صفحات 61 – 74
نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی شماره54 بهار 1390
104362152953

مســکن خــرمشــهر
از الگوی بومی تا ضوابط طراحی

دکتر صدیقهمسائلی*
استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 23/5/89، تاریخ پذیرش نهایی: 2/21/98(
چکیده:
شیوه زندگی، که بر اساس فرهنگ و آداب و رسوم مردم ساکن یک شهر شكل گرفته، و الگوی سكونت بدست آمده از آن یكی از مبانی شك لگیری معماری مسكن بومی میباشد. مطالعه و تحلیل دقیق آن میتواند به تدوین اصول طراحی مسكن جدید متناسب با تغییر شی وهی سكونت کمک نماید. شهر خرمشهر با توجه به تخری بهای ناشی از جنگ و نوع بازسازی ناهماهنگ با فرهنگ و حتی اقلیم منطقه، نیاز به تدوین اصول و ضوابط طراحی جدید مسكن دارد. این تحقیق مبتنی است بر مطالعاتی که توسط نگارنده قبل و بعد از جنگ انجام شده و میتوان ادعا کردکه تنها اطلاعات تحلیلی است که از مسكن بومی خرمشهر بیادگار مانده است. لذا هدف اصلی مقاله پرداختن به نظام سكونت قبل از جنگ، بدست آوردن الگوی مناسب زندگی امروز با توجه به تغییر شیوه سكونت و تدوین اصول و معیارهای طراحی مسكن جدید در خرمشهر است. نتیجه تحلی لهای ارائهشده نشان میدهد اقلیم و فرهنگ از مهمترین عوامل تأثیرگذار در شك لگیری کالبد مسكن بومی خرمشهر میباشند. لذا عوامل نشأتگرفته از اقلیم و فرهنگ نظیر جهتگیری ساختمانها، استفاده از حیاط مرکزی، مضیف، پاشویه و … هوی تبخش مسكن بومی خرمشهر میباشند. استفاده از اصول و معیارهای حاصل از این دو عامل در تكمیل مراحل بازسازی باعث بازگرداندن روحیه و هویت به مسكن خرمشهر خواهد شد.
واژههای کلیدی:
مسكن بومی، سنت سكونت، الگوی مسكن، ضوابط طراحی مسكن خرمشهر.

. E-mail: [email protected] ut.ac.ir،021-66461504 :تلفن: 021-66409696، نمابر *
250571192349

3550571192349

مقدمه
زیستگاههای جنوبی خوزستان که تا چندی پیش دارای ویژگیهای روستائی بود، بعلت تغییر و تحولات سریع اقتصادی و موقعیت مناسب، به رشدی سریع دست یافته و تبدیل به شهرهایی بزرگ شدند. خرمشهر که یکی از این زیستگاهها به حساب میآید دارای قدمت زیادی نمیباشد؛ به گونهای که برخی اعتقاد دارند خرمشهر مسکن غنی بر گرفته از سنتهای سکونتی اصیل ندارد .
ارزیابی این ادعا یکی از اهداف تحقیق حاضر میباشد .
در سال 1359 در پی حمله تجاوزکارانه عراق به خاك میهن اسلامی بیش از نیمی از بافت مسکونی بومی خرمشهر ویران شد .از سال 1361 با پیشنهاد بنیانگذار انقلاب اسلامی امام خمینی )ره( بازسازی بهنگام جنگ مطرح و شروع گردید. اما با گذشت
22 سال از پایان جنگ و حدود 27 سال از آزادسازی خرمشهر ،بازسازی مسکن خرمشهر بسیار کند، ناهماهنگ و در مواردی مغایر با سنت سکونت مردم و حتی اقلیم منطقه در حال انجام میباشد. با توجه به تخریب قسمتهای زیادی از بافت مسکونی بومی خرمشهر هنگام جنگ و همچنین ساخت و سازهای نامناسببعد از بازسازی نیاز به تحلیل مسکن خرمشهر و بدست آوردن الگوهای اصیل بافت مسکونی قبل از جنگ میباشد تا بتوان به ضوابط و معیارهایی جهت طراحی مسکن جدید بر پایه الگوی گذشته دست یافت.
2745712096051

در حقیقت هدف کلی از تحقیق حاضر را میتوان بازگرداندن روحیه قبل از جنگ به شهر و احیاء و تداوم الگوی سکونت بومی با در نظر گرفتن تحولات ایجاد شده در شیوهی زندگی مردم این سامان دانست. این هدف کلی از طریق بررسی، تجزیه و تحلیل و مقایسه الگوی مسکن بومی و غیر بومی )قبل از جنگ( در خرمشهر به تدوین اصول و ضوابط طراحی مسکن، با توجه به سنتهای سکونت و آداب و رسوم مردم، میرسد. اصولاً این شیوه برخورد با امر بازسازی و طراحی مسکن در مناطق دارای هویت و بیشینهی تاریخی، امری ضروری برای حفظ ریشههای فرهنگی جوامع میباشد.
راهکارهای پژوهش
با توجه به گذشت زمان و آسیبهای زیادی که در جریان جنگ به بافت مسکونی شهرهایی مثل خرمشهر تحمیل شده، دستیابی به مدارك قبل از جنگ در حد غیر ممکن میباشد. لذا این مقاله مبتنی است بر مدارك و مطالعاتی که توسط نگارنده پیش و پس از جنگ انجام شده است1 . نمونههای مسکن انتخاب شده هم تنها نمونههایی است که از مسکن بومی خرمشهر باقی مانده که در سال 66 با حضور در محل تدقیق و اصلاح شدهاند. در این برداشتها سعی شده از هر الگو یك نمونه، به نمایندگی از زیر مجموعه خود ، ارائهشود .
جهت رسیدن به هدف اصلی مقاله و دستیابی به نظام سکونت در خرمشهر قبل از جنگ )چه در نظام سکونت بومی و یا غیر بومی( ابتدا الگوهای مسکن خرمشهر تحلیل میگردد. در این برخورد تحلیلی از روش بیان تصویری و گرافیکی برای بدست آوردن فضاهای تشکیل دهنده و روابط در هر الگو استفاده میشود. در ادامه به منظور شناخت میزان تأثیر اقلیم2 و آداب و رسوم مردم منطقه در الگوهای مسکن ابتدا به شناخت و تحلیل اقلیم خرمشهر پرداخته میشود. سپس گوشههایی از آداب و رسوم مردم و اثر گذاری آن در الگوهای مسکن موجود قبل از جنگ، جهت استفاده از این اطلاعات برای پاسخ بهتر به نیازهای بهره بردارن آتی شهر ،مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد. در انتها و با توجه به چهار چوب ساختاری ارائه شده در تصویر 1 جهت طراحی مسکن جدید در خرمشهر به ارائه ضوابط و معیارهای طراحی پرداخته میشود.
55080005589087

تصویر1- ساختار تأثیر اقلیم و فرهنگ در شکلگیری کالبد مسکن خرمشهر .
از نظر کلی روش تحقیق بر مبنای شناخت و تحلیل مسکن بومی و مقایسه آن با مسکن غیر بومی از طریق برداشت میدانی، مصاحبه با مردم منطقه و رولوه نمونههایی از مسکن خرمشهر )قبل از جنگ( میباشد. در تمامی بخشهای تحقیق از روش بیان تصویری و گرافیکی و تحلیل کالبدی نقشههای مسکن )قبل از جنگ( استفاده شده است.
تحلیل الگوی مسکن خرمشهر

محلههای خرمشهر به لحاظ بافت شهری به دو بخش قدیم و جدید تقسیم میشوند . قدیمیترین محلههای خرمشهر در ناحیهی شمالی، در اطراف مسجد جامع بین محله بازار صفا و فلکه دروازه واقعشدهاند3 . این بافتبسیار متراکم و فشرده استو تمام واحدهای مسکونی آن دارای حیاط مرکزی با ویژگیهای مناسب اقلیم و فرهنگ اهالی آن منطقه میباشد. دسترسی به واحدهای مسکونی از طریق کوچههایی باریك که با دیوارهای مرتفع محصورند، صورت میگیرد. در این قسمت از شهر خرمشهر کمتر خانهای یافت میشود که در دو یا چند دیوار خارجی با خانههای مجاور خود مشترك نباشد. خانههای بومی برداشتی متعلق به این بافت میباشند که اغلب در هنگام رولوه آسیب زیادی در اثر جنگ دیدهاند. اما بخش غیربومی شامل محله طالقانی و کوی بهروز بوده که دارای بافتی شطرنجی و یکنواخت میباشد )شبیه خانههایی که در حال حاضر در سایر شهرهای ایران ساخته میشوند(. در این بخش از مقاله برای بهدست آوردن الگوی4 مسکن خرمشهر به تحلیل و مقایسهی خانههای بومی و غیر بومی )قبل از جنگ( پرداخته میشود.
1- تحلیل کالبدی خانههای بومی بافت سنتی )بررسی کمی(
این خانهها از نظر ابعاد، فرم کالبدی و شیوه سکونت به سه دسته تقسیم میشوند که عبارتند از:
الف: خانههای گسترده
این نوع خانهها اغلب متعلق به تجار و از نوع گسترده افقی میباشند. «در خانوادههای گسترده افقی خویشاوندان از یك نسل زندگی میکنند و فضاهای کالبدی خانه باید با اجتماع افراد خانواده در مناسبتهای مختلف قابل تطبیق باشند» )لنگ ،1831، 139(. خانههای گسترده در خرمشهر متشکل از یك حیاط بیرونی برای کل خانه و دو یا چند حیاط اندرونی فامیلی میباشد .
سرویسهای لازم و یك درب ورودی مستقل از کوچه و همچنین دارای ارتباطی غیرمستقیم با اندرون است. بخش بیرونی در دو طبقه ساخته شده، طبقه پائین مضیف برای میهمانهای دور )اغلب مختص میهمانهای مرد( و طبقه دوم از میهمانهای نزدیك )فامیل( پذیرائی میکند. بخش اندرونی یك ورودی مستقل از کوچه دارد و از دو حیاط )اندرونی اهالی خانه و اندرونی فامیل( تشک یل شده که ارتباط مستقیم با یکدیگر دارند. در این بخش اطاقهای متعدد با سرویسهای لازم در دو طبقه ساخته شده است.
در خانه آل ناصر نسبت مساحت اطاقها، سرویسها و ورودی به کل زمین 65.2%، نسبت مساحت ایوان به کل زمین
)24.4% مسائلی ،1368وهمچنین، 911(.نسبت مساحت حیاط به کل زمین 10.4% میباشد مأخذ: )تصویر3- Ghaemianنمونه خانه ت ک خانواری )مستقل( بافت قدیم خرمشهر.
، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(
خانهی آلناصر نمونهی خانههای گسترده بزرگ است که در جنوب شرقی مسجد جامع واقع شده و در این مقاله مورد بررسی قرار میگیرد )تصویر 2(. این خانه از سه بخش بیرونی، اندرونی و بخش مختص خدمه )این بخش رولوه نشده( و چهار حیاط تشکیل شده است. بخش بیرونی شامل مضیف5 یا دیوانیه، قهوهخانه ،

تصویر 2- نمونه خانههای گسترده در بافت قدیم خرمشهر، طبقه اول.
مأخذ: )Ghaemian، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(ب: خانههای تكخانواری یا مستقل
در خانههای تك خانواری رابطه متقابل بین زن، شوهر و فرزندان است. اغلب خانههای بافت قدیم خرمشهر از این نوع و دارای ابعادی مشابهاند. از یك حیاط مرکزی و اتاقهای اندرونی و مضیف بیرونی در اطراف آن تشک یل شده و تا حدودی سعی در حفظ محرمیت گردیده است )در بعضی خانهها قسمت مضیف در طبقه دوم واقع شده است(. ارتباط و نحوه قرارگیری فضاهای عملکردی این نوع خانهها در تصاویر) 3و4( معرفی شدهاند.

در این نوع خانهها میانگین نسبتمساحت اطاقها، سرویسهاو ورودی به کل زمین 66.3%، میانگین نسبت مساحت ایوان به کل زمین 18.6% و میانگین نسبت مساحت حیاط به کل زمین 15.1% میباشد )مسائلی ،1368، 125و 821(.

تصویر4- نمونه دوم خانه ت ک خانواری )مستقل( بافت قدیم، طبقه اول.
مأخذ: )Ghaemian، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(ج: خانههای فامیلی
شیوه زندگی این نوع خانهها واسط بین خانههای گسترده و ت كخانواری میباشد. این نوع خانهها از دو یا چند خانه مستقل تشکیل شده که بهوسیله یك در ارتباط مستقیم بین آنها برقرار میگردد )تصویر 5(. خانههای فامیلی گاهی از طریق حیاط همجوار و در بعضی موارد از طریق ایوانهای عمیق ارتباط دارند.
تصویر5- نمونه خانه فامیلی بافت قدیم، طبقه اول.
مأخذ: )Ghaemian، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(
نسبت مساحت اطاقها، سرویسها و ورودی در این نوع خانهها به کل زمین 62.3%، نسبت مساحت ایوان به کل زمین22% و همچنین نسبت مساحت حیاط به کل زمین 15.7% میباشد
)مسائلی ،8631، 231(.
الگوی خانههای بومی )بررسی کیفی(

با توجه به نمونههای ارائه شده در این مقاله و تحلیل آنها ، خانههای بومی بافت قدیم خرمشهر از یك حیاط مرکزی تشکیل شده که در اطراف آن فضاهای زندگی قرار گرفته است. در این نمونهها حوزههای زندگی )شامل مضیف، اطاقهای چند عملکردی و ایوانهای عمیق و طولی( در امتداد چهار ضلع حیاط واقع شدهاند . بههمین علت دارای نور کافی و دید مناسب به حیاط میباشند. در صورتیکه ورودی و سرویسهای بهداشتی، بهعلت عدم نیاز به نور مستقیم و دید و منظر، در محورهای کم نور کنج حیاط قرار گرفتهاند )تصویر 6(. از تحلیل و مقایسه خانههای بومی با یکدیگر یك الگوی کلی و واحد حاصل میشود. این الگو حوزههای زندگی را در محورهای اصلی حیاط و حوزههای خدماتی ) سرویسدهنده( و ورودی خانه را در محورهای گوشه حیاط بیان میکند.

تصویر6- الگوی کالبدی خانههای بومی شهر خرمشهر.
2- تحلیل کالبدی خانههای غیر بومی خرمشهر
)بررسی کمی(
-5437-2690610

در این بخش سه گونه از خانههای تکرار شوندهی غیر بومی و پیشین شهر تجزیه و تحلیل شده که از نظر تقسیمات درونی یکسان و از یك هال مرک زی تشکیل شدهاند6 . ارتباط اطاقها و سرویسهای بهداشتی از طریق هال برقرار میشود و تنها تفاوت این خانهها در نحوه و مکان قرارگیری حیاط نسبت به فضای زندگی و ابعاد آن میباشد )تصاویر 7، 8 و 9(.
در نمونهی اول خانههای تك خانواری غیربومی، نسبت مساحت اطاقها، سرویسها و ورودی به کل زمین 62.3% و نسبت مساحت حیاط به کل زمین 24.9% میباشد. لازم به ذکر است که این خانه فاقد ایوان )فضای نیمه باز( است. اما در خانه نمونه دوم کوی طالقانی ،نسبت مساحت فضاهای عملکردی بسته به کل زمین 76.9%، نسبت به کل زمین 3.5% میباشد )مسائلی ،1368، 136 و 831(.

تصویر7-نمونه خانههای مستقل غیر بومی )کوی طالقانی.(
مأخذ: )Ghaemian، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(
تصویر8- نمونه دوم خانههای ت کخانواری غیر بومی) کوی طالقانی(مأخذ: )شرکت ماندان، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(
تصویر9- نمونه خانههای سازمانی غیر بومی) کوی بهروز.(مأخذ: )شرکت ماندان، تصحیح و تدقیق نقشه در سال 1366 توسط نگارنده(
مساحت ایوان بهکل زمین 19.6% وهمچنین نسبت مساحت حیاطدر خانههای سازمانی کوی بهروز، نسبت مساحت فضاهای
عملکردی بسته به کل زمین 26% و نسبت مساحت حیاط به کلزمین 74% میباشد. این خانه هم مانند نمونه اول ایوان ندارد
)مسائلی ،1368، 041(.
الگوی خانههای غیر بومی )بررسی کیفی(
12921-1005826

خانههای غیر بومی )قبل از جنگ( خرمشهر همانند خانههای بافتهای جدید سایر شهرها از دو بخش کاملاٌ مجزا تشکیل شده است. در بخش شمالی زمین فضاهای زندگی و در بخش جنوبی زمین حیاط قرار گرفته است. از نظر تقسیمات درونی هرکدام از نمونههای برداشتی دارای سبك خاص خود میباشد. لذا با توجه به تحلیل خانههای غیر بومی، سه الگوی مسکن حاصل میگردد که در آن محل قرارگیری حوزههای زندگی )شامل اطاق پذیرایی ، اطاقهای خواب(، ورودی و خدماتی )شامل سرویسهای بهداشتی و آشپزخانه( نسبت به حیاط متفاوت میباشد )تصویر 10(. بههمین دلیل نتیجهگیری واحدی از نظر نحوه قرارگیری حوزهها نسبت به حیاط حاصل نمیشود و یك الگوی واحد منتج نمیگردد.

تصویر10- الگوی کالبدی خانههای غیر بومی شهر خرمشهر.
نتایج حاصل از تحلیل الگوی مسکن بومی و غیر بومی
از مقایسه و تحلیل مسکن بومی و غیر بومی خرمشهر )پیش از جنگ( این نتایج حاصل میگردد:
3562-3392876

مسکن بافت بومی خرمشهر دارای یك الگوی واحد، از نظر نظام قرارگیری فضاهای عملکردی اطراف حیاط مرکزی میباشد؛ در صورتیکه نحوه قرارگیری فضاهای عملکردی در مسکن بافت غیر بومی خرمشهر به یك الگوی واحد استقراری نمیرسد.
در اغلب خانههای برداشت شده در بافت بومی خرمشهر ،میانگین درصد فضاهای عملکردی نسبت به زیر بنا و میانگین درصد فضاهای عملکردی نسبت به کل زمین تقریباً مشابه و نزدیك به هم میباشد. در صورتیکه این میانگین در خانههای برداشتی غیربومی تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارد. همچنین نسبت حیاط به فضاهای بستهدر خانههای بومیبسیار کمتر از این نسبت در خانههای غیر بومی میباشد.
تحلیل عناصر کالبدی خانههای شهر خرمشهر

توجه به تفاوتهای زیادی که در الگوی مسکن بومی و غیر بومی مشاهده شد، ضرورت شناخت و تجزیه و تحلیل اجزاء تشکیل دهنده این دو شیوه سکونت را ایجاب میکند. لذا در این بخش فضاهای عملکردی و ارتباطات داخلی مسکن بومی و غیر بومی خرمشهر بهصورت مقایسهای مورد تجزیه و تحلیل قرارمیگیرند .
این فضاها عبارتند از:
ورودی
ورودی در خانه بهعنوان نقطه عطف در تغییر دو عرصه خصوصی و عمومی7 تعریف میشود. بنابر سنن و فرهنگ این منطقه سلسله مراتب در حرک ت از عرصه عمومی) کوچه( به عرصه کاملاً خصوصی )درون خانه( توسط یك فضای نیمه عمومی نیمه خصوصی از هم جدا میشود. این تغییر عرصه در ورودی و هشتی خانه بوجود آمده است. در این رابطه ورودی خانهها از دو جنبه بررسی خواهد شد:
الف: بررسی وضعیت دید در ورودی: محدود کردن دید به منظور رعایت محرمیت8 در خانههای بومی بصورت ایجاد شکستگی )پیچش( در فضای ارتباطی بین ورودی و حیاط و یا بهوسیله ایجاد فضای سرپوشیده )دالان( بین آنها انجام شده است .اما در خانههای غیر بومی ورودی، بدون رعایت محرمیت و تغییر عرصه، مستقیماً به حیاط باز میشود.
ب: بررسی نحوهی ارتباط ورودی با کوچه: مسئله کیفیت حرکت در کوچه یکی از عوامل مؤثر در تغییر عرصهها و سلسله مراتب ورود به درون بهحساب میآید. در نمونههای مسکن بومی حالات زیر دیده میشود )تصویر 11(:
وجود فرورفتگی در ورودی علاوه برکشش بهسمت در خانه سبب ایجاد فضای نیمه خصوصی میگردد .
تعبیه دو سکو در طرفین در، نیمه خصوصی شدن فضای ورودی را بخوبی بیان میکند .
پیش آمدگی طبقه دوم خانه روی کوچه یك محدوده خصوصی کنار ورودی ایجاد مینماید .
اما در خانههای غیر بومی ورودی در امتداد دیوار حیاط قرار گرفته و هیچگونه کشش و حس دعوت کنندگی در عابر پیاده ایجاد نمیکند.
در محله مورد مطالعه دو نوع ورودی از نظر تقسیمات نمائی وجود دارد. در نوع اول از تقسیمات کلی نمائی استفاده شده ،که در آن تقسیمات ورودی ریزتر و با کمی فرورفتگی مشخص گردیده و در قسمت بالای نما مشبكهای بام خود را نمایان میکند. این نوع تقسیمات نمایی به معماری دزفول و شوشتر شباهت دارد. نوع دوم شبیه معماری سرزمینهای عربی مجاور مانند بصره میباشد؛ورودی در یك سطح صاف در امتداد دیوار قرار گرفته و در طبقه دومبا ایجاد پیش آمدگی در سقف )بنام شناسیل( و سایه روی بدنه حریمورودی را مشخص ک رده است. در طبقه اول سطح نما صاف و بدون روزن و در طبقه دوم شک ستگیهایی در نما ایجاد شده است.

تصویر11- شکل قرارگیری ورودی در خانههای خرمشهر.
هشتی
پس از ورودی، هشتی اولین فضای عملکردی خانه بهحساب میآید که در اغلب موارد سرپوشیده است. در خانه های گسترده بهعلت جدا بودن ورودی اندرونی و بیرونی دو هشتی بیرونی و اندرونی بصورت جداگانه ساخته شده و دالانی سرپوشیده بین این دو قسمت وجود دارد. در خانههای مستقل، این هشتی با تغییر محور به حیاط متصل میشود. هشتی بهعنوان فضای سرویسدهنده در ارتباط مستقیم با فضای مضیف )تسهیل ارتباط با کوچه(، پاشویه )مقابل مضیف و در ارتباط با آن(، سرویس بهداشتی و پله ورودی طبقه دوم ساخته شده است )تصویر 12(. در برخی نمونهها هشتی

تصویر12- تحلیل عملکرد هشتی در خانههای سنتی خرمشهر.
بهوسیله پنجره بافضای کنار آن ارتباط برقرار میکند. اما ورودی خانههای غیر بومی پیشین مستقیماً به حیاط خانه باز میشود و فضای واسطی بین درون و بیرون خانه وجود ندارد.

ایوان
ایوان بهعنوان اصلیترین فضای ارتباطی و نیمه باز بعد از هشتی و در عرصه خصوصی خانه واقع شده و به دو صورت میباشد:
الف: ایوانهای طولی بهمنظور مقابله با عوامل جوی و ممانعت از ورود آفتاب به درون، در جلو اطاقها و در امتداد طول حیاط ساخته شده و بجز ارتباط دهندگی عملکرد دیگری ندارد )تصویر 31(.
ب: ایوانهای عمیق که در محورهای رو به شمال و شرق حیاط واقع شده، از نظر عملکردی جهت تجمع افراد خانواده و بهعنوان فضای خنك در بعد از ظهرها استفاده میشود و اغلب توسط در یا پنجره با فضای مجاور خود ارتباط برقرار میکند. عمق ایوانها بستگی به جهت استقرار نسبت به آفتاب دارد و بهطریقی ساخته شده که در تابستان مانع نفوذ آفتاب و در زمستان سبب هدایت آفتاب میگردد. در بعضی جبههها عمق ایوان به اندازه عمق اطاقها میباشد )ایوان رو به نور غرب جهت مقابله با نفوذ نور مایل غرب( . ایوانها با ک می اختلاف ارتفاع از حیاط و اطاقهای مجاور مشخص میشوند و سقف آنها در امتداد سقف اطاقهای مجاور میباشد.

تصویر13- ایوانهای طولی و عمیق و عملکرد آنها.
اطاقها
در خانههای بومی اطاق بهعنوان خصوصیترین فضای خانه و از نظر سلسله مراتب استقرار بعد از ایوان و در ارتباط با حیاط مطرح میباشد. اطاقها اطراف حیاط و از طریق ایوان با حیاط ارتباط برقرار میکنند. اطاقها براساس عملکرد فیزیکی تقسیم نشدهاند بلکه چند عملکردی هستند ) استفادههای متعدد مانند: غذا خوردن، خوابیدن، نشستن و …(؛ بههمین دلیل بهوسیله در با یکدیگر ارتباط دارند. این پیوستگی در بعضیموارد آنقدر گسترده است که بدون نیاز به عبور از داخل حیاط میتوان از یك سمت خانه به سمت مقابل رسید )تصویر 41(.
اطاقها بهوسیله دربهای دو لنگه و پنجره با بیرون ارتباط دارند. حدود دو سوم پائین درها چوب و بقیه شیشه است. پنجرهها نیز دو قسمت دارند، قسمت پائین دو بازشو چوبی و قسمت بالا دو بازشو شیشهای میباشد. این خصوصیت دربها و پنجرهها منجر به انعکاس قسمتی از تابش آفتاب و در نتیجه خنك شدن اطاقها میگردد.
تهویه اطاقها در طبقه اول تنها از طریق حیاط انجام میشود؛ اما در طبقه دوم پنجرههایی که به کوچه باز میشود باعث نفوذ هوا و ایجاد کوران میگردد. در بعضی موارد تهویه توسط شناسیلها ) پنجرههای سرتاسری مشبك چوبی( انجام میگیرد.
پوشش سقف اطاقها از تیرهای چوبی و حصیر میباشد .
بهدلیل استفاده از پشت بام معمولاً سقفها صاف میباشند .دیوارها عموماً باربر )عرض 50-60 سانتیمتر( و در قسمت-هایی از آن پنجره و طاقچه تعبیه شده است. نمای بیرونی اطاقها آجری و نمای درونی گچ میباشد. ابعاد اطاقها تابع نوع مصالح سقف است. بهعلت استفاده از تیر چوبی معمولاً عرض اطاق محدود) 3-7/2 متر( و طول اطاق قابل تغییر است و اغلب در امتداد ضلع حیاط قرار دارند .

تصویر14- نحوه قرارگیری اطاقها اطراف حیاط ،نمودار ارتباطات اطاق و تحلیل اقلیمی اطاقها.
انواع اطاقهای خانههای بافت سنتی عبارتند از:
الف: مضیف )دیوانیه(: بهعنوان پذیرایی از میهمانهای مرد استفاده میشود. بههمین علت سعی شده از فضاهای خصوصی جدا باشد. مضیف در خانههای مستقل عموماً نزدیك ورودی قرار گرفته و مستقیماً به هشتی باز میشود )حفظ محرمیت اندرون( .در بعضی موارد در طبقه دوم واقع شده و توسط پله مستقیماً با هشتی ارتباط برقرار میکند. روبروی مضیف فضای پاشویه9 قرار دارد. در بعضی الگوها مضیف، بهعلت ایجاد کوران و عدم نیاز به محرمیت، با کوچه توسط پنجره ارتباط برقرار میکند. این اطاقهاعموماً مربع مستطیل با تناسب 1 به 2 یا بیشتر میباشند.
ب: اطاقهای معمولی خانه: این نوع اطاقها چند عملکردی و تعداد آنها بستگی به تعداد افراد خانواده و مساحت زمین دارد . اطاقها مستطیل شکل و دارای طاقچه و پنجره بوده و ارتباط آنها عموماً از طریق ایوان صورت میگیرد. همچنین هر دو اطاق مجاور بهوسیله در باهم ارتباط برقرار میکنند. روزنها بطرف ایوان باز شده و با تنوع در نما و استفاده از در و پنجره با یك ریتم خاص، یك تعادل نسبی در نما ایجاد میکنند.
ج: اطاقهای شناسیل: این اطاقها چند عملکردی بوده و تنها اختلافشان با سایر اطاقها ابعاد و ساعات استفاده از آنهاست .عموماً در طبقه دوم واقع شده و ضلع سمت کوچه با کمی پیش آمدگی بهوسیله پنجره مشبك چوبی با بیرون ارتباط برقرار میکند .این اطاق جزء خنكترین فضاهای خانه محسوب میشود و ظهرها بهعنوان نشیمن خانوادگیا ستفاده میشود. مشبك بودن شناسیلها در سمت کوچه، علاوه برخنك بودن، مانع از دید بیرون به درون و مانع از ورود گرد و خاك به درون میگردد. در خانههای غیر بومی اطاقها اختصاصی و بر اساس عملکردشان هویت مییابند.
سرویسهای بهداشتی و آشپزخانه
سرویسهای بهداشتی ) شامل توالت و حمام( و آشپزخانه در خانه های بومی در ک نج حیاط ساخته شده و ارتباط مستقیم با حیاط دارند )تهویه(. اما در خانههای غیر بومی وجود سرویسها در ارتباط مستقیم با هال مرکزی و کنار اطاقها باعث عدم تهویه مناسب میشود. در مسکن بومی آشپزخانه با طاقچههای زیاد، در کنج حیاط نزدیك به ایوان عمیق، ساخته شده و فقط به حیاط راه دارد. حمام بهصورت یك فضای زائد بعداً اضافه شده و در بعضی موارد قسمتی از اطاق تبدیل به حمام شده است )تصویر 51(.

تصویر15- مقایسه موقعیت سروی سها و آشپزخانه در خانههاي بومی و غیر بومی خرمشهر.
حیاط
حیاط مرک زیترین فضا در خانههای بومی و بهعنوان مرکز دید ،نور و تهویه محسوب میشود. اطراف حیاط فضاهای عملکردی مختلف قرار گرفته است. در محورهای اصلی فضاهای زندگی و در گوشه حیاط سرویسهای بهداشتی و ورودی واقع شده است )تصویر 16(. سلسله مراتب دسترسی در این خانهها بهترتیب عرصه عمومی) کوچه(، نیمهعمومی )هشتی( و خصوصی )حیاط( میباشد.
حیاط اغلب بهشکل چهار ضلعی )مربع یا مستطیل با تناسبات 7×5( ساخته شده و با استفاده از نظم و ریتم خاص تناسبات فضایی بین نماهای چهار طرف حیاط ایجاد شده است. در بعضی موارد با استفاده از تقسیمات نمایی آجری، ستون و در و پنجرههای چوبی تنوع زیبائی ایجاد میگردد. جبهه رو به غرب بهصورت دیوار با تقسیمات آجری کادربندی شده است )این تقسیمات خاص مانع از انعکاس نور میگردد( .کف حیاط با آجر فرش شده که در روز بهعلت عدم انعکاس آفتاب و خاصیت جذب حرارت و در عصرها با مختصری آبپاشی به خنك کردن فضا کمك میکند. در خانههای غیر بومی حیاط شکل خاصی ندارد و بهصورت یك فضای اضافه شده به بخش مسکونی میباشد و مستقیماً به کوچه ارتباط برقرار میکند. در اغلب موارد بخشی از فضای حیاط به پارکینگ ماشین اختصاص داده شده است.
دیوار اطراف حیاط مرکزی در خانههای بومی، بهمنظور داشتن سایه بیشتر، بلندتر از حد معمول ساخته شده و همچنین داخل آن درختکاری شده است. نور تمام فضاها معمولاً با واسطه ایوان از حیاط تأمین شده و در قسمتهای بیرونی و ایوانهای عمیق روزنههایی تعبیه شده که با بازشدن دریچههای چوبی با کوچه ارتباط برقرار میکند.
حیاط مرکز تنفس خانه محسوب میشود. لذا در طبقه اول تنها راه تهویه حیاط است )در موارد استثناء پنجرههایی در ایوانهای عمیق ساخته شده است(. اما در طبقه دوم ارتباط شناسیلها با کوچه از یكطرف و بازشدن در و پنجره به حیاط از طرف دیگر باعث ایجاد کوران و تهویه مناسب میشود.

تصویر16-تحلیل حیاط در خانههای بومی خرمشهر.
بام
بامها بعلت کمی باران و استفاده جهت خواب مسطح میباشند . دست انداز بام به کوچه بلند و مشبك ساخته شده و اغلب ارتفاعی به اندازه طول انسان دارند که به دلایل زیر ساخته شدهاند )تصویر 71(:
ایجاد سایه روی بام )خنك شدن سقف.(
مرتفع شدن ساختمان و در نتیجه ایجاد سایه بیشتر در کوچه ،حیاط و بدنههای اطراف حیاط.
جلوگیری از دید کوچه به بام و دو خانه مجاور هم.
عبور هوا و خنك شدن سطح بام از طریق شبک ههای دستانداز.
خانههای غیر بومی خرمشهر فاقد خصوصیات فوق میباشند.

تصویر17- تحلیل استفاده از بام در خانههای بومی خرمشهر.
تأثیر اقلیم و فرهنگ بر
844726352248

شکلگیری مسکن خرمشهر
تجزیه و تحلیلهای انجام شده بر روی اجزاء مسکن خرمشهر نشان میدهد عواملی مانند اقلیم و آداب و رسوم مردم منطقه جزء مهمترین عواملی است که بر الگوی مسکن خرمشهر تأثیر زیادی دارد و نمیتوان نقش این دو عامل را انکار کرد. این مقاله با علم به اینکه عوامل متفاوتی )مانند عوامل اقلیمی، فرهنگی، اقتصادی ،سیاسی، اجتماعی و …( در شکلگیری مسکن مؤثر است به تبیین نقش این دو عامل، اقلیم و فرهنگ، میپردازد.
تأثیر خصوصیات اقلیمی شهر خرمشهر در جهت و شکل مسکن
شهر خرمشهر در جنوب غربی استان خوزستان و در کنار رود کارون واقع شده است10 . عوامل اقلیمی خرمشهر مانند عرض جغرافیایی پایین و ارتفاع کم از سطح دریا پدید آورنده شرایط اقلیمی خاص این شهر هستند که هر یك به نوعی بر معماری و شکل محیط مسکونی تأثیر میگذارند )کسمایی ،1369، 39(. عناصر اقلیمی مؤثر بر شکل و جهت مسکن عبارتند از:
الف – دمای هوا و مقدار نفوذتابش آفتاب
خرمشهر بهعلت شرایط خاص جغرافیایی یکی از گرمترین شهرهای ایران است و در تقسیمات اقلیمی کشور جزو مناطق با اقلیم گرم و خشك ساحلی قرار دارد. بطورکلی این شهر دارای تابستانهای بسیار گرم و زمستانهای معتدل است. یکی از عناصر اقلیمی مؤثر بر مسکن مقدار نفوذ تابش آفتاب در ساعتهای مختلف و ماههای مختلف سال میباشد که تابع عرض جغرافیایی شهر میباشد. مقدار تابش آفتاب بر سطوح قائم در عرض ˚31 شمالی11 )نزدیکترین عرض جغرافیایی به خرمشهر( بدینقرار است:
بیشترین مقدار تابش آفتاب بر دیوارهای جنوبی در آذر ماه و کمترین مقدار آن در خرداد ماه میباشد و حداکثر تابش آفتاب برروی این دیوارها در ظهر صورت میگیرد) کسمائی ،3631، 201(.
دیوارهای جنوب شرقی و جنوب غربی در زمستان بیشتر از تابستان مورد تابش آفتاب قرار میگیرد. در زمستان بیشترین تابش آفتاب بر دیوارهای جنوب شرقی بین ساعت 9 تا 10 صبح و بر دیوارهای جنوب غربی بین ساعت 2 تا 3 بعد از ظهر میباشد .اما در تابستان بیشترین تابش آفتاب بر دیوارهای جنوب شرقی بین ساعت 8 و 9 صبح و بر دیوارهای جنوب غربی بین ساعت 3 و 4 بعد از ظهر میباشد12 .
دیوارهای شرقی، غربی و شمالی در زمستان کمتر از تابستان مورد تابش قرار میگیرند. دیوار شمالی فقط بین ماههای فروردین الی شهریور و در صبح زود و آخرین ساعات بعد از ظهر در معرض آفتاب میباشد13 .
با توجه به مقدار نفوذ تابش در ساعتهای مختلف روز، جهت استقرار خانهها14 بهتر است بین 15 درجه جنوب غربی الی 03 درجه جنوب شرقی طراحی شوند )حداقل انرژی تابشی از نظر جهت جغرافیایی( تا اثر گرمای شدید آفتاب بعد از ظهر به حداقل برسد و بهترین زاویه بین این دو محور ،15 درجه جنوب شرقی ، میباشد )کسمایی ،1369، 116( )تصویر 81(.
ب – جهت وزش باد
در خرمشهر دو باد عمده میوزد که عبارتند از:
بادهای شمال غربی: این باد اصلی و موسوم به باد سام است که در تمام فصول سال میوزد. در اواخر بهار و تابستان این باد شدیدتر شده و هنگام وزش، هوای شهر را غبارآلود مینماید .سرعت باد از امتداد شمال غربی بهعلت عبور از صحاری خشك در گرمای خرمشهر اثر قابل توجهی دارد.
باد جنوب شرقی: این باد در درجه دوم اهمیت قرار دارد و به باد شرجی یا قوس موسوم است که شدت آن در طول سال متفاوت میباشد. در فصول بهار و پاییز شدت این باد بیشتر بوده و بهعلت عبور از روی خلیج فارس بسیار مرطوب میباشد و هوا را شرجی مینماید )مهندسان مشاور ماندان ،1362، 14(.

تصویر18- نحوه استقرار خانه نسبت به محورهای اصلی و ساعات نفوذ آفتاب در جبهههای مختلف خانه.
نتایج حاصل از مطالعات اقلیمی
با توجه به اطلاعات بهدست آمده از شرایط اقلیمی خرمشهر و تحلیلهای انجام شده، بهترین جهت استقرار ساختمان در ارتباط با مقدار تابش آفتاب و جهت وزش باد و با توجه به عدم نیاز به جریان هوا در فضاهای داخلی بهعلت بالا نبودن رطوبت نسبی در خرمشهر، جهتی موافق با تابش مناسب میباشد. همچنین با محصور کردن ساختمان بهوسیله دیوارهای نسبتا بلند و استفاده از عناصر معماری، تأثیر بادهای غبار آلود بر فضاهای داخلی و خارجی ساختمان را میتوان کاهش داد.
تاثیر خصوصیات فرهنگی و تغییرات آن بر الگوی مسکن
یکی از مباحث خیلی مهم و مؤثر در شکلگیری خانه، فرهنگ مردم ساکن میباشد. راپوپورت ی كجانبه نگریهایی را که اقلیم ،مصالح، اقتصاد و … را عامل توضیح فرم خانه میداند رد نموده و آنها را عامل تأثیرگذار بر فرم میداند. در عوض نقش تعیین کننده فرم را به عامل اجتماعی و فرهنگی میسپارد )راپوپورت ،1831، 11-16(. آنچه فرم یك خانه را میسازد صرف نیاز به خوردن و خوابیدن نیست، بلکه این گونه خوردن و خوابیدن که متناسب با فرهنگ مردم ساکن است، به خانه هویت میبخشد؛ و به مرور زمان تغییراتی که در فرهنگ خوردن و خوابیدن بوجود میآید علت اصلی هویت خانه میباشد51 . لذا شناخت فرهنگ و آداب و رسوم مردم ساکن خرمشهر و بررسی نقش آن در شکلگیری فرم مسکن از مهمترین مباحثی است که در این مقاله دنبال میشود. مسائل فرهنگی مؤثر در مسکن خرمشهر در دو زمینه مورد بررسی قرار میگیرد. ابتدا تأثیراتی که آداب و رسوم در زندگی مردم ایجاد کرده و باعث بوجود آمدن فرم خاصی از سکونت گردیده است؛ سپس تغییرات در شرایط زندگی و شیوههای سکونت ناشی از تغییر در الگوی سکونت تجزیه و تحلیل میگردد.
پاره ای از ویژگیهای فرهنگی )آداب و رسوم( مردم منطقه که در شک لیابی الگوهای مسکن تأثیر گذار است عبارتند از )تصویر 91(:
1ـ ممانعت از نفوذ دید بیرون )نامحرم( به درون )محرم( از طریق جداسازی عرصههای مختلف زندگی از یکدیگر )جداسازی عرصه عمومی کوچه از عرصه خصوصی حیاط.(
2ـ تجمع افراد خانواده بعد از ظهرها در حیاط یا ایوانهای عمیق خانه؛ این فرهنگ نیاز به ایوان با عمق زیاد را مطرح میکند.
3ـ قراردادن پاشویه کنار مضیف برای شستن پا قبل از ورود به درون به نشانه میهمان دوستی اهالی منطقه و رعایت آسایش میهمانها.
4ـ تجمع مردان در مضیف یکی از خانهها در بعد از ظهرها ،لزوم حفظ محرمیت درون خانه با جداسازی مضیف از بقیه خانه را ایجاب میکند ) میهماندوستی – حفظ حریمها.(
5ـ حفظ محرمیت درون خانه از طریق محدود کردن دید بیرون به درون در طبقه اول )بجز فضاهایی که در ارتباط با مضیف میباشند.(
6ـ استفاده از بام برای خوابیدن. بههمین علت پشت بامها دارای دستانداز مشبك و بلند است )مشبك بهجهت عبور هوا و بلند برای حفظ محرمیت.(



قیمت: تومان

دسته بندی : معماری و شهرسازی

دیدگاهتان را بنویسید