س جادزاده، حس ن؛ ای زدی، محمدس عید؛ حق ی، محمدرض ا) ۱۳۹۵(، راهبرده ای ارتق ا کیفیت محیطی س کونتگاههای غیررس می بر مبن ای نظرات س ا کنین نمون ه مطالع ه محله حصار در ش هر همدان ،نشریه محیط شناسی، دوره 4۲، شماره ۱، صص 8۱-۹6.
سیادتان، سعیدرضا؛ پورجعفر، محمدرضا) ۱۳۹۳(، آزمون کاربرد گراف توجیهی در معم اری ایرانی-اس لامی ،نشریه نقش جهان، ش ماره ۳، ص ص ۲7-4۲.
صادق ی، س ارا؛ قلعه نویی،



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید