صفحات 4۱ – 5۲4۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶

پیکره بندی فضایی، ادرا ک ترا کم و تعاملات اجّتماعی در محیط های مسکونی: ارائۀ یک مدل علی*
)نمونه موردی: مجتمع های مسکونی شهر مشهد(

رامین مدنی1، شهرام پوردیهیمی۲، سیّده فاطمه موسوی نیا**3، بهرام صالح صدق پور4
۱ استادیار گروه معماری، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
۲ استاد گروه معماری، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران.
۳ دانشجوی دکترای معماری، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
4 استادیار گروه روانشناسی، دانشگاه شهید رجایی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۹/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(چکیده
هرچند ترا کم به عنوان معیاری کمّی، راهی برای کنترل و قانونمندی توس ـعههای مس کونی اس ت و بر میزان فشردگی واحدهای مسکونی و جمعیت سا کن در آنها دلالت میکند، امّا در عمل، شرایط زندگی سا کنین، از جمله شرایط زندگی اجتماعی، امنیت در فضاهای مشترک و همچنین شیوۀ ادرا ک محیط را تح ت تأثیـر قرار میدهد. در مطالعات پیش ین، اجماع کل ی درخصوص رابطۀ می ان ترا کم و تعاملات اجتماع ی در محیطهای مس کونی وجود ندارد. در یک ترا کم ثابت، ش یوۀ طراح ی و ترکیب واحدهای مس کونی میتواند ارزیابیهای متفاوتی را از ترا کم موجب ش ود. هدف این پژوهش، بررسی رابطه میان انتظام و پیکرهبندی فضایی، ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی در قالب مدلی علّی است. جامعۀ آماری این تحقیق، سا کنین سه مجتمع با ترا کم جمعیتی، ترا کم خالص مسکونی و پایگاه اجتماعی-اقتصادی سـا کنین مش ابه و ش یوۀ طراحی متفاوت در شهر مش هد بود، که از میان آنها نمونهای شامل ۳۰۰نفر به روش نمونهگیری تصادفی انتخاب ش دند. پایایی پرسشنامۀ محققساخت با محاسبۀ آلفای کرونباخ و روایی آن با استفاده از روش تحلیل عامل تأییدی مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت بررسی روابط علّی از طریق مدلیابی معادلات س اختاری نش ان داد، میان ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی رابطۀ منفی وجود داشته و ادرا ک ترا کم در مدل مورد نظر پژوهش نقش واسطهای دارد.
واژههای کلیدی
محیط های مسکونی، ترا کم، پیکره بندی فضایی، ترا کم ادرا کی، تعاملات اجتماعی.

* این مقاله برگرفته از مطالعات رسالۀ دکتری درحال تدوین نگارنده سوم، با عنوان« انتظام فضایی، ترا کم و تعاملات اجتماعی در محیط های مسکونی، نمونه مطالعه شهر مشهد»، به راهنمایی نگارندگان اول و دوم و مشاورۀ نگارندۀ چهارم، در دانشگاه هنر اصفهان است.
.E-mail:s_f_mousavinia@yahoo.com ،۰5۱۳-88۱7۹۶7 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱۲۳۰7۰۶۹5، نمابر**

مقدمه

در دهه های اخیر، با مطرح ش دن مفهوم توس عۀ پایدار و طرح انتقادهایی بر گسترش بیرویه و توسعۀ کمترا کم شهرها، سیاست مترا کمسازی به عنوان راهکار اغلب رویکردهای نوین برنامه ریزی در ابعـاد جهانـی مورد توجه قرارگرفته اسـت )Churchman, 1999, 395(. بدین ترتیب بسیاری از مطالعات، با توجه به مزایا و معایب ترا کمهای بالا، به دنبال پیش نهاد ترا ک م کمّی مطلوب بوده اند و هر یک از منظری به این مهم پرداختهاند.
در مطالع ات مرتب ط ب ا شهرس ازی و برنامهری زی، تعیی ن ح د مطلوب ترا کم )بطور ویژه ترا کم ساختمانی( در راستای نیازهای کمّی شهرسازی، از جمله استفادۀ بهینه از زمین و زیرساختهای شهری ،کاه ش مص رف ان رژی و در نهای ت ایج اد محیط مس کونی مطلوب برای شهروندان، مورد نظر بوده است )عزیزی و جمالآبادی ،۱۳۹5، ۲۰(. در عینحال، اطمینان از نتایج رضایتبخش تصمیمات عمدۀ برنامهری زی در مرحل ۀ طراح ی ض روری اس ت. بدین معنا ک ه برای معم اران و طراحان که در مقی اس خردتری درخصوص محیطهای مسکونی تصمیمگیری میکنند، توجه به معیارهای سنجش و تعیین ترا ک م در مقی اس کلان، به تنهایی راهحل نیس ت، بلکه درک دقیق و جامعت ری از موض وع ترا ک م و نح وۀ تأثیر آن بر زندگ ی اجتماعی در محیطهای مسکونی ضرورت مییابد.
ب ا ای ن وج ود، حت ی درخص وص چگونگ ی اث ر ترا ک م کمّ ی بر رواب ط اجتماع ی محل ی، اجم اع کل ی وج ود ن دارد )Church-man, 1999, 395(. برخ ی از تحقیق ات، ترا کم ه ای ب الا را عام ل افزایشدهندۀ مواجهۀ افراد و ارتقای تعاملات اجتماعی می دانند )Raman, 2010( و در مقابل، برخی دیگر بر این باورند که ترا کم بهواس طۀ بروز ازدحام، میتواند تأثیری منف ی بر تعاملات اجتماعیداش ته باش د )Dave, 2011, 191(. لذا با اضافه ش دن فا کتورهای طراح ی، موض وع ارتب اط ترا ک م و تعام لات اجتماع ی بس یار پیچیده ت ر میش ود. در طراح ی مجتمعه ای مس کونی، ش یوۀ ترکی ب واحدها و نحوۀ فاصله گذاریها یکی از موضوعات اساس ی اس ت و مهمتری ن نقش را در همۀ ابع اد ترا کم، تعامل اجتماعی و معانی در فضاهای باز ایفا مینماید )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۳۰(. در همین راس تا، پژوهش حاضر با هدف تدوین مدلی تجربی، رابطۀ مفاهی م پیکرهبندی فضایی، ترا کم و تعاملات اجتماعی را مدنظر قرار داده و بر اهمیت اثر نوع طراحی بر ادرا ک محیط ساختهشده و شرایط انسانی تکیه دارد .
4530002455304

روش تحقیق در این پژوهش، کمّی، پیمایش ی و از پرسشنامۀ محقق س اخته برای گردآوری دادهها استفاده شده است. در گام نخس ت، نوشتار حاضر با مروری بر مطالعات پیشین، رابطۀ ترا کم و تعام لات اجتماع ی را م د نظ ر ق رار داده و به تعاری ف عملیاتی و نحوۀ س نجش متغیره ای مورد مطالعه خواهد پرداخت. س پس در گام دوم، با طراحی پرسش نامه و انتخاب س ه محیط مسکونی با ترا کم جمعیتی و مسکونی همانند و پایگاه اجتماعی-اقتصادی مش ابه س ا کنین، به جمع آوری داده ه ا می پردازد. در گام س وم ،پ س از اطمین ان از پایای ی و روای ی اب زار و انج ام تحلی ل عام ل تأیی دی، رواب ط می ان متغیره ای تحقی ق از طری ق مدل یاب ی معادلات ساختاری تحلیل میشوند.
1- مبانی نظری و مرور پیشینۀ تحقیق
1-1- ترا کم در محیط های مسکونی
ترا کـم، مفهوم ی نظ ری در برنامهری زی و طراحیمعماری اس ت )Rapoport, 1975( و ب ه منظ ور پیشبین ی و کنترل ش یوۀ اس تفاده از زمی ن مدنظـر ب وده )Boyoko & Cooper, 2011, 2( و تحتتأثی ر زمین ۀ اجتماعی- فرهنگ ی و نگرشه ای سیاس تگذاری و اقتصاد ق رار میگی رد. معم ولاً قواع د برنامه ریزیهای ش هری و مس کونی ، قانون گذاریهایی را مبتنی بر ترا کم جمعیتی، ترا کم مسکونی و سطح اشغال زمین تعیین میکنند که یکی از چالشبرانگیزترین موضوعات در طراحی و برنامهریزی شهری معاصر است )Sivam et al., 2012(.
1-1-1- معیارهای سنجش ترا کم )بعد کمّی(
بط ور کل ی ترا ک م در مناطق مسـکونی را میتوان بر مبنای س ه معی ار مختل ف مدنظر ق رار داد: ترا ک م جمعیتی۱، ترا کم مس کونی۲ و ترا ک م س اختمانی۳. هرک دام از ای ن معیاره ا ب ا عن وان خاص ی شناختهشـده و کاربرد معیّنی دارند. ترا کم جمعیتی به تعداد افراد در واحد سطح اشاره دارد. ترا کم مسکونی که مورد تمرکز این مقاله اس ت، نش اندهندۀ تعداد واحد مس کونی در هر هکتار اس ت، امّا معرف اندازۀ سطح واحدهای مسکونی نیست. ترا کم تعداد اتاق در هکتار نیز، به صورت تقریبی نش انگر تعداد افراد در درون واحدها و مقیاس ی برای سنجش میزان فش ردگی سا کنان در واحد مسکونی اس ت که تح ت عنوان ن رخ اش غال ش ناخته میش ود. در نهایت ،ترا کم س اختمانی نس بت کل فضای بسته مس کونی به سطح کل سایت است؛ یعنی سطح کل زیربنای مسکونی در طبقات بر سطح کل س ایت ک ه نش اندهندۀ می زان س طح ساختهش ده میباش د )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۶۳(. باید توجه داش ت که ترا کم جمعیتی و ترا کم ساختمانی میتوانند رابطۀ مستقیمی نداشته باشند )عزیزی و آراس ته ،۱۳8۹، 8(. ب ه همی ن جه ت هرک دام از ای ن معیاره ا را میت وان ب رای منظ ور خاص ی ب کار ب رد )Fouchier, 1998(. حتّ ی ترا کمهای مس کونی یکس ان، ش رایط کالبدی و ادرا کی مشابهی را خلق نمیکنند. تصویر۱، نش ان میدهد که در یک ترا کم مس کونی یکس ان میت وان گونهه ای مس کونی متن وع، ب ا س طح اش غال و انتظام فضایی متفاوتی داشت.
1-1-۲- ترا کم ادرا ک شده )بعد کمّی- کیفی(
درحالیک ه برنامهری زان و طراح ان اغلب با دیدگاه ی کلنگر و بامعیار ترا کم در خصوص محیطهای مسکونی تصمیمگیری میکنند ،ارزیابـی افراد غیرمتخصص از محیط زندگیش ان، ب ه طور معناداری متف اوت اس ت. جنبههای کالب دی محی ط، از طریق عب ور از فیلتر ادرا ک و ارزیابـی، بـر رضایتمندی سـا کنین تأثیر میگذارنـد )Hur et al., 2009, 1(. س ه مفه وم اصلی در خص وص ترا کم و چگونگی تأثیر آن در زندگ ی م ردم وج ود دارد: معیاره ای س نجش و تعیی ن ترا کم مطل وب، ترا ک م ادرا ک ی4 و ازدح ام5 )Alexander, 1993(. راپاپ ورت ،ترا کـم را مفهومی عینی، کمّی و خنثی۶ میدان د، زیرا با توجه به یک عدد، نمیتوان میزان ترا کم را منفی یا مثبت ارزیابی نمود )Rapoport, 1975, 18; Churchman, 1999(. بویکو و کوپر در مقالهای با مرور جامع مطالعات مرتبط با ترا کم، آن را بیش از یک مفهوم عددی و مرتبط با نیازهـا و ادرا کات انس ان و جنبههای کیف ی و کمّی محیط میدانند )تصوی ر۲(. در حقیق ت نکتهی قابلتوج ه در مورد مقول هی ترا کم ،ماهیت کیفی – کمّی آن است )عزیزی و جمال آبادی ،۱۳۹5، ۲۱(.
ازدحام به عنوان یکی از اثرات ذهنی ترا کم، حاصل فرآیندی روانی و تجربهای ذهنی و احساس ی اس ت که از شرایط کالبدی و فیزیکی ،متغیره ای مرب وط ب ه موقعی ت7، ویژگیه ای ف ردی و ش یوههای مقابل ه8 تأثیـر میپذیـرد )Stokols, 1972(. بنابر نظر راپاپ ورت، ترا کم مفهوم مناسبی جهت بیان تجارب انسانی از محیط نیست و ازدحام نی ز متأث ر از ویژگیه ای فرهنگ ی ب وده و کاملاً ذهن ی و غیر ملموس است. از اینرو، وی مفهوم ترا کم ادرا کی را به عنوان مفهومی عینی-ذهنی مطرح میکند که برای طراحان مواجهه با آن، آسانتر از مفهوم ازدحام میباشد )Churchman, 1999, 407(.
34350001771245

در پژوهش عزیزی و جمالآبادی، ترا کم ادرا کشده بهعنوان بعد کمّی-کیفی ترا کم مطرح ش ده است که پیوند میان ترا کم و فرهنگ را ی ادآور میش ود )عزی زی و جمالآب ادی ،۱۳۹5، ۲۶(. ترا کم ادرا کی معمولاً بصورت تخمین تعداد مردم و فعالیتهایشان، یعنی شدت حضور مردم در فضا تعریف میش ود که بر مبنای تعدادی نش انه در محی ط مورد قضاوت قرار میگی رد. برخلاف ترا ک م قابل اندازهگیری ،ترا کـم ادرا ک ی موضوعی مرتبط با محیط کالبدی اس ت و ب ر این امر اش اره میکن د ک ه ترا کمه ای یکس ان به وس یله اف راد متف اوت، در زمینهها و فرهنگهای مختلف به صورت متمایزی از یکدیگر ادرا ک

میشـوند)Forsyth, 2005, 171(. ترا کم ادرا ک ش ده بر نوع اس تفادۀاف راد و ش یوههای رفتاری آنان تأثیر میگ ذارد. راپاپورت تعریف اولیۀترا کـم ادرا کشـده را ب ر می زان اطلاع ات۹ یا می زان تحری ک ادرا کی۱۰بن ا مینهد؛ به عبارت دیگ ر، یک محیط با محرکهای بصری مانندتعداد بیش تر ماش ین، تعداد زیاد نش انهها، نورها و افراد، میتواند با ترا کـم بالات ری ادرا ک ش ود )Churchman, 1999, 403; Rapoport,
1975(. همینطور سطح تعامل اجتماعی بالا، عدم تجانس فرهنگی و اجتماع ی و ع دم حضور مرز قلمروها و قوانین، س بب ادرا ک ترا کم بالا میشود. راپاپورت در حقیقت نقش فاصلۀ اجتماعی را در مفهوم ترا کم در نظر میگیرد: فاصلۀ میان فرد و سایر افراد، فاصلۀ بین مردم و اشیا و فاصلۀ بین اشیا و اشیا )Bassand, 2009(.
ادرا ک افراد از یک شرایط به وسیلۀ فا کتورهای متعددی مانند جنبههای ادرا کی، سمبلیک و نمادین و کالبدی، جنبههای زمانی یک فعالیت۱۱، ماهیت اجتماعی فرهنگی۱۲ و تجارب فردی و گروهی تحت تأثیر قرار میگیرد )Rapoport, 1975; Churchman, 1999, 390; Raman 2010(. اما بطور کلی ترا کم ادرا کی دارای دو جنبۀ اساس ی فضای ی و اجتماع ی اس ت که با یکدیگ ر در ارتباط ب وده و به میزان اطلاع ات موج ود در محیط وابس تهاند. در طراحی محیط، ش یوۀ س ازماندهی فضا با اش یا و فضا با مردم از اهمیت وی ژهای برخوردار اس ت. در این ش رایط، شیوۀ انتظام عناصر تشکیلدهندۀ محیط ،یعنی فاصله گذاریها، مجاورتها با یکدیگر و با مردم، نقش اصلی را در احساس ترا کم ایفا میکنند. احساس ترا کم ادرا کی بالا به دلیل می زان محصور ب ودن فضا، ناخوانایی و پیچیدگی فضاها و س طوح ب الای فعالیتهـا در آنه ا ب ه وجود میآی د. یعنی احس اس ترا کم از طریق مش اهدۀ اش یا و همچنی ن از طریق اطلاعـات ثانویه حاصل میش ود. در محیطهـای اجتماع ی، رابط ۀ می ان م ردم ب ا م ردم بیش تر مدنظر قرار میگیرد. یعنی وجود مرزه ای کالبدی، قلمروها و سلس لهمراتب فضای ی، ان دازۀ گ روه اجتماع ی، تجان س آنه ا وقواعد رفتاری، نقش مهمی در کنترل احساس ترا کم اجتماعی ایفا مینمایند)Bassand, 2009, 54( . طراحان با آ گاهی از ترا کم ادرا کی میتوانند فضاهای کالبدی را در جهت دستیابی به احساس ترا کم پایینتر، )به رغم افزایش ترا کم کمّی( طراحی نمایند)Churchman,

تصویر۲- مفهوم ترا کم و وجوه تأثیرگذار و تأثیرپذیر آن .
)Boyko & Cooper, 2011, 52( :ماخذ
تصویر1- فرم های مختلف شهری با ترا کم مسکونی یکسان .
)Moulinie & Naudin-Adam, 2005, 1( :ماخذ
44
403 ,1999( . ش یوۀ طراح ی میتوانـد محرکهای حس ی-کالبدیدر ی ک محیط را تش دید یا تضعی ف نماید و میزان حض ور بالقوه یاواقعی مردم را نمایان سازد. امّا نباید تأثیر منابع و جانمایی مناسب خدم ات جمعـی و اخت لاط کاربریه ا۱۳ در ادرا ک ترا ک م را نادیـده گرفت. مزاحمت و فشارهای ناشی از ترا کمهای بالا، با افزایش تعداد و کیفیت دستیابی به منابع و خدمات، مانند خدمات اجتماعی و پارکهای عمومی کاهش مییاب د )Gifford, 2007; Jain, 1987(. از طرف دیگ ر، نزدیکی به مرا کز خرید و فعالیتهای صنعتی میتواند به تخمین ترا کم بالا بینجامد و نهایتاً با احساس ازدحام رابطه پیدا میکند )Schmit et al., 1979(.
ب ا م رور و تجزی ه و تحلیل نوش تارهای پیشـین می ت وان اظهار داش ت، در محیطه ای ب ا ترا ک م مس کونی یکس ان ک ه ف رم و سـازمان دهی متفاوت ی دارن د، ادرا ک ترا کـم تح ت تأثی ر ش یوۀ آرای ش فضا و س ازمان فضای ی قرار می گی رد. بدین ترتیـب عوامل موث ر ب ر ادرا ک ترا کم را می ت وان مرتبط با ش یوۀ پیکره بندی توده )واحدهای مسـکونی( و پیکره بندی فضایی )ش یوۀ فاصله گذاری میان احجام( دانس ت. جدول۱، با مرور و تحلیل مطالعات مرتبط با ترا کم، عوامل موثر بر ادرا ک ترا کم را بطور خلاصه ارائه میکند.
1-۲- تعاملات اجتماعی
جدول 1- نحوۀ سنجش ترا کم ادرا ک شده بر اساس تحلیل و دسته بندی مطالعات پیشین.
نوع
متغیر گویه متغیرهای مرتبط با تعریف عملیاتی مفهوم
Dave, 2011
Stamps & Zacharias, 2004
Altman, 1975
Moch et al., 1995
Kearney, 2006
Day, 2000
Gifford, 2007
Jain, 1987
Bonnes et al., 1991
Schmidt et al., 1979
Chuang, 1998
Mc Carthy & Saegert, 1978
Raman, 2010
Fouchier, 1998رضازاده و همکاران D15-D3-D4 ادرا ک سا کنین از محله شان از نظر فاصلۀ میان ساختمانها D7-D8-D9-D10D12-I66-D1 ادرا ک س ا کنین از محلهش ان از نظ ر تع داد اف راد )ت ردد عابری ن، حض ور ماشین، شیوۀ سازماندهی پارکینگها، دیوارنوشته ها و خرابگری ها و… ( واسطه ای D13-D14-D1- P39 ادرا ک سا کنین از اندازۀ خانه شان P18-P19-P20-D11 دید از سایر واحدهای مسکونی )اشراف( D6-P31-P32 دید از داخل واحد مسکونی ترا کم
کنترل – منابع و جانمایی مناسب خدمات جمعی ادرا ک شده14
– اندازه اجتماع – اختلاط کاربریها – اندازۀ بلوکها مستقل – گونۀ مسکن و تعداد واحد مسکونی در هر ساختار – چیدمان ساختمان ها و تعداد بنا در میدان دید از میان ابعاد چندگانۀ انسجام اجتماعی و پایداری اجتماعی در مقیاس محله، تعاملات اجتماعی و شبکههای اجتماعی، اهمیت حیات ی دارن د )Dave, 2011(. بس یاری از تئوریه ا و بحث ه ای تعامـل اجتماع ی، مش ارکت، انس جام و ش بکه های اجتماع ی از جامعه شناسی و روانشناس ی میآیند. تئوری های رفتار اجتماعی بر اس اس مقی اس پرس و جو از هم متمایز می ش وند: رفتار گروهی یا جمعی در بسیاری از تئوریهای اجتماعی و رفتارهای فردی در
.)Raman, 2010, 66( روان شناسی
بس یاری از تحقیق ات نش ان دادهاند ک ه تعاملات و ش بکههایاجتماعی توسط خصایص کالبدی محیط تحت تأثیر قرار میگیرند. بههمین دلیل شاید بتوان گفت، تعاملات اجتماعی بیش از جنبههایدیگر مورد توجه مطالعات مرتبط با طراحی قرار گرفته است. یانسی ،اث ر طراح ی مس کن عموم ی )پ روت ایگ و( را ب ر ش کلگیری رواب ط اجتماعی نشان داد. تحقیق مفصل میشلسون۱5، اهمیت فوقالعادۀ طراحی معماری را در ارتقا یا محدودیت تعامل اجتماعی نشان داد .او دریاف ت که مجاورت فضایی س ا کنین، بر اس اس موقعی ت درها ،الگوهای تعامل را تحت تأثیر قرار میدهد )Talen, 2000, 178(.
تعامل اجتماعی، بخش مهم و اساسی از زندگی انسان است که به تمامی ارتباطات دوس ویه میان مردم اش اره میکند که میتواند کلام ی یا غیرکلامی۱۶، دوس تانه یا تهدیدکنن ده، کوتاه و مختصر و یا طولانیمدت باش د. تعامل اجتماع ی میتواند بین افراد و گروهها ،در جهت مخالفت یا تشریک مساعی۱7 اتفاق بیافتد )Borgatti et al., 2009(. عمدتاً شاخصهایی که برای اندازهگیری تعاملات در مقیاس محله بکار برده میشوند، بر فرض رابطۀ دوستانه و میزان آشنایی و روابط میان همس ایگان استوارند )جدول ۲(. بسیاری از محققان ،همس ایه بودن را با فراوانی تعداد قرارهای اجتماعی با همس ایهها ،تعداد دوس ت در محله، تعداد دوس ت در ساختمان محل زندگی ،میزان همراهی با همس ایگان در اتفاقات اجتماعی محله، صحبت ب ا همس ایگان در خصوص مش کلات ف ردی، ق رض گرفتن، کمک متقاب ل در ش رایط اضط راری و نگهداری ک ودکان ان دازه گرفتهاند )Abu-Ghazzeh, 1999, 43-44; Easthope & Mcnamara, 2013(.
1-3- رابطۀ ترا کم و تعاملات اجتماعی
با طرح توس عۀ پایدار، بس یاری از مطالعات، می زان پایداری یک ش هر را باش کل، ان دازه، ترا کم و یـا کاربریهایآن مرتب ط میدانند) نیکپ ور و هم کاران ،۱۳۹4، ۳۶(. نیوم ن و ه وگان دو م دل اصلیسیس تم-محور۱۹ و انس ان-محور۲۰ را درخص وص مطالع ات مرب وط ب ه ترا کـم پیش نهاد میکنن د )Newman & Hogan, 1981, 271(. م دل سیس تم-محور، ابع ادی چ ون حم ل و نق ل، جنبهه ای زیس تمحیطی و نظای ر آن را م ورد نظ ر دارد. بط ور مث ال پژوه ش زبردست و ریاضی، رابطۀ میان محیط انسانساخت و کیفیت هوای شهری را مورد مطالعه قرار میدهد. در تحقیق آنان نشان داده شد که مرا کز شهری با ترا کم بالا، دارای همبستگی بیشتری با میزان غلظت آلایندهها هسـتند )زبردس ت و ریاضی ،۱۳۹4، ۶4(. در مدل انسان-مح ور، موضوعات ی مانن د نتای ج روانش ناختی و جامعهش ناختی مرتب ط ب ا زندگی در ترا کمه ای مختلف، مدنظر ق رار میگیرند. بطور مثال نیکپور و همکاران، با معیار قرار دادن ترا کم، برابری اجتماعی )ب ه عنوان یکی از جنبههای پایداری( را در نواحی مترا کم و کمترا کم ش هر بابل مورد بررس ی و مقایس ه قرار دادند. در پژوه ش آنان ترا کم جمعیتی، مسکونی و ساختمانی، رابطه مثبت و معناداری با ضریب توسعه۲۱ داشت ) نیکپور و همکاران ،۱۳۹4، ۳4(.
رابطۀ ترا کم و روابط اجتماعی در محیطهای مسکونی را میتوان زیرمجموعۀ مدل انسان-محور دانست که یافتهها و نظرات متناقضی درخصوص آن وجود دارد. بس یاری از نظریهپردازان بر این عقیدهاند ک ه مفهوم شـهریت۲۲ به ش کل ذات ی، مترادف ب ا تمرکز ب الای افراد و فعالیتها است. به زبان دیگر، ترا کم، ویژگی اساسی مناطق شهری و عامل تمایز آن از مناطق حومهای و روستایی میباشد. از نظر برخی از محققان، ترا کمهای پایین منجر به افزایش هزینۀ زیرساختهای ش هری میش وند و ای ن ام ر به نوب ۀ خود هزین ۀ خدم ات را افزایش میدهد )عزیزی و آراسته ،۱۳8۹، ۶(. همچنین توسعههای کمترا کم ،ب ا ات کا ب ر اتومبیل و کاه ش امکان مواجه ه میان س ا کنین، تعامل اجتماعی را کم میکنند. جنبۀ دیگر پرا کنش شهری، خصوصی بودن فضاه ای باز اس ت. وج ود فضاه ای باز جل وی خان ه و حیاطهای شخصی، نیاز افراد را به فضاهای باز شهری مانند پارکها و به تبع آن فرصت ارتباط با دیگران را از بین میبرد )Freeman, 2001(.
برخ لاف توس ـعههای کمترا ک م، ترا کمه ای ب الا ب ر حملونقل عمومـی و پیادهمح وری تأ کی د دارن د و زمان ی ک ه ب ا راهکاره ای مختل ف ترکی ب ش وند، میتوانن د امکان ات رفاه ی محل ی را در دس ترس س ا کنین ق رار دهنـد. ای ن امکان ات محل ی۲۳ ن ه تنه ا مناس باند، بلک ه مـکان تمرک ز س ا کنین و ش کلگیری گروهه ای اجتماع ی۲4 میش وند. برخ ی از محقق ان مانن د کوپرمارک وس و
جدول۲- نحوۀ سنجش تعاملات اجتماعی .
45
سارکیس یان، مداف ع ترا کمه ای ب الای کمارتف اع۲5 به علـت فوایداقتص ادی، اجتماع ی و ا کولوژیک ی و تطاب ق آنه ا ب ا ویژگیه ای زمینهای۲۶ هس تند. البته نقدهایی نیز براین دیدگاه وجود دارد، ازجمله اینکه توسعههای مترا کم کمارتفاع، فضاهای باز و سبز کمیدارند )Churchman, 1999, 403(. گِل و همکارانش، الگوهای تعامل اجتماعی و فعالیتها را در ارتباط با عرصههای خصوصی و عمومی ،در خیابانهای مناطق مسکونی با ترا کمهای مختلف مورد مطالعه ق رار دادند. آنهـا دریافتند که خیابانهای با ترا کم مس کونی بالاتر ،دارای میزان بیش تری از تعاملات اجتماعی هس تند. گرچه این امر بستگی به فا کتورهای طراحی و فرهنگی نیز دارد )Newman & Ho-
gan, 1981(. اما علیرغم آثار مثبت ترا کم زیاد، انتقاداتی نیز بر آن وارد اس ت )عزیزی و آراسته ،۱۳8۹، ۶(. مهمترین انتقادات مطرحشده علیه توسعههای مترا کم، به نقطه ضعفهای اجتماعی این رویکرد اش اره داشته و توسعۀ مترا کم را عاملی برای بروز جدایی گزینیهای اجتماعی میدانند. ریش ۀ اصلی این انتقادات به جامعهشناس ان کلاسیک شهری برمیگردد. آنها ترا کم بالا را مسئول تبدیل اجتماع ب ه جامعه )ویژگی خ اص جوامع مدرن( میدانن د. در این دیدگاه ، ترا کمهای بالا، بستری از تنوع و گمنامی۲7 مرتبط با زندگی شهری را به وجود میآورند که اضطرابها را افزایش داده و روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهند )Freeman, 2001(.
نوع
متغیر گویه ها متغیرهای مرتبط با تعریف عملیاتی مفهوم
Abu-Ghazzeh, 1999 I60-I61-I62-I63I64-I65 گونۀ تعاملات اجتماعی )کمک متقابل، کمک در شرایط اضطرار، قرض گرفتن، نگهداری از فرزندان و… ( تعاملات
Easthope & Mcna-
mara, 2013 وابسته I70-I71-I72-I73 تعداد تماس های اجتماعی و محاوره های غیررسمی میان همسایگان اجتماعی18
Dave, 2011 Raman, 2010 I74-I75-I76-I77 شبکۀ دوستان و خانواده ب ه اعتقاد ع دۀ دیگری از محققان، افزای ش ترا کم به نوبۀ خود ،نتای ج منف ی روان ی و اجتماعی ن دارد. این دی دگاه، اثرات ناش ی از ترا کمه ای ب الا را مرتب ط با جنبههای ذهن ی و ارزیابی س ا کنین از ترا کم میداند و بر اهمیت ویژۀ محیط ساختهشده، زمینۀ فرهنگی ، فعالیتها و گرایشهای مردم، ارزشها و گروههای اجتماعی موجود تأ کید دارد. تحقیقات انجامش ده در این زمینه، اغلب علاوه بر بعد کمّی، به ابعاد کمّی-کیفی )ترا کم ادارکشده( و بعد کیفی مرتبط با ترا ک م نیز توجه دارند. بطور مث ال مطالعۀ عزیزی و جمالآبادی، با هدف ارائۀ مدلی برای تعیین ترا کم ساختمانی مطلوب در مقیاس محل ه، ع لاوه بر عوام ل کالبدی محیط، به نق ش و اهمیت عوامل فرهنگی بر درک ترا کم میپردازد )عزیزی و جمالآبادی ،۱۳۹5(. در پژوه ش عزیزی و معینی نیز، رابطۀ می ان کیفیت محیطی و ترا کم س اختمانی در ش هر رش ت مورد مطالعه قرار گرفته اس ت )عزیزی و معینی ،۱۳۹۰(. درخصوص ترا کم مسکونی، یافتههای تحقیق دیو )جدول۳(، با مقایسۀ یازده محله با ترا کمهای متفاوت، نشان داد که تأثیرات منفی ترا کم، مربوط به ادرا کات و ارزیابی ترا کم میشوند و فرم ساختهشده، شیوۀ طراحی و میزان اختلاط کاربریها در یک

محله، در کنار متغیرهای اجتماعی-جمعیتی مانند درآمد و پایگاهاجتماعی-اقتصادی خانوار، نقش مهمی در دستیابی به پایداریاجتماعی دارد )Dave, 2011(.
از میان دو جنبۀ اساسی اجتماعی و فضایی موثر بر ادرا ک ترا کم که قبلاً به آنها اشاره شد، تحقیق مککارتی و سیگرت بطور مشخص به بعد اجتماعی میپردازد و بر اثر تعداد واحدهای مسـکونی در هر سـاختار بر ادرا ک ترا کم متمرکز است. نتایج تحقیق آنان با مقایسۀ دو گونۀ مس کونی ) آپارتمانهای سه و چهارده طبقه، با ترا کمهای مس کونی و جمعیت ی مش ابه(، نش ان داد ک ه ترا کمه ای ب الا و گونههای مسکن مرتبط با آن، با افزایش تعداد افراد و قرار دادن آنها در مجاورت یکدیگر، موجب تجربۀ مواجهههای اجتماعی زیاد شده و زمینۀ بیشانبوهی اجتماعی و شناختی۲8 را فراهم میکنند )Ra-man, 2010(. در تحقیق آنان سا کنین آپارتمانهای بلند در مقایسه با سا کنین آپارتمانهای کمارتفاع، تمایل کمتری نسبت به برقراری روابط اجتماعی با دیگران نش ان داده و کمتر وابس ته به سازمانها و گروههـای اجتماعی بودنـد )Mc Carthy & Saegert, 1978, 269(. همچنین یافتههای این تحقیق نشان میدهد، تئوریهایی که بر ایـن باورنـد، افراد با اضطرابهای ناش ی از ترا کم ب الا مقابله۲۹ و به سـازگاری ب ا محیط ع ادت۳۰ میکنند، صحیح نیسـتند. زی را ترا کم ادرا کشدۀ بالا در طول زمان میتواند بر زندگی اجتماعی سا کنین تأثیرگذار باشد .
ام ا انتخـاب گون ۀ مس کن، تع داد واحده ای مس کونی در هر سـاختار و فاصلهگذاری میان احجام، موضوعاتی وابسته و مرتبط با هم هس تند. درخصوص ش یوۀ انتظام فضایی، طیف وسیعی از انتخاب ه ا در طراح ی وج ود دارد ک ه آ گاهی از ش رایط رفتاری در آنها میتواند راهنمای مناسـبی برای طراحان باشد )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۱۳(. ل ذا ای ن پژوه ش ب ه بع د فضای ی مرتب ط بـا ادرا ک ترا ک م ) پیکرهبندی فضای ی( و تعاملات اجتماعی می پردازد که در پژوهشهای پیش ین، بدلی ل ضعف روش ه ای مطالعه و تحلیل پیکره بندی فضایی کمتر به آن پرداخته شده است.
۲- چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش
جدول 3- جنبه های مثبت و منفی مرتبط با ترا کمهای کمّی و ادرا کی، در دستیابی به پایداری اجتماعی .
جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا بدون رابطه است جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا رابطۀ منفی دارد جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا رابطۀ مثبت دارد
روح جمعی و تعامل اجتماعی
احساس امنیت میزان فضای زندگی
رضایت مندی از محله
سلامت سا کنین دسترسی به خدمات و تسهیلات
جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا بدون رابطه است جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا رابطۀ منفی دارد جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا رابطۀ مثبت دارد
– سلامت سا کنین احساس امنیت
روح جمعی و تعاملات اجتماعی
میزان فضای زندگی
محله به عنوان مکان زندگی –
ماخذ: )Dave, 2011, 200(
ب ا مـرور ادبی ات موضوع میت وان گفت ک ه رابطۀ می ان ترا کم کمّی و روابط اجتماعی همسایگی، رابطهای خطی نیست )Free-
man, 2001(. بی ن دو مقول ۀ تعام لات اجتماع ی و ترا ک م، مفهوممیان ی دیگ ری ب ا عنوان ترا کم ادرا کش ده ق رار دارد ک ه می تواندحلقۀ ارتباطی این دو موضوع باش د. ای ن امر اهمیت ویژگی هایکالب دی و قابلیته ای محی ط در تأمی ن قرارگاه ه ای رفت اری درش کلگیری رواب ط اجتماع ی را نف ی نمی کن د )Kearney, 2006, 136(، بلک ه موید این مطلب اس ت که ش یوۀ طراحی ب ا اثرگذاری ب ر ارزیاب ی ذهن ی اف راد، رفت ار آن ان را تح ت تأثیـر ق رار می ده د .بنابرای ن متغیرهای اصلی این نوش تار، تعاملات اجتماعی )متغیر وابسـته( و ترا ک م ادرا ک ش ده )متغیر واس طه ای۳۱( هس تند که در مدل یاب ی مع ادلات س اختاری ب ه عن وان س ازهها و متغیره ای مکن ون پژوهش ش ناخته میش وند. پیکره بندی فضای ی )متغیر مستقل( نیز به عنوان متغیر مشاهده و قابلاندازه گیری به صورت مسـتطیل در مدل نظری )نمودار۱( نش ان داده ش ده است که در ادامه درخصوص روش مطالعۀ آن بحث خواهد شد .
در این پژوهش، پس از بررس ی برازش مدل علّی ارائه شـده در نمودار بالا، فرضیه های زیر آزمون میشوند:
فرضیۀ اول: بین ترا کم ادرا ک شده و تعاملات اجتماعی ارتباط منفی وجود دارد .
فرضی ۀ دوم: ترا کـم ادرا کش ده بی ن پیکره بنـدی فضای ی و تعاملات اجتماعی نقش واسطه ای دارد.
3- روش تحقیق
3-1- روش شناسی و معرفی جامعۀ آماری
ب ا توجـه به متغی ر پیکرهبنـدی فضای ی بعنوان متغیر مس تقل و ام کان مطالع ۀ اث ر آن بر ترا کم ادرا کش ده و تعام لات اجتماعی ،

نمودار1- مدل نظری تحقیق.
انتخاب نمونههایموردی و دقت در کنترل اثرمتغیرهای مداخلهگراز اهمی ت بالای ی برخوردار اسـت. جامعۀ آماری این پژوهش، س همجتمع مس کونی مشـابه از نظر ترا کم مسـکونی، ترا کم جمعیتی و متفاوت از لحاظ شیوۀ ترکیب واحدهای مسکونی و انتظام فضایی در منطقۀ دو شـهر مشهد هستند )تصویر۳(. ابتدا طی بازدیدهای میدانـی و با در نظر داشـتن عواملی مانند قدم ت محدوده، فاصله ت ا مرکز اصلی ش هر، فاصله تـا مرا کز ناحیهای، دسترس ی به حمل و نق ل عمومی، قیمت زمین و پایگاه اجتماعی-اقتصادی س ا کنین ،چندی ن مجتم ع ک ه ش رایط قابلمقایس های داش تند، انتخ اب شدند )جدول4(. سپس با استفاده از نقشههای موجود و اطلاعات مرب وط ب ه تع داد و بعد خان وار، ترا کم خالص مس کونی و جمعیتی برای هر محدوده محاسبه و مجتمعهای با ترا کمهای کمّی مشابه مشـخص ش دند. در نهایـت ب ا توجـه ب ه متغی ر مس تقل تحقیق ، مهمترین علت انتخاب س ه نمونۀ نهایی، تفاوت معنادار به لحاظ پیکرهبن دی فضایی و ش یوۀ س ازماندهی توده و فضاه ای باز بود .در پژوه ش عینیفـر و قاض یزاده، ب ا معیـار ق رار دادن فض ای ب از ، مجتمعهای مسـکونی به س ه گونۀ اصلی پرا کنده، نواری و متمرکز

47
قابلتفکیک هستند ) عینیفر و قاضیزاده ،۱۳8۹، 4۲(. لذا در اینپژوهش از هر گونه، یک نمونه گنجانده ش ده است. در محدودۀ۱، بلوکه ای مس کونی منف رد در فض ای ب از ب ه ش کل پرا کن ده و به صورت هندس ی قرار گرفتهاند. در محدودۀ۲، بلوکهای مسـکونی در قس متی از زمی ن متمرک ز ش ده و مابقی به فضای ب از اختصاص یافت ه اس ت. در مح دودۀ ۳ و گونۀ نواری، س اختمانها به صورت خطی و بهم پیوسته در کنار یکدیگر قرار میگیرند. فضای باز حا کم بـر ای ن گونه، کوچههای فرعی کش یده بین بلوکها ب وده و فضای باز تعریفشدۀ دیگری در قسمتی از زمین نیز احداث شده است.
از س وی دیگر، طبق تحقیقات پیش ین، گروهی از شرایط فردی ی ا اجتماع ی میتوانن د ب ر وس عت و ش کلگیری رواب ط اجتماع ی در محیطه ای مسـکونی تأثی ر بگذارن د. نح وۀ مالکی ت، پای گاه اجتماعی-اقتص ادی س ا کنین، س ن و جنسـیت فا کتورهای مهم موثـر بـر تعامـل اجتماعـی بعنـوان متغیـر وابسـته هسـتند )Talen, 2000,177(. لذا تمام افرادی که مورد پرسش قرار گرفتند، مالکین با بیش از 5سال سابقۀ سکونت و حداقل سن سی سال بودند.
3-۲-نح وۀ س نجش و مطالع ۀ پیکره بن دی فضای ی در
محدودههای مورد مطالعه
ب ه دنب ال فه م اث ر فرمهای ساختهش ده ب ر ادرا ک محی ط، در مطالعات پیشین هر دو بعد کمّی و کیفی مورد توجه قرار گرفتهاند .هـردوی ای ن ابعـاد، جه ت مطالع ه در حوزهه ای مختل ف دارای اعتبارن د. در رویکرده ای کمّ ی و کالبد-مح ور، مـواردی همچ ون می زان و م دت زم ان رؤیتپذیری عناص ر محیط مطرح اس ت. در ایـن رویکردها هر چه میـزان و مدت زمان در معرض دید بودن یک عنصر یا اصطلاحاً رؤیتپذیری آن بیش تر باش د، تأثیرات بصری آن نیـز بیش تر خواهـد بـود )کریمـی مش اور ،۱۳۹۳، 5(. به اعتق اد ترنر ،
تصویر3- موقعیت محدوده های مورد مطالعه در منطقۀ دو شهر مشهد.
محدوده های مورد مطالعه 1 ۲ 3

گونه شناسی پرا کنده متمرکز نواری
ترا کم خالص مسکونی – مشابه 118dph 120dph 110dph
تعداد واحد مسکونی در هر ساختار 9 &12 24 9
سطح به ازای هر نفر)مساحت خانه( 29.3 27 30.4
متغیرهای کنترل در انتخاب محدوده های مسکونی )محدوده ها به لحاظ این موارد مشابه هستند( ترا کم خالص جمعیتی۳۲
موقعیت محله در شهر ۳۳
قدمت محله ۳4
درصد کاربری مسکونی۳5
تسهیلات و امکانات در دسترس۳۶
جدول4- محدوده های مورد مطالعه و متغیرهای مستقل و کنترل در انتخاب آنها.
48
برت ری دیدگاههای کمّ ی در خصوص مطالع ۀ ویژگیهای کالبدیمحی ط، از رضایـت حاصل از اطمینان محاس باتی ناش ی میش ود)Turner, 2003, 658(. ب ه طـور یقی ن محدودیتهایی در خصوص دیدگاهه ای کمّ ی، ب ه ویژه در بح ث ادرا کات بصری انس ان وجود دارد. محیطهای مصنوع بسیار پیچیدهتر از آنند که توسط تحلیل کمّ ی اس تاندارد۳7 فه م ش وند )Fisher-Gewirtzman & Wagner,
2003(. امّا بخودی خود، پیچیدگی با بکارگیری ابزارهای تحلیلی و مطالعهشان در رابطه با ادرا ک فضا منافاتی ندارد )Putra, 2006, 45(.
تصویر4- چپ: شاخص فاصلۀ فضایی بصورت حجم فضای قابلرویت از یک نقطه تعریف می شود؛ ماخذ: )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 25(. راست: تحلیل بصری در روش کرۀ دید؛ ماخذ: )Yang et al., 2007, 980(.
در موقعیتها و پیکره بندیهای فضایی متفاوت، دید و کمّیت فضاه ای ب از تغیی ر میکند. ب ه همین دلی ل در تحقیقات پیش ین اغلب از روشهای تحلیل بصری به منظور مطالعه و مقایسۀ انتظام و پیکره بندیهای فضایی اس تفاده شده است. این روشها، طیف گس تردهای از ش یوههای دو بعدی و ش یوههای مبتنی بر س هبعد را شـامل میش وند )Lin et al., 2015, 3(. ب ا وج ود اینک ه تحلیلهای بصری دوبعدی )مانند ایزوویست و نمودار تحلیل بصری( در بسیاری از پژوهشه ا مـورد اس تفاده ق رار گرفتهان د، امّ ا بای د گف ت ک ه این روشها نمیتوانند تمامی شرایط محیط سهبعدی را منعکس کنند و به ادرا ک انسانی چندان نزدیک نیستند )Yang et al., 2007, 974(. در تحلیلهـای دوبع دی، ارتفاع درنظر گرفته نش ده و صرفاً تغییر در محـدودۀ قابلرویت در پـلان مدنظر اسـت )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 24(، درحالیکه شیوۀ فاصله گذاریها و دید، قویاً تحت تأثیر شرایط سهبعدی قرار دارد. با توجه به نقاطضعف روشهای مبتنی بر دو بعد، در سالهای اخیر تحلیلهای بصری از دو به سه بعد تغییر جه ت دادهان د. روشهای س ـهبعدی، خـود به دو دیدگاه آس مان-مبنا و فضا-مبنا تقسیم میشوند )Putra, 2006(. دیدگاه فضا-مبنا ،ب ر فضای می ان ادرا ککننده و محی ط ساختهش دۀ اطرافش تا کید میکن د و از نظ ر محاس به، بصورت نس بت می ان حج م قابلروئت ب ه حجم ک رۀ دید )مجازی( اندازهگیری میش ود. یک ی از معیارهای پیشنهادی در دیدگاههای فضا-مبنا، شاخص فاصلۀ فضاییSOI۳8 اس ت. این شاخص توسـط فیش ر، جهت مطالعۀ ترا کم ادرا کشده و اثر پیکرهبندی فضایی پیش نهاد ش د )تصویر4(. طریقۀ محاس بۀ شـاخص فاصلۀ فضایی SOI، بر اسـاس کمکردن حجم پنهانش ده بواسطۀ وجود موانع و ساختمانها، از حجم کرۀ دید بنا شده است )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 30(. در تحقی ق دیگ ری، یان گ و همکارانش باتعریف شـاخص کرۀ دید۳۹ بصورت نسبت حجمB بهمجموعA و B در تصویر4، همبستگی آن با ترا کم ادرا کشده را نشان دادن د )Yang et al., 2007, 974(. ای ن شـاخص در حقیق ت هم ان ش اخص فاصلۀ فضایی فیش ر اس ت ک ه میان حجم محص ور میان احجام معماری و سهم آسمان تمایز قایل میشود.
در این تحقیق نیز برای مطالعۀ پیکره بندی فضایی از شاخص فاصل ۀ فضای ی اسـتفاده ش ده اس ت. به ای ن ترتیب که ب رای هر واح د مس کونی، نقط ۀ مبن ا، مقاب ل ج دارۀ اصل ی و در وس ط خیاب ان ی ا فض ای باز می ان احجام، در نظـر گرفته شـد. تصویر5، بطور مثال نحوۀ محاسبۀ ده نقطه از محدودۀ۱ را نشان می دهد.
3-3- تنظیم پرسشنامه، تعیین پایایی آن و برآورد حجم نمونهبرای تنظیم پرسشنامه، بر اساس دستهبندی و تحلیل مطالعات مربوط به موضوع ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی، جداول هدف-محت وا تنظیم ش ده، با مش ورت صاحبنظ ران و متخصصان فعال در زمین ۀ تحقی ق، محت وا و گویههای پرسش نامه ش کل گرف ت. در نهایت بوس یلۀ پرسشنامهای با ۳4 گزاره و طیف لیکرت، در مقیاس 4 درجهای از ۱ «کاملاً موافقم» تا 4 «کاملاً مخالفم»، دادهها گردآوری ش دند. ب رای بررس ی پایایی پرسش نامه و نی ز تعیین حج م نمونه ،تعداد ۱۰۰ پرسشنامه به عنوان پایلوت در محلات مورد بررسی تکمیل گردید. ابتدا با استفاده از نرمافزار SPSS، پایایی ابزار پژوهش محاسبه شد، با توجه به این که حد نصاب آلفای کرونباخ عدد 7/۰ است، عدد

تصویر5- محاسبۀ شاخص فاصلۀ فضایی برای محدودۀ 1.
حاصل 8۹/۰ ضریب قابلقبولی است که دلالتبر اعتبار پرسشنامۀتحقیق حاضر دارد. بر اساس انحراف معیار حاصله از پایلوت و فرمولزیر با دقت ۹5 درصد، حجم نمونه تقریباً برابر ۳۰۰ خواهد بود .

3-4- تجزیه و تحلیل یافته ها
3-4-1- تعیین روایی پرسشنامه
مدل یاب ی مع ادلات سـاختاری و تکنیکه ای زیرمجموع ۀ آن، از جملـه تحلی ل عام ل تأییدی و تحلیل مس یر ب رای مقاصد متع ددی از جمل ه آزم ون فرضیهها در م ورد روابط بیـن متغیرها در قال ب مدل ه ای تجرب ی و نیز س اخت و روان سـنجی ابزارهای س نجش م ورد اس تفاده واق ع می گردن د )عل وی ،۱۳۹۳، ۹(. ب ه منظ ور تعیی ن روایی مقیاس حاض ر از روش تحلیل عامل تأییدی در نرم افزار Amos23 استفاده شد )نمودار۲(.
3-4-۲- یافته های پژوهش
در ایـن بخ ش از پژوهش، ابتدا ب ه گزارش میانگی ن و انحراف معیار متغیرهای پژوهش در جدول5 پرداخته می شود.
نتایج تحلیل عامل تأییدی نش ان داد که اولاً، گویهها میتوانند زیرمجموع ۀ س ـازههای خ ود ق رار گیرن د و ادرا ک از فواص ل و ارتفاع س اختمانها، اش راف و دید از داخل واحدهای مسکونی، بیشترین تأثیرات را بر س ازۀ ادرا ک ترا کم دارند. ثانیاً بین دو س ازۀ ادرا ک ترا کم و تعام لات اجتماع ی همبس تگی وج ود دارد. بنابراین این س ازهها میتوانن د در ادام ه در ی ک م دل تحلی ل مسـیر م ورد اس تفاده قرار گیرن د. بدین ترتیب مدل علّـی پژوهش مانند نمـودار۳ خواهد بود .

نم ودار۲- تحلی ل عام ل تأییدی از دو س ازۀ ادرا ک ترا کم و تعام لات اجتماعی- در حالت استانداردشده.

طب ق ج دول۶، همۀ ش اخصهای برازش م دل پژوه ش در دامنۀ
مورد قبول قرار دارند. در جدول7، خطای استاندارد و نسبت بحرانی برای آزمون معناداری ابعاد مورد نظر پژوهش نشان داده شده است .جدول 8، خلاصهای از اثرات مستقیم، غیرمستقیم و کل را در مدل علّی نش ان می دهد. بر اس اس این جدول، ش اخص فاصلۀ فضای ی، بط ور غیرمس تقیم و از طری ق ادرا ک ترا ک م، ب ر تعاملات اجتماعی موثر است.
بر اس اس یافتهها و جداول ارائه ش ده، فرضیه های طرحشده مورد آزمون قرار گرفتند:
جدول5- میانگین، انحراف معیار متغیرهای پژوهش.
انحراف معیار میانگین مولفه متغیر
۰/785 ۱/۹5۶ D1 ۰/87۱ ۲/5۰۰ D6 ۰/۹۰۱ ۲/4۱۳ D11 ادرا ک ترا کم
۰/878 ۲/۱5۳ D15 ۰/۹۰۹ ۱/۹۳۰ P39 ۰/۹85 ۲/۱7۰ I66 ۰/84۹ ۲/۲۳۳ I63 ۰/۶۰۳ ۲/۳۳۶ I64 ۰/777 ۱/۹۳۳ I69 تعاملات اجتماعی
۰/۹۰۱ ۲/47۶ I70 ۰/8۲۹ ۲/۲۱۰ I71 ۰/855 ۲/۳۳۶ I74 7/875 7۲/8۱ SOI میزان فاصلۀ فضایی

نمودار3- مدل علّی.
**P> 0. 01
درخصوص فرضیۀ اول، رابطۀ ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی ،ضریـب رگرس یونی بی ن ای ن دو سـازه، مسـاوی 48/۰- اس ت که در سـطح ۰۰۱/۰ معنادار بوده و فرضیه ارتباط معنادار و منفی میان آنها تأیید میشود. به این معنی که ترا کم ادرا کشدۀ بالا، تأثیری منفی بر روابط اجتماعی سا کنین دارد. این نتیجه، با مبانی نظری و همچنین تحقیقات پیشین )بطور مثال پژوهش دیو، رامان و همینطور سیگرت و مککارتی( مطابق است. اثر پیکرهبندی فضایی بر ادرا ک ترا کم نیز بر اهمیت نقش عوامل کالبدی بر ادرا ک ترا کم تأ کید میکند.

جدول6- خلاصۀ نیکویی برازش مدل علّی.
شاخص

نرم
شده

برازندگی

NFI

شاخص



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید