صفحات 43 – 56
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی شماره44 زمستان 1389
96399268979

بررســی شاخص های برنامه ریزی شهــری موثــردرارتقـای امنیت زنـان درفضـاهای عمومــی با رویکــرد مشارکتــی
)نمونه موردی :بخش مرکزی شهر تهران(

دکترسید نصرالدین الیاس زاده مقدم1،الهام ضابطیان2*
دکتری شهرسازی،دانشکده هنر، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 5/7/89، تاریخ پذیرش نهایی: 18/01/98(
چکیده:
با توجه به اهمیت موضوع امنیت در سعادت انسان ها و آسیب پذیری ویژه زنان، موضوع امنیت شهری با رویكرد جنسیتی در این پژوهش بررسی شده است. روند كار شامل بررسی مبانی و تجارب مرتبط، مفهوم سازی، استخراج ابعاد و شاخص ها، اعمال آنها در قالب پرسشنامه )طیف لیكرت(، تعیین حجم نمونه و سنجش های آماری در محدوده ای به عنوان نمونه میدانی )جنوب خیابان امام خمینی( و در نهایت ارائه راهكار های پیشنهادی در طرح های شهری می باشد. فرضیه اصلی این پژوهش عبارتست “به نظر می رسد بین میزان تردد و احساس امنیت درک شده زنان در هر یک از فضاهای شهری رابطه مستقیمی وجود دارد “. كه با استفاده از آزمون t میزان امنیت و تردد زنان در هریک از پهنه های محدوده مطالعات میدانی سنجیده شده و سپس رابطه بین آنها به تفكیک هر پهنه بررسی شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد كه هر چه میزان تردد زنان در پهنه های مورد مطالعه بیشتر بوده است میزان احساس امنیت بیشتری داشته اند .
همچنین بررسی شاخص های مدل مفهومی تجربی حاكی است با افزایش میزان خوانایی و آشنایی فضا، ارتقای شهرت )خوشنامي و یا بدنامي( فضا ها، نظارت بر فضا و دسترسی به امداد، ارتقای حیات شبانه فضا و كارایی حمل و نقل عمومی میزان احساس امنیت درک شده از فضا افزایش می یابد .
واژ ه های کلیدی:
امنیت شهری، فضاهای عمومی، زنان، مشاركت.

.E-mail: ezabetian@yahoo.com ،021-66010524 : نویسنده مسئول: تلفن: 021-88268029، نمابر*
3084783342602

مقدمه
اگر فضاهاي موجود را به دو دسته فضاهاي زیرسقفي و در هواي آزاد تقسیم کنیم، فضاهاي داخلي و به اصطلاح زیر سقفي ها ،باید ویژگي هایي نظیر لزوم حفظ خلوت و انزوا را داشته باشند و بر عکس فضاهاي خارجي یا در هواي آزاد محلي براي تعاملات1 اجتماعي، در معرض عموم قرار گرفتن و فضاهایي قابل تجربه و بطور مساوي براي همه در جهت زندگي سالم باشند و البته همانطور که یك خانه و همه فضاهاي داخلي آن پناهگاه امني براي خانواده و مهمان هاي آن فراهم مي کند، شهر و فضاهاي آن هم باید ایمني2 و امنیت را بطور مشابه براي همه ساکنان و ناظران فراهم بکند) Mtani , Lubuva,2004, 23 (. برخي از فضای امن به فضاي “ فضاي قابل دفاع 3″یاد مي کنند که در واقع فضاهایي هستند که اشخاص بیشتر در آن فعالیت مي کنند و احساس امنیت بیشتري از آن درک مي شود و کمتر به فعالیت هاي مجرمانه اجازه وقوع داده مي شود) www.dacorum.gov, uk , 2004(. عده ای از صاحب نظران شهرسازی اعتقاد دارند رویکردهای مسلط و قوانین شهری باعث ایجاد تبعیض های گوناگون اجتماعی ،اقتصادی، سنی و جنسی میان شهروندان می شود. برای مثال قوانین و مقررات منطقه بندی و کاربری زمین شهر را به مناطق مختلف تجاری، مسکونی و غیره تقسیم می کند و بر اساس چنین تقسیم بندی هایی مردان بخش غالب فضاهای عمومی و فعال شهر را در اختیار می گیرند و نواحی خصوصی تر از آن زنان می شود )پاپلی یزدی،1382، 152(. از سویی تحرک مي تواند شاخص تبعیض اجتماعي باشد و کساني که محدودیت جابجایي دارند از مشارکت فعال باز مي مانند و نبود امنیت براي زنان، چه واقعي و چه بالقوه سبب مي شود که زنان نتوانند شهروند تمام عیار به شمار بیایند و به راحتي در زندگي عمومي مشارکت داشته باشند )زنجانی زاده اعزازی،1381، 38(. لذا در این تحقیق سعی گردیده است تا با بررسی تاثیر هر یك از کاربری ها شهری بر احساس امنیت زنان و میزان تردد آنها در فضاهای عمومی4 شهر، پیشنهاداتی جهت بهبود الگوی برنامه ریزی شهری موثر در ارتقاء امنیت ذهنی و عینی زنان ارائه شود. لازم به ذکر است این پژوهش در نوع خود کاملاً بدیع بوده و سوابق مطالعات و منابع موجود در این زمینه )بویژه در داخل کشور( بسیار محدود هستند .
1840311313614

1- مبانی نظری
1-1- امنیت شهری5
پژوهشگران در چارچوب واقع بینانه اي امنیت را در واژه هاي سیاسي و انتظامي تعریف کرده اند و بطور کلي بیشتر آن را به معني حمایت از ارزش ها و مقابله با خطرها و دشمن مي دانند )Brownlow,2004,586(. امنیت را مي توان یك حق بنیادین و پیش نیازي براي ابقا و ارتقاي رفاه و سلامت مردم دانست .براساس تئوري نیازها در هرم مازلو6 در 1968، امنیت یکي از نیازهاي ضروري و پایه اي براي تعالي انسان تلقي مي شود ،درست شبیه نیازهاي فیزیولوژیك انسان که براي تداوم حیات ضرورت دارد و در مجموع ارتقای این مولفه بر سلامت و سعادت انسان ها و در نتیجه جامعه تاثیر مستقیمي مي گذارد )گزارش سازمان بهداشت جهانی ،1998 ،271(. جین جیکوبز7، نظریه پرداز بزرگ شهري)1961(، در تبیین امنیت شهری به تعامل فضای فیزیکی و فرآیندهاي اجتماعي که محیط را مي سازند توجه نموده و بر فعال بودن فضا به عنوان عاملي در ایجاد یك محیط امن و موفق تاکید کرد. جیکوبز ایجاد حرکت، استفاده هاي فعال از سطح خیابان و فعالیت هاي خیاباني و مراقبت هاي طبیعي از این فعالیت ها را به عنوان مولفه هایي در جهت ساختن یك محیط خوب شهري قلمداد مي کند. اسکار نیومن19728)( نیز در باب فضاهاي قابل دفاع عنوان مي کند که مردم و طرح ها در یك “شهر خشونت آمیز9 “، از رویکردهاي مشابه در رفتارهاي اجتماعي و در جهت توسعه یك محیط امن، پیروي مي کنند. اخیرا کار تیم بیل هیلییر10 با استفاده از نرم افزار اسپیس سینتکس 11نیز دًر بعد کالبدی، تجمیع خیابان ها و لایه هاي آن را به عنوان مولفه هاي کلیدي در ایجاد یك محیط امن شهري معرفي کرده اند. از نظر این گروه بهترین محیط هاي شهري آنهایي هستند که بخوبي با الگوي شهر یکپارچه شده اند و امنیت عمومي را ترویج مي کنند) 566 Boyle etal, 2004,(.
البته بعضي از معیارهاي شهرسازي در تامین امنیت یك فضا اختصاص به جنسیت و سن و غیره ندارند و براي کل جامعه کاربرد خواهند داشت نظیر ملاک هاي طراحي یك فضاي امن شهري)روشنایي مناسب، حس دیده شدن و شنیده شدن و مراقبت عمومي، دسترسي به کمك و دید کافي و خوانایي محیط و نگهداري و جلوگیري از تخریب و وندالیسم و …(. اما در اینجا اولویت پژوهش در دستیابي به معیار هاي خاص امنیت زنان در فضا هاي شهري و بالنتیجه حضور فعال تر آنان در سطح شهر مي باشد. نگرش جنسیتي به مساله امنیت نمي تواند تبعیض و خط کشي محسوبشود زیرا در صورت ایجاد یك فضاي امن براي زنان به طورمتعاقب کودکان و مردان نیز احساس امنیت و آرامش خواهندداشت. همچنین از بعد عدالت اجتماعي و عدالت شهروندي، زناننیز مانند مردان باید در فضاي شهري که شهروند آن محسوب مي شوند احساس راحتي و امنیت داشته باشند و حضور آنان در شهر به دلیل ناامني ناشي از ضعف هاي شهرسازي محدود نشده باشد و البته واضح است که در برنامه ریزي براي زنان باید از خود آنان نیز کمك گرفت.
2-1-جایگاه جنسیت در احساس امنیت درک شده از فضاهای شهری
مشخصه هاي فردي در ادراک از امنیت و میزان استفاده فرد از یك فضاي شهري تاثیر دارند، مثل موقعیت اجتماعي، شخصیت، نقش ها )سن و طبقه اجتماعي، پشتوانه خانوادگي، دانشجو بودن و یا کارگر بودن و …( و این مسائل در تعیین راحتي این افراد و همچنین در میزان درکي که از آسیب پذیري یك مکان دارند ،تاثیرگذار است. عموماً عوامل زیادي براي عکس العمل نشان دادن مردم به ترس وجود دارند، اما برخي از این عوامل نقش بیشتري دارند از جمله: جنسیت، سن، تجربه هاي گذشته در مورد جرم، محیط و جغرافیا، قومیت و فرهنگ و سایر متغیر ها .اما جنسیت به عنوان مهم ترین عامل شخصیتی در درک امنیت محسوب می گردد. نوع جنایت و حس امنیت در مورد زنان و مردان متفاوت است، اما عموماً زنان ترس بیشتري را حس مي کنند تا مردان، گرچه ممکن است کمتر از مردان قرباني شوند )Howard,1999, 219( و بطور کلي مردان احساس مثبت تري در مورد امنیت محیط خودشان نسبت به زنان دارند. هم مردان و هم زنان در تاریکي احساس ناامني مي کنند ولي درجه حس ناامني در زنان بالاتر است. مثلاً در مورد وسایل نقلیه بیش از 60 درصد زنان در تاریکي احساس ناامني دارند)گزارش کنفرانس لندن ،2005، 5(. اما ترس از جرم رفتار و حالات را در فضاهاي شهري تغییر مي دهد و این اثرات روي زنان و دیگر گروه هاي آسیب پذیر اجتماعي و اقتصادي شدیدتر است ،اثراتي نظیر اینکه: حرکت هاي آنها را محدود مي کند و به ویژه بعد از تاریك شدن هوا موجب در خانه ماندن آنها مي شود و فرصت هاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي آنها را کاهش مي دهد. در این فرآیند آنها از فعالیت هاي اقتصادي و اجتماعي نظیر کار کردن تا دیر وقت و یا شغل هایي که شیفتي هستند و یا کلاس هاي عصر گاهي و نظایر آن مستثني مي شوند و البته در این گونه موارد همواره زنان فقیر بیشتر قرباني جنایت و ترس از آن مي شوند) 15,Lubuva & Mtani, 2004(. در مجموع باید گفت عدم امنیت زنان در فضاهاي شهري مشارکت کامل آنان را در اجتماع محدود مي کند و علاوه بر آسیب هاي رواني فرد بر خانواده ها و در نهایت کل جامعه تاثیرگذار خواهد بود. همچنین ظرفیت اقتصادي زنان در سطوح شهري وابسته به امنیت آنهاست. فعالیت هاي اقتصادي زنان بعضاً در اقتصاد غیر رسمي و یا نزدیك به خانه آنها متمرکز شده است ،آنها به تسهیلاتي براي اشتغال در محیط شهري و مسکوني خودنیاز دارند.
3-1-طبقه بندي مکاني فضا هاي عمومي شهري براي ارتقا امنیت زنان
در این بخش برای سهولت بررسی بر اساس ویژگی های اصلی، فضاهای شهری به دو بخش فضاهای مسکونی و فضاهای عمومی شهری که بیشتر شامل میادین، خیابان ها و پارک ها و نظایر آنها می گردند، تقسیم شده اند.
الف-امنیت در بافت مسکوني
بافت مسکونی محیطی است که در طول شبانه روز پذیرای عده زیادی از زنان است. لذا در این پژوهش امنیت این نوع محیط شهری به صورت ویژه بررسی شده است. بطور کلي با اتصال املاک به یکدیگر و ایجاد ارتباط مناسب در بین آنها امنیت املاکو ساکنان آنها بالاتر خواهد رفت. عموماً املاکي که دور افتاده تر هستند و متروک شده اند احتمال وقوع جرم در اطراف آنها بالاتر مي رود و فضا هاي متراکم ساخته شده ریسك جرم را پایین مـي آورد) www.dacorum.gov.uk, 2004(. همچنین براي افزایش ضریب امنیت زنان در مناطق مسکوني باید از امنیت زناني که بیشتر تنها هستند )نظیر زنان خانه دار در طول روز که دیگران در اطرافشان نیستند( با افزایش بیشتر مراقبت خیابان ها و کاهش دادن فرصت هاي مخفي شدن و فراهم آوردن خلوت مناسب و تشویق نکردن ورود مزاحمان)نظیر موتور سواران و یا خودروهاي عبوري از مناطق مسکوني( اطمینان پیدا کرد ) Bell,1998,11(. بر اساس مطالعه اي که بروي خشونت در واحد هاي همسایگي شهري در اواسط دهه 1990 انجام شد، نتایج نشان داد که نرخ خشونت کمتري در واحدهاي همسایگي که “روحیه جمعي” دارند، اتفاق مي افتد و این روحیه باعث نظارت در نگهداري و مراقبت از بچه ها یشان و ابقاي نظم عمومي مي شود) www.pps.or, 2005(.
از سوي دیگر یکي از ابزارهاي خلق “واحد همسایگي امن تر ”این است که آن فضاي باز باید از دسترسي نسبي مردم جوان آزاد باشد. در اینجا سوالي که قابل طرح است این است که: چگونه تمرکز روي بازي و کارهاي قابل انجام براي مردم جوان مي تواند امنیت زنان را بهبود ببخشد؟ )گزارش کنفرانس لندن ،5002، 81(. البته بازي هاي خیاباني کودکان در مواردي به عنوان عوامل تقویتي امنیت محیط )به خصوص براي زنان( نیز ذکر شده است، براي
مثال، به عقیده آقاي جهانشاه پاکزاد: “اگر کودکان بتوانند مثل سابق در کوچه ها بازي کنند )امنیت داشته باشند(، زنان و سالخوردگان نیز مي توانند در این فضاها با آرامش حضور پیدا کنند و با این کار نیاز به ایجاد پارک هاي جدید هم کم مي شود و در هزینه هاي شهرداري نیز صرفه جویي مي شود” )علی آبادی ،1831، 5(. البته این گونه بازي هاي خیاباني باید کاملاً برنامه ریزي شده و پیش بیني شده باشد و نباید حریم معابر)چنانچه در کوچه هاي سطوح مسکوني کشور ما بسیار دیده مي شود(، را اشغال کند و یا موجب از بین رفتن خلوت و آرامش ساکنان و عابران گردد. چنانچه در تجارب کشور فرانسه نیز مطرح گردیده است که حضور جوانان اسکیت سوار خود عاملي براي ایجاد حس اضطراب و ناامني از دیدگاه زنان ارزیابي شده بود) www.dacorum.gov.uk, 2004 (. ب-فضاهای عمومی شهری
تحقیقات اخیر در استرالیا و دیگر کشورها) 1995( نشان داده اند که تفرجگاه ها، بازارها و دیگر مراکز خرید عمومي در برابر جرم آسیب پذیر هستند و مولفه هاي مشخصه جرم در آنها عبارتند از: عناصري در مراکز شهري نظیر مغازه ها، تئاتر، رستوران ها ،ایستگاه هاي حمل و نقل عمومي و غیره. اصولاً موقعیت هاي تجاري و تفریحي بر جرم و رفتار مجرمانه در سطوح پیرامون خود تاثیر مي گذارند، همانطور که این سطوح قسمتي از پیاده رو ها و فضا هاي خارجي خوًد را نیز همرنگ خود مي کنند) Bell,1998,11(. جرم هایي که عموما در فضاهای عمومی شهري رخ مي دهند، شامل جیب بري،کیف قاپي، وندالیسم )صدمه زدن هاي مجرمانه(، سرقت وسایل نقلیه، حمله هاي بدني خفیف و ترساندن و نظایر آنها مي شود .اما بیشتر رفتارها و اعمالي که گروه هاي زیادي از استفاده کنندگان را از مراکز شهري مي ترساند، اعمالي است که گرچه بطور اصولي جرم نیست، اما باعث بي نظمي عمومي مي شود. جین جیکوب12 )1691(، از آنها به عنوان”بربریت )وحشیگري( خیابان13 ” یاد مي کند. این اصطلاح زننده اي است که با مفهوم شهرها به عنوان مراکز تمدن تقابل دارد و البته بین بي تمدني و خشونت اجتماعي با بي تمدني فیزیکي تفاوت وجود دارد، براي مثال حضور معتادان در یك فضاي عمومي شهري بي تمدني فیزیکي و بددهني و ناسزا گفتن او در این فضا بي تمدني اجتماعي محسوب مي شود) Tiesdell,1996, 51(. لازم به ذکر است با توجه به تفاوتی که در ماهیت دو فضای شهری مذکور وجود دارد، در بخش مطالعات میدانی نیز سعی گردیده است پهنه مسکونی بصورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد و احساس امنیت درک شده در این بافت با فضاهای عمومی شهری مقایسه شود.
4-1- رویکرد برنامه ریزی کالبدي به امنیت محیط شهري
در 1990، ولنتاین14 ادعا کرد که “با تسهیل ادراکي که از یك مکان فیزیکي وجود دارد و بطور غیر رسمي از طریق طراحي کنترلي مي توان اطمینان زنان را براي بیرون رفتن از خانه هایشان افزایش داد”. او ده استراتژي طراحي را پیشنهاد کرد که عموماً درباره موقعیت، قابلیت دید بخصوص در ورودي ها، نورپردازي ،نقاشي دیوارها، پل هاي عبور پیاده، کوچه ها و راه هاي زیر گذر ،منظرسازي، توسعه کف سازي ها و کنج ها و زاویه ها مي شد .ولنتاین رویکردش را نسبت به محیط اجتماعي هم بسط داد و ذکر کرد : “زنان با حضور بالفعل و بالقوه دیگران احساس امنیت بیشتري مي کنند، زیرا آنها فکر مي کنند که متخلفین با حضور و مداخله ناظران مي ترسند )حتي هنگامي که مي دانند که شاهدان نمي توانند جلو رخ دادن جرمي را بگیرند(”. در واقع درک یك زن از امنیت بطور قوي با اینکه چگونه او در ارتباط با هر دو نوع محیط فیزیکي و اجتماعي اطرافش احساس راحتي مي کند و آنها را چگونه مي شناسد، ارتباط دارد. در نتیجه مي توان گفت: “ارتباطات اجتماعيدر یك فضا و گروه هایي که آن فضا را از نظر اجتماعي کنترلمي کنند اثر مهم تري در اینکه یك زن در آن فضا احساس امنیتبکند دارند تا طراحي آن”. اما سیاست هاي کاربري زمین و حملو نقل شهري و نظایر آن، بر سطح استفاده از مکان هاي عموميو طبیعت استفاده کنندگان تاثیر مي گذارد و در نتیجه برنامه ریزيو طراحي شهري مي تواند بر فرآیند کنترل و مدیریت اجتماعي این فضاها تاثیر بگذارد) 19 Bell,1998,(.
526837754635

2- مفهوم سازی و استخراج شاخص های برنامه ریزی کالبدی ارتقای امنیت شهری
در فرآیند مفهوم سازی15، که در واقع ساختن مفهومی انتزاعی برای فهمیدن یك امر واقعی است، ابتدا مفهوم به ابعاد تقسیم شده است تا به راحتی قابل بررسی باشد، سپس هر بعد به شاخص های سازنده آن تفکیك شده است که خود دارای متغیر هایی می باشند و در پرسشنامه ای، سوالی متناظر با هر یك از متغیر های مورد بررسی طرح گردیده است. مدل تجربی ساخته شده برای سنجش امنیت ذهنی و عینی درک شده توسط زنان بر همین اساس و البته صرفاً در این مقاله از جنبه کالبدی )و نه بعد اجتماعی( بررسی شده است. در مرحله بعد از فرآیند تحلیل مفهوم با توجه به رویکرد مشارکتی مطرح شده، شاخص ها در قالب سوالات مرتبط در پرسشنامه ای تنظیم گردیده و در محدوده ای واقع در جنوب خیابان امام خمینی)حد فاصل وحدت اسلامی تا ناصر خسرو( به عنوان نمونه مطالعات میدانی توزیع گردیده و مورد سنجش قرار گرفت. لذا شاخص های در نظر گرفته شده برای سنجش بعد کالبدی ارتقای امنیت زنان در فضاهای شهری عبارتند از:
الف- کاربري ها و فعالیت های ناشی از آنها
امنیت یك فضا به کاربري هاي محاط کننده آن هم بستگي دارد و باید تدابیري براي کاهش اثرات منفي کاربري هاي خلوت و متروک که مشکل ساز هستند، اندیشیده شود. ایده کاربري هاي مختلط که در طي دهه 1960 توسط جین جیکوب مطرح شد، هنوز هم بخوبي در دانش طراحي نفوذ نکرده است. در این ایده از ساختن محیط هایي که زنان را در نظر بگیرد بحث شده بود. بطور کلي برخي از اصول کلي مطرح شده در این زمینه به شرح زیر مي باشند:
کاربري هاي طبقات هم کف باید فعال باشند )منفعل و راکد نباشند و بر محیط تاثیر گذار باشند.(
توجه به تئوری چشم های خیابان و استفاده از نماهای فعال برای نظارت بر فضا ها و ارتقا امنیت آنها.
نگهداري خوب )تئوري پنجره هاي شکسته(، که اگر یك پنجره بشکند، منجر مي شود که بقیه با سرعت بیشتري بشکنند و کلا یك حرکت رو به زوال مارپیچي ایجاد مي شود.
برای نمونه در انگلستان و در راستاي ارتقا امنیت در فضاهايعمومي شهري، سیاست کاربري هاي مختلط تشویق شدند ومخلوطي از مشاغل کوچك، خانه ها و اداره ها در مراکز شهري وایجاد آپارتمان ها در طبقات بالاي مغازه ها در طرح ها اعمال شدندتا میزانفعالیتو بنابراین امنیت را افزایش بدهد) www.dacorum.
.)gov.uk, 2004
ب( امنیت تردد زنان
استفاده از حمل و نقل عمومي و غیر موتوري16، لازمه داشتن عدالت اجتماعي است و حق افراد است که با ایمني کامل از خدمات عمومی برای تردد خود درون شهر استفاده کنند. نکته مهم این موضوع به ویژه با تأکید بر مسائل مترتب بر جنسیت در این است که تحقیقات نشان داده است که زنان معمولاً بیشتر از اتوبوس استفاده مي کنند )گزارش کنفرانس لندن ،5002، 15(. واژه تردد در این مطالعه، در مورد هرگونه عبور در قالب پیاده و سواره به کار برده شده است که در حالت سواره می تواند به دو صورت با خودروی شخصی و یا وسایل حمل و نقل عمومی، و در صورت پیاده بودن شامل عابران پیاده و دوچرخه سوار ها می گردد. تجارب امنیت زنان) که به تردد آنان مربوط می شود( در محیط هاي شهري متفاوت از مردان است، زنان به طور ویژه یك نقشه ذهني با جزئیات بیشتر از نواحی مختلف شهر را که در آن احساس امنیت مي کنند و از قسمت هایي که باید از آن اجتناب بورزند، در ذهن مي سازند. این چارچوب ذهنی ایجاد شده مبنای سنجش،قضاوت و طراحی الگوی حرکت زنان از محیط های عمومی شهری می شود. نتایج یك تحقیقات در استرالیا نشان داده است که زنان به طور عموم از مواردی نظیر بیرون رفتن در شب ،موقعیت هاي ابتدایي و یا انتهایي در سفرهاي حمل و نقل عمومي ،مثل منتظر ماندن در یك ایستگاه اتوبوس و یا پیاده روي از ایستگاه به سمت ماشین پارک شده، استفاده از پارکینگ هاي مرکز شهر بویژه در شب و بویژه اگر طبقاتي باشند، رانندگي تنها در شب ،فضاهاي باز و حومه اي و زیرگذر ها و کوچه هاي بن بست، واهمه دارند) Bell,1998, 5(. همچنین در تحقیقاتي که در راستاي ارتقای امنیت زنان و تحلیل کلی اجتماعی آن در بریتیش کلمبیا17 در سال 1992در مقیاس کشور کانادا انجام شده است، نشان داد که به طور عموم 06 درصد از زنان کانادایي از به تنهایی پیاده روي کردن در محله و واحد همسایگي18 خود بعد از تاریك شدن هوا مي ترسند ،76 درصد از منتظر ماندن براي استفاده از وسایل نقلیه عمومي بعد از تاریك شدن هوا هراس دارند و 83 درصد از به تنهایی پیاده روي کـــردن به سمت ماشین در گاراژها و پارکینگ ها مي ترسند )www.feminst.com, 2006(. به عنوان یك تجربه بومی نیز، در تحقیقي که در شهر مشهد و بر زنان 15 سال به بالا با حجم نمونه 720 نفر انجام شد، سنجش احساس امنیت زنان نسبت به امنیت محیط و خودشان مورد توجه قرار گرفت )بررسی حوزه هاي نا امن محیط های عمومی شهری(.
در این تحقیق از تئوري هاي کنش متقابل نمادین درباره احساس و همچنین از نظریه پایگاه قدرت که به وسیله تئودور کمپر19 که از پیشگامان جامعه شناسي احساسات است، استفاده شد. در بخشی از این تحقیق به امنیت تردد زنان اشاره شده است. در پاسخ گویی به پرسش امنیت فیزیکي زنان هنگام تردداز خیابان ها، از میان725 پاسخگو ،461 نفر ،یعني 6/36 % خطرتصادف در هنگام عبور از خیابان ها را بالا دانسته اند. در موردپیاده رو هاي شهري و مواظب بودن براي زمین نخوردن 5/63 %از افراد حداقل یك بار زمین خورده اند که دلیل آن را ناهمواري هايسطح پیاده روها مي دانسته اند. همچنین در زمینه اجتماعی، نتایجنشان داد که هرچه احساس اعتماد به نفس زنان بیشتر بوده است )خواه به دلیل شغل یا جایگاه اجتماعی(، احساس امنیت آنان در فضاهای تردد بیشتر بوده است و زناني که روزانه و به طور منظم به سطح شهر مي آیند در مقایسه با دیگر زنان از آرامش خاطر و احساس امنیت بیشتري برخوردارند و خودیار تر هستند )زنجانی زاده اعزازی،1381، 36(. البته “ضروري است که زنان را به صورت شخصیت و هویت چندگانه اي بررسي کنیم”، برطبق تحقیقات انجام شده به وسیله NACAVA در سال 1998، زنان در سنین مختلف از چیزهاي متفاوتی در محیط هاي شهري مي ترسند، براي مثال دختران نوجوان از سفرهاي با حمل و نقل عمومي در سطح شهر مي ترسند، اما زنان سالخورده تر این احساس را ندارند )به نقل از 6,Bell,1998(. سرویس دهی منظم وسایل نقلیه عمومی و امنیت فضای ایستگاه ها و پایانه ها یکی از مؤلفه های اصلی جلب اعتماد عمومی به این نوع از حمل و نقل است. موارد مختلفی برای بهبود ضریب امنیت عمومی در مؤلفه های حمل و نقل شهری مطرح شده است که بر مسائلی تأکید دارند که نه تنها ابعاد فیزیکی بلکه ابعاد روانی استفاده از مؤلفه های حمل و نقل شهری را در بر می گیرد .استفاده از سرویس های شبانه بانوان که برای مثال نمونه موفق آن در قالب تاکسی های ویژه بانوان20 در شهر لندن استفاده می شوند و اعتماد بانوان را بخوبی جلب کرده اند و کاملاً سازماندهی شده و تحت کنترل هستند. همچنین تأمین روشنایی ایستگاه ها در شب و استفاده از بدنه های شفاف برای آنها می تواند بر افزایش استفاده از حمل و نقل عمومی تأثیرگذار باشد)گزارش کنفرانس لندن ،
.)17،2005
ج- خوانایي21 فضا هاي شهري
خوانایي اصولاً به درجه درک از یك فضا و وضوح آن بر مي گردد و اینکه فضاي مورد نظر از یك الگوي منسجم بر خوردار باشد. وقتي فضایي خوانا است به احساس راحتي و امنیت کمك مي کند و بر عکس هنگامي که علائم راهنما وجود ندارند و فضا گیج کننده است، احساس امنیت از بین مي رود ) Russ ,2006, 25(.
د-مراقبت هاي طبیعي و مصنوعی
افزودن عصاره “چشم هاي خیابان” به برنامه ریزي و طراحي ،فرصت هایي را براي مراقبت هاي نامحسوس از مکان هاي رها شده که ممکن است جرم و جنایت در آنها رخ بدهد، پدید مي آورد. مردم وقتي در معرض دید هستند و یا صدایشان شنیده مي شود، احساس امنیت بیشتري دارند )www.pps.or,2005( و این یك اصل کلي است که همه توسعه هاي جدید باید طوري طراحي شوند که فرصت هایي را براي مراقبت طبیعي افزایش بدهند) Monahan,2006,83(. استفاده از نماهای فعال یکی از عناصر اصلی مداخلات فیزیکی در جهت کنترل امنیت فضاهای عمومی شهری است. همچنین استفاده از ابزارهاي مدرن نظارت نظیردوربین هايمدار بسته )CCTV( به عنوان نمونه ایاز پرکاربردترین ابزار رایج در سراسر جهان براي نیل به فضا هاي امن بویژه در جاهایی که نظارت طبیعی امکان پذیر نیست، مطرح است. در واقع این ابزار با ایجاد این حس که محیط تحت نظر است ضریب ایمني محیط را بالا مي برد. براي مثال در سال 1994 و در گلاسکو22 تعداد 32 دوربین مدار بسته در مرکز شهر نصب شد و با این کار نرخ جرم در سال به میزان 9 درصد کاهش یافت و بعلاوه تاثیر چشمگیري بر کاهش ترس از جرم داشت و البته در استفاده از این ابزار نگهداري و ابقاء آن امري مهم است) www.dacorum.gov.uk,2004(.ه- میزان آشنایی فضا 23
تکرار مناظر آشنا در فضاهای عمومی شهری نه تنها حس غربت و اضطراب آن را از بین می برد، به مردم در مسیر یابی کمك می کند و از گم شدن احتمالی و ترس ناشی از آن جلوگیری می کند. همچنین این مساله علاوه بر ساخت اماکن و فضاهای آشنا، می تواند در قالب مبلمان شهری با سبك های آشنا نظیر نیمکت ها و سطل ها، کیوسك های تلفن و پناهگاه های اتوبوس و نظایر آن که از جمله عناصر الحاقی به محیط محسوب می شوند ،نیز قابل حصول باشد. البته استفاده از سبك های آشنا به معنی نفی طرح های مدرن و نوآوری نخواهد بود و در واقع نکته مهم در ترکیب کردن سبك های آشنا و جدید بطوریکه برای مردم قابل درک و استفاده باشد، است (Burton & Mitchell, 2006, 76).و- حیات شبانه شهری
حقیقتي که وجود دارد این است که تعداد زیادي از زنان پس از تاریك شدن هوا از خانه هایشان بیرون نمي آیند تا از فضاهاي عمومي استفاده کنند و یا از کسي مي خواهند تا آنان را مشایعت کند. در اینجا سوالي که ممکن است پیش بیاید این است که چرا امنیت زنان؟ در حالي که مردها ممکن است بیشتر تحت تاثیر خطرات محیطي قرار بگیرند. اما این مثل آن مي ماند که درست است که بیشتر تصادفات در نزدیکي خط کشي هاي عابر پیاده رخ مي دهند ولي این به آن معني نیست که آنجا مکان امني براي عبور نیست، بلکه نسبتا تعداد بیشتري از عابران از آن نقطه رد مي شوند )گزارش کنفرانس لندن ،12،2005 (. نکته جالب این است که تاریکي شب خود به عنوان یك عنصر “طبیعي” از تغییر محیط زیست که بر ترس از جرم تاثیر مي گذارد، از نظر اجتماعي تحت تاثیر جو اجتماعي حاکم بر فضاي شبانه قرار مي گیرد. )چنانچه در کشور ما و در شب هاي عزاداري ماه محرم و حضور فعال مردم تا ساعات نیمه شب، زنان آزادانه و گروهي یا انفرادي با آرامش در معابر و پارک ها قدم مي زنند( و یا براي مثال در تجربه ای که در هلسینکی 24)فنلاند( انجام گرفت، مشخص شد که با وجود آنکه شب هاي تابستاني کوتاه مدت است، در حالیکه در طي زمستان تاریکي زود هنگام بعد از ظهر وجود دارد، با این حال زنان شب هاي تابستان و زمستان را به یك اندازه خطرناک درک کرده اند. لذا به این نکته دست یافتند که در واقع آنچه که زنان را محتاط مي کند“ شب اجتماعي25 ” است: “مساله این است که چه چیزي در فضاها و در شب هنگام در حال وقوع است” )Koskela & Pain,2000, 286 (. به عنوان یك راه حل ، پیرامونآنچه کهدراسترالیا بررسي شد والبتهبهعموم کشورها نیز قابلتعمیم است، تحرکات اقتصاد شبانه بر مراکز شهري و به ویژه برامنیت زنان اثر عمده اي داشت و موجب آوردن ترکیبي از مردمبه مراکز شهري گشت و این امر بر بهبود نورپردازي و سرویسهاي حمل و نقل عمومي تاثیر خواهد گذاشت. برنامه هاي سر زنده فرهنگي شبانه، خیابان ها را احیا خواهد کرد و در نتیجه فضاهاي خالي مي توانند به عنوان فعالیت هاي فرهنگي استفاده شوند تا زمینه وقوع جرم، مثلاً نورپردازي ها بصورت دنباله دار مي تواند مردم را به سمت مرکز شهر جذب و هدایت کند) 19 (Bell,1998,.
ز- شهرت )خوشنامي و یا بدنامي( فضا ها26
مکان هایي خاصي معمولاً توسط گروه هایي از زنان برچسب مي خورند و بدنام و ناامن تلقي مي شوند و این معمولاً به دلیل وقوع و انتشار خبر حادثه ها در این گونه اماکن است و یك توافق دسته جمعي حاصل مي شود که آن مکان ها ” بد” هستند. چنین تصوراتي از مکان ها نقش محوري در تصمیم گیري براي اجتناب از مکان ها دارند) Koskela & Pain, 2000, 292 (. البته ممکن است این تصورات مجازی باشند و این همان تفاوت ظریف بین امنیت ذهنی و عینی فضا است.
653183329903

3- بیان فرضیه و روش تحقیق
با توجه به اینکه در طراحي برنامه ای براي ایجاد یك فضاي امن براي زنان،گام اول توسعه یك پایگاه اطلاعاتي است که اجبارها و چالش هایی را در که در مقابل زنان قرار دارند مشخص مي کند تا بروی عناصر مشخص شده تمرکز گردد) Brady, 2005, 66(، لذا رویکرد مطالعاتی منتخب در این پژوهش بر مبنای استفاده از مشارکت مردمی و اعمال نظرات مستقیم بانوان در برنامه ریزی ارتقا امنیت محدوده مطالعاتی می باشد. در تمامی فرآیند تحقیق ،ارزیابی ها بر اساس نتایج پرسشنامه های توزیع شده در محدوده مطالعات میدانی صورت گرفته است. محدوده منتخب برای مطالعه میدانی، شامل فضاهایی بسیار پرتردد از بخش مرکزی شهر تهران واقع در جنوب خیابان امام خمینی در حد فاصل دو خیابان ناصرخسرو تا وحدت اسلامی است که دارای کاربری ها و فعالیت های متنوعی جهت سنجش احساس امنیت زنان در مواجهه با آنها است. پرسشنامه ها در ساعات مختلف روز و شب در بین زنان استفاده کننده از فضا توزیع شده است و همچنین از طریق انجام مصاحبه های عمیق27 نظرات جانبی آنان استخراج شده است.
در تنظیم پرسشنامه از طیف لیکرت)5 گزینه ای( استفاده گردیده است و شاخص های مورد سنجش در قالب سوالات منعکس شده اند. جهت برآورد حجم جامعه آماری با توجه به سنجش اولیه از تعداد بانوان استفاده کننده از فضا، پس از آزمون اولیه28 پرسشنامه مقدماتي )تعداد 50 نمونه( بین زنان توزیع گردیدو انحراف معیار آن محاسبه شد )معادل 46. ( و اعتبار سوالاتمورد تایید قرار گرفت. براي تعیین حجم نمونه بر اساس فرمولکوکران ) طالب ،1370،76( و با جاي گذاري انحراف معیار در اینفرمول وانتخابدقت 50.=α تعداد حجم نمونه 287 مورد بهدست می آید. لذا براي جمعآوري اطلاعات مربوط به این تعداد، حجم نمونه معادل با 300 عدد در نظر گرفته شده است سپس پرسشنامه ها در زمان های مختلف روز و شب و در بین اقشار گوناگون بانوان در قسمت های مختلف محدوده توزیع گردیده است .
نهایتاً داده های خام بدست آمده دسته بندی گردیده و با استفاده
از نرم افزارهای Excel و SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. جهت تحلیل و بررسي میزان صحت سؤالات پرسشنامه و سنجش سطح مناسبت ابزار تحلیل، با استفاده از روش تحلیل قابلیت اطمینان 29ضرایب آلفا30ي تمامي سؤالات محاسبه گریده است. بر اساس محاسبات صورت گرفته چون ضرایب آلفاي تمامي سؤالات پرسشنامه بزرگ تر از 6/0 است، ضرورتي برای حذف هیچ کدام از سؤالات وجود نداشت .
برای سنجش میانگین احساس امنیت زنان در مواجهه با کاربری های اصلی محدوده مطالعات میدانی، ابتدا به دلیل تنوع بسیار کاربری ها و فعالیت ها، کاربری های همگن و با عملکرد مشابه بر اساس موقعیت در قالب نقشه ای پهنه بندی گردیدند. در توزیع پرسشنامه نیز ضمن نشان دادن نقشه فضای شهری مذکور ،طی سوالاتی جداگانه احساس امنیت زنان در مورد هر پهنه پرسیده شد و در نهایت با استفاده از آزمون t-test میانگین احساس امنیت در مواجهه با کاربری های مختلف مقایسه گردیدند.
فرضیه اصلی تحقیق عبارت است از اینکه ” به نظر می رسد بین میزان تردد و احساس امنیت درک شده زنان در هریك از فضاهای شهری رابطه مستقیمی وجود دارد ” و یا به عبارتی هرچه میزان تردد در یك فضا افزایش پیدا کند احساس امنیت افزایش می یابد و بالعکس. برای اثبات این فرضیه میزان احساس امنیت زنان در فضاهایی بسیار پرتردد از بخش مرکزی شهر تهران به عنوان مطالعات میدانی)جنوب خیابان امام خمینی در حد فاصل دو خیابان ناصرخسرو تا وحدت اسلامی( در ساعت های مختلف روز و شب و از طریق توزیع پرسشنامه سنجش شده و در بخش دیگر میزان تردد آنان در هر یك از بخش های همگن فضای بررسی شده، سنجش شده است و سپس نتیجه این دو مرحله مقایسه شده تا به وجود یا عدم وجود رابطه و نوع آن پی برده شود. برای سنجش میانگین تردد و احساس امنیت زنان در محدوده مطالعاتی از آزمون t-test استفاده شده و سپس نتایج با استفاده از ترسیم هیستوگرام های این دو بخش و تطبیق آنها مقایسه شده است .پس از تبیین نتایج تاثیر کاربری ها و فعالیت ها بر احساس امنیت زنان شرکت کننده در تحقیق و میزان تردد آنها در فضا، برخی از شاخص های موثر در برنامه ریزی کالبدی و احساس امنیت زنان در فضای مورد مطالعه در قالب سوالات جداگانه سنجیده شده اند. این شاخص ها عبارتند از: “آشنا بودن فضا”، “خوانایی محیط”، “میزان نظارت بر فضا )سیاست چشم های خیابان(” و ” شهرت فضا” .
در مرحله بعد میزان امنیت شبانه بانوان در فضای مطالعاتی سنجیده شده است. جهت سنجش تاثیر کاربری ها و فعالیت ها بر رکود شبانه فضا و احساس ناامنی ناشی از آن، طی نقشه ایجمعیت روزانه استفاده کننده از فضا با جمعیت شبانه مقایسهگردیده است و همچنین برای سنجش تاثیر گذاری میزان فعال بودنکاربری های محدوده در ساعات مختلف پس از تاریکی هوا بررونق و حیات عمومی محدوده، میزان فعالیت کاربری ها بر اساسزمان پس از تاریکی هوا در قالب نقشه ای تهیه شده است. همچنین با توجه به اهمیت کارایی حمل و نقل عمومی در ارتقاء امنیت شبانه زنان، این بخش نیز به صوزت مجزا مورد سنجش قرار گرفته است .در نهایت نیز پس از جمع بندی نتایج به دست آمده از مطالعات نظری، بررسی تجارب جهانی و مطالعات میدانی صورت گرفته ،راهکارهایی در جهت ارتقا امنیت زنان از طریق برنامه ریزی کالبدی پیشنهاد می گردد.
1260064329902

4- یافته های پژوهش
1-4- بررسی میزان احساس امنیت زنان در مواجه با کاربری های فضای شهری مورد مطالعه
محدوده مورد مطالعه بخشی از مرکز شهر تهران واقع در منطقه 12 شهرداری می باشد که در حد فاصل خیابان های ناصرخسرو، امام خمینی ،15 خرداد و خیام واقع شده است و دارای تنوعی از کاربری های مسکونی، تجاری، اداری، پارک شهر ،شبکه معابر و انبارها می باشد. این بافت شهری به دلیل واقع شدن در مرکز شهر سرشار از تردد و فعالیت است. در این پژوهش ابتدا موقعیت کاربری های موجود در فضای مورد بررسی به تفکیك عملکرد غالب آنها، پهنه بندی گردیده است که درتصویر1 مشاهده می شود. البته جهت سهولت بررسی مکانی احساس امنیت زنان در مواجه با کاربری های اصلی، این کاربری ها به صورت کلی تقسیم بندی شده اند و برای مثال کاربری انبار که بخش قابل توجهی از کاربری های این فضا است و درون بافت ذوب شده است در نقشه مذکور آورده نشده اند، اما طی پرسشی جداگانه احساس امنیت شرکت کنندگان در تحقیق درباره این کاربری نیز سنجیده شده است.
همانطور که درتصویر 1 مشاهده می شود فضای شهری مورد مطالعه دارای کاربری های مختلط و متنوعی است. بعلاوه اینکه پهنه مختلط خود شامل کاربری ها و فعالیت هایی نظیر ساختمان های شهرداری کل شهر، شورای شهر، دادگستری و پزشکی قانونی ،تالار سنگلج، ورزشگاه، مدرسه و فعالیت های متنوع دیگر می گردد .البته کاربری مذکور تنها بخش رسمی موجود در فضا هستند، در حالی که بخش عمده ای از تعاملات اقتصادی و اجتماعی جاری در فضای مورد مطالعه را وجود فعالیت های غیررسمی نظیر دستفروشان، داروفروشان، دلالان و بعضاً خلافکاران تشکیل می دهند که قابل مکانیابی بروی نقشه نیستند .
برای تحلیل میزان امنیت درک شده از فضا با استفاده از آزمون t-test میانگین احساس زنان در محدوده مطالعاتی محاسبه گردید .در این بخش با توجه به ماهیت فعالیت ها و خصیصه هاي مکاني ،فضای شهری مورد بررسیبهبخش های باعملکردغالب تجاری )خیابان باب همایون و ناصرخسرو(، بخش های با عملکرد مختلط
)خیابان های امام خمینی و خیابان 15 خرداد(، کارگاه ها و مراکز تولیدی که عموماً در لایه های پنهان تر محدوده قرار دارند و بخش مسکونی واقع در جنوب پارک شهر تفکیك شد. نتایج حاکی است میزان متوسط امنیت در بخش مسکونی09) ,3( و پارک شهر03) ,3( متوسط، در بخش های تجاری) 91,2( و مختلط4) ,2( کم و در بخش کارگاه های و لایه های پشتی معابر9) ,1( بسیار کم می باشد و در واقع بر پایه نتایج می توان اظهار داشت که بالاترین میزان احساس امنیت مربوط به بخش مسکونی و سپس پارک شهر است. علل مختلفي براي این مساله مي توان ارائه داد که بر پایه تنوع جنسي گروه هاي مصرف کننده از فضا و غلبه کارکردهاي مسلط آن قرار دارد. توجه به نظارت پذیربودن در محدوده هاي عمومي تر و از طرفي وجود فعالیت هاي اجتماعي نظیر کتابخانه و مراکز عمومي بي تاثیر نمي باشد. همچنین بر اساس بررسی های انجام شده، روابط معناداری بین متغیرهای سنجیده شده وجود دارد) sig<0.05(.
به طور کلی بر اساس نتایجی که در بخش سنجش احساس امنیت زنان در مواجه با پهنه های فعالیت و کاربری های متنوع به عمل آمد می توان گفت، بافت مسکونی به علت حضور فعال سایر زنان و کودکان و آشنا بودن و احساس تعلق به مکان31 برای زنان بومی و غریبه موجود در منطقه مسکونی احساس امنیت بیشتری ایجاد کند. بعلاوه اینکه مساله حریم و نظارت ساکنان بر حضور عابران در این بخش بسیار قوی تر از سایر فضاهای شهری است و در قطب مخالف آن کارگاه ها و مراکز تولیدی که در لایه های پشتی معابر واقع شده اند و مراکز تجاری با عملکرد خاص که مخاطب عموم )بویژه زنان( نیستند، نه تنها تحت نظارت نیستند بلکه احساس بیگانگی و ترس ایجاد خواهند کرد و طبعاً نباید در مرکز شهر و محل پرترددی نظیر محدوده مورد مطالعه قرار گیرند.

تصویر1- پهنه بندی فیزیکی کاربری های فضای شهری مورد مطالعه.
در این راستا نتایج مصاحبه های صورت گرفته با شرکت کنندگان در تحقیق نکات جالبی را در مورد تاثیرگذاری کاربری ها و فعالیت ها بر احساس امنیت زنان نشان می دهد ،برای مثال: “بانك ها به دلیل داشتن مامور و تحت کنترل بودن ،موجب افزایش امنیت محیط اطرافشان می شوند و در این محدوده هم بانك های زیادی وجود دارد” )21 عدد بانك در محدوده هستند(.همچنین در مورد عملکرد اداری – حکومتی محدوده مطالعاتی، عده ای از شرکت کنندگان در تحقیق معتقد بودند که” اداره های این محدوده بسیار حساس هستند و به همین دلیل این فضا به صورت ویژه تحت کنترل است و این موضوع امنیت محیط را افزایش خواهد داد”. همچنین عده زیادی از شرکت کنندگان” وجود مساجد و اماکن مذهبی )مثل تکایا و امامزاده و …( را عاملی در جهت افزایش احساس امنیت عابران می دانستند”. در مورد دسترسی به امداد، اغلب مصاحبه شوندگان نمی دانستند که امدادی وجود دارد یا نه .این درحالیست که در محوطه پارک کنترل از طریق دوربین مدار بسته و پایگاه پلیس وجود دارد و این امر نشان دهنده عدم اطلاع رسانی کامل در مورد تحت کنترل بودن محیط می باشد، همچنین در این باره اغلب شرکت کنندگان تنها راه دسترسی به امداد را استفاده از تلفن می دانستند.
1-4- بررسی فرضیه اصلی پژوهش
تمایل به حرکت در مسیرهاي شهري مي تواند شاخصي براي سنجش میزان رضایت از محیط هاي شهري محسوب شود بویژه به هنگامي که امکان انتخاب چند مسیر وجود داشته باشد. برای تحلیل کیفیت تردد با استفاده از آزمون t-test میانگین رفت و آمد زنان در محدوده مطالعاتی محاسبه شد. در این بخش با توجه به ماهیت فعالیت ها و خصیصه هاي مکاني، فضای شهری مورد بررسی به بخش های با عملکرد غالب تجاری)خیابان باب همایون و ناصرخسرو(، بخش های با عملکرد مختلط)خیابان های امام خمینی و خیابان 51 خرداد(،کارگاه ها و مراکز تولیدی که به طور عموم در لایه های پنهان تر محدوده قرار دارند و بخش مسکونی واقع در جنوب پارک شهر تفکیك شد.
نتایج محاسبات مربوط به میانگین میزان رفت و آمد زنان به تفکیك مکان ها در جدول 1 قابل مشاهده است. همان طور که مشاهده می شود، میانگین رفت و آمد در پارک شهر 3/4 می باشدکه تقریباً متوسط رو به بالاست و در مناطق تجاری عدد 1/2 نشان دهنده عدم جاذبه فعالیت های تجاری موجود در خیابان های باب همایون و ناصرخسرو با نیازها و سلایق بانوان می باشد. تعدد لباس فروشی های مردانه در خیابان باب همایون و فروش ابزار و دارو و غیره در خیابان ناصر خسرو می تواند یکی از دلایل تردد پایین زنان در این معابر باشد. میزان رفت و آمد در دو خیابان 15 خرداد و امام خمینی نسبتاً بالا است که می تواند به دلیل وجود جاذبه های مترو و کاربری های سازگار با روحیه زنان نظیر محوطه بازار و مراکز اداری باشد و عدد 4/1 نشان دهنده تردد بسیار پایین زنان در محوطه تولیدی ها، کارگاه ها و در نتیجه معابر فرعی کل محدوده که بستر چنین کاربری هایی هستند، می باشد.
30822681461157

نکته جالبی که در اینجا وجود دارد این است که رابطه متناسبی بین احساس امنیت زنان و میزان تردد آنان وجود دارد. نمودار 1 این موضوع را به خوبی نشان می دهد. به این معنا که در جایی که احساس امنیت بیشتر است، تردد بیشتر خواهد بود و این بخش فرضیه اصلی تحقیق حاضر را اثبات خواهد کرد. نمودار 1 مقایسه میزان تردد زنان و میزان احساس امنیت آنان به تفکیك فضاهای مختلف بررسی شده است.
جدول 1- میانگین رفت و آمد و احساس امنیت زنان به تفکیک زیرپهنه ها در محدوده.
مسأله قابل تأملی که در این بخش وجود دارد، تبیین رابطه بین میزان تردد و احساس امنیت در بخش های با عملکرد مختلط است. همان طور که نتایج نشان می دهند، اگرچه میزان تردد و همچنین ازدحام جمعیت در فضای بررسی شده نسبت به فضاهای دیگر بسیار بالاست)این از خصوصیات مراکز شهری است(، اما مسأله ازدحام جمعیت و احساس امنیت مسأله پیچیده ای است که به طور لزوم تابع نظم خطی نمی باشد. بي نظمي محیط از عوامل جرم زا در شهرها است؛ به این معنا که اگر در محیط کالبدي شهر، روابط قاعده مندي وجود نداشته باشد و وقتي در مکاني ازدحام جمعیت بلاتکلیف وجود دارد، این ازدحام خود یکي از عوامل ایجاد حس نا امني است” )علی آبادی ،1381، 9( و نوع ویژه ای از احساس ناامنی را ایجاد می کند که به “تهدیدهاي غیر مجرمانه” معروف است ،مانند ترافیك بالاي سواره و پیاده که به طور گسترده اي احساس خطر)به طور مثال خطر تصادف یا تنه خوردن( ایجاد مي کند وجود سر و صداي زیاد و آلودگي صــوتي و خطـــر ســرقت در انبــوه جمعیت آزار دهنــده خواهد بود Pain
.)&Townshend, 2002, 113)
3-4- تحلیل نتایج حاصل از شاخص های بررسی شده
در این قسمت برخی از شاخص های موثر در برنامه ریزی کالبدی و احساس امنیت زنان در فضای مورد بررسی سنجیده شده اند که نتایج آن در ذیل آورده شده است:
الف- آشنا بودن فضا و ایجاد خاطره مثبت: همانطور که
ذکر گردید آشنا بودن فضا و نداشتن حس غربت)که موجب ترس و اضطراب می گردد(، در تقویت احساس امنیت ذهنی فرد نقش مهمی دارد. بعلاوه زمینه ذهنی مثبت و یا منفی بیاد مانده از فضا می تواند در احساس کلی درک شده نسبت به فضا تاثیرگذار باشد. لذا در اینجا میزان آشنا بودن فضا و خاطره و پیش زمینه ذهنی فرد نسبت به محیط بررسی شده است. تحلیل نتایج آماری نشان می دهد این فضا برای آنان بسیار آشنا بوده)میانگین 4( و خاطرات عموماً مثبتی ایجاد
کرده است)میانگین 8/3(. آشنابودن فضای محدوده مطالعاتی می تواند به دلیل فضای تاریخی و سنتی آن باز گردد که یکی از امتیازهای آن محسوب می گردد.
معادل با 97,2 بوده و از میانگین شهرت آن در نظر جمع بیشتر است)جدول2(. این امر نشان دهنده این مطلب است که اغلب کاربران فضای مورد بررسی معتقد بودند این فضا نسبت به آنچه که سایر مردم معتقدند)شهرت فضا( فضای چندان بدی نیست اما نظر عموم مردم در مورد این مکان نسبتاً منفی است)میانگین 6/2( و دیگران تمایل زیادی برای همراه شدن با آنها در آمدن به این فضا و به ویژه برای گذران اوقات فراغت ندارند . سرشار از نشانه هایی برای پیداکردن مسیرها دانستند، وجودتعداد زیادی از بناهای شاخص و با ارزش در محدوده مطالعاتییکی از علل اصلی این امر می باشد. همچنین بر اساس نتایج آماریحاصل از پرسشنامه عموماً احتمال گم کردن مسیر ها و در نتیجهاضطراب ناشی از گیج شدن در مسیرها را بسیار پایین دانسته اند )میانگین .(1/7
ج- میزان نظارت طبیعی بر فضا )چشم های خیابان:(
ب- خوانایی محیط: در مورد خوانایی محیط، در نمودار1-مقایسه میزان تردد زنان و میزان احساس امنیت آنان. مصاحبه های صورت گرفته اغلب افراد محیط را خوانا و این نظارت که همانطور که ذکر گردید در قالب چشم های
-41316331394خیابان)پنجره ها(، حضور فعال عابران و مراقبت آنها از فضا انجام جدول 2- بررسی رابطه بین متغیر های شهرت محدوده مطالعاتی در نظر فرد و می گیرد. اما براساس نتایج حاصل شده، میزان نظارت عمومی شهرت آن در نظر جمع.
بر فضا از دید شرکت کنندگان در تحقیق در سطح پایینی قرار دارد)میانگین 3/2( و این عدم اطمینان آنان را به نظارت طبیعی در محیط نشان می دهد. همچنین در زمینه میزان دسترسی به
امداد موجود در فضا، بر اساس مصاحبه های صورت گرفته ،تعداد زیادی از مراجعین از نوع امداد در محدوده مطالعاتی ابراز بی اطلاعی می کردند و با توجه به اینکه نظارت عمومی بر محیط را ضعیف می دانستند، در صورت بروز خطر، فضا را بسیار ناامن پیش بینی می کردند و اغلب تنها ابزار امداد رسانی را استفاده از تلفن شخصی می دانستند و با وجود کنترل محدوده مطالعاتی توسط مراکز نیروی انتظامی و دوربین مدار بسته در محوطه پارک) اغلب از این کنترل بی خبر بودند(، میزان دسترسی به امداد در سطح پایینی ارزیابی شده است)میانگین 5/2(. همچنین یکی از نتایج جالب این پژوهش درباره سنجش میزان علاقه زنان شرکت کننده برای کنترل فضای شهری از طریق دوربین های مدار بسته در محدوده مورد مطالعه بود. نتایج نشان می دهد، علاقه به این نوع از نظارت بسیار زیاد بوده )میانگین 3/4( و لزوم برنامه ریزی برای ترویج این نوع از نظارت مصنوعی بر فضا را روشن می سازد.
د- شهرت )خوشنامي و یا بدنامي( فضا ها32

تصویر2- مقایسه میزان حیات شبانه کاربری ها و تفاوت تراکم جمعیتی فضا در ساعات شبانه روز.
در این بخش شهرت محیط از نظر زنان بررسی شد و دیدگاه شخص با دیدگاه سایرین به محیط از نظر همان شخص مقایسه گردید. نتایج)با استفاده از آزمون t ( و انطباق منحنی نرمال دو پاسخ نشان می دهد که میانگین شهرت محدوده در نظر فرد 4-4- بررسی میزان امنیت شبانه بانوان در فضا
به منظور اینکه زنان در فضاهاي شهري بخصوص بعد از تاریکي هوا، احساس امنیت کنند، باید بتوانند محیط را براي خودشان ترجمه و تفسیر کنند و بدانند که چه چیزي در مقابل آنها قرار دارد و چگونه یك فضا را ترک کنند و اگر لازم بود چگونه کمك پیدا کنند ) Bell,1998,6(.
منطقه مورد مطالعه بطور ناگهانی در شب جمعیت خود را از دست می دهد و البته این از ویژگی های خاص مراکز شهری است. زیرا مراکز شهری نسبتاً فاقد سکنه بوده و در روز مقصد سفرها و در شب با تعطیلی کاربری ها و فعالیت هایشان ناگهان متروک می گردند. نتایج حاصل از شرکت کنندگان در تحقیق نیز نشان می دهد که میزان عبور بانوان از محدوده مطالعاتی در شب بسیار کم )میانگین 1/2( و میزان احساس ناامنی در شب نسبتاً بالا می باشد)میانگین 6/3 (. تصویر 2 میزان حیات کاربری های فضای مورد بررسی را به تفکیك ساعات شب و همچنین تفاوت تراکم جمعیتی استفاده کننده از فضا را در ساعات روشن و پس از تاریکی هوا نشان می دهد .
همانطور که در تصویر 2 دیده می شود، مقایسه جمعیت موجوددر شب و نقشه کاربری های فعال در شب حاکی از آن است کهتقریباً تنها بخش زنده محیط در شب همان کاربری مسکونی است ودر مرحله بعد جمعیت محدودی در کنار شبکه های اصلی ارتباطیوجود داشته و بافت درونی فضا کاملاً متروک و تعطیل می گردد و این مساله می تواند دلیلی بر اجتناب مضاعف زنان از چنین فضای خلوتی باشد. لذا با خلق فضاهایی که دارای حیات شبانه بوده و روشنایی و نظارت شبانه معابر را تامین می کنند می توان ضریب امنیت شبانه فضا ها را خواه برای زنان یا سایر گروه های اجتماعی نظیر کودکان، سالمندان، افزایش داد.
5-4- بررسی میزان ایمنی و کارایی حمل و نقل عمومی
2797998342602

نتیجه
به هر فضای عمومی شهری، امنیت فضا ارتقاء خواهد یافت. در سنجش شاخص های ارتقای امنیت شهری زنان مشخص گردید:
امنیت یك فضا تحت تاثیر کاربری ها و فعالیت های در امنیت فضاهای شهری نقش بسزایی در ارتقاء سطح رفاه اجتماعی شهروندان دارد. در این بین زنان به عنوان گروه های آسیب پذیر در مقابل اثرات نا امنی شهری محسوب می شوند .مطالعات صورت گرفته برای سنجش فرضیه اصلی تحقیق که بررسی رابطه بین میزان تردد زنان در فضای مورد مطالعه و میزان احساس امنیت درک شده توسط آنان است از طریق آزمون t-test نشان می دهد که هر چه میزان تردد زنان در پهنه های فیزیکی مورد مطالعه بیشتر بوده است میزان احساس امنیت بیشتری داشته اند.
همچنین همانطور که ذکر گردید پس از مفهوم سازی مبانی و تجارب مطرح شده، شاخص های مفهوم امنیت شهری زنان به شرح جدول 3 استخراج گردیدند.
لذا می توان گفت بالاتر بودن ضریب احساس امنیت سنجیده شده در مطالعات میدانی در بخش مسکونی نیز می تواند به دلیل افزایش میزان آشنایی، خوانایی، نظارت و دسترسی به امداد در محیط مسکونی باز گردد و به طور مشابه با انتقال این شاخص ها
برگیرنده آن است. نتایج مطالعات نظری و میدانی این پژوهش)میانگین آزمون t( نشان داده اند که فضاهای شهری که دارای کاربری ها و فعالیت های متنوع هستند دارای امنیت بیشتری هستند و در این بین بخش های مسکونی از بالاترین امنیت برای زنان برخوردارند و پس از آن بر به ترتیب پهنه پارک شهر، مختلط، تجاری و کارگاه ها و تولیدی ها قرار دارند .همین نسبت در مورد اولویت بندی میزان تردد زنان در پهنه های مذکور وجود دارد )اثبات فرضیه پژوهش.(
در مورد سنجش میزان خوانایی محیط بر اساس نتایج آماری حاصل از پرسشنامه ها عموماً احتمال گم کردن مسیر ها و در نتیجه اضطراب ناشی از گیج شدن در مسیرها را بسیار پایین دانسته اند )میانگین .( 1/7 جدول 3- شاخص های در نظر گرفته شده برای سنجش بعد کالبدی ارتقای امنیت زنان در فضاهای شهری.
با توجه به آنچه که گفته شد عموماً زنان بسیار بیشتر از مردان به وسایل نقلیه عمومی وابسته هستند و بعلاوه در محدوده مطالعه شده به دلیل وجود طرح ترافیك امکان استفاده از خودروی شخصی نیز وجود ندارد، در این صورت امنیت و کارایی وسایل نقلیه عمومی و تأثیر آن در جذب جمعیت و احساس امنیت آنان، از
اهمیتویژه ایبرخورداراست.
زنان شرکت کننده در تحقیق به طور عموم میزان سرویس دهی اتوبوس ها را بسیار پایین دانسته اند )میانگین 3/2( و این موضوع پس از تاریکی هوا شدت پیدا می کند، بطوری که آنان میزان سرویس دهی اتوبوس های محدوده پس از تاریکی هوا را بسیار پایین می دانستند ) میانگین 6/1( و این امر یکی از دلایل تشویش و اضطراب ایشان پس از تاریکی هوا محسوب می شود .همچنین مصاحبه های صورت گرفته از شرکت کنندگان حاکی از آن بود که مترو به عنوان یکی از وسایل نقلیه عمومی ایمن و با سرویس دهی منظم و تا ساعات پایانی شب به آنها اطمینان خاطر خواهد داد. در مرحله بعد فضای فیزیکی وسایل نقلیه عمومی )نظیر مترو و ایستگاه ها و پایانه های اتوبوس( و احساس امنیت درک شده از آن مورد بررسی قرار گرفت و نتایج حاکی از آن بود که شرکت کنندگان در تحقیق این فضاها را نسبتاً با درجه امنیت بالایی توصیف کرده اند )میانگین .(3/3
میزان نظارت عمومی بر فضا از دید شرکت کنندگان در تحقیقدر سطح پایینی قرار دارد)میانگین 3/2( و این عدم اطمینانآنان را به نظارت طبیعی در محیط نشان می دهد و اغلب تنهاابزار امداد رسانی را استفاده از تلفن شخصی می دانستند و باوجود کنترل محدوده مطالعاتی توسط مراکز نیروی انتظامی و دوربین مدار بسته در



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید