589420317357

صفحات ۲۹ – 4۰۲۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲ شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
102102911654

رویکردی نو به معماری بومی در رابطه ی ساختاری آن
1021029440478

با معماری پایدار*
غلامرضا ا کرمی**1، سجاد دامیار۲
۱ دانشیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ استادیار گروه معماری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۱۰/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹5(
چکیده
در ای ن مقاله سـعی ش ده ابتدا عوامل تعیین کنن دهی معماری پایدار در چهار حـوزه )مردم، طبیعت ،س اخت و الگو( مش خص ش ود. س پس جایگاه این عوام ل در رویکردهای نظری مختل ف به معماری بومی تبیین و س اختار آن بررس ی شـود. برای تبیین موضوع، ابتدا سـاختار مولّد معماری که اس اس تعاری ف و رویکردهـا را شـکل میدهد، بهط ور کلّی از زبان نظریه پردازان معماری ارائه ش ده و در ادامه مولدهـای معم اری بوم ی کـه از بطن تعاریف بیرون میآید مش خص ش ده اس ت تا پای هی مدل های پنجگان ه ای از رویکرده ای معماری بومی را تش کیل دهد ک ه عبارتند از: ۱-رویکرد مبتنی بر مش ارکت م ردم ،۲-رویک رد مبتن ی بر س اخت گرایی طبیعی ،۳-رویکرد مبتنـی بر الگوگرایی طبیع ی ،4-رویکرد مبتنی بر مطلقگرایی طبیعی و 5-رویکرد مبتنی بر کلنگری. در این دسته بندی ها، رابطه و نسبتی که مولّدهای معماری بومی در هر تعریف با هم برقرار می کنند، تمایز تعاریف را از یکدیگر مشخص می کند .برای هر دسته از تعاریف، مصادیقی از معماریهای به وجود آمده بر اساس آن رویکردها، مطرح شده و جای گاه نظ ری آن معماری)بومی( در توس عهی پایدار معماری امروز به صورت س اختار یافته، ارائه و نتیجهگیری ش ده اسـت. در پایان نمونه ای از طرحهای اجرا ش ده )پروژه به س ازی روسـتای خور( که رویکردی کل نگر را در به سازی محیط بومی دنبال کرده، به عنوان معماری پایدار معرفی شده است.
واژههای کلیدی
معماری پایدار، معماری بومی، مردم، طبیعت، ساخت.

*ای ن مقال ه برگرفت ه از رس اله دکت ری نگارنده دوم ب ا عن وان: «وا کاوی عوامل هویت بخ ش در معماری بومی ایران» می باش د که ب ه راهنمایی نگارنده اول و مشاوره دکتر حمید ندیمی به انجام رسیده است.
.E-mail:akrami@ut.ac.ir ،۰۲۱-۶۶7۳4۰۰۲ :نویسنده مسئول: تلفن: ۶۶7۳4۰۰۰-۰۲۱، نمابر**
۳۰

مقدمه

3790297484288

رابط هی معم اری پای دار و معم اری بوم ی، بهطـور کلّ ی امری بدیهی فرض میشود. اما عدم وجود یک چارچوب ساختاریافتهی نظ ری ب رای ای ن دو موض وع، کاربرد معم اری بومی را ب رای ایجاد پای داری در معم اری معاص ر ب ا چالش مواج ه کرده اس ت. مفهوم توس عه پایدار زمانی مطرح ش د ک ه موضوعات زیس ت محیطی در سرلوحهی کار بحثهای سیاسی قرار گرفت و بدین ترتیب به جای اینکه این مفهوم به عنوان فش اری بر تغییرات محیطی عمل کند ،به صورت ابزاری برای حمایت از محیط زیست مطرح شد)پیرس و وارفورد ،۱۳77، ۶7(. این مفهوم از سال ۱۹۹۰م. به بعد در معماری مط رح گردی د که نتیج هی آن در بیانی ه کنفرانس “ریو۱” بیان ش د )Thompson, 2000(. یک تعریف عموماً مورد قبول برای توس عهی پایدار و نقطهای مناسب برای آغاز تفحص در این مفهوم، از گزارش “برانتلند۲” به دس ت میآید: «توس عهی پایدار توس عهای اس ت که نیازه ای نس ل فعل ی را بـدون خدش ه آوردن بر توانایی نس لهای آینده در تأمین نیازهای خود تأمین کند» )موتین و ش رلی ،۱۳8۶، ۱5(. با توجه به این تعریف، معماری بومی خودبهخود یک معماری پای دار اس ت. چون این معم اری آمیخته با طبیعت اس ت که از آن بهرهب رداری میکند، بدون اینکه خلل ی در آن ایجاد کند )فلامکی ،۱۳88، 8۲(. معماری بومی یا بدیهه س از، در هماهنگی با طبیعت و از طریق بهکار بس تن ش یوههای ترکیب و روشهای ساختمانی و فنونی که بیش تر محلیاند، نه فرا گیر و جهانی، به کار رفع نیازهای کالبدی-مکانی روزمره میآید و در جزء و کل، پیش از ساختهشدن و پ س از آن، از ط رف صاحبان س ازندهاش «زندگی میش ود». این معم اری، نطف های اس ت که از عال م تصوّر ب ه عالم تصوی ر میآید: تصوی ر س هبعدی به مقیاس انسـان )همان ،۹۲(. ب ه همین دلیل بس یاری از معم اران ب رای تولید معم اری پایدار به معم اری بومی رجـوع میکنن د. ای ن رج وع گاه ی بهصورت تک رار معم اری بومی بوده اس ت۳. بهعنوان مثال نگاه «حسن فتحی» در این رابطه، یك الگوبرداری کامل از فرم معماری و ش کل زندگی بومی اس ت، اما نه در وجه نوس تالژی، بلکه با در نظر گرفتن زندگی روستایی بهعنوان ی ك «واقعی ت» موجود که ضرورتی به تغییر آن نیس ت و باید حفظ شـود. مثلاً در مورد آش پزخانه در خانههای گورنای جدید، نخست ب ه مطالعهی نح وهی عمل آش پزخانهی روس تاییان میپ ردازد و سـعی میکنـد ب ا «تقلی دی اصلاحطلبانه» نه ک ه بهروز، بلک ه آنرا بهین ه کن د )فتح ی ،۱۳7۲(. در دو ده هی اخی ر ب ا مطرحش دن معم اری پایـدار، ن گاه به معم اری بوم ی، بهعن وان موجودیتی که ه م میتوان د دارای الگ و و ه م مدل4 ب رای معماری معاصر باش د ،مطرح ش ده است. در این راس تا میتوان کلّ رویکردهای معماری پای دار را در دو دس ته ق رار داد ک ه ی ك دس ته مس تقیماً از الگوهایمعماری بومی استفاده میکند و دیگری گاهی از مدلهای آن بهره میبرد5. س اختمانهای دارای پوس تههای ظریف و معمولاً تحت کنترل سیس تمهای خودکار را میتوان به «ش اپرک»ها تشبیه کرد ،چنین ساختمانهایی نیازمند تمهیدات تکنولوژیکی پیشرفتهاند یا به عبارت دیگر «های تک» هستند. دستهی دوم ساختمانهای بومی و س نتی هستند که در بسیاری از نقاط جهان، عمدتاً به این دسته تعلق دارند، ساختمانهایی حجیم )مانند: فیل( با ظرفیت حرارت ی عظی م هس تند ک ه نوس انات ب زرگ اقلیم ی ب ه کُن دی بر محی ط داخلی آنه ا تأثیر میگذارد. س اختمانهای «فیل» مانند از دورانهای اولیهی س کونت بشری شناختهش ده، با انسان همراه بودهان د و آزمایش زم ان، کارآیی آنها را در ارتباط با طبیعت و اقلیم ثابت کرده است. اما ساختمانهای «شاپرکی» – به یک معنا- تنها در نیم هی دوم قرن بیس تم و به همراه پیش رفتهای تکنولوژیکی ایج اد ش دهاند. «اس تدمن» این نکت ه را طرح میکند ک ه حتی در دنیای کنونی، در بدترین ش رایط اقلیمی، معماری بومی اس ت که پاسخگوی نیازهای انسان است۶)Steadman, 2008, 166(. ترجیح معم اران در این اس ت که قواعد س ودمندی از معم اری بومی را در کاره ای ن و بهکار گیرند. دس ت یافتن به این اصول نیازمند بررس ی س اختاریافته رابط هی معم اری پای دار و معماری بومی اس ت. لذا پیش از بررسی رابطهی این دو نوع معماری، تبیین ماهیت هر یک بهصورت جدا گانه لازم بهنظر میرسد. بدین منظور ابتدا با ارائهی تعاریف ی کلّ ی از توس عهی پایدار و ش اخصها و ویژگیهای ی از آن ،مفهوم ی کلّی از آن توصیف میش ود. س پس با تبیین و تش خیص مولّدهای معماری بهطور کلّی، نسبت توسعه پایدار با ساختار مولّد معماری بررس ی میگردد و تمایز تعاریف آنها از همدیگر، بهواس طه بررس ی رابطهی مولّدها در هرکدام و در نهایت بررس ی رابطهی این مولّدها با همدیگر، ارائه میش ود. روند دستیابی به این ساختار در این نوش تار بهصورت زیر میباش د: نخست س اختار مولّد معماری )ب ه تفکی ک عوام ل درون ی و بیرون ی( م ورد وا کاوی ق رار میگیرد .سپس با هدف تبیین ماهیت معماری بومی، تعاریف و رویکردهای مختلف به این نوع از معماری مطرح و در مدلهای ساختاری قرار میگیرند. پس از آن و در ادامه، معماری بومی در قبال این ساختار م ورد س نجش قرار میگی رد و رویکردهای پنجگان ه و رابطهی آن با توس عه پایدار بررسی میش ود. در ادامه، گونههای بهدست آمده از این سنجش از نظر رابطهی ساختاری با توسعهی پایدار ارزیابی و در پای ان، یک نمونه معماری بومی با رویکرد کلنگر بهعنوان مصداق معماری پایدار، معرفی و تحلیل و نتیجهگیری میشود.
ب رآورده س ازد، ب دون آنک ه از توانایی های نس ل های آین ده برای
1. توسعه پایدار
توس عهی پای دار، توسـعه ای اسـت ک ه نیازه ای زمان ح ال را
ارض ای نیازهای ش ان مایه بگذارد )WCED, 1987, 43 نقل ش ده توس ط س لطانی و نامداری ان ،۱۳۹۰(. ای ن تعری ف، خیل ی کلّ ی ،مبه م و از طرف ی محافظه کاران ه اس ت. در ای ن تعری ف، «نیازها »خ ود لازم ب ه تعریفان د و مقصود از نیازهای فعل ی و آینده در این تعریف روش ن نیس ت. از این گذش ته م ا از توان نس ل های آینده خب ر نداری م. زی را توس عه، خ ود ماهی ت نیازه ا را در آین ده تغییر میدهد. چنانکه ماهیت نیازهای نسل فعلی نسبت به نسل های گذش ته و نس ل ماقب ل خ ود بس یار متف اوت ش ده اس ت. اضافه براین ه ا، «نیازه ا» در جوام ع مختل ف، متفاوت اس ت. بنابراین دولت ه ا براس اس اهداف و مقاص د و نیازهای خود ه ر تعبیری را می توانن د از تعری ف ف وق ارائ ه دهن د )ا کرم ی ،۱۳8۳(. پایداری ،مس تلزم وا کاوی مداوم راههای مختلف اس ت تا به ما کمک کند که پیوس ته روابط خود را با یکدیگ ر و با محیط اطرافمان تعدیل کنیم )دهقان منش ادی ،۱۳85، ۱۶۱(. همچنین پایداری تابعی از تعادل و توازن در هر سطحی است )زاهدی ،۱۳8۹، ۲8(. بهعنوان مث ال رش د اقتص ادی ف ار غ از رش د فرهنگ ی باع ث از بی ن رفتن هوی ت ی ک مل ت می ش ود )ا کرم ی ،۱۳8۳(. پس یک ش هر پایدار از دید زیس تمحیطی باید به همهی ش هروندان خود این امکان را بده د ت ا نیازه ای خ ود را ب رآورده س ازند و رفاه خ ود را افزایش دهند، بدون اینکه به طبیعت آسیب برسد یا شرایط زندگی مردم فعل ی ی ا آینده بهخطر بیفت د )دهقان منش ادی ،۱۳85، ۱۶۱(. در ای ن خص وص، اصولی برای توس عه پایدار تدوین ش ده اس ت که ای ن اص ول نوع ی جامعی ت و کل نگ ری را در خود مس تتر دارد. از جمله ی این اصول می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- یکپارچگ ی اقتصادی-محیط ی: تصمیمات اقتصادی باید با توجه به آثاری که بر محیط زیست می گذارند، اتّخاذ شوند.
۲- تعهد بین نس لها: در زم ان حاضر، تصمیمات باید با توجه به نتایجی که بر محیط زیست نسلهای آینده دارند، گرفته شوند.
۳- عدال ت اجتماع ی: هم هی م ردم دارای حق برخ ورداری از محیطی هستند که بتوانند در آن محیط رشد کنند و شکوفا شوند.
حفاظ ت فیزیک ی: محافظ ت از مناب ع و حمای ت از دنیای جانوری و گیاهی ضرورت دارد.
کیفیت زندگی: تعریف گس تردهتری از رفاه بش ری باید ارائه شود، به نحوی که از محدوده ی رفاه اقتصادی فراتر رود.
۶- مش ارکت: نهادها باید مجدّداً س اماندهی ش وند به نحوی ک ه از طری ق آن ام کان شنیدهش دن کلی ه ی صداه ا در فرآین د تصمیم گیری فراهم آید )زاهدی ،۱۳8۹، ۶(.
مواردی که از تعاریف و اصول توس عه پایدار ذکر ش د، مرتبط با حوزههای مختلف علوم، خصوصاً علومی که با محیط مرتبطاند ،می باشد. اما شاخهای از علوم محیطی که در این نوشتار بیشتر از دیگر علوم قابل بررسی است، رشته ی معماری است که در بخش بعدی رابطهی آن با توسعه ی پایدار مورد مدّاقه قرار می گیرد.

1-1. توسعه پایدار و ساختار مولّد معماری
در توس عه ی پای دار ب ا توج ه ب ه تعاریف ی ک ه از آن وج ود دارد در ابع اد مختل ف، پای داری م دّ نظ ر اس ت. بهعبارت ی در حوزه ی
۳۱
معم اری، بح ث از معم اری پای دار به می ان می آید که تم ام ابعادمعم اری )عین ی و غی ر عین ی( را ش امل میشـود. از طرفـی درمعم اری، عوام ل مختلف ی در آفرینش یک اثر معم اری نقش ایفامی کنن د ک ه بهوج ود آورن ده و مولّ د آن محس وب می ش وند و درتعاری ف مختل ف، ب ه م واردی از آنه ا ب ا رویکرده ا و نگرش های ی که وجود داش ته اش اره ش ده اس ت. از جمله ی آنها «لاوسون» در کت اب” طّرّاحان چگونه میاندیشند”، مولّده ای معماری را چهار دسته در نظر میگیرد: «کارفرما» )که مسألهی طراحی نشأت گرفته از ذهن او اس ت(، «اس تفاده کنندگان» )کاربرانی که ممکن اس ت در برخ ی م وارد کارفرم ا نی ز باش ند و در مـواردی ارتبـاط اندکی با کارفرما داش ته باش ند و یا کاملاً جدا از هم باش ند(، «طرّاحان» که در بس یاری م وارد م ردم آنها را هنرمن د تلقی میکنن د و محصول طرّاحی ایشان را اثر هنری فرض میکنند و بالاخره «قانون گذاران »ک ه ا گ ر چه غالب اً درگیر خ ود طرّاحی نیسـتند ول ی محدوده هایی را وض ع میکنن د ک ه طرّاح ان بای د در چارچ وب آن کار کنن د )لاوس ون ،۱۳87، ۹8-۱۰4(. در جای ی دیگ ر “نق رهکار” در کت اب
“انسان، طبیعت، معماری”، دستهبندی چهارگانهای با عناوینی متف اوت مانن د؛ «س امانه ی کارک ردی»، «س امانه ی س ازه ای ،»«س امانه ی کالبدی» و «س امانهی انسانی» مطرح کرده است که از مولّدهای معماری محسوب میشوند )رک. نقره کار ،۱۳88(. به همی ن ترتی ب بر اس اس دس ته بندیهای دیگر ش امل مولّدهای مفهومی و مولّدهای عینی-کالبدی و امثالهم، مولّدهای معماری موض وع مطالعه هس تند )رک. انص اری ،۱۳8۶، ۱۰۹-۱۱7(. اما در این نوش تار، مولّدهای معم اری عوامل چهارگان ه ی؛ «طبیعت ،»«م ردم»، «سـاخت» و «الگو» در نظر گرفته ش ده اس ت. این نگاه را می ت وان ب ه ای ن صورت فرمولبن دی کرد که هر اث ر معماری در حال ت بوم ی، در فرآیند علّ ت و معلولی، دارای ی ک علّت بلافصل ابژکتی و7؛ یعن ی بس تر دس تنخورده ی ا طبیع ت، و ی ک علّ ت بلافصل س وبژکتیو8؛ یعنی جامعه و مردمی هس تند که آن را پدید میآورن د )در م ورد معماری غیربومی ممکن اس ت ای ن علّت ها با واس طه هایی مؤثر باش ند(. اینه ا عوامل «بیرونـی» مولّد محصول معمارانه ان د؛ در مقاب ل دو وج ه «معل ول»ی در ه ر اث ر معم اری به وضوح قابل تفکیک است: یکی وجه عینی غالبتری دارد که ما آن را در اینج ا در ذی ل «س اخت» می آوریم و همهی اجزای مادّی و فرآینده ای م ادّی منته ی ب ه آنه ا را ش امل میش ود و دیگری ،آن وج ه معلولی اس ت ک ه جنبهی ذهنی )س وبژکتیو ی ا معنایی( غالبت ری دارد و م ا آن را در اینج ا ب ا عن وان «الگ و» )ب ه عن وان محصولی فضایی و دارای کلّیت قابل تشخیص( یاد کرده ایم.
۲. رویکردها به معماری بومی و ساختار مولّد معماری
ب ا نظر ب ه رویکردهایی که در منابع مختلف ب ه معماری بومی وج ود دارد و تعاریف ی ک ه هر رویک رد از معماری بومـی دارد، چهار عام ل تعیینکنن دهی معم اری بوم ی را میت وان هم ان عوام ل )مولّده ای( توس عه ی پای دار یعن ی: طبیع ت، مردم)جامع ه( ،
۳۲
سـاخت و الگو، دانس ت. به این ترتیب براساس میزان اهمیتی که ه ر ی ک از این عوام ل در رویکردهای متفاوت نسـبت به معماری بوم ی دارا اس ت، می ت وان دس تههای متمای زی از تعری ف ب رای معمـاری بومی داش ت که متناظر با نس بت آن با توس عهی پایدار نی ز می باش د. ل ذا در ایـن نوش تار، ی ک دس ـتهبندی پنجگان ه به همراه الگوواره هایی مطرح شده که در ذیل آمده است.
۲-1. رویکرد مبتنی بر مشارکت مردم
تصویر۲- پروژه ی مکزیکالی با رویکرد مشارکتی.

مشارکت
.
مردم

بر

مبتنی

رویکرد
در

معماری

د
مولّ

عوامل

ی

رابطه

1
تصویر
.
بومی

های

روش

از

استفاده

با

سقف

اجرای

مکزیکالی؛

ی

پروژه

3
تصویر
)
Alexander, 2005, 554
(
:
ماخذ

مشارکت

.

مردم

بر



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید