672628315679

صفحات 5 – ۱45نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲ شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
108900011654

شناسایی علل عدم تحقق کاربری های پیشنهادی در
1089000728478

طرحهای توسعه شهری ایران با استفاده از نظریه زمینه ای*
گلدیس وحیدی برجی**1، فرشاد نوریان۲، محمد مهدی عزیزی3
۱ دکترای شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ دانشیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۹/5/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۱5/۱۰/۹4(
چکیده
ارزیابی برنامهریزی کاربری زمین در پژوهشهای مختلف نش ان از عدم موفقیت آنها داش ته اس ت و ضرورت بازنگری در برنامه ریزی ش هری را آش کار میس ازد. هدف مقاله ی حاضر، شناسایی علل عدم تحقق کاربری زمین در طرحهای توس عه ش هری پیشنهادی است. بدین منظور، روش تحقیق کیفی از ن وع نظری ه زمین ه ای به کار گرفته ش ده تا برخلاف مطالعات گذش ته، از نظرات س لیقهای اجتناب ش ود. اطلاع ات مورد نیاز به صورت مصاحبه عمیق گردآوری ش ده و نمونهگی ری به روش هدفمند از نوع گلولهبرفی و به تعداد ۱4 نفر از مطلعترین افراد در گروههای متنوعی از مدیران ش هری، مش اوران و اسـاتید دانش گاه انجام شده است. نتایج تحلیل نشان از ۱۱ علت مؤثر در عدم تحقق کاربری ها دارد که بیش از 5۰ درصد مش کلات مربوط به س ه علت تصمیم گیریها و عملکرد غیرنظام مند و نادرس ت مدی ران ش هری، ت راز مال ی منف ی ش هرداریها و ع دم واقع بین ی در برنامه ری زی و ارائه پیش نهادات غیرمنطقی می باشد. در نهایت با تقسیم مجموع عوامل به دو بخش اصلی “عدم قابلیت اسناد طرح “و “مشکلات نظام و تشکیلات شهرسازی” می توان چنین نتیجه گرفت که ۶4.۰۶ درصد کدها نشان از مش کل سـاختار و تشکیلات شهرس ازی دارد. در ادامه با استفاده از تئوری زمینه ای، شرایط زمینه ای موثر، شرایط تداوم روند حاضر و پیامدهای ناشی از ادامه آن شناسایی شده است.
واژههای کلیدی
برنامه ریزی کاربری زمین، طرح های توسعه شهری، تحقق پذیری، نظریه زمینه ای، تحقیق کیفی.

*این مقاله برگرفته از رساله دکتری نگارنده اول با عنوان: “توان سنجی رویکرد راهبردی- سناریویی در برنامه-ریزی کاربری زمین در طرح های توسعه شهری ایران” به راهنمایی و مشاوره سایر نگارندگان است.
.E-mail: goldis_vahidi@yahoo.com ،۰58-۳۲7۲۱447 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱5۳۱4۳۳5۶، نمابر**
۶

مقدمه

برنامهری زی کاربری زمین ش هری در ای ران در قالب طرح های جام ع و تفصیل ی انج ام میگی رد. تجربه ح دود بی ش از نیم قرن از برنامهری زی کارب ری زمی ن در ای ن کش ور، ک ه در مطالع ات متع دد مورد ارزیابی قرار گرفته اس ت، نش ان از ع دم موفقیت آن دارد و آنچ ه امـروز ش اهد آن هس تیم، بحران ناش ی از عدم اجرا و تحق ق برنامهری زی کارب ری زمی ن در طرح های جام ع و تفصیلی پیشنهادی می باشد )زنگی آبادی و دیگران ،۱۳۹۳( . این طرح ها همانن د طرحه ای جامع س نتی در کش ورهای دیگ ر از انطباق با تحولات و تصحیح فرآیندها عاجز میباشند )Qian, 2013(. با این وج ود آنچ ه ضـرورت این پژوه ش را آش کار میس ازد، ادامه روند تهیه طرح های کاربری زمین بر ش یوه جامع س نتی تا به امروز و با تغییرات اندکی نسبت به گذشته بوده است.
446999872855

تقریب اً پس از گذشـت یک دهه از اجرای ای ن طرح ها، با احراز ع دم موفقی ت آنه ا، انتق ادات نس بت ب ه محت وا و روی ه آنه ا آغاز گردی ده و در مطالعات ی، عل ل ع دم موفقی ت آنها جس تجو ش ده اس ت. اولی ن مطالع ه منس جم در س ال ۱۳7۲ از ط رف س ازمان مدیری ت و برنامه ری زی کش ور توس ط مهندس ین مش اور زیس تا صورت گرفته و دومین مطالعه توس ط مهندس ین مشاور شارمند در اواخ ر ده ه 7۰ انجام ش ده اس ت. تقریباً در اغل ب پژوهش ها ،عل ل عدم تحق ق کاربریها ب ر مبنای تجربه حرف ه ا ی و تخصصی محقق ان و ب ه ص ورت عوام ل کل ی مش خص ش ده و فاق د ی ک روش نظام من د ب وده اس ت. از ط رف دیگر، س هم عوامل مختلف در ب روز ای ن پدی ده نامش خص مانده اس ت. ل ذا در این بررس ی ،”ع دم تحق ق کاربری ه ای ش هری” ب ه عن وان ی ک پدی ده م ورد شناس ایی قرار گرفت ه و بدین منظ ور از تئوری زمینه ای۱ اس تفاده شدهاس ت. بر مبنای این تئوری، “شرایط” مؤثر در بروز این پدیده مشخصش ده تا به این س وال اساس ی پاس خ داده ش ود که علل اصلی عدم تحقق کاربری ها چیس ت و س هم هر عامل چقدر بوده اس ت؟ و آیا شناس ایی عوامل مؤثر با اس تفاده از تئ وری زمینه ای نتایج متفاوتی نسبت به مطالعات گذشته خواهد داشت؟
توجه به عوامل محرک تغییرات کاربری زمین:
ضرورت برنامه ریزی کاربری زمین
کارب ری زمی ن بـه معن ای ارتب اط انس ان و زمی ن و چگونگ ی اس تفاده از این ارتباط مطرح میش ود. بنابراین برخلاف گذش ته ،بیش تر ب ه صورت یک فرآین د و نه محصول مورد توج ه قرار میگیرد و کارب ری زمی ن ب ه مفهوم ی پویا ک ه نش ان از تعام لات پیچیده و تغیی رات حادث ش ده به م رور زم ان دارد، تبدیل میش ود )Cruz, 21-23 ,1993(. کی ول۲ نی ز کارب ری زمی ن را ن ه ی ک کمی ت ایس تا بلک ه یک الگ وی تکامل تدریج ی۳ معرفی میکند همچن ان که در نیم قرن اخیر، کاربری زمین ش اهد بیشترین و کاملترین تغییرات نسبت به دیگر دورهها بوده است )Kivell, 1993, 3(. چاپین و کایزر بر مبنای چنین تعاریفی از کاربری زمین، هس ته اصلی برنامهریزی کاربری زمین را، هدایت تغییرات کاربری زمین میدانند و معتقدند که هدف تمام فعالیتهای برنامهریزی اس تفاده از زمین، نظارت و هدای ت مداوم تغییرات و تلاش ب رای تاثیرگذاری بر جهت تغییرات استفاده از زمین است )Chapin & Kaiser,1995, 35-36(. بنابراین هدایت تغییرات کاربری زمین مس تلزم شناس ایی و تحلیل محیط پیرامون و محرکهای تغییر موجود در محیط میباشد.
نظریه پ ردازان، عوام ل مختلف ی را ب ه عنوان مح رک تغییرات کارب ری زمی ن معرف ی مینمایند که ش باهتهای زیـادی در بین آنه ا مش اهده می ش ود. گ راف و دیوول ف4، گرایش ه ای کلان را شـامل تغیی رات جمعیت ی، ویژگیه ای اقتص ادی و اجتماع ی ، ارزشه ای حکومـت محل ی و س ایر به ره وران، ق درت حکوم تمحل ی و دسترس ی به منابع معرف ی میکنن د )Graaf & Dewulf,2010(. بریاس ولیس، محرک های تغییر کاربری زمین را ش امل دو طبق ه محرکه ای بیوفیزیک ی و اجتماع ی- اقتص ادی می دان د .محرک های بیوفیزیکی به طور مس تقیم باعث تغییر کاربری زمین نمی ش وند بلکه اغلب آنها باعث تغییر پوش ش زمین میشوند که ممک ن اس ت ب ر روی تصمیمات کارب ری زمین مال کان و مدیران تأثی ر بگذارند )بریاس ولیس ،۱۳88، 45(. چاپین و کایزر )Chapin & Kaiser, 1995(، ب ه س ه عامل به عن وان مهم ترین محرکهای تغییر کاربری زمین اشاره میکنند و معتقدند که در مدیریت تغییر ، برنامهری زان محل ی باید با س ه نی روی قدرتمن د ارزشهای زمین مواج ه ش وند که عبارتن د از: الف( ارزش ه ای اجتماعی به مفهوم امتی ازی که م ردم به س اماندهی کارب ری زمین به عن وان مکانی برای زندگیشان می دهند. ب( ارزشهای بازار به مفهوم امتیازی ک ه م ردم ب ه زمی ن ب ه عن وان ی ک کالا می دهن د. ج( ارزشهای ا کولوژیک ی ب ه مفه وم امتیازی که م ردم به سیس تم های طبیعی روی زمی ن میدهن د. همچنی ن اضاف ه می کنن د ک ه مؤثرب ودن مدیری ت تغیی ر کارب ری زمی ن، مس تلزم تجمی ع )هماهنگ ی( دیدگاهه ای ا کولوژیک ی، اجتماع ی و اقتص ادی زمی ن در ی ک سیستم متعادل است )Chapin & Kaiser, 1995, 42-43(.در می ان ان واع محرکه ا، محقق ان بیش تری ب ه تأثی ر عوامل سیاس ی و اقتصادی در برنامه ریزی کاربری زمین اش اره می کنند .در زمین ه محی ط سیاس ی، ایون س اش اره میکن د ک ه “زمان ی که اغل ب تصمیم ات برنامه ری زی در عم ل بوس یله سیاس ت مدارانگرفته میش ود، بنابراین برنامه ری زی مطمئناً چیزی بیش از آنچهک ه برنامهریزان انج ام میدهند، می باش د”)Evans, 2004, 9(. بهطور کلی محققان تأثیر موضوعات سیاسی را در دو عرصه سیاست کلان کش ور ب ه معن ای جهتگی ری دول ت و حکوم ت نس بت ب ه کاربری زمین )Zhang, Wu & Shen, 2011( و روندها و گرایش های سیاسی محلی که هیلیر) ۱۳88( آنها را سایههای قدرت می نامد ،بررسی میکنند.
فرهنگ سیاسی کشور، نتایج متفاوتی را در برنامهریزی کاربری زمین دارد. در کش ورهایی با استقلال بخش دولت محلی همانند هلن د، آلم ان، فرانس ه، دانم ارک و کش ورهای اس کاندیناوی ،حکوم ت محل ی پیشق دم اصل ی در س رمایهگذاری و هدای ت پروژههای برنامه ریزی ش هری هس تند. آنها کنت رل کاربری زمین ش هری و قدرت و اختیار فرآیند نظم دهی به اس تفاده از فضا را در اختیـار دارنـد )Albrechts, 2006; Graaf & Dewulf, 2010(. در کش ورهای دیگ ری چ ون مصر، حکوم ت مرکزی اختی ار کلیه امور و سیاس ت گذاری را در دس ت دارد )khalifa, 2012(. در کشورهای بس یاری نی ز برخ لاف کش ورهای ب الا همانن د آفریق ای جنوب ی ،دول ت در حال تنفیذ اختیارات به بخش خصوصی اس ت که تاثیر مس تقیمی در برنامه ری زی فضایی و برنامه ری زی کاربری زمین در آن کشورها و مشارکت عمومی در فرآیند برنامه ریزی دارد )Todes, 7 ,2011(. برخی کشورهای توسعهیافته نیز سیاست غیرمتمرکز در برنامه ری زی کارب ری زمی ن را بیش از یک قرن تجرب ه و اثرات آن رامنعکس نموده اند )Qian, 2010(.
در زمین ه تأثی ر محیط اقتص ادی بر برنامهری زی کاربری زمین نیز مطالعات بس یاری انجام شده اس ت. فاینشتاین )Fainstein, 2005(، برنامه ری زی کارب ری زمی ن را در بس یاری از حکومت های ش هری، تابع نظام اقتصادی و توس عه اقتص ادی می داند. تجربه برنامهری زی کارب ری زمی ن در کش ورهایی ب ا سیس تم اقتص ادی مختل ف، نش ان دهندهی ی ک دوگانگ ی در ش یوه برنامه ری زی کارب ری زمی ن اس ت ک ه ای ن دوگانگ ی ت ا ح د زی ادی منت ج از نظامه ای دوگان ه اقتص ادی اع م از سوسیالیس م و لیبرالیس م در کش ورهای مختل ف اس ت. بر مبن ای ای ن دوگانگ ی، برنامه ریزان کارب ری زمی ن دو دیدگاه مخالف را درب اره رابطه برنامهریزی و بازار مطرح میکنند )Chapin & Kaiser, 1995, 47(.ب ر مبن ای دی دگاه لیبرالیس م، ب ازار مکانیس مِ مؤث ری ب رای س ازماندهی معام لات اس ت و دول ت فق ط بوس یله قوانی ن می بایس ت ای ن مکانیس م را تنظی م و انحراف ات کوچ ک آن را اص لاح نمای د. ب ه ای ن ترتی ب هزینهه ا کاهشیافت ه و به رهوران آزادی عمـل بیشـتری دارند )Qian, 2010(. در چنی ن سیس تمی ،نق ش برنامهری زی محدودت ر ش ده و مبتن ی ب ر از بین ب ردن و ی ا کاهش پیامدهای منفی اسـت )Wu, 2007(. دیدگاه دیگر )دیدگاه سوسیالیس م( معتق د اس ت ک ه مداخله دولت ی به منظ ور توزیع مج دد ثروته ا و فرصت ها، بای د جایگزین فرآیندهای بازار ش ود و درچنی ن نظام ی، نقش برنامهریزی کارب ری زمین، کاربردیتر و در جه ت تخصیص منطقی امکان ات، افزایش رفاه و فراهم آوردنخدم ات عموم ی اس ت )Kim, 2011; Wu, 2007(. مدیری ت و
7
برنامهری زی کارب ری زمین در این سیس تم اقتص ادی، به معنای کنت رل توس عه زمی ن بوس یله ابزارهای ی مانن د ط رح بلوپرین ت ی ا نقش ه کارب ری زمی ن، منطق ه بن دی کارب ری زمی ن و ضواب ط منطقه بندی میباشد )Qian, 2010(.
برمبن ای ادبیـات موض وع در عرصـه کارب ری زمی ن، فش ارها و رونده ای محیـط کلان در برنامهری زی کارب ری زمی ن را میت وان ش امل محیطهای سیاسـی_ قانونی5، محیط اقتص ادی۶، محیط اجتماعی_ فرهنگی7 و محیط ا کولوژیکی_ زیست محیطی8 دانست ،ک ه مخف ف آنها را میتوان واژه مخف ف PEST تعریف نمود. از میان عوام ل ذکرش ده، عوام ل سیاس ی- قانون ی و عوام ل اقتص ادی ،بیشترین تناوب تکرار در متون را به خود اختصاص دادهاند.
عدم تحقق کاربری های پیش ـنهادی در طرحهای توسعه شهری ایران
برنامهری زی کاربـری زمی ن ش هری در ای ران، بخش عم دهای از طرحه ای جام ع و تفصیلی اس ت. پیش ینه تهیه طرحه ای جامع به اواس ط ده ه ۱۳4۰ و طرحهای تفصیلی به اواس ط ده ه ۱۳5۰ باز میگردد. مبانی نظری این طرحها، منبعث از نظریات پاتریس گدس و نظریات کارکردگرایی منشور آتن است و متکی بر مصوبات شورایعالی شهرس ازی و معم اری و قان ون تغیی ر ن ام وزارت آب ادی و مس کن به وزارت مسکن و شهرسازی) ۱۳5۳( است )سعید نیا ،۱۳8۳، ۱۲۰(.
فرآین د تهی ه این طرحه ا مبتنی بر منطق پوزیتیویسـتی یعنی شناخت، تحلیل و طرح است )مهندسین مشاور شارمند ،۱۳7۹، ۲7( و برای تمام ش هرها بر طبق یک روند یکس ان تهیه می شود و از آنجایی که به تولید یک سند روشن و قابل فهم برای همه منجر می ش ود، س الهای متم ادی م ورد اس تقبال و توجه ق رار گرفت )نوریان و شریف ،۱۳75، ۲8(. روند برنامهریزی کاربری زمین، غالباً به صورت تعیین میزان نیاز به انواع کاربری ها با توجه به جمعیت پیشبینی شده در افق طرح و سرانه های استاندارد کاربری زمین انج ام میش ود. عمدتاً س رانه پیش نهادی ب ا اسـتفاده از متون و تجارب خارجی و یا س لایق و تجربیات حرفهای تهیهکنندگان آنها ب وده اس ت )عزیزی ،۱۳۹۲(. س پس اقدام ب ه مکانیابی قطعی و ثاب ت کاربریه ا و توزی ع آنها در یک نقش ه پیش نهادی به همراه گ زارش ضواب ط و مقررات پیش نهادی میش ود. طرح تهیه ش ده پس از تصویب در اس تان و در ش ورای عالی شهرس ازی و معماری ،برای اجرا به ش هرداری و سایر س ازمانهای متولی ابلاغ می شود .
این روند از ابتدا تا کنون با تغییرات اندکی دنبال شده است.
تجرب ه ح دود بی ش از نی م ق رن از برنامهری زی کارب ری زمین در ای ن کش ور، نش ان از ع دم موفقی ت ای ن ش یوه برنامه ری زی دارد. مطالع ات متع ددی ب ه ارزیاب ی تحققپذی ری کاربریهای پیشنهادی در طرحهای توسعه شهری پرداختهاند. برخی از این مطالعات جامعتر بوده مانند مطالعات مهندس ین مش اور زیس تا )۱۳7۲( و مهندس ین مش اور شـارمند ) ۱۳7۹ ( و پژوهش ه ای دیگ ری، محدودت ر بوده و بر روی یک ش هر یا بخش ی از یک ش هر و گاه اً ب ر روی ان واع محدودتـری از کاربریها انجام ش ده اس ت .
8
در غال ب مطالع ات انج ام ش ده، ای ن نتیجه حاصل ش ده اس ت ک ه تحققپذیـری کاربری ه ای پیش نهادی طرح ه ا بس یار ک م بوده اس ت )عزی زی و آراس ته ،۱۳۹۰; ضراب ی ،۱۳۹۱( و در مواردی نی ز ع دم تع ادل زی ادی در بی ن ان واع کاربری ه ا مش اهده ش ده اس ت )حس ینزاده دلی ر و ملک ی ،۱۳8۶؛ سـجادی ،۱۳۹۳(. بنابرایـن آنچه امروز شـاهد آن هس تیم، بحران ناش ی از عدم اجرا و تحق ق برنامه ریـزی کاربری زمین در طرح ه ای جامع و تفصیلی پیش نهادی میباش د )زنگی آبادی و دیگ ران ،۱۳۹۳( و این طرح ها همانند طرحهای جامع سنتی در کشورهای دیگر، از انطباق با تحولات و تصحیح فرآیندها عاجز می باشند )Qian, 2013(.
عل ت عدم موفقیت طرح های توس عه ش هری به ط ور کلی در پژوهش ه ای مختلف ی بررس ی ش ده اس ت. مهندس ین مش اور شـارمند، مش کلات طرح های جامع را در دو عنوان”نارسایی های اجرایـی ط رح” و “نارس ایی ناش ی از فرآین د بررس ی و تصوی ب ط رح” بی ان نموده اس ت. مه دیزاده) ۱۳8۶(، مجموعه نقایص طرح ه ای جامع را در س ه عرص ه نظری، روش شناس ی و اجرایی تقسیمبندی نموده است. مشهودی) ۱۳8۶(، مهم ترین عامل در عدم موفقیت طرح های توسعه شهری را عدم انعطاف آنها می داند و عوام ل دیگ ری چ ون ع دم تأمی ن مناب ع مال ی، ع دم دخال ت نظ رات مردم و گروهها را اضافه میکند. رهنما) ۱۳87(، علل عدم تحقق کاربریهای پیش نهادی در ش هر مشهد را، ارائه مجوزهای خ لاف ط رح به وس یله مجریان و وق ف زمین برای اس تفاده های خ اص معرف ی میکن د. زنگ ی آب ادی و هم کاران)۱۳۹۳(، عوامل موث ر در عـدم موفقیت ط رح جامع تبری ز را، تأ کید بی ش از حد بر روش هـای کم ی و ایس تا و عـدم توجه ب ه ماهیت پیچیده ش هر و ویژگی های اجتماعات محلی میداند.
با وجود انجام پژوهشهای ذکر شده، همچنان کمبود مطالعه جام ع و نظاممند در خصوص عل ل اصلی عدم موفقیت طرحهای توس عه ش هری در زمینه خاص برنامهریزی کارب ری زمین و تعیین سهم هریک از عوامل مؤثر در بروز عدم تحقق پیشنهادات بهچشم میخورد. بنابراین مقاله حاضر به این مهم پرداخته است تا اصلاح فرآیندهای موجود بر مبنای رفع مهم ترین مشکلات و موانع استوار گردد تا بتواند از جامعیت و کارآیی لازم بهرهمند گردد .
روش تحقیق
ه دف ای ن مقال ه، شناس ایی عل ل ع دم تحق ق کاربریه ای پیش نهادی در طرحهای توس عه ش هری اس ت. به منظ ور حصول ب ه ای ن ه دف، از روش نظریه زمین های که گون های از روش تحقیق کیفی اس ت، اسـتفاده ش ده اس ت. زیرا مس ئله تحقیق، مس ئلهای چن د وجه ی، پیچی ده و فرآیندی اس ت و نظریه زمین های میتواند روش مناس بی در درک مجموعه ش رایط و عوامل مؤثر باش د. نظریه زمینهای، ابتدا در س ال ۱۹۶7 توس ط بارنی گلاس ر۹ و آلزلم اشتراس۱۰ اب داع ش ده و در کت اب مشـهور آنه ا تح ت عن وان کشف نظری هی زمین های۱۱ منتش ر گردی د. بنیانگ زاران ای ن نظری ه، ب ه انتق اد از روشه ای اثب ات گرای ی دهه ۱۹۶۰، نظری ه خود را بر مبن ای رویکردتفس یری بنا کردند. برخلاف تحقیق کمّی، نظریه زمینهای بانظریه موجود یا قیاسی آغاز نمیشود، بلکه هدف اولیه آن، کشف نظریه از طریق تولید روشمند داده است زیرا نظریهای که از دادهها استخراج شود، بیشتر به واقعیت نزدیک است )استراوس و کربین ،۱۳۹۲، ۳4(.
منط ق نظری ه زمین های ب ه روش ه ای گ ردآوری داده ه ا و روش ه ای نمونه گی ری آن نی ز جه ت میبخش د. ارائ ه نظری ه زمینه ای، مستلزم گردآوری داده های متنی – مصاحبه ای عمیق است زیرا روش مصاحبه عمیق، مهمترین فن گردآوری داده های زمینه ای محسوب میشود )Morse, 2001(. مصاحبه عمیق غالباً به عن وان مصاحبه نیمهس اختارمند معرفی میش ود به دلیل آن ک ه محق ق برخی کنترل ه ا را ب ر روی جهت و محت وای بحث نگه میدارد در حالیکه ش رکت کنندگان بر روی شرحدادن و یا انتخاب جهته ای جدی د ام ا مرتب ط آزاد هس تند. س وال های مصاحبه براسـاس نـوع شناسـی سـ والهای مصاحبـ های پاتـون )Patton, 2002(، از نوع سوال های معرفتی۱۲ بوده است.
بنابرای ن از آنجای ی ک ه داده ه ا مهم تری ن عرص ه تحقی ق محس وب میش وند، نمونهگی ری ب ر اس اس روش نمونه گی ری هدفمن د ی ا غیراحتمالی انجام گرفتهاس ت و از می ان راهبردهای نمونهگیـری هدفمنـد معرفـی شـده توسـط گال و همـکاران )Gall et al., 2006( و نوعشناس ی راهبرده ای نمونه گی ری هدفمن د تدل ی و تش کری )Teddlie & Tashakkori, 2009(، در ای ن پژوه ش از راهب رد گلول ه برف ی / زنجی ره ای / ش بکه ای۱۳ استفاده شده است و سعی برآن بوده است که نمونه تا حد امکان متنوع باش د. بنابراین نمونه های منتخب، گزینشی از مطلعترین افراد در س طح کش ور درخص وص برنامه ریزی کارب ری زمین بوده اس ت و ترکیب ی از گروهه ای درگی ر در فرآین د برنامهری زی کاربری زمین در بالاترین سطوح کشور را شامل شده است.
ب ر مبن ای روش گلول ه برف ی، ابت دا ب ا س ه مطل ع کلی دی در زمینه موضوع مورد مطالعه، کار آغاز گردید و پس از مصاحبه با هر نمونه، این س وال مطرح ش ده اس ت که چه افراد دیگری را واجد ش رایط برای ورود به پژوهش میدانید و بدین ترتیب افراد بعدی معرف ی و م ورد مصاحب ه و گ ردآوری اطلاعات ق رار گرفته اند. پس از مصاحب ه عمی ق ب ا ۱۱ متخصص، اش باع نظری حاصل ش د اما به علت اطمینان بیش تر، مصاحبه ها ت ا ۱4 مصاحبه ادامه یافت .نمونه منتخب در س ه گروه مدیران ش هری، مهندس ین مش اور و اس اتید دانش گاه با میانگین ۳۱ س ال و دامنه تغییرات از ۲۰ تا 5۱ سال سابقه کار قرار گرفتهاند .
تحلیل دادهها و یافته ها
بع د از گ ردآوری دادهه ای مصاحب های و متن ی، تحلی ل و کدبن دی در امت داد ب ا نمونهگی ری آغ از میش ود. فرآین د انج ام کدبن دی در نظری ه زمین های، مبتن ی ب ر روش مقایس ههای ثابت اس ت ک ه در س ه مرحل ه کدگ ذاری ب از۱4، کدبن دی مح وری۱5 و کدبندی گزینش ی۱۶ صورت میگیرد. در هر یک از این مراحل، کد ی ا کده ای الصاق ش ده بای د دادههای مرتب ط با خود را به س طحاشباعبرسانند )استراوسو کربین ،۱۳۹۲(. نمودار ۱، روند انجام کاردر روش نظری ه زمینهای را نش ان میدهد. برای ای ن کار از نر مافزارتخصصی تحقیق کیفی با نامMax qda که توس ط کوفارتز در س ال ۱۹۹5 طراحی ش ده، برای مدیریت پیش رفته دادهها استفاده شده اس ت. وظیف ه عمده این نرماف زار، کمک به طبقهبن دی دادهها و در ارتب اط ق راردادن ای ن طبق ات با یکدیگر اس ت و ام کان تحلیل پیشرفتهتر را بر روی دادهها فراهم میآورد )سیلور ،۱۳۹۳، 7(.
کدگذاری باز به مفهومبندی تکههایی از دادهها تحت یک نام ،عن وان ی ا برچس بهایی که به طور همزم ان هر قطع ه از دادهها را تلخیص و تش ریح میکند، اش اره دارد )Charmaz, 2006, 43(. ابتدا کدهای باز بر مبنای مفاهیم اولیه استخراج شده و سپس براساس مقایس ههای ثابت )ش باهتها و تفاوتها(، کلی ه کدها در مرحله کدبندی محوری در قالب مقولههای عمده دستهبندی شده است ک ه ۱۱ مقوله در نتیجه فرآیند کدگذاری حاصل ش ده اس ت. مرحله نهایی کدبندی گزینشی، شامل تعریف مقوله هسته است. در این مرحله، مقولههای عمده در قالب یک مدل پارادایمی )مدل زمینه ای( حول مقوله هس ته به یکدیگر ارتباط داده ش ده است. در واقع م دل ترسیمش ده، ب ه توصیف مقوله هس ته و تحلی ل و تبیین آن میپردازد. این فرآیند را ترکیب مقولهها و پالایش و آراستن سازههای نظری منتجشده از آن میخوانند. )محمدپور ،۱۳۹۲، ۳4۰-۳4۱(. مقوله هسته در اینجا، عدم تحقق کاربریهای پیشنهادی است که تمام مقولههای دیگر به آن مرتبط هس تند. نتیجه تحلیل دادهها
۹
در قالب کدبندی در جدول۱، مشخص شده است. در این جدول ،ستون تناوب تکرار، فراوانی تکرار مجموع کدهای هر مقوله را نشان میده د که سـتون درصد نش انگر تأثیر نس بی ه ر مقول ه در ایجاد مقوله هسته میباشد.
شناس ایی مقولهه ای عم ده با اس تفاده از ایـن روش، امکان شناس ایی تم ام عوام ل موث ر و تأثی ر نس بی آنه ا را فراه م آورده اس ت و ب ا اس تفاده از مراحل مختل ف کدبندی دادهها، سلس له مرات ب ش بکه علّ ی ب ه وج ود آم دن این مش کل مش خص ش ده اس ت. به منظور ایجاد ساختاری شفافتر در جهت رفع مشکلات موجود، مقولهها با توجه به محتوای آنها به دو بخش عمده عدم “قابلیت اس ناد طرح” و “مش کلات نظام و تش کیلات شهرس ازی “تقس یم شده است. همان طور که در جدول ۲ مشاهده میشود ، میت وان چنین نتیجه گی ری کرد که از مجموع ۱۹۲ کد مس تخرج از مصاحبه ه ا ،۶۹ ک د معادل ۹۳/۳5 درصد کدها نش ان از عدم قابلی ت اس ناد طرح و تع داد ۱۲۳ کد مع ادل۰۶/۶4 درصد کدها نش ان از مش کل نظ ام و تش کیلات شهرس ازی در کش ور دارد .بنابرای ن تغیی ر محتـوا و فرآین د تهی ه اس ناد طرحه ای توس عه ش هری، آنچن ان که تا کنون نیز چند بار تغیی ر یافته اند، نمی تواند ب ه تنهای ی نق ش مؤثری در افزایش تحقق اس ناد داش ته باش د و تغییر نظام و تشکیلات شهرسازی ضروری به نظر می رسد.
مش کلات اس ناد طرح ش امل عدم واقعبینی در برنامهریزی و ارائه پپیشنهادات غیرمنطقی و قطعی نگری در برنامه ریزی و عدم

نمودار 1- مراحل تحلیل در نظریه زمینه ای.
۱۰
جدول 1-کدبندی علل عدم تحقق کاربری های پیشنهادی با استفاده از نظریه زمینه ای.
مقوله هسته تناوب تکرار مقوله ها کدهای باز )علل اولیه(
درصد فراوانی های

پیشنهادی

تحقق
کاربری

عدم

های

پیشنهادی

تحقق

کاربری



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید