صفحات 6۳ – 746۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵
108900011654

علت کاویِ بحران هویت در معماری و شهرسازی
معاصر ایران با تأ کید بر سه گانه بینش، ارزش و کنش

محمدمنان رئیسی*
استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲۱/7/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۰/۹۵(
چکیده
«بح ران هویت در معماری و شهرس ازی معاصر ایران» موضوعی اس ت ک ه تا کنون، تألیفات متعددی پیرامون آن نگاشته شده است. اغلب آنها به تحلیل کالبدیِ مصادیق این مسئله پرداخته اند اما این مهم، مسئله ای نیست که تحلیل و ریشه یابیِ آن را بتوان در حوزه های کالبدی-فضاییِ صرف ژرف-کاوی نمود. پرسش ی که ش ا کله اصلی این پژوهش را ش کل می دهد این اس ت که «منش أ بروز بحران هویت در معماری و شهرسازی معاصر ایران چیست؟». برای پاسخگویی به این پرسش، ضمن اتخاذ رویک ردی میان رش تهای و بهره گی ری از مت ون دس ت اول دین ی، در مق ام گ ردآوری داده ه ا، از روش اسنادی-کتابخانه ای و در مقام تحلیل و داوری داده ها، از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده اس ت. طبق یافته های این پژوهش، رمزگش ایی از بحران فوق الذکر را بایس تی در چالش تمدن اصیل اس لامی )ب ه عن وان تمدن ی الهی( و تمدن معاص ر غرب )به عن وان تمدنی الح ادی( وا کاوی نمود. در س امانه ای ک ه ارزشهایش ریش ه در ملکوت دارد، بروز بح ران هویت برای کنش ها و س بکهایی که محص ولِ اصال ت بخش یدنِ ب ه مُل ک در مقابل ملکوت اس ت، امری محتوم اس ت؛ به بی ان دیگر، به دلی ل عدم تجانس و تناس ب مبانیِ بینش ی و ارزش یِ معماری و شهرس ازی معاصر ای ران با کنش ها و سبک های کالبدی رایج در این نظام، این بحران همچنان تداوم خواهد داشت.
واژههای کلیدی
تمدن الهی، تمدن مدرن، بحران هویت، معماری و شهرسازی، متون دینی.

.E-mail: m.raeesi@qom.ac.ir ،۰۲۵-۳۲۱۰۳۵۳6 :تلفن: ۳۲۱۰۳۵8۰ -۰۲۵، نمابر*

مقدمه

معمـاری و شهرس ازی اصی ل اس لامی، یک ی از ثم رات تم دن توحیدی است که مبتنی بر توحید و ایمان به خدای متعال و تولید علوم متناسـب با حقیقت ایمان برای رس یدن به حدا کثر قرب به خدای متعال شکل گرفته است. چنانچه محیط کالبدی، مبتنی بر اصول این نوع معماری و شهرسازی طراحی شود، میتواند بستر تحقّ ق عبودی ت و ارزشه ای دینی باش د؛ در عین ح ال، محیط کالبدی میتواند به نوعی طراحی شود که بستری برای استحالهی هنجارهای دینی گردد. برای مثال، در اغلب س بکهای معماری معاص ر، فض ای درون س اختمانها ت ا ح د ممکـن ب ه ص ورت ب از س اخته میش ود و ریزفضاهای ی همچ ون آش پزخانه ی ب از و سـالن و نش یمن ب از کام لاً رای ج اس ت و بدیهی اس ت ک ه رعایت ارزشه ا، ح دود و تقیّ دات اس لامی در چنی ن س اختمان هایی در مقایس ه ب ا نمونه ه ای س نتی ب ه مرات ب دش وارتر اس ت.
ب ا وجود گذش ت چن د دهه از انقلاب اس لامی ای ران )به عنوان انقلاب ی برگرفت ه از آموزهه ای اس لامی( و ب ه رغ م برخ ی توفیق ات نس بی، معماری و شهرس ازی معاصر ای ران را چن دان نمیتوان به ارزشهای اصیل اسلامی منتسب نمود؛ تا جایی که امروزه به دلیل فاصلهی قابل توجه میان برخی مصادیق این معماری و شهرسازی با نمونههای مش ابه اصیلِ اسلامی، بسیاری از اندیشمندان از بروز بحران هویت در این معماری و شهرسازی سخن به میان میآورند )نق رهکار ،۱۳87، ۵؛ بهزادف ر ،۱۳87، 4۵ ؛ Nasr, 1987, 2-3(. ای ن پژوه ش، درصدد علتکاویِ این بحران با اس تناد به متون دس ت اول دینی )اعم از آیات و روایات( است. برای پرداختن به این مهم ،از روش مطالع ات اس نادی- کتابخانهای ب رای گ ردآوری دادهه ا اس تفاده ش ده اس ت. اما تحلیل دادهها با استفاده از روش تحلیل محت وای کیف ی انج ام ش ده اس ت. ب ر ای ن اس اس، ای ن تحقی ق رویک ردی میانرش تهای دارد ب ه نحوی که از یک س و متأثر از علوم قرآن و حدیث است )به ویژه در بخش شالوده نظری( و از سوی دیگر )به ویژه در بخش هدف(، مرتبط با دانشهای معماری و شهرسازی
450000514304

– و ب ه ط ور خ اص معم اری و شهرس ازی معاص ر ای ران- اس ت.
1- پیشینه تحقیق
ب ه اث ر عبدالحمید نقرهکار با عنوان« درآمدی بر هویت اسلامی در در خص وص پژوهشه ای زیرمجموع ه رویکرد س وم )حکمی-
معماری و شهرسازی» اش اره نمود. وی در این اثر، ضمن بررس ی کلام ی(، میت وان به اثر محمد نق یزاده با عن وان« ادراک زیبایی و تطبیق ی معم اری اس لامی و مکات ب معاص ر غرب ی، دس ته بندی هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی» اشاره نمود که در این کتاب، به طور جامعی از هستیشناس ی، معرفتشناس ی و انسانشناسی در هر مبسوط به موضوع هویت در شهر ایرانی از منظری حکمی- کلامی جدول1- طیف بندی رویکردهای موجود در ادبیات موضوع.
طی سال های اخیر، آثار متعددی با محوریتِ هویت در معماری و شهرس ازی معاصر ایران نگاش ته شده است که البته فقط تعداد معدودی از آنها به بررسی این مهم با استناد به آموزه های اسلامی پرداختهان د. ضمن آنک ه تقریباً همهی ای ن پژوهشهای معدود نی ز در ی ک موض وع، فص ل اش ترا ک دارن د و آن، بررس ی مس ئله هویت از منظری حِکمی است )گرچه در یک طیفبندی تفصیلی ، میت وان آنه ا را حداق ل به س ه دسـته متمایز ش امل رویکردهای حکمی- فلس فی، حکمی- عرفانی و حکمی- کلامی دس تهبندی نمود(. در خصوص دس ته اول )رویکرد حکمی- فلسفی( می توان
یافته های پژوهش محور اصلی پژوهش نمونه پژوهش رویکردهای پژوهش
تبیین اصول هویت بخش در معماری و شهرسازی اسلامی مقایسه تطبیقی دیدگاه اسلام و مکاتب معاصر غربی در خصوص مسئله هویت درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی )تألیف عبدالحمید نقرهکار( رویکرد حکمی-فلسفی
جایگزینی آموزش فطری به جای آموزش اقتباسی برای رفع بحران هویت در معماری معاصر ایران مقایسه تطبیقی مفهوم هویت در دو نگاه سنتی و مدرن هویت انسان ساز، انسان
هویت پرداز )تألیف عیسی حجت( رویکرد حکمی-عرفانی
تبیین موضوعات اصلی برای ایجاد محیط
شهری با هویت و مطلوب حیات انسانی چگونگی ادرا ک هویت در معماری و شهرسازی توسط انسان به عنوان کاربر فضا ادرا ک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی )تألیف محمد نقیزاده( رویکرد حکمی-کلامی
ی ک از ای ن مکاتب ارائه کرده اس ت و بحران هوی ت در معماری و شهرس ازی معاص ر ای ران را با توجه ب ه این مبانیِ فلس فی تحلیل نم وده اس ت )نق رهکار ،۱۳87، 7۵-۱(. در خص وص پژوهش های دس ته دوم )حکمی-عرفان ی(، میتوان به مقاله عیس ی حجت با عنوان« هویت انسان ساز، انسان هویت پرداز» اشاره نمود. او در بخش های مختلف این مقاله، به برخی متون عرفانی )نظیر اشعار مولوی و حافظ( و یا تفسیرهای حکمی-عرفانی سید حسین نصر اس تناد نم وده اس ت و ل ذا، ای ن پژوه ش را میت وان از مصادیق رویکردهای حکمی-عرفانی تلقّی نمود )حجت ،۱۳84، ۵۵(.
پرداخته ش ده اس ت؛ به ویژه فصل هشتم و نهم این کتاب که طی این فصول به موضوعاتی نظیر انواع و مراتب هویت انس ان، عوامل ش کلدهنده هوی ت، میزان اصالت هوی ت، مراتب هویت معماری و ش هر، نش انههای هویت ی ش هر و عناص ر هویتی ش هرهای ایرانی پرداخت ه ش ده اس ت )نق ی زاده ،۱۳86، 4۰۰-۳۰۳(. طی جدول۱، اجمال ی از رویکرده ای مذک ور و مصادی ق آنه ا ارائ ه ش ده اس ت.
لازم ب ه ذکر اس ت که تطبی ق نمونه پژوهشهای ذکر ش ده در جدول ۱ با یکی از رویکردهای ستون اول این جدول، به معنای آن نیست که آن پژوهش، از سایر رویکردها به کلی بی بهره است، بلکه به معنای آن است که آن پژوهش، با کدام رویکرد قرابت بیشتری دارد )مث لًا پژوه شِ نق یزاده، از آموزه ه ای حکم ی- فلس فی و حکمی-عرفانی بیبهره نیست، اما چون با رویکرد حکمی-کلامی ،قرابت بیش تری دارد، ذیل این رویکرد دس تهبندی ش ده است.(
در ای ن پژوه ش س عی ش ده اس ت ب ا اتخ اذ راهب ردی میانرش ته ای و ب ا اس تناد به متون دس ت اول دین ی، یافته های پژوهشه ای ذک ر ش ده در ج دول۱، ی ک گام به جلو برده ش ود .بداع ت و وج ه تمایز ای ن پژوه ش از پژوهش های مذک ور، اولاً در تبیی ن جایگاه س ه گانهی بینش و ارزش و کن ش در تکوین هویت و ریش ه یابی بح ران هویت در معم اری و شهرس ازی معاصر ایران ب ا توج ه به سه گانه ی مذکور اس ت )ک ه تا کنون در هی چ پژوهش مش ابهی انجام نش ده اس ت( و ثانی اً در رویکرد آن اس ت. توضیح آنک ه ای ن مقال ه ب ه دلیل بهره گی ری قاب ل توجه از مت ون دینی و آموزهه ای نقلی )در تکمیل آموزهه ای عقلی و حِکمی(، با رویکرد چهارمی تحت عنوان روایی-تفس یری تطبیق بیش تری دارد )زیرا برخ لاف س ایر پژوهشه ای ذکر ش ده در جدول ۱، ش ا کله اصلی آن مبتن ی ب ر نق ل و مت ون دینی اس ت(. البته تأ کی د می گردد که تعریف این پژوهش ذیل رویکرد روایی-تفس یری، به معنای عدم بهره گیری آن از آموزه های حِکمی و کلامی نمی باشد.
۲- چارچوب نظری
از آنجا که تحلیل مس ئله ای ن پژوهش، منوط به درک صحیح واژه «تم دن» و تقاب ل تمدنهای توحیدی و الحادی اس ت، لازم اس ت ابت دا چارچوب نظری این مهم ارائه گ ردد. برخی با تبیینی فروکاهنده، تمدن و فرهنگ را مترادف یکدیگر بهکار می برند )گولد و کول ب ،۱۳84، ۲68-۲67(. ام ا برخ ی دیگ ر تم دن را ش امل فرهنگ دانس تهاند با این توضیح که تمدن ش امل س خت افزارها نی ز میش ود )رجای ی ،۱۳8۹، ۵۵-۱۵(. طب ق ای ن ن گاه، علاوه بر وج وه ن رم )نظیر اعتق ادات و ارزش ها و غیره(، وجوه س خت نظیر مصادی ق کالب دیِ معم اری و شهرس ازی را نیز بایس تی مش مول تم دن دانس ت. در ای ن پژوه ش، منظ ور از تم دن، مفهوم ی اشتمالی است که بیانگر همه ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و غی ره در ی ک نظ ام فکری اس ت؛ طب ق این تعری ف، تمدن، هم ابع اد نرم )نظیر مبانی بینش ی و ارزش ی( و هم ابعاد س خت )نظیر کنش های رفتاری و مصادیق کالبدی( را پوشش میدهد؛ تاجایی که حتی فرآوردههای عینی نظیر محصولات تکنولوژیکی و صنعتی

نیز در حدود تمدن جای می گیرند و بر این اساس، نظام معماریو شهرسازی و محصولات این نظام نیز ارتباط مستقیمی با تمدندارن د. ا گ ر ه ر مصداق کالب دی در عرص ه معماری و شهرس ازی ،نتیجه نوعی کنش تلقّی ش ود، آنگاه بایس تی توجه نمود که منشأ ه ر کن ش )یا وجوه س خت تم دن(، ارزش و قبـل از آن، بینش )یا وج وه ن رم تمدن( اس ت؛ یعن ی ارزش و قبل از آن، بینشِ کنش گر موجب میش ود کـه در هنگام عم ل، چیزی را برگزین د. بنابراین ،آنچه ش کل کنش را میس ازد و به افعال انسـان جهت می دهد در حقیق ت، ارزشهای ی اس ت که آنها را پذیرفته اس ت و منش أ این ارزشه ا نی ز بینش ه ای وی اس ت ک ه زیربن ای آنه ا را میس ازد )مصباح یزدی ،۱۳7۵، ۳۰-۱8(.
طب ق مت ون دین ی، رابط ه س ه گانه بین ش، ارزش و کن ش ،رابط های ی ک طرف ه نیس ت، بلک ه ه ر دو س وی ای ن طی ف، ب ر یکدیگ ر موثر هس تند. در بس یاری از آیات قرآن کری م، همواره بعد از واژه «ایمان» – که متناظر با بینشها و ارزشهای فرد یا جامعه اس ت- از واژه «عم ل صالح» – که متناظ ر با کنش های عملی فرد و جامعه اس ت- یاد ش ده اسـت که این مهم، مؤید تأثیر بینش و ارزش بر کنش است. امام علی)ع( در همین خصوص می فرمایند:
« عقله ا پیش وایان افکارن د و اف کار پیش وایان قلبه ا و قلب ه ا پیش وایان حواس و حواس پیش وایان اعضا و جوارح» )مجلس ی ،۱4۰۳ق ،۹6(. طب ق ایـن روایت، بینش هر فرد ی ا جامعه، بر اعضا و ج وارح وی و بالتب ع، کنشه ای عمل ی وی موث ر اس ت. ام ا از طرف دیگر، آیاتی وجود دارد که س وی دیگر این رابطه را نیز تأیید مینماید: «س پس س رانجام کسـانی که اعمال بد مرتکب شدند ،ب ه جای ی رس ید که آی ات خ دا را تکذیب کردن د و آن را به س خره گرفتند»۱ )روم/۱۰(. ملاحظه میشود که طبق این آیه، کنش های عمل ی و ِرفتاری س وء ف رد، می تواند منجر به تحری ف بینش وی و تکذی ب آی ات الهی گردد. در روایتی دیگر، امام علی)ع( در این باره می فرماین د: ه ر کس ی ب ه گروه ی تش ابه جوی د، از آن ان ش مرده میش ود۲ )محدث نوری ،۱4۰8ق ،44۰(. طب ق این روایت، ظاهر و کنش ه ای بیرون ی ف رد ی ا جامع ه، ب ر تح ول و تط وّر ارزشه ا و بینشه ای وی موثر اس ت و مشـخص می نماید ک ه وی به لحاظ بینش، در زمره چه گروهی ش مرده میش ود. تأ کید بر حفظ تمایز ظاه ریِ مس لمین از پیروان س ایر ادیان، ریش ه در همی ن ارتباط وثیق ظاهر و باطن دارد که در کلام دیگری از ایشان به این ارتباط تصری ح ش ده اس ت: “و بدان ک ه هر ظاه ری، باطنی متناس ب با خود دارد. آنچه ظاهرش پا کیزه، باطن آن نیز پا ک و پا کیزه است و آنچه ظاهرش پلید، باطن آن نیز پلید اس ت” )نهج البلاغه، خطبه ۱۵4(. لذا با استناد به آیات و روایات فوق، رابطه حا کم بر بینش و ارزش و کنش، رابطهای دو طرفه است؛ هم بینش بر ارزش و کنش تأثیر دارد و هم کنش های عملی و عینی، بر ارزشها و بینش های فکری و نظری مؤثر است .
تلخیص ی از رابطه س ه گانهی بین ش، ارزش و کن ش، در تکوین نظام تمدن طی نمودار۱ ارائه شده است. طبق این نمودار، چنانچه بینش و ارزش و بالتبع کنشهای حاصل از یک تمدن، ریش ههای توحی دی داش ته باش د، آن تم دن را میت وان تمدن ی توحی دی دانس ت. ام ا چنانچ ه مبان ی بینش ی، ارزش ی و بالتب ع کنشهایحاص ل از ی ک تمـدن، س نخیتی ب ا ریش ههای توحیدی نداش ته باش د، آن تمدن را بایس تی در زمره تمدنهای الحادی تلقّی نمود )گرچه توحیدی یا الحادی بودن یک تمدن، غالباً نسبی میباشد و نمیتوان تمدنی را مطلقاً توحیدی یا الحادی دانست( .
طبـق آموزه ه ای قرآنی، تمـدن توحیدی )نظی ر تمدن اصیل اس لامی(، همچ ون درخت ی اس ت برگرفت ه از ریش ه اعتق ادیِ توحید که در شؤون مختلفِ حیات بشری دارای ثمرات مختلفی اس ت و هم ه ی ای ن ثم رات )از جمله نظ ام کالب دیِ معماری و شهرس ازی(، برگرفت ه از هم ان ریش ه اعتقادی هس تند. از منظر ق رآن کری م، ه ر تمدنی ک ه مبتنی ب ر این ریش ه نباش د، تمدنی الح ادی اس ت. قـرآن کری م ب ا تمثیـل ب ه دو درخ ت متف اوت ،جریان ه ای توحیـدی و الح ادی را چنی ن مقایس ه می فرمای د: آی ا ندیدى ک ه خداوند چگون ه مثل ی زد؟ کلمه پا کی زه )توحید( همانن د درخ ت پا کیزه اى اس ت که ریش ه اش )در زمین( اس توار و ش اخه اش در آسمان اس ت… و مثال کلمه پلید )الحاد( مانند درخت پلیدى اس ت که از روى زمین برکنده ش ده )ریش ه ندارد و( هی چ ثب ات و ق رارى ن دارد۳ )ابراهیـم/۲6-۲4(. ب ا توج ه ب ه دلالت های ای ن آیه، زمانی می توان کنش های یک تمدن )نظیر مصادیق کالبدیِ آن تمدن( را به ش جره طیبه ی توحید نس بت داد ک ه اقتضائـات مختلف آن کنش، با ریش ه این ش جره طیبه ،متناس ب باشـد و بلک ه برآم ده از همـان ریش ه باش د. ب ر همین اس اس، گرچ ه تعاری ف مختلف ی ب رای معم اری و شهرس ازی اس لامی )اعم از معماری مسلمانان، معماری کشورهای اسلامی و غی ره( بی ان می ش ود )مه دوی ن ژاد ،۱۳8۳، 66-۵7(، لیک ن منظور از معماری و شهرسازی اسلامی در این پژوهش، معماری و شهرس ازی برآمده از آموزه های اسلامی می باشد.

نظام

تمدن

وجوه

سخت

وجوه

نرم

بینش

ارزش

کنش

نظام

تمدن

وجوه

سخت



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید