صفحات ۶5 – 74۶5نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
101691411654

رابطه سیستم فعالیتهای جمعی و پیکربندی
خانه های کوهدشت با رویکرد نحو فضا *

جاسم آزادبخت1، عبدالمجید نورتقانی**۲
۱ کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
۲ استادیار گروه معماری، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲8/۹/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی رابطه متقابل بین پیکربندی فضایی و نظام فعالیتها در مقیاس عرصه های جمع ی از طری ق دس ـتهبندی فعالیتهای جمع ی و اندازهگیری داده های نح وی خانه ها می پردازد .برای تعیین خواس ته مورد نظر، تعداد ۱۱۰ خانه از س ه گونه مس کن کوهدش ت به صورت غیرتصادفی ب ا توج ه ب ه روش مبتن ی ب ر ه دف و ملاحظات انتخ اب گردید؛ ب رای تحلی ل فعالیته ای جمعی از مصاحبه ابزار– غایت، مش اهده و ثبت فعالیت ها اسـتفاده ش د و برای هم خوانی و پیدایی مهم ترین فعالیتها از روش تحلیل تناظر اسـتفاده ش د. یافته های پژوهش حا کی از آنس ت، گونه های مس کن پیکربندیهـای متفاوت ی دارند اما با وجود تغیی ر پیکربندی فضایی، سیس تم فعالیت ها تغییر نکرده و س ا کنان خود را با فضاهای مورد نظر انطباق دادهاند. میزان پاسـخ گویی س ا کنان به تطبیق پذیری بستگی به تامین نیازهای فضایی-رفتاری آنها دارد؛ بنابراین استمرار سیستم فعالیتها نشان از قدرت قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی است. سا کنان ترجیحات کالبدی خود را با تغییرات تطبیق داده و رفتارها، ارزش ها و نیازهای خود را با آن هماهنگ می کنند. توانایی افراد در انطباق با محیط، نتایج تحلیلهای نحو فضا را مورد تردید قرار می دهد، لذا پیش نهاد می شـود جهت اعتبار بخش ی بیش تر به تحلیل های نحوی سطح رضایت مندی نیز بررسی گردد.
واژههای کلیدی
نحو فضا، پیکربندی فضایی، عرصههای جمعی، سیستم فعالیتها، قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی.

*این مقاله برگرفته از مطالعات پایاننامه کارشناسی ارشد نگارنده اول با عنوان: «طراحی مجموعه مسکونی یا رویکرد سازماندهی فضایی مسکن بومی، کوهدشت» است که با راهنمایی نگارنده دوم در دانشکده فنی و مهندسی گرگان، دانشگاه گلستان در سال ۱۳۹5 دفاع شده است .
.E-mail: A.Nourtaghani@gu.ac.ir ،۰۱7-۳۲4۳۰5۱۶ :نویسنده مسئول: تلفن تماس: ۰۹۱۱۲7۶۰۲۱۱، نمابر**
۶۶

مقدمه

پیکربن دی فضای ی مس کن موضوع ی اس ت که هم واره مورد توجه پژوهش گران مختلف قرار گرفته است ) Saatci, 2015; Edja, 2015; Karlen, 2009; Dursun, 2007; Mustafa, 2009 (. هیلی ر و هانس ون) ۱۹8۹, ۲۰۰۱( معتقدن د کـه علاوه بر عناص ر کالبدی بنا ، پیکربن دی فضای ی از عوامل مهم در ش کل دهی فض ای معماری است که بر ساختارهای اجتماعی نیز تاثیر می گذارد.
نظری ه «نح و فض ا»ی هیلی ر و هانس ون) ۱۹84(، از جمل ه نظریه هاییاس ت ک ه بر تاثی ر پیکربن دی معماری بر س اختارهای اجتماع ی و فرهنگ ی تا کی د میکن د. عوام ل فرهنگ ی از جمل ه باورهای یک جامعه، آداب و رسوم و سنتهـا، رفتار و عادات نسبت ب ه عوامل فیزیکی نق ش مهمتری در ش کلگیری پیکربندی خانه دارد )Saatci, 2015,12(. دو مفه وم مه م ای ن نظری ه، ویژگیهای بصری و حرکتی انسان در فضای معماری است که شکل دهندهی فض ای معم اری و نی ز س ازنده و ش کل دهندهی س اختارهای اجتماعی هس تند. در واقع جوهر شکلگیری فضا و روابط انسانی ،انس ان و ویژگیه ای حرکتی و بصری اوس ت. لذا محور ق رار دادن ای ن ویژگیه ای انس انی، در واق ع ب ه پیدای ش مفه وم واحدی از فض ای معم اری و روابـط اجتماع ی منتهی میش ود. ای ن مفهوم واحد، شکل دهندهی پایه و پیش فرض دو موضوع است؛ نخست اینکه فضا خصیصه ذاتی فعالیت بش ری اس ت نه بستری برای آن و دوم نق ش متمای ز نظری ه پیکربن دی فضای ی در ش کلدهی ب ه ساختارهای اجتماعی. به بیان سادهتر، پیکربندی فضایی در این گفتمان، تا کیدی بر ش کلگیری روابط فضایی در یک مجموعه در مقایس ه با کیفیت فضای واحد اس ت. تقویتکردن و پر رنگکردن نق ش ارتب اط فضایی، این قابلیت را ایج اد میکند که بتوان به هر فضا یک نسبت اجتماعی یا رفتاری داد؛ اما شناخت فضا به صورت کلی ت یکپارچ ه مش کل اس ت زی را هم واره افراد ب ا بخش ی از فضا مواجه هستند و درک کلیت آن در یک زمان ممکن نیست. در واقع کارب رد و ویژگ ی اصل ی تئوری نحو فض ا، پرداختن به نس بت میان فعالیتهـای انسـانی و محیـط میباشـد )Bafna, 2003, 17-29(.
پژوهش گرانی چ ون بافان ا) ۲۰۰۳( و پس را۱ )۲۰۱۰( معتقدند که «نحو فضا»، در بنمایه خویش، تلاش ی اس ت برای برقرار ساختن یک رابطه علی بین جامعه انس انی و کالبد معماری. رابطه ای که در جستجوی رهیافتهایی برای توصیف فضای پیکربندی شده میباش د، توصیفی ک ه بتواند منطق اجتماعی نه ان در لایههای زیرین آن را کش ف کند و مبنایی برای نظریههای ثانویای باش د که وقایع اجتماعی و فرهنگی را کشف کند )گروت،۱۳84(.
ب ه بی ان دیگ ر، نق ش فض ای پیکربن دی ش ده و فرایندهای ایجاد شدن آن و معنای مختلف اجتماعی آن، هدف غایی همه ی این تلاشهاس ت. اینکه پدیدار های اجتماعی و فرهنگی، چگونه در ارتب اط مس تقیم با فضای پیکربندی ش ده تعریف میش وند و امت داد مییابن د، بیانگ ر نق ش پراهمی ت ای ن س امانه در می ان سامانه های منطق پژوهش معماری است. به هر حال پیکر بندی فضای ی ابع اد فضایی ی ک فرهنگ را نه تنها از نظ ر آرایش فضایی بلک ه از هم ه مهم ت ر از لحاظ ترتیب ات فضایی و فعالیتها آش کار می کنـد )Eid, 1993; Monteiro, 1997; Kent,1984; Ahrentzen,
همچنی ن نتای ج برخ ی مطالع ات نیز پی روی پیکربندی .);1989 Wineman etal.,( معماری از چارچوب اجتماعی را نشان می دهد 2006; Hillier etal., 1986; Hillier, 1996; Pelin Dursun, 2007;
Jeong and Ban, 2011;Dalton & Bafna, 2003(. از سوی دیگر، نتایج مطالعات راپاپورت) ۱۹۹۰( نشان میدهد ک ه ای ن سیس تم فعالیته ا و س اختارهای اجتماع ی هس تند که وج وه کیف ی و ابعاد کارآم دی فضا را آش کار میکنند؛ زیرا سیس تم فعالیته ا، ویژگ ی مح یطه ای مس کونی را مش خص میکند .همچنی ن او در نظ ر گرفت ن جهانبین ی، ارزشه ا، ش یوه زندگی و سیسـ تمهای فعالیت را، روشـی برای درک مفهوم فرهنگ میداند )Rapoport,1969, 317-336(. بن ابراین تجزی ه و تحلیل فعالیتها در طراح ی محیطه ای س اخته ش ده، ام ری ض روری ب ه نظ ر میرس د. راپاپ ورت اظه ار م یدارد ک ه مس کن و سـک ونتگاهه ا ،توصـیفی فیزیکـی از فعالیتهای مشـترك اجتمـاعی هسـتند )Rapo-port,1969, 317-336(. ب ه عبارت دیگر، سیس تم فعالیتها ش کل گرفت ه از رفت ار- کالب د هس تند که به واس طه مکانه ا و زمانهای مش خص تعریف میشوند و عناصر انسانی و کالبدی آن به گونهای س ازمان یافت ه عم ل میکنند ک ه فعالیته ا در نظم ی قاعدهمند اتفاق میافتد )Wicker,1979; Barker,1968(. لذا جوامع نه تنها در نوع عناصر کالبدی، بلکه در نوع سیس تم فعالیتها و حفظ حریم خصوصی به عنوان یک بعد فرهنگی برجسته از پیکربندی فضایی متفـاوت هسـتند )Levi Strauss,1967; Karlen,2009(. همچنی ن یلدیز) ۲۰۰4( معتقد اس ت ک ه این ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی س ا کنان است که س ازماندهی فضایی فعالیت را در خانه مشخص میکن د؛ بنابراین س ا کنان، توزی ع فعالیتها در خان ه را با توجه به نیازهای روانی و اجتماعی که به نحوی متناس ب با ش یوه زندگی و اولوی ت های خودش ان هس تند انجام میدهند. نکت ه قابل توجه دیگ ر این اس ت ک ه فعالیت انس انها در فضا مانند زندگ ی روزمره ،تعام ل یا فق دان تعامل در گروههای اجتماعی معنیدار اس ت و نه در اف راد ب ه صورت مس تقل؛ یعنی رابط ه میان فض ا و اجتماع یک رابط ه بین س اختار فعالیت انس انها و س اختار فضا اس ت. برخی از مطالع ات نی ز بر تاثیر تعیینکننده سیس تم فعالیته ا بر محیط تا کید کردهاند )Wicker, 2012; Scott, 2005; Rapoport, 2005(. اما ساخت و سازهای جدید مسکن، در یک منطقه با یک گروه فرهنگی پذیرفته شده دارای پیکربندی فضایی متفاوتی هستند؛ به طوری که گونههای متنوع مسکن شهری ) خانههای سازمانی و مهندسی س از و غی ره( را ش کل داده اس ت. پیکربن دی متف اوت گونهه ای مس کن بای د ب ا توج ه به نظری ات بی ان ش ده، منط ق اجتماعی و فضایی متفاوتی داشته باشند؛ در صورتیکه سا کنان عضو یک گروه فرهنگی بوده و دارای قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی یکسانی هس تند؛ باید پیکربندی یکس انی داش ته باش ند. این مش اهدات ناهمسو با نظریه نحو فضا باعث شد تا این پژوهش به دنبال ارتباط میان سیس تم فعالیتها و پیکربندی فضایی باشد. جهت نیل به این هدف، سوالات اصلی و فرعی ذیل مطرح میگردد:
س وال اصل ی: تغیی ر پیکربن دی فضای ی خان ه چ ه تاثی ری بر سیستم فعالیت ها دارد؟
سیستم فعالیتها در سه گونه مسکن )بومی، مهندسی ساز و سازمانی کوهدشت( چه تفاوتی با هم دارند؟
نظام پیکربندی در سه گونه مسکن )بومی، مهندسی ساز و سازمانی کوهدشت( چه تفاوتی با هم دارند؟
جامع ه مطالع ه، مسـکن کوهدش ت در اس تان لرس تان میباش د. ای ن ش هر کـه حاص ل اس کان عش ایر دوره رضاخانـی اس ت، دارای گونهه ای متن وع مس کن می باش د. ای ن گونه ه ا ش امل مس کن بوم ی )مس کنی که م ردم ب دون حض ور مهندس معمـار س اختهاند(، مجتمعه ای مس کونی تی پ ک ه ب ا عن وان خانه های سازمانی جهت اسکان کارمندان دولت در غالب شهرها ساختهشده و مسکن مهندسی ساز )مسکن طراحیشده در دفاتر
1- ابزار
به منظور کشف پیکربندی عرصه فضاهای جمعی و فعالیت ها از ابزارهای زیر استفاده شد:
1327032718291

1-1- تئ وری نح و فض ا4: ب ه منظ ور کش ف پیکره بن دی عرص ه فضاهـای جمعـی در پژوهش حاضر، تئوری نحو فضـا )Hilier and Hanson, 1989( ب ه کار گرفت ه ش د. براس اس این تئ وری، منطق
تصویر 1- مناطق مورد مطالعه در جامعه نمونه.
۶7
4484993194006

نظام مهندسی( می باشد. به منظور انجام پژوهش، پس از بررسی میدانی ۳ منطقه در طول دوره زمانی بین سال های ۱۳۳۰ تا ۱۳۹۰ انتخاب گردید )تصویر۱(. محله فردوسی به عنوان گروه شاهد و به نمایندگ ی از خانهه ای بومی انتخاب گردید. خانههای س ازمانی در بخش قدیمی ش هر، به عنوان یک الگوی وارداتی و گروه هدف اول و ش هرک فرهنگیان به نمایندگی از خانههای مهندسی ساز و گروه هدف دوم در بخش نوس از ش هر کوهدش ت انتخاب ش دند .اس تراتژی اصلی برای نمونه گیری در این پژوهش، انتخاب نمونه غیرتصادف ی خانه ه ای بومی و نوس از، با توجه ب ه روش مبتنی بر ه دف۲ و ملاحظ ات در ارتباط ب ا روش مطالعه ب ود. حجم نمونه ب ا توج ه به متغیرهای نح و فضا ،۱۲۰ خانه میباش د که با ۱۰ عدد ریزش، تعداد نهایی نمونه های قابل استخراج به ۱۱۰ مورد رسید .از ه ر نمون ه اطلاع ات پیکربندی با برداش ت دقیق پ لان خانه ها و سیس تم فعالیته ای جمع ی از طری ق مصاحب ه اب زار- غایت۳ )Coolen, 2008( با مادران خانوادهها جمع آوری گردید .
پیکربن دی فضایی، چگونگ ی رخداد فعالیت ها و روابط اجتماعی سا کنان می باشد. دلیل اتخاذ این روش، بررسی روابط فضایی از نظر ویژگی های بنیادین )مانند هم پیوندی و جداسازی( در تفسیر ویژگی های پیکربندی فضاهای مختلف و در نتیجه تس هیل روند تحلیل سیستم های مختلف از نظر مکانی و شاخصهای فیزیکی و اجتماعی اس ت )تصویر ۲(، تا ضمن توصیف مدل فضایی، آن را
۶8
Hanson, 1998; Dur-( در یک فرم عددی و گرافیکی نشان دهیم.)sun and Saglamer, 2003,1-18
1-۲-م دل اب زار- غای ت5: جه ت بررس ی سیس تم فعالیت ه ای جمع ی خانه هـ ا، مصاحب ه اب زار- غای ت )Coolen, 2008( اتخ اذ شـد. مدل ابزار – غایت از طریق یک مصاحبه نیمه س اختار یافته نردبان ی ب ه کش ف سلس له خصوصی ات، پیامده ا و ارزش ه ا می انجامـد )Coolen and Meesters, 2012; Meesters, 2009؛ نورتقانـی، ۱۳۹5(. ای ده اصل ی در م دل ابزار- غایت این اس ت که اف راد، گزینه های ی را انتخاب میکنند که پیامد مطلوبی داش ته و پیامده ای نامطل وب را به حداقل برس اند؛ بنابرای ن فرض اصلی این مدل این اس ت که افراد گزینه حاوی پیام مطلوب را انتخاب خواهن د ک رد. ارزشه ا ب ا ارزیاب ی مثب ت ی ا منف ی ب ا پیامدهای گزینه ه ا ارتب اط برق رار می کنن د. ب ه منظ ور دس تیابی ب ه پیام د مطلوب، گزینه خاصی باید انتخاب ش ود. یک گزینه خصوصیات مختلف ی دارد ب رای انتخ اب صحیح می ان گزینهه ای مختلف با پیامده ای متف اوت، افراد بای د خصوصیات گزینهه ای مختلفی ک ه پیامدهـای مطل وب را در پی دارن د، یاد بگیرن د؛ بنابراین طی یک سلسله به هم پیوسته، ارزش ها با پیامدها پیوند دارند و بین پیام د و خصوصی ات گزینهها نیز پیوند وج ود دارد. در این مدل ،ارتباط بین ارزشها و خصوصیات غیرمس تقیم اس ت، این ارتباط از طریق پیامدها حاصل میشود. مدل ابزار- غایت، برای مطالعه ارتب اط خصوصی ات مسـکن و معان ی م ورد نظ ر اف راد در رابطه با چرای ی ترجیح ات و انتخـاب آن اس تفاده میگ ردد زی را الگ وی فعالیتهای روزانه مردم، وابس ته به ارزش های فردی، اجتماعی و فرهنگی سا کنین است )Rapoport,1990( که این الگوی فضایی و انع کاس آنه ا، توس ط خ ود س ا کنین ص ورت می گی رد )Mon-teiro,1997, 76-91(.
۲- نتایج
توصیف و تفسیر الگوی فعالیتها: تجزیه و تحلیل فعالیت هـا ،تف اوت می ان فض ای فعالیت ه ای جمع ی در ه ر س ه محل ه را نش ان م ی دهد )نم ودار ۱،۲،۳(. در هر س ه محله، فض ای “هال “ب ا داش تن بیش ترین فعالیته ا نق ش برجس ته ای را در می ان فضاه ای جمع ی دارد. همان گونه که در نمودار۱ دیده می ش ود ،محله “فردوسـی” ش امل خانههای بومی با فضای جمعی “هال ،””ات اق ب زرگ” و “وریون”۹ می باش د ک ه هریک ق رارگاه فعالیتهای خاص ی میباشـند ب ه ط وری کـه فض ای “ه ال” دارای بیش ترین فعالیت ه ا می باش د. نم ودار ۲، محل ه “ش هرک فرهنگی ان” ک ه شـامل خانههای مهندسیس از بود را نش ان می دهد. سه فضای جمعی “ه ال”، “آش پزخانه” و “وریون” مح ل فعالیتهای جمعی هس تند که در این گونه مس کن نیز فضای “هال” دارای بیشترین فعالیت ه ا می باش د. نم ودار ۳، “خانه ه ای س ازمانی” را نش ان می ده د، فض ای وری ون ح ذف ش ده اس ت و دو فض ای “هال” و “آش پزخانه”، تم ام فعالیت های جمع ی را دربرگرفته ا ند که در این گون ه نی ز فضای “ه ال” بیش ترین فعالیت ه ای جمع ی را به خود
۲

۱
۲

۲

۲

۱

۲

۲

۲-۳
تصویر۲- الگوی ریختشناس ی معماری خانههای محله فردوس ی )مس کن بومی6( 1-۲، خانههای محله ش هرک فرهنگیان )مس کن مهندس ی س از۷( ۲-۲، خانه های س ازمانی )الگو وارداتی8( 3-۲ )پلان خانه و فضاهای انتقالی( .a( پلان خانه؛ b( فضاهای محدب؛ c( گراف سلسله مراتب فضایی.
اختصاص داده است.
نتای ج، حا ک ی از وجود تفاوت هـای عمده در سـازمان فضایی و مکان ی فعالیت هـای جمع ی اس ت ک ه بیشـتر در فعالیت ه ای فض ای «هال» رخ می دهد. ب ا تغییر پیکر بندی فضاهای جمعی ،م ردم فعالیتهـای جمع ی خـود را بـه فضاه ای دیگ ر انتق ال میدهن د و خ ود را ب ا فضاهـای جدید انطب اق می دهن د. از نظر س اعتچی)۲۰۱5(، پای داری اجتماعی-فضایـی مسـکن ن ه تنه ا ب ه پیکربن دی، بلک ه بـه انطباقپذیری تیپول وژی س اختمان نیز وابس ته اس ت. « انطباقپذیری”، عنوان مناس بی برای تنظیمات و تغییرات در واحد مسـکونی مربوط ب ه پیکربندی فضای داخلی اس ت؛ یعن ی انس انها ب ا تطبیقپذی ری از تم ام فضـای خان ه اس تفاده میکنند. ولی میزان پاس خگویی آن به نیازهای سا کنان و درجهای از انعطاف پذیری که حاصل میآید، محدود می باشد .در کل میت وان نتیج ه گرف ت ک ه تطبیقپذیـری، در واق ع ایجاد امکاناتـی ب ه صورت بالفعل و ی ا بالقوه در خانه ها و برای س ا کنان
۶۹
از طری ق فرمه ا و معناهـا جهـت تطبی قدادن نیازهـای فضایی ،رفت اری و روانی انس انها اسـت. از ای ن عامل میت وان به صورت گس تردهای در طراحـی مس کن بهـره جسـت. انطباقپذی ری در ط رح معم اری، قابلیت ی بـرای تنظیمـات و تغیی رات در راس تای استفادههای مختلف اجتماعی است )Rabeneck,1974,76-91(.
۲-1-تحلی ل تناظ ر10: برای بررس ی مهمتریـن فعالیتهای جمعی خانههـا، از روش تحلیـل تناظـر اسـتفاده گردیـد )Janine, 2009(. تحلی ل تناظـر یـک روش آماری تجس می بـرای به تصویر کشـیدن هم خوانی بین سطوح مختلف یک جدول توافق دو راهه است. در حقیقت روش ی آماری اسـت که ام کان میدهـد جدولهای بزرگ توافقی را هم به گونه نموداری و هم به گونه ترکیبی توصیف و تحلیل کنیم. به بیان دیگر، تحلیل تناظر روشـی است برای نمایش عناصر س طری و س تونی ی ک جـدول در یک نقش ه فضایی با یک تفس یر هندسی معین از وضعیت های نسبی آن عناصر که شامل تفسیری از شباهتها و تفاوتهای بین سطرها و ستونها میباشد.

خصوصیات

فعالیت
ها

فضا

متناسب
با
ابعاد
فع

الیتها

انداز
چشم
به

مناسب

حیاط

به

اشرافیت

عدم
عرص
ه

فردی
های

مجاورت

به

آشپزخانه

فضای
ارتباط

با

باز

هال
مجاورت
به

اشرافیت

عدم

به

عرصه
های

خانواده

خصوصی

تزئینات

متناسب

با

فضا

وریون

غذا
سرو

تعاملات
جمعی

اعضای

خانواده

مراسم

برگزاری

خودمانی
مهمانی

برگزاری

های

مهمان

از

پذیرایی

غریبه

ها
فعالیت

گروهی

خانم

های

ی
فامیل

دور

نشستن

خانوادگی

هم

اتاق

بزرگ

هال



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

پاسخ دهید