صفحات 8۱ – ۹۰8۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۳ پاییز ۱۳۹۵
108900011653

برداشت صحیح از نمونه ها در ایده پردازی معماری*

لیلا علیپور**1، محسن فیضی۲، اصغر محمد مرادی3، غلامرضا ا کرمی4
۱ دانشجوی دکترای معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
۲ استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
4استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 8/۳/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹۵(
چکیده
اس تفاده از نمونهه ا توس ط دانش جویان در طراح ی معم اری رواج دارد، اما مرز کپیبرداری و برداش ت صحیح روش ن نیس ت. س وال این است که برداشـت صحیح چیس ت و چگونه میتوان رابطه بین ایده طراحی را با نمونه ارزیابی نمود؟ در این پژوهش، با هدف کشف تعریف برداشت صحیح، ابتدا ساختاری ب ه عن وان س طوح بهرهگی ری از آث ار ب ر اس اس طبقهبندی س طوح اندیش ه از ب ه ی ادآوردن، فهمیدن ، بهکاربستن، تحلیلکردن، ارزیابیکردن تا آفریدن تدوین میشود. بر اساس این ساختار، تحلیل میشود که الگوهای برداشت صحیح موجود در ادبیات کدام سطح را دربردارند. با بررسی کلیه روشهای ارزیابی برداشت، چهار تعریف از برداشت صحیح بر اساس چهار رویکرد فرآیند برداشت، خلاقیت ایده، اجتناب از درج ازدن و برداش ت س اختاری ارائ ه میشـود و برای هر تعریف روش ی برای ارزیابی رابط ه بین ایده و نمونه معرفی میشود. نتایج پژوهش نشان میدهد برداشت صحیح، فراتر رفتن از سایر سطوح مواجهه با اثر و رسیدن به سطح آفریدن است که نتیجه آن شباهت ساختاری با نمونه، تکرار نشدن ویژگیهای نامطل وب و ارتق ای بداع ت و کیفی ت ای ده طراحی اسـت. ارزیابی بداع ت و کیفیت ای ده طراحی و نوع شباهت بین ایده و نمونه توسط داوران خبره به عنوان روش ارزیابی پیشنهاد میشود.
واژههای کلیدی
برداشت صحیح، ایده طراحی، نمونه، فرآیند طراحی، ارزیابی.

*ای ن مقال ه برگرفت ه از رس اله دکتری نگارن ده اول با عنوان «ارتقای توانایی طراحی دانش جویان معماری در راس تای برداش ت صحیح از مصادیق معماری» است که در رشته معماری در دانشگاه علم و صنعت ایران به راهنمایی نگارندگان دوم و سوم و با مشاوره نگارنده چهارم در حال انجام است .
.E-mail: leilaalipour@arch.iust.ac.ir ،۰۲۱-77۲4۰468 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱۲8۲۳۱۹4۰، نمابر**
8

مقدمه

آث ار معماری هم واره به عنوان یک منبع مه م جهت یادگیری معم اری توس ط دانش جویان م ورد اس تفاده ق رار می گیرن د. در گذش ته مجـلات معم اری تصاوی ر آث ار جدی د معم اری را منتش ر میکردند، امروزه اینترنت این تصاویر را در اختیار دانشجویان قرار میده د. یک ی از روشهای مرس وم در آم وزش معم اری، معرفی نمونهه ای مش ابه در ابت دای ه ر ط رح اس ت تا کیفی ت طراحی دانش جویان ب ه واس طه دی دن نمونهه ا ارتق ا یابد. پژوهش گران نش ان دادند نظر اس اتید در ارتباط با استفاده از نمونه در طراحی با یکدیگر متفاوت است )ذا کری ،۱۳۹۱( و برخی از اساتید معماری اعتقاد دارند که دیدن نمونههای مش ابه در طراحی دانش جویان تاثی ر منف ی دارد. نمونهه ا در مراح ل مختلفـی از فرآین د طراحی مانن د جمـع آوری اطلاعات اولیه، ایدهآفرینی، توس عه طرحواره و ارزیاب ی طراحی مورد اس تفاده ق رار میگیرند. یک ی از چالش های آم وزش معم اری، کم ک ب ه دانش جویان در مرحل ه ایده آفرین ی است. نتایج سایر تحقیقات نشان میدهد دانشجویان در مرحله ایده آفرینی با مش کلات بیش تری روبرو هس تند )ندیمی و شریعت راد ،۱۳۹۱، 6؛ کلام ی ،۱۳۹۳، 46؛ خا کزن د و هم کاران ،۱۳88، ۱۵4(. اهداف طراحان از مراجعه به نمونه ها توسط سایر محققان مطالعه ش ده اس ت و دریافتهاند اهداف طراحان ش امل تغییر در طراح ی، برنامهریزی فرآین د طراحی، تخمین هزین ه، ارتباط بین ایدههای خاص، خلق ایدههای جدید، اثبات ایده های طراحی و ارزیابـی ایده اسـت )Eckert et al., 2005,6-10(. همچنین ممکن اس ت هدف طراح، شناخت مسئله، تشریح مسئله یا حل مسئله باش د )Christensen & Schunn, 2007, 29(. ب ا توج ه ب ه اهمیت مرحل ه ای ده آفرینی، در این پژوهش اس تفاده از نمون ه در مرحله ایده آفرینی مورد بررسی قرار می گیرد .
پژوهش گران ب ه صورت تجربی نش ان دادند طراح ی با کمک نمونه از یک سو امکان ارتقای کیفیت ایده را دارد و از سوی دیگر ام کان تک رار ویژگیه ای نامناس ب وج ود دارد که ای ن پدیده را تاثی ر دوگان ه نمون ه می نامن د )Jansson & Smith, 1991; Gold-schmidt, 2011; Cai et al., 2010; Agogué al., 2014(. چال ش ای ده آفرینی به کمک نمونه با توجه به تاثیر دوگانه نمونه، حرکت در مس یر درست جهت رس یدن به ایده با کیفیت است. بنابراین هدف این پژوهش، رس یدن به تعریفی جامع از برداش ت صحیح اس ت که وجوه مختلف آن را شامل ش ود. دو سوال اصلی در این پژوهش این است:
برداشت صحیح از نمونه در مرحله خلق ایده چیست؟
4494002146307

چگونه میتوان درست بودن برداشت از نمونه را ارزیابی کرد؟در ای ن پژوه ش، در جه ت یافتن پاس خ این س والات از روش تحقیق کیفی و از تدابیر تفسیر، تحلیل و تبیین استفاده می شود .ابت دا ان واع روشه ا و الگوهای ی ک ه ب ه عن وان روش برداش ت از نمونه در ادبیات موضوع موجود اس ت، بر اساس سطوح مختلف مواجه ه ب ا اث ر تحلی ل و مقایس ه میش وند. س پس رویکرده ای مختل ف تعری ف برداش ت صحی ح و روش ارزیاب ی آن، ب ر اس اس س اختار مولفه های اصلی تفسیر و تحلیل شده و تعریف جامعی از برداشت صحیح تبیین میشود .
1- مبانی نظری
ای ن پژوه ش در ح وزه طراح ی پژوه ی ص ورت می گی رد و ب ه صورت خاص، اس تفاده از نمونه را در مرحله ایده پردازی از فرآیند طراح ی معماری بررس ی می کند. یک ی از منابع مه م ایده پردازی در معم اری، س ایر نمونههای معماری اس ت. معم اران حرفه ای نیز اسـتفاده از نمونه در ایده پردازی را با اهمیت می دانند )Hey-lighen & Neuckermans, 2002, 15(. ب ا وج ود رواج اس تفاده از نمونه ه ا توس ط دانش جویان، اس اتید معم اری تعریف روش نی از برداش ت صحیح و روش ی برای سـنجش صحت برداش ت صورت گرفت ه در اختی ار ندارن د. در این راس تا، ابت دا مفاهی م اصلی این پژوه ش تش ریح ش ده، س پس پاس خهای س ایرین ب ه س والات پژوهش تحلیل می شود.
1-ایده خلاق
بن ا به تعری ف ایده طراحی، بازتابی اس ت ک ه در مواجهه با یک مس ئله طراح ی در ذه ن ط راح ش کل گرفت ه و در بس یاری مواق ع ظاه ر و آش کار نیس ت )ندیم ی و ش ریعت راد ،۱۳۹۱، 6(. معم ولاً محقق ان، مولف ه خلاقیت ای ده را مهمتری ن ویژگی مثب ت ایده در نظ ر میگیرند. تعاریف متعددی از خلاقیت ایده وجود دارد. یکی از روشه ای ارزیابی خلاقیت ایده، اس تفاده از آزمون های تفکر وا گرا۱ 1-۲- درجازدن
اس تفاده نامطل وب از نمون ه در ای ده آفرین ی موجب می ش ودط راح در ویژگیه ای نمون ه مان ده و ب ه درج ازدن در طراح ی۵ منته ی ش ود. مطالعـه مفه وم درج ازدن در طراح ی ریش ه در مفه وم درج ازدن عملک ردی 6 در روانشناس ی ح ل مس ئله7
دارد. مفهومی که نشان می دهد برای افراد بسیار مشکل است که ش یئی با استفاده مرس وم و معمول را بتوان در یک راه غیرمعمول بکار برد )Purcell & Gero, 1996, 4; Jansson & Smith, 1991(. در طراح ی، درج ازدن به معنـی تکرارکردن ویژگیهای نمونه اس ت ،که موجب میش ود ایده خلق شده بدیع و مناسب نباشد )Jans-son & Smith, 1991; Cardoso & Badke-schaub, 2011a, 77(. بنابراین در نتیجه درجازدن ایده خلاق نیست )Youmans & Ar-ciszewski, 2014(. اولی ن مطالعهای که در ارتباط با درجازدن در طراحـی انجام شـد، این پدیده را غیرآ گاهانـه معرفی نمود )Jans-son & Smith, 1991, 11(. ام ا ام روزه ع لاوه ب ر تاثی ر غیرآ گاهان ه نمونهه ا، اس تفاده نامطلوب آ گاهانه از نمون ه نیز درجازدن تلقی میشـود )Cardoso & Badke-schaub, 2011a, 77; Youmans & Arciszewski, 2014, 132(. بنابرای ن دی دن نمون ه در زم ان ایده آفرینی یا قبل از آن میتواند موجب درجازدن طراح در ویژگی های آن نمونه شود )Howard et al., 2013, 139(. درجازدن در طراحی یکی از عوامل اصلی مانع خلاقیت ایده است.
1-3- برداشت ساختاری
ش یوه صحی ح انتق ال اطلاع ات از ی ک منب ع ب ه ی ک هدف8 )از نمون ه ب ه ط رح(، تح ت عن وان تئ وری برداش ت س اختاری ۹ معرف ی ش ده اس ت )Gentner, 1983(. ای ن تئ وری بی ان میکند که ش یوه صحی ح انتقال اطلاع ات، انتقال ویژگی های س اختاری منبع اس ت که از طریق ش ناخت روابط بین اج زای منبع حاصل میش ود. برداش ت س اختاری، انتق ال رابط ه بی ن اج زای منب ع اس ت. در مقابل برداشت ساختاری، سه نوع برداشت وجود دارد که عبارتند از: برداشت سطحی، کپی برداری و برداشت بی قاعده .برداش ت س طحی به معنی انتق ال ویژگی های خ ود اجزای منبع )Gentner & Markman, 1997, 48(، کپی برداری۱۰ به صورت انتقال هم زمان ویژگیهای س طحی و س اختاری و برداش ت ب ی قاعده ۱۱ ب ه عنوان ع دم موفقیت در انتقال صحیح اطلاعات تعریف ش ده

اس ت )Gentner, 1983, 159(. بنابرای ن، در برداش ت از نمون هجهت تولید ایده امکان چهار نوع برداش ت سـاختاری، س طحی ،کپی برداری و بی قاعده وجود دارد .
۲- چارچوب نظری
۲-1- مولفه های اصلی در برداشت از نمونه
ای ن س وال ک ه طراح ان چگون ه کار میکنن د و از چ ه فرآیندی به ره میبرن د، همچنی ن پیش نهاد اینک ه طراح ان چگون ه بای د کار کنن د و از چ ه فرآین دی بای د اسـتفاده کنن د، موض وع بح ث در حـوزه علـم طراحـی پژوهـی اسـت )Leitner et al., 2013, 495(. در تئوریه ای اولی ه علـم طراح ی پژوه ی، از کل داس تان طراح ی تنه ا فرآین د طراح ی مـورد کن کاش ق رار میگرف ت و ب ه س ایر وج وه توج ه نمیش د ) Cross, 2007, 3(. ام ا لاوس ون۱۲ از ش کلگیری همزم ان مسـئله و راهح ل س خن گف ت و ب ه نق ش ط راح در فراین د طراحی اهمی ت داد )لاوس ون ،۱۳88(. همچنین س ایرین بیان کردند ک ه در طراحی تنها فراین د اهمیت ندارد بلکه مولفهه ای دیگ ر مانن د مس ئله طراح ی و ط راح دارای اهمی ت اسـت )Dorst, 2008, 11(. بنابرای ن در مطالع ات طراحیپژوه ی ،ع لاوه ب ر فرآین د طراح ی مولفهه ای ط راح، مس ئله طراح ی و محص ول طراح ی )ای ده( م ورد توج ه ق رار گرف ت. در طراح ی مبتن ی ب ر نمون ه، مولف ه نمون ه دارای اهمی ت اس ت و ش ش مولف ه اصل ی ط راح، مس ئله طراح ی، نمون ه، فرآین د برداش ت ،ای ده طراح ی و ش باهت بین نمونه و ای ده باید مدنظر ق رار گیرد۱۳.
یکی از روشهای موثر برای دستهبندی مولفههای طراحی مبتنی ب ر الگ وی ورودی-فرآین د- خروجـی اس ت )Green et al., 2014, 527( . در تصوی ر۱، مولفهه ای اصل ی برداش ت از نمون ه ب ر اس اس این الگو دس تهبندی ش ده است. در این پژوهش در جهت تحلیل رویکردهای مختلف در تعریف برداشت صحیح و ارزیابی برداشت، از مدل مفهومی تصویر۱ استفاده میشود. سه مولفه مسئله طراحی ،ط راح و نمون ه، اج زای ورودی هس تند، مولف ه فرآین د طراح ی در مرحل ه میانی ق رار دارد، در مرحله خروجی محصولات فرآیند – دو مولف ه ای ده طراحی و ش باهت بین نمون ه و ایده- ق رار میگیرد. با شناخت این مولفههای اصلی، میتوان نشان داد که هر رویکرد در تعریف برداشت صحیح و ارزیابی آن کدام مولفه را مد نظر دارد .

تصویر1- مولفه های اصلی در فرآیند ایده آفرینی مبتنی بر برداشت از نمونه.
آفریدن
:
تولید
،
ساختن
،
طراحی
کردن

کردن
ارزیابی

:

وارسی
کردن

نقد
،
کردن
کردن

تحلیل
:
سازمان
،
کردن

متمایز
کردن

دگرگون
،
دادن

بستن

کار

به
:
دادن

قرار

استفاده

مورد
،
کردن

اجرا
فهمیدن
:

مقایسه
،
کردن

بندی

طبقه
،
آوردن

مثال
،
کردن

تفسیر

کردن

تبیین
،
کردن

استنباط
،
کردن

خلاصه
،
کردن
به
آوردن

یاد

:
یادآوری
شناخت
،
بازیابی
،

آفریدن

:

تولید

،

ساختن

،

طراحی

کردن



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید