JFAUP_Volume 21_Issue 4_Pages 51-62-1

صفحات ۵۱ – 6۲۵۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵
101569511654

مسکن و پَشتونوالی*
نگرشی به ارزش های قومی در معماری خانههای قلعهای
پشتونهای افغانستان

صدرالدین تاجیک**1، عیسی حجت۲، علیرضا عینیفر3
۱دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۵/۱/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۲6/۳/۹۵(
چکیده
پَش تونوالی را ایدئولوژی و نظام نامهی قبیلهای قوم پش تون دانس ته اند که تمامی وجوه حیات قومی ایش ان را هدایت کرده اس ت؛ لذا مطالعه مفاهیم و محتوای آن برای ش ناخت ش یوه و محیط زندگی آنها اهمیت می یابد. با وجود این، عواملِ فرهنگ قومی موثر بر محیط انسان س اختِ افغانس تان، که تکثر فرهنگی مشخصه بارز آن است، کمتر مطالعه شده است؛ لذا در این نوشتار سعی شده با تشریح مفه وم و محت وای پش تونوالی، بـه تعیی ن اث ر آن بر الگ وی معم اری خانه ی قلع ه ای قوم پش تون در افغانس تان پرداخته ش ود. بنابراین نخس ت با اس تفاده از روش تحقیق تحلیلی– توصیفی، چارچوب نظ ری تدوین و محتوای پش تونوالی بررس ی ش ده، س پس یافتههـا در رابطه با خانه قلعهای پش تون )قَ لا(، به روش مطالعه تطبیقی و اس تدلال منطقی در قالب چارچ وب نظری تحقیق، تحلیل و نتایج ب ه صورت جدولی که س طوح و لایه های پنهان مفهوم پش تونوالی را در ارتب اط با این الگو و به صورت سلس له مراتبی مشـخص می کند، ارائه گردید. مطالعه نشان داد پش تونوالی در جوامع قومی پشتون ،نظام نامهای ارزشی است و از طریق مفاهیمی هنجاری در زندگی و معماری ایشان نمود پیدا می کند .در ای ن می ان، «اسـتقلال»، «مِلمَس تیا»، «نام وس» و «سِـیالی»، مفاهیمـی در محت وای پش تونوالی می باشند که اثر ملموس تری بر الگوی قلاها داشته اند.
واژههای کلیدی
خانه های قلعه ای، الگوی معماری، پشتونوالی، قوم پشتون، افغانستان.

* این مقاله برگرفته از رساله دکتری نگارنده اول با عنوان: “ریشه یابی سنت سکونت اقوام پشتون، تاجیک و هزاره” است که با راهنمایی نگارنده دوم و مشاوره نگارنده سوم در دانشکده معماری پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران در دست اقدام است.
.E-mail: sadroddin.1@gmail.com ،۰۲۱ – 66۹7۲۰8۳ :نویسنده مسئول : تلفن: ۰۹۱۹۲۳۰۹7۱۵، نمابر **
۵۲

مقدمه

ارزشها و باورهای یک فرهنگ در پیروان آن فرهنگ و در تمام نمودهای زندگی آن تجلی و تجسم مییابد و این مقاله در جستجوی این تجلی است. در جستجوی تجلی مفهوم پشتونوالی در معماری خان هی قلع های۱ )ق لا( ق وم پش تون در افغانس تان. پش تونوالی « نظامنام ـهای قبیل های و اصل ی پای ه در هویت پش تونها اس ت »
)Ginsburg, 2011,89(. آن «قان ون س نتی رفتار، هدایتگر کنشها و مس ـوولیتهای عمومی و تقویتکننده ساختار جامعهی پشتون میباشد »)Amato, 2010,19(. در این بررسی، معماری قلاها دارای هویت انگاش ته شده و فرض بر این بوده که در آن، مفهوم سکونت ب ه معنای کامل و همنوا با س ایر نیازهای انسـان قومی، فضاهایی را ش کل داده ک ه در ارتب اط ب ا مظاه ر حی ات قوم ی و ارزشه ای مؤکد در پش تونوالی بودهاند. از ای ن رو، هدف از نگارش این مقاله ،پاسداش ت ای ن گنجین هی تاریخ ی و درک چگونگ ی تأثیرگ ذاری پشـتونوالی ب ر س اختار کالبـدی ق لا در افغانس تان ب وده اس ت . ت ا کن ون معم اری اق وام افغانس تانی در س ایهی بارزتری ن مش خصه فرهنگ ی افغانس تان، ک ه همان ا قوم ی ب ودن اس ت به بررس ی گرفت ه نش ده اس ت. ای ن در حال ی اسـت کـه مطالع ات متع ددی در حوزه ه ای مختل ف از جمل ه حکوم ت داری )Mi-akhel, 2009( اقتصـاد )Ginsburg, 2011(، توریسـم )Coulson, MacLaren, McKenzie, & O’Gorman, 2014( و … می ت وان یاف ت ک ه افغانس تان و به وی ژه قوم پش تون را با تمرکز ب ر مفاهیم فرهنگی از جمله پشتونوالی به بررسی گرفته اند.
4469992609510

بخش ی از اس نادی ک ه توس ط حص اری) ۱۳76(، هال ت۲ و س میع زی۳ )۱۹8۰( کاظم ی4 )۱۹86(، زابو۵ و بارفیلد6 )۱۹۹۱( تهیه ش دهاند، ب ه طور مش خص به معم اری «قلا» پرداخته اس ت و به نمونه ه ای خوبی از این الگو اش اره کردهاند. ب ا این وجود، غالب مطالع ات رویک رد کالبدی داش ته و ب ه برداش تهایی کمّی ا کتفا کرده ان د. بررس ی حاضر ب ه تأثیر پش تونوالی بر الگ وی معماری قلا می پردازد و ادعای اصلی مقاله از این قرار است؛ مفاهیم جاری در پش تونوالی ب ر الگوی معم اری قلا تأثیر گذارده و در حکم نقش ه ی پنه ان عم ل نموده اس ت. ب رای اثب ات این ادع ا، ابتدا به ش رح مفهوم پش تونوالی و الگوی معماری «قلا» پرداخته ش ده، س پس با شناخت عناصر محتوایی پشتونوالی تحلیل تبلور مفاهیم آن در معماری «قلا» ها صورت می گیرد.
روش تحقیق
پژوهش حاضر در بخش نظری با رویک رد کیف ی و ابزار مطالعه کتابخان ه ای و ب ا اس تفاده از روش توصیفی-تحلیل ی ب ه ارائ ه چـارچوب نظـری پرداختـه، سپس با روش تحلیل منطقی، مفهوم و محت وای پش تونوالی در فرهن گ پش تون ها را ب ه بررس ی گرفت ه اس ت. این مطالعه با هدف فهم عمل قوم پش تون، با مراجعه به منابع دست اول، یعنی اسنادی که توسط پشتون های افغانستان نگاشته ش ده و نیز اس ناد تحلیلی مرتبط با آنها انجام ش ده است .پس از آن، معماری قلا، رویدادها و کارکردهای آن مورد بررسی قرار
گرفته کتابخاناسه تای. ، باز رای روشه ای گردآوری میداناطلاعی شات این امل مشبخش، عاهده لاو وه بر مصاحب منابع ه ب از و نیمه باز س اختاریافته با متخصصان و ریشس فیدان جامعه پشـتون نیز استفاده شد. در نهایت یافتـهه ا ب ا اس تفاده از روش مطالعه تطبیقـی و اسـتدلال منطقـی در ارتباط با چارچوب نظری پ ژوهش، تحلی ل و نت ایج در قال ب ج ـدولی س طح بندی ش ده ک ه سلس له مراتب تأثیر پش تونوالی ب ر الگوی معماری قلا را نش ان می دهد، ارائه گشته است.
1- چارچوب نظری
ب ه ب اور بس یاری، مق ولات مربوط به ش کل محی ط مصنوع و بح ث رابط ه ی فرهن گ و محی ط و نتای ج آن – ا گر چه ن ه به نام فرهن گ باش د و ن ه به ن ام محی ط – در تاریخ اندیش ه ی بش ری بحث ی اس ت که ن )ن وری ،۱۳78(. از آن جمل ه خان ه ب ه عن وان پدی ده و نه ادی فرهنگ ی )راپوپ ورت ،۱۳88(، محیطی اس ت که رابطه ی بین شکل آن و فرهنگ، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم جای گاه مس تقلی در حوزه ه ای مختلف علوم انس انی از جمله در مطالع ات انسان شناس ی و معم اری داش ته اس ت. با ای ن وجود به نظر میرس د به س بب گس تردگی مقوله فرهن گ و کلی گرایی و مختص ر ب ودن تعاریف فرهن گ )پوردیهیم ی ،۱۳۹۰، 6(، هنوز در این ارتباط نظری واحد و کاربردی شکل نگرفته باشد. با این حال در بیشتر مطالعات فرهنگ و مسکن، بسیاری از آرای راپاپورت به عنوان تنها مدل کاربردی به شکل مستقیم )ارمغان، سلطان زاده و ایران ی بهبهان ی ،۱۳۹۲(، تحلیل ی )پوردیهیم ی ،۱۳۹۰( و ی ا ب ا تفاس یری بوم ی )یزدان ف ر، حس ینی و زرودی ،۱۳۹۲(، ب ه عنوان چارچوب نظری استفاده کردهاند .
راپاپورت در دهه ۱۹7۰، با ه دف آ گ اهی از س اختار کل ی فرهن گ و عوام ل ت أثیرگ ذار آن بر محیطهای ساخته شده آن را به اجزایی تقس یم کرده اس ت. به باور افرادی چون پوردیهیمی در ای ن روش بخشهای ی از محی ط ب ا اجزای ی از فرهن گ نظی ر، جهان بینی، ارزش ه ا، تصورات، هنجاره ا، روش زندگی و سیس تم های فعالی ت میتوان د در ارتباط نزدیك ق رار گیرد )پوردیهیم ی ،۱۳۹۰(. با این حال در تحقیق ات اخیر عده ای از محققین با مبهم دانس تن مفه وم جهانبینی و روش زندگی به تجزیه این مفاهی م و ارائه مدلهای گس ترده تر ارتباط فرهنگ و محیط مب ادرت کرده اند. دس تهی دیگر نظری ات مربوط به محققانی اس ت که با رویک ردی کلنگر تلاش داش ته اند مدلی برای تحلیل فرهنگی محیط ساختهش ده ارائه دهند. آنها با ارائه نظریاتی مبتنی بر آرای هافس تد7، شاین8 و راپاپورت۹ و بر اساس س طحبندی عناص ر محتوای ی فرهنگ، مدلی برای س نجش فرهنگی محیط معرفی می کنند که دارای سه سطح درونی، میانی و بیرونی میباشد. در سطحبندی شاین از مقولـه فرهنـگ، ابتـدا از ارزشها به عنوان مفروضات اساسی یا لایه درونی و از مظ اهر فرهنگ به عنوان لایه بیرونی یاد شـده، سـپس بـه سطح واسطی تحت عنوان هنجارها و قواع د رفتـاری بـین آنها اشاره شده است )Schein, 2004(. بر اس اس این م دل، ارزشها با جهت دهی به هنجارها و قواعد، شکل مظاهر بیرونی فرهنگ را تعیین میکنند .از این رو به اعتقاد راپاپ ورت، فعالیت ها را می توان کلیدی برای فهـم چگـونگی تأثیرپـذیری شـکل خانـه از فرهنـگ به حساب آورد )Rapoport ,1998(. برخی نیزعلاوه بر تایید سطحبندی راپاپورت معتقدند؛ «خانه به عنوان یك بن ـا، ماننـد دیگـر بناهـا تحت تأثیر مبانی نظ ری حـا کم بـر معم اری هـر جامع های نیز می باشد »)یزدان ف ر، حس ینی و زرودی ،۱۳۹۲، ۲۲( و از این اصل نتیجه می گیرند که مبانی نظری و ش یوه زندگی به عنوان س طح میانی و مج رای تبلور فرهن گ جامعه در معماری جامعه به حس اب می آید و با بررسی و تحلیل این دو میتوان چگونگی تأثیر فرهنگ بر الگوی خانه را س نجید. )همان( این پژوهش با مبهم دانستن مفهوم مبانی نظری معماری و به سبب اتخاذ رویکردی کلنگر به فرهنگ، ضمن پذیرش سطح بندی سه لایه فرهنگ، لایه میانی یا واس ط و مجرای تبل ور ارزش ها در مظاهر فرهنگ ی، از جمله معماری هر جامعه ای را تنها شیوه زندگی می داند؛ لذا در ادامه با تمرکز بر عوامل موثر بر شیوهی زندگی پشتونها به تحلیل محتوا و سنجش رابطه مفهوم پشتونوالی با الگوی معماری قلاهای ایشان می پردازد. علاوه بر آن معتقد است در مواردی نیز ارزشها بدون واس طه به وس یله نمادهایی در معماری تبل ور می یابد که این نوشتار به آن نمی پردازد.
۲- پشتونوالی
3419268781407

پش تونوالی مفهومی اس ت که در رابطه با قوم پش تون شناخته میش ود؛ ل ذا پی ش از پرداخت ن به ای ن مفهوم، توصی ف مفاهیم پش تون ی ا پخت ون و افغ ان ض رورت مینماید. پش تونها ب ه باور بسیاری، یکی از اقوام افغانستان و از باشندگان اصلی این سرزمین
۵۳
بوده) کاکړ، ۱۳۹۰(، که دارای مشخصات نژادی و فرهنگی ویژهاندو به زبان پش تو س خن میگویند )الفنستون، بی تا(. در مورد منشأنژادی پشتونها نظرات گونا گونی وجود دارد. فرهنگ ضمن اشاره بر آنکه پش تونها بر اسـاس ش جرهنامه قومی، علم نسبشناس ی قدیم و تاریخ اس طورهای، خود را از اعقاب بنیاس رائیل میدانند ،تا کی د دارن د دانش مندان ای ن نظ رات را ب ه دلای ل تاریخ ی و زبانش ناختی ردکـرده، پش تونها را ش عبهای از ش اخهی هن د و اروپای ی ن ژاد آریای ی میش مارند ک ه در جری ان تاری خ و در رون د شکلگیری ملتها، برخی از عناصر هندی، ترک، تاجیک و عرب را نیز جذب کرده، ملّتی با زبان و فرهنگ مشخص به وجود آوردهاند )فرهنگ ،۱۳7۱(. بیشـتر مورخان، نخس تین زیستگاه پشتونها را کوهه ای س لیمان و س رزمینهای مج اور آن در غ رب رودخانهی س ند دانستهاند )گریگوریان ،۱۳88(. کاتب نیز علاوه بر آنکه جبال غور و کوه سلیمان را مأوای اولیه ایشان میداند، تأثیر مسکن اولیه ای ن ق وم بر وجه تس میه آنان به پش تو یا پش تان و پخت و یا پختان را نیز مثبت دانس ته اش اره میکند؛ «پَش تون منس وب به پُشته به معنی کوهس ت، چون مأوایشان در ابتدا جبال غور و کوه سلیمان بوده، از این رو به اندک تصرف لفظی، به پَشتو نام زد و زبانشان به پشتو سمر و مشتهر گردیده، تقدیر لفظ کوهستان و پشتون مأخوذ از پشته با هم مطابقت و معنی پشتون کوهی یا کوهستانی میشود … ؛ و پختون از استعمال خود افغانها که «شین» را به «خا» بدل میکنند بروی روز آمده، خود ایش ان خود را پش تو و پشتون و پختو و پخت ون و هندیه ا پت ان و فارس یها افغ ان میگوین د» )کات ب ،۱۳7۲، 47(. پشتونها ا کنون در هر دو جانب مرزهای افغانستان و پا کستان زندگی میکنند و به باور فوگیلسنگ، پیشاور در پا کستان و قندهار در افغانستان به طور سنتی مرا کز شهری عمدهی ایشان محس وب میش ود )Vogelsang, 2008(. بر همین اساس در رابطه با پش تونهای افغانس تان تصور عمده بر آن اس ت که این جوامع قوم ی در ح ال حاض ر در جن وب ش رق، ش رق و جنوب غ رب این کش ور متمرکزن د و دو گ روه عمدهی آنه ا را قبایل دُران ی و غَلجایی که بیشـتر یکجا نشـینند، تشـکیل میدهد )Vogelsang, 2008(. فرهن گ و زندگ ی قبیل های در می ان پش تونها ش ایع اس ت و ب ر اس اس نظام نامهای قبیلهای به نام پش تونوالی فعالیتهای خود را جه ت میدهن د و س اختارهای جوام ع خود را تقوی ت میکنند )نجفی ،۱۳8۹(.
۲-1- مفاهیم پشتونوالی
پش تونوالی، مفهومی اس ت که ب ه اعتقاد بس یاری، قدمتی به تاری خ پش تون ها دارد )ابوطالب ی ،۱۳76( با این وج ود، «کتاب ها و اس ناد بس یار اندکی به وس یله پختونها در مورد تاریخ، فرهنگ و جامعه خودش ان نوش ته ش ده اس ت» )فرزین نیا،۱۳8۰، ۲۱7(،
ت ا بت وان حقیق ت ای ن مفه وم را در خلال آنه ا به بررس ی گرفت .ای ن کاس تی و عدم وج ود نگاهی کلان ب ه پش تونوالی، نقایصی را از جمله؛ ش کلگیری تفاس یر چندگان ه، جزء نگر و غالب اً غیر بومی از مفهوم پش تونوالی س بب گشته اس ت؛ لذا این نوشتار به هدفدوری از ای ن نقیص ه، ضم ن اش ارهای مختص ر به برخ ی نظریات
تصویر1- تجزیه و سطح بندی فرهنگ در رابطه با الگوی مسکن با رویکرد کل نگر.
اندیش مندان غیرپش تون، بر آن اس ت تا ش ناخت پش تونوالی را با تا کی د ب ر منابع پش تون حاصل نماید. بس یاری از غیرپش تون ها ،پش تونوالی را نظام نام ه ی قبیلـه ای ی ا قانون قبیله ای پش تون ها ترجم ه کرده ان د )Ginsburg, 2011(. دس ته ای نی ز پش تونوالی را به عنوان نظام نامه و ایدئولوژی قوم پشـتون معرفی کرده )Major & Strickland, 2007( و برخی نیز آن را رس وم نانوش ته پش تون ها دانسته اند )ابوطالبی ،۱۳76(.
م روری اجمال ی ب ر محت وای این منابـع و مقایس ه آن با اندک مناب ع پش تون روش ن میس ازد، اش ارات محققی ن غیرپش تون ،غالبـاً جزءنگران ه و تک راری ناق ص از بی ان محت وای پش تونوالی و ی ا برداش ت هایی س طحی از آن اس ت که در مواجه ه ای موقت با جوامع پش تون حاصل گشته است. بر خلاف منظر فوق، محتوای منابع پش تون، مبین درکی عمیق از پش تونوالی بوده، به نوعی که غالب آنها پش تونوالی را «پشتون بودن» و در مواردی عین «هویت پشـتونی» و اس لامی پش تونها معرف ی کرده اند. بر همین اس اس خ ادم در کتاب ی که تح ت عنوان« پشتونولی» به چاپ رس انده ،بر این باور اس ت که پش تو و پش تونوالی نام بزرگ رس وم، رواجها و اساس و ذات روح قومی، عظمت تاریخی و روایات ملی پشتون ها شـمرده میش ود )خادم، پرته ل ه نیټی(. وی همچنین تا کید دارد که پش تو نام زبان ملیش ان، پشتون نام قومش ان و پشتونخوا نام وطنش ان اس ت و از ای ن الفاظ، لفظ پرمعنی پش تونوالی س اخته شـده اس ت )خادم، پرته ل ه نیټی(. میاخیل، پش تونوالی را ش یوه زندگ ی موروث ی پش تون ها تعبی ر می کن د و در این رابط ه می گوید «ای ن نظام نام هی رفت اری، ش یوهی موروث ی زندگ ی پش تون ها خصوصاً در میان جمعیت های روستایی پشتون در دو سوی خط دیورند۱۰ می باش د» )Miakhel, 2009, 3(. کا کر، آن را نظا م نامه ای میدان د که مؤلفههای س ازنده آن را هنجارهایی با مقبولیت عام تشکیل میدهد و پشتونها از آن طریق، ساختار و نظم اجتماعی خاص خود را مراقبت می کنند و بالاتر از آن به این وس یله، هویت قوم ی- مذهبی خ ود را محافظت میکننـد )Kakar, 2005(. وی ،وجود پش تونوالی را ب رای بقای هویت پش تون ها ضروری می داند و معتقد اس ت؛ «تمایزی میان پرداختن به پش تونوالی و پش تون بودن وجود ندارد»)Kakar, 2005, 3(. کا کر، تأثیرگذاری پشتونوالی را فراتر از رس م و رس وم اجتماعی محض دانس ته و معتقد است در ذهن پش تونها، پش تونوالی هویتی مذهبی مرتبط با اس لام دارد و بی ان م یدارد؛ «ب رای پش تون ها، هی چ تناقض ی میان پش تون ب ودن و عم ل به پش تونوالی و مس لمان ب ودن و وف ادار ماندن به قوانین دین اسلام وجود ندارد» )Kakar, 2005, 3(. محققینی نیز هستند که با یکی دانستن اسلام و پشتونوالی در میان پشتونها ،آن را قانون قوم پشتون و منشأ گرفته از خواسته ها و تجارب مردم می دانند )هاشمی ،۱۳8۹(.
۲-۲- محتوای پشتونوالی
درک محت وای پش تونوالی، در تبعی ت از نگ رش ب ه مفه وم پشـتونوالی اس تنباط میگردد. عدهای که با رویک رد جزءنگرانه به ای ن مفهوم نزدیک ش دهاند، تصوری منطبق ب ر قوانین امروزی از پشتونوالی داشته و معتقدند پشتونوالی به جای یک نظام قانونیمتع ارف، تنها قالب ی فکری در رابطه با مفهوم «عزت» میباش د ومحتوای هنجاری آن بسیار سیال بوده و در رابطه با هر احتمالی ،قوانین دقیق و اجرایی ارائه نمی کند )Ginsburg, 2011(. برهمین اس اس، آنان محتوای پش تونوالی را مجموعهای از قوانین نظارتی میدانن د که وظیفه اش عموم اً تعیین موضوعات مش روع نزاع ها و راه حلهـای مشـروع حـل و فصـل آنهـا میباشـد )Ginsburg, 2011(. گینس بورک ب ا اس تناد ب ه گفته ه ای برخی نویس ندگان ،محت وای پش تونوالی را ش امل س ه مفه وم کلی دی «مِلمَس تیا »)مهمان ن وازی(، «بَدل» )انتق ام( و «نَنواتی» )پن اه( توصیف کرده اس ت )Ginsburg, 2011(. ب ا ای ن ح ال ع دهای پش تونوالی را سیس تمی اس توار ب ر دو مفه وم براب ری و خودمخت اری دانس ته )Barfield, Nojumi, & Thier, 2006( و برخ ی نی ز محت وای آن را مرکب از چندین اصل میدانند با این تفس یر که تعداد آنان بس ته بـه منظـر افـراد متغیـر میباشـد )Major & Strickland, 2007(. ب ا همین استدلال ایشان براین باورند که اصول هنجاری پشتونوالی بی ن س ه تا ش ش اصل ش امل ب دل )انتق ام(، غیرت/ننگ )عزت نف س، دلی ری و جوانم ردی(، مهمان نوازی/پن اه، پَ رده )افتراق جنس یتی(، ناموس )دفاع از عزت( و جِرگه )ش ورا( متغیر می باش د )Major & Strickland, 2007(.
ب ر خلاف نظ رات ف وق، نگ رش محققان پش تون ب ه محتوای پش تونوالی از نوع ی جامعی ت برخ وردار ب وده و گس ترهی آن را ش امل تمامی وجوه زندگی پش تون ها می دانند. هاشمی در تایید این مهم آورده اس ت؛ «پش تو ع لاوه بر معنی زب ان … در برگیرنده تمام ی ابع اد زندگ ی می باش د ب ه این اس اس هیچ وقت پش تون بدون پش تو ب وده نمی تواند. پش تو برای پش تون در عرصه زندگی عب ارت از ع زت، ش رافت، بزرگی، غیرت و همت اس ت که پش تون در اجتماع به همین توزین میش ود» )هاشمی ،۱۳۹8، ۱۲(. لایق نیز میگوی د؛ «قوانین قبیله ای از نگاه تعداد زیاداند. هیچ موردی وج ود ندارد که قبایل برای آن مقرره و یا قانونی نداش ته باش ند »)لای ق ،۱۳6۵، ۱8(. میاخی ل با هدف درک بهتر این نظام و تا کید ب ر وج ود تسلس ل می ان اص ول پش تونوالی، محتوای پش تونوالی را ب ه دو دس ته اصل ی و فرع ی تقس یمبندی ک رده و تا کی د دارد محت وای اصل ی پش تونوالی ب ر پن ج مح ور اصل ی سِ یال )برابری ،یکس انی(، سِیالی ) عملیساختن برابری و یکسانی از طریق رقابت و همچش می(، نام وس )حمای ت از اعض ای زن خان واده و ث روت و دارای ی(، ع زت ی ا ننگ )ش رافت( و غیرت )ش جاعت و قهرمانی( استوار میباشد )Miakhel, 2009(.
ب ا اس تناد ب ه مطال ب ذکرش ده، مش اهدات میدان ی و تا کی د غال ب پشتون شناس ان، می ت وان بی ان ک رد؛ پش تونوالی نظام ی اس ت که روش زندگی پش تون ها را هدایت می کند؛ لذا اصول این نظامنام ه را میت وان ب ه ش کل غیرمس تقیم، تعیینکننده ش کل خانه های ایش ان دانس ت. علاوه بر آن، نتایج بررس یها مبین آن اس ت ک ه می ان اص ول پش تونوالی، مفاهیمی یافت میش وند که تأثی ر ملموست ری ب ر ش کل خانهه ای ایش ان داش ته اند. اصول م ورد نظ ر را می توان ش امل اس تقلال و خودمختاری، مِلمَس تیا ،نام وس، سِ یالی و انتق ام دانس ت. بـه منظ ور اثب ات ای ن ادع ا ،اشاره ای مختصر به شرح آنها ضرورت می نماید.
الف: اس تقلال و خودمختاری؛ به باور خادم تمام پشتونها به سبب این که ایمان دارند متعلق به قومی شریف می باشند، خود را ب ه چش م حرمت دیده و از مب ادرت به اموری ک ه زایلکننده ی ای ن ش رافت باش د، خ ودداری میورزن د )خ ادم، پرته ل ه نیټی(. ب ه همی ن س بب وی این ش اخصه را عامل اس تقلال طلبی و طرد تس لط ه ر بیگان ه ای بر زندگی پش تونها تصـور کـرده و تحمل آن را در ه ر ش رایطی ب رای ایش ان غیرممک ن می دان د )خ ادم، پرت ه ل ه نیټی(. بارفیل د و هم کاران نیز تا کید پش تونوالی را بر اس تقلال ف ردی تص ور کرده، حضور این عامل در زندگی پش تون هارا س بب شکل گیری و بقای استقلالطلبی )فردی، خانوادگی و یا قبیلهای( آنها دانستهاند )Barfield, Nojumi, & Thier, 2006(.ب: ملمس تیا ) مهماننوازی(؛ به اعتق اد میاخیل، اولین چیزی ک ه پش تونها در قریهه ای خ ود میس ازند، مهمانخان ه اس ت .دامن ه مهمانن وازی ایش ان مح دود نب وده و شـامل تمام ی افراد آش نا و بیگانهای میگردد که به هدف مهمان ی، ملاقات و یا بازدید بـه خانه و یا روسـتای ایشـان مراجعـه میکننـد )Miakhel, 2009(. وی اش اره دارد ک ه پش تونها بهتری ن غ ذا و م کان را ب ه مهم ان اختص اص میدهن د و مهمانن وازی را نوع ی مباه ات و فخر برای خـود میداننـد )Miakhel, 2009(. قیامالدی ن خ ادم در توصی ف شدت مهماننوازی پشتونها به نقل از مولوی عبدالحمید افغانی نوش ته است: «در افغانس تان برای هیچ مسافری ضرورت به وجود جی ب خرج ی وجود ن دارد» )خ ادم، پرته له نیټــی ، ۹۵(. برهمین اساس ایشان تا کید دارند که پشتو زبانها و دیگر قبایلی که در این س رزمین زندگی میکنند، به خاطر مهمان بسـیار به خود میبالند ،به همین دلیل در هر نقطهای از افغانس تان انس ان فکر میکند که در خانه خود است. )خادم، پرته له نیټی( میاخیل نیز در این رابطه براین باور است که در جامعه پشتون کسانی که از مهمانان پذیرایی میکنند، مورد احترام میباشند و مهمترین نمود پذیرایی افغانها را حمایت از مهمان قلمداد میکند )Miakhel, 2009(.
ج: نام وس؛ ب ه اعتق ادی برخ ی، زر، زن و زمی ن س ه مقولهی مرتب ط و ن ادر در می ان پش تون ها می باش ند ک ه ه دف اصل ی پش تونوالی، پیش گیری از منازعات مرتبط با آنها بوده است )Ma-jor & Strickland, 2007(. میاخی ل ای ن م وارد را ناموس پش تون معرف ی میکن د و معتقد اس ت که «ب ه منظور زندگ ی در خانواده ،روس تا یا جامعهی پش تون، ش ما بای د در حمای ت از ناموس خود توانا باش ید. ا گر کس ی نتواند از ناموس خود دفاع کند، عزت خود را در جامعه از دست میدهد. آن شخص دیگر جایی در خانواده ،روستا یا جوامع بزرگ تر پشتون نخواهد داشت. مرد بدون عزت یا باید خانواده و روستا را ترک کند، یا باید برای دوباره به دست آوردن ع زت و ش رف خ ود بجنگ د» )Miakhel, 2009, 3(. به ب اور خادم ،ش خص بی ناموس پشتون گفته نمی ش ود )خادم، پرته له نیټی(.
د: س یالی؛ س یالی را مفهوم ی کلی دی در درک پش تونوالی دانس تهاند. میاخی ل ای ن اصط لاح را ب ا مفه وم یکس انی مترادف دانس ته و آن را وس یلهای برای برقراری تعادل در جامعهی پشتون
۵۵
دانسته است )Miakhel, 2009(. سیالی، نوعی رقابت و همچشمیدر می ان کس انی اس ت که در غالب ش رایط از جمله ث روت و قدرتبرابرند. به عنوان مثال یک خان با خان دیگر سـیال اس ت و سیالی میکند ولی وی هیچ وقت با کارگران و یا همسایه )بیگانگانی که در روستای او زندگی میکنند( خود سیالی نخواهد داشت .
ه: انتق ام؛ در کت اب آداب و رسوم پشتون، در بخ ش آداب و رس وم م ردم ننگره ار آمده اس ت ک ه «م رگ و جـرح از موضوعات بسیار کوچکی چون جنگ میان دو طفل تا مواردی مانند اختلاف بالای نوبت آب، پل و پلوان۱۱ و زمین ناشی می شود و طرفین دعوا ت ا زمان ی ب ه درگیری ادام ه می دهن د و یکدیگ ر را میکش ند که از دیگدان هایش ان دود بلند شود )یعنی تا آخرین نفر از بازماندگان ،به کش تن ه م ادامه می دهن د(»)د لیکوالان و ټولګه، ۱۳۹۱، ۳۳(. میاخی ل در زمین ه نزاع و انتق ام در جوامع پش تون تا کید دارد که پختونه ا انتقام خـود را می گیرند و اهمیت ی نمی دهند که تحقق هدف آنها چه مدت به درازا خواهد کشید. وی برای اثبات ادعای خود به ضرب المثلی پش تو اشاره می کند که محتوای آن مبتنی بر آن است که؛ ا گر یک پختون انتقام خود را پس از صد سال بگیرد ،هن وز عجل ه ک رده اس ت )Miakhel, 2009(. وی در ای ن رابط ه تا کید داش ته که؛ پس ر، نوه، نتیجه یا یکی از عموزادههای مقتول میتوانن د و وظیف ه دارنـد حتی پ س از چندین نس ل انتقام خود را بگیرن د و ا گ ر پختون ی انتق ام نمیگی رد، ای ن به معنی ترس ویی و بی غیرت ی او قلم داد می گ ردد )Miakhel, 2009(. ب ه ب اور کا ک ر ،میزان س نجش کیفیت جاری ش دن اصول پش تونوالی در جامعه پش تون، عزت مندی میباش د )Kakar, 2005(. ب ه اعتقاد وی «با وف اداری به پش تونوالی، یک پش تون دارای عزت می ش ود؛ بدون عزت او )مرد یا زن( برای مدت زیادی پش تون دانس ته نمی ش ود ،و مس تحق حقوق ی نمی گردد و م ورد حمایت جامعه پش تون قرار نمی گی رد» )Kakar, 2005, 3(. ب ا نگاهی بر آنچه آمد، این حقیقت روش ن میگردد ک ه بر خ لاف ادعای بس یاری، پش تونوالی طریقه رفت ار پش تون ها را بی ان نمیکن د بلک ه آن ب رای هر عمل ایش ان ،ارزش ی قائ ل میگ ردد؛ ل ذا پش تونوالی را ب ه ج ای نظام نام ه ی رفت اری، می ت وان نظامنام هی ارزش ی تعبی ر نم ود ک ه ب ر مبنای معیار عزت قابل سنجش میباشد.
3- خانه ی قلعه ای )قلا(
قـلا، «مجموعـ های منفـرد بـر زمینـ های گسـترده »)Szabo & Barfield, 1991,140( اس ت ک ه منب ع آب نق ش تعیینکنن دهای در مکانیاب ی و ط رح آن دارد. م کان احداث قلا غالب اً در مجاورت مناب ع آب انتخاب میگ ردد )Szabo & Barfield, 1991( و تکرار این الگو در زمینههای مذکور به صورتی پرا کنده و بدون هیچ قاعدهای صورت میگیرد )Kazimee, 1986(. به اعتقاد کاظمی، قلا رایجترین فرم سکونتگاه در مناطق روستایی افغانستان بوده است، مناطقی که در آنجا زمین مس تعد و حاصلخیز اس ت و معیشت غالب مردم کشـاورزی میباشـد )Kazimee, 2002(. ای ن مجموع ه، معمولاً بهوس یلهی خ ان، زمیندار ب زرگ و یا رئیس قبیله و با هدف اس کان خانوادههای گستردهی آنهاو شرکایشانبنا میگشته است )Kazi-mee, 2002(. زابو و بارفیلد، قلا را واحدی مستقل و کامل میدانندک ه عملکـرد اصلـی آن، مهیـا س اختن س رپناه و حریم ی ام ن برای خانوادههای گس ترده پش تون، دامها و ذخیرههای غذایی ایش ان میباشـد )Szabo & Barfield, 1991(. ایش ان معتقدن د الگ وی معماری قلا، ارتباط تنگاتنگی با حیات پشتونهای شرق و جنوب افغانس تان دارد. با این حال ایش ان معتقدند الگوی قلا را میتوان در میان دیگر اقوام افغانستان، از جمله هزارههای مناطق مرکزی و پشتونهایی که به مناطق شمال هندوکش مهاجرت کردهاند یافت )Ibid(. محققینی هم هس تند که دامنه نفوذ این الگو را در گس تره افغانس تان متفاوتت ر دی ده و بر این باورنـد که «ق لا، الگوی غالب معمـاری س کونتگاههای مناطق همـوار مرکزی و غربی افغانس تان اسـت»)Kazimee, 1986,188( )تصوی ر۲(. هال ت و س میعزی در رابطه با علت وجودی این الگوی معماری در افغانستان معتقدند؛ قلاها در دورهی نزاعهای قبیلهای، زمانی که مسألۀ امنیت اولویت اصل ی بـوده اس ت )Hallet & Samizay, 1980(، ش کل گرفتهان د .آنه ا نی ز بر ارتباط این معماری با فرهنگ پش تونها تا کید داش ته ،بی ان میکنن د؛ «ق لا ب ه عن وان خان ه رعیت ی افغانه ا، خان هی شـاخص پش تونهای کش اورز و نماد قدرت و اعتب ار خانوادههای آن ان میباش د» )Ibid,123(. از س ویی ب ا توج ه ب ه نم ود بیرون ی و ترکیب درونی قلاها، عدهای معتقدند قلای بزرگ پش تون بیشتر بهروستایی کوچک، خانوادگی و مستحکم شباهت دارد تا یک ترکیبس اختمانی س اده )تصویر ۳(. برخی نیز معتقدند قلای افغانها به طور کلی شبیه قلعهی فئودالهای کشاورز اروپایی میباشد که در آنها زمینداران بزرگ زندگی میکردند. الگویی که در آن افراد رعیت و دهق ان به جای داخل مجموعه، به هم راه خانوادههای خود در اط راف قلع ه ب ه س ر میبردن د )Hallet & Samizay, 1980(. به باور زاب و و بارفیل د، قلاه ا با روس تاهایی نیز که به وس یلهی دیوارهایی ب ی قاع ده محصور میش وند و از ط رح خاصی در پ لان آنها تبعیت نمیش ود، متمای ز اس ت. روس تاهایی ک ه ب ا تغیی رات در س اختار خانوادهه ای روستانش ین و ی ا تخلی ه ای ن فضاه ا، ش کل آنها نیز ثاب ت نمیمان د )Szabo & Barfield, 1991(. کاظم ی، فرم فیزیکی و س اختار عمومی قلاها را متأثر از فرهنگ اس لامی و مقولاتی چون محرمیت، امنیت و اقلیم میداند )Kazimee, 1986(.
3-1- ساختار کالبدی خانههای قلعه ای
منب ع اصل ی ب رای آش نایی ب ا الگ وی معم اری ق لا، مناب ع مکت وب و مش اهدات میدان ی در ولای ت ۱۲ کاپیس ا، ولس والی۱۳ بگرام بوده است. در نتیجه این مطالعات و مشاهدات، شاخصههای ش کلدهنده الگوی معماری قلا را ای ن گونه میتوان توصیف کرد؛ حوزهه ای فضای ی: مهمتری ن ویژگ ی س ازمان فضای ی قلا ،

تصویر2- گستره جغرافیایی الگوی سکونتگاه قلا در افغانستان .
)Kazimee,1986,189:(ماخذ

تصویر3- قلای منزلتی، ده افغانان ، دره میدان وردک .
)Szabo & Barfield,1991,188 :(ماخذ
حض ور هم زم ان س ه ح وزه ی اس کان، دام ه ا و ذخیره س ازی مایحت اج ضروری زندگی می باش د. هر ی ک از این حوزهها با توجه به شیوه زندگی پشتون ها شامل فضاهای متعدد و متنوعی است.
ال ف: ح وزه ی س کونتی؛ الگ وی معماری ق لا میتوان د ترکیبی متشکل از یک واحد مسکونی و یا مجموعه ای مشتمل بر چندین خوشه سکونتی باشد که در آن خانواده مالک به تنهایی، گروهی از دهقانان به همراه خانواده هایشان و یا هم ترکیبی از هردو زندگی می کنند. بر همین اساس، قلاها به دو دسته منزلتی و اجارهنشین تقس یمبندی ش ده و در بی ن ای ن دو، ب ه اعتق اد بس یاری، قلای منزلت ی، س اختاری کالب دی اس ت ک ه منطب ق ب ر ایدهآل ه ای فرهنگ قومی پشتون بنا گشته است. بر خلاف شاخصههای این دس ته، قلای اجاره نش ین، مجموعهای کالبدی اس ت که کارایی و قیم ت در تعیین الگوی س اختاری و کیفی ت فضایی آن اثر گذار بـوده و عملکـرد آن بـر فرمـش ارجحیـت داده می شـود )Szabo & Barfield, 1991(. ق لای اجارهنش ین، س کونتگاه دهقان ان اجاره کار و خانواده ش ان میباش د و س ا کنان ق لای منزلت ی، غالب اً از فرزندان و نس ل ش خص زمین داری اس ت که قلا را بنا کرده اس ت )Szabo & Barfield, 1991(. در ه ر ی ک از ای ن دو الگ و، ح وزه ی س کونتی، ترکیب ی از خانهه ای حی اط دار ب ا اندازهه ای متفاوت می باش د. ب ه اعتقاد کاظم ی، الگ وی چیدمان فضاه ای داخلی ای ن واحده ای مس کونی را میتوان نتیجه تعادل بین س ه عامل گ ردش فعالیت ه ای روزان ه، ش رایط اقلیم ی و تأمی ن محرمی ت دانس ت )Kazimee, 2002(. زاب و و بارفیل د نیز پ س از تحلیل چند نمون ه تا کی د دارند؛ فضای داخلی قلاها به خوش ه های متعددیتقس یمبندی ش ده اند و ه ر خوش ه ای دارای حیاط ی مخصوصبـه خـود می باشـد )Szabo & Barfield, 1991(. داخ ل ه ر حیاطچندین خانوادهی هسـ تهای خویشـاوند زندگـی میکنند )Hallet& Samizay, 1980( )تصویر 4(. بر همین اساس و با توجه به اینکه در م واردی جمعیت س ا کن یک قلا بیش تر از یکص د نفر تخمین زده شـده، برخ ی معتقدن د «ق لا را میتـوان ب ر حس ب ش رایط به عنـوان یـک واحد همسـایگی نیز در نظر گرفـت »)Hallet & Sam-izay, 1980,127(. در الگ وی قلا به طور معمول اتاق ها به عملکرد خاصی اختصاص داده نمی شوند ولی در درون هر واحد مسکونی ،غالباً اتاقی فرش ش ده و آماده برای پذیرایی از مهمانان زن وجود دارد )Kazimee, 1986(. ب رای پذیرای ی از مهمان ان م رد غالب اً مهمان خانهای در خارج از حوزهی س کونتی قلا ساخته می شود.
ب: حوزه ی دامها؛ فضایی مشترک در قلا و شامل چند طویله و فضای نگاه داری خورا ک دام و ابزار کش اورزی می باش د که غالباً به سبب پیشگیری از تصادم مسیر انسان و دام در مرکز قلا و در دو سوی معبر اصلی داخلی قلا بنا می گردد )Kazimee, 1986(. هالت و س میع زی می گوین د علاوه بر این فضا، «ب ر بدنهی بیرونی دیوار جنوبی قلا نیز دیوارهای گلی با ارتفاع نس بتاً کم وجود دارد که به س بب آفتاب گیر بودن، محیطی مناس ب برای تغذیه حیوانات در فصل سرما مهیا میکند» )Hallet & Samizay, 1980,127(.ج: حوزه ی ذخیرهسازی؛ محصولات درو شده معمولاً در درون قلا انبار می گردد )Hallet & Samizay, 1980(. حوزه ذخیره س ازی ش امل انباره ای غلـه و میوه ج ات و نی ز مکان ی ب رای برخ ی فعالیته ای معیش تی می باشـد ک ه متناس ب با ن وع محصولات منطقه، مکان آن در داخل قلا متغیر بوده اس ت. به طور مثال در مناطقی که محصول عمدهی کشاورزی انگور می باشد، این حوزه را به هدف ایجاد کوران مناسب در مجاورت دیوارهای پیرامونی و نیز در تراز پایین برج های مراقبتی در نظر می گیرند.
این وضعیت، حیاط مالک نسبت به بخش ورودی قلا با فاصله و تفکیک شده است و فعالیتهای روزانهی زنان خانوادهی مالک ،ج دای از س ایر بخش ه ای ق لا می باش د )Hallet & Samizay, 1980(. الگ وی س وم ک ه بس یاری آن را نمون ه ی عال ی از قلاه ای متعل ق ب ه خانواده ه ای ثروتمن د پش تون دانس ته اند، قلاهای ی اس ت ک ه غالب اً در داخ ل نواحی مزروع ی بنا می ش ده اند و دارای باغستانی در مجاورت خود بودهاند )Hallet & Samizay, 1980(.
ف رم کالب دی: ق لا ترکیبی منفرد و بس ته در زمینهای گس ترده اس ت و در نم ود بیرون ی، ترکیب ی واح د، س اده، کامل و مس تقل درک میش ود. ب ه همی ن س بب روس تاهایی ک ه الگ وی غال ب معم اری سکونتگاه شـان ق لا می باش د، مجموعه های ی ب ا باف ت پرا کنـده توصیف شـ دهاند )Szabo & Barfield, 1991( )تصویر۵(. زاب و و بارفیل د، ق لا را ترکیب ی بس ته ب ا پ لان مرب ع ی ا مس تطیل ،
تصویر4- قلا شامل شش واحد مسکونی، دره میدان وردک .دیواره ای بلن د و ضخیم، برجهای مراقبت در گوش هها و ورودیماخذ):Hallet & samizay,1980,135( و مهمانخانـ های بـر بـالای ورودی توصیـف میکننـد )Szabo &
نظـام فضای ی: الگ وی پلان ی و رواب ط عملک ردی، ویژگ ی ش اخص س ازمان فضای ی ق لا می باش د. ب ا توج ه ب ه مطالع ات و مش اهدات میدان ی، الگ وی غال ب قلاه ا ب ر پای ه پلان ی مرب ع

۵7
می باش د ک ه اض لاع چهارگان هی آن را دیوارهایی عظی م و مرتفعش کل میدهن د. کاظم ی، الگوی پای ه در معماری داخل ی قلا را ،ترکیب ی از چن د خان ه حی اطدار می دان د )Kazimee, 1986(. ب ا وجود این، مشاهدات میدانی نشان میدهد که همیشه اینگونه نب وده و س اختار داخل ی قلاها ب ر مبنای بع د و تع داد خانوادهها متف اوت بوده اس ت. در رایجترین الگو که مرب وط به قلاهای تک خانوادهای )خانواده گسترده( می باشد، یک قسمت باز و بزرگ در میان و تعدادی فضا در اطراف آن و متصل به دیوارهای پیرامونی بن ا می گ ردد. ای ن الگـوی معم اری را میت وان مربوط به مس کن خانوادهه ای زمی ن دار پش تون دانس ت. با گذش ت زم ان و تکثر خان واده ی مال ک و شـکل گیری خانوادههای گس ترده ی جدید ،الگ وی مذک ور ب ا تخری ب و ی ا اح داث یک ی ا چن د دی وار داخلی تغیی ر س اختار داده، در نهای ت با ح ذف بخش باز مرک زی تبدیل ب ه چن د واحد مس کونی حی اطدار مجاور میش ود. ای ن واحدها هم ه با حف ظ حریم خانوادگی، در داخل محی ط اولیه قلا و در دو طرف معبری باریک مس تقر میباش ند. کاظمی، با مهم دانس تن نقش و مکان معبر مذکور مینویسد؛ در الگوی غالب قلاها، گذری باری ک و روب از به عنوان معبر اصلی وجود دارد ک ه با عبور از میانه قـلا، امـکان دسترسـی به تمـام بخشهای قـلا را ممکن می سـازد )Kazimee, 1986(. الگ وی دوم مرب وط ب ه ش رایطی میباش د که خانوادهی مالک و دهقانان به ش کلی مش ترک در یک قلا س ا کن میگردند. این الگو با دو س اختار متفاوت امکان بروز یافته اس ت .در حالت نخس ت، بخش اس کان مالک در مرکز قلا و قس مت های دهقاننش ین در اط راف آن و در مج اورت دیواره ای پیرامون ی ق رار دارن د. در ای ن حال ت، اولی ن بخ ش متص ل ب ه ورودی قلا ،ح وزه ی دهقاننش ین میباش د )Hallet & Samizay, 1980(. در حالت دوم محیط قلا به دو قس مت تقس یم گش ته و دهقانان در بخ ش نخس ت و مج اور ورودی قلا و مال ک به هم راه خانواده ی خ ود در آخرین بخش و ج دای از دهقانان زندگی می کند. در این مورد علاوه بر تمهید ذکر شده، بخش مالکنشین قلا به وسیلهی دی واری مرتفع و سرتاس ری از قس مت دهقانان ج دا می گردد. در Barfield, 1991(. کاظمی نیز ترکیب چهار عنصر اساسی دیوارهایپیرامونـی مرتفع و عظی م، برج های دیده بان ی، ورودی یادمانی ومهمان خان ه را در تشـکیل فرم کلی و تصور ش خصیت بیرونی قلا ،خصوصاً قلاهای منزلتی تأثیرگذار می داند )Kazimee, 1986(.
ال ف: دیوارهای پیرامونی؛ بس یاری به س بب اس تقرار پرا کنده و من زوی قلاه ا، نخس تین نیاز ای ن مجموعهه ا را تأمی ن امنیت دانس تهاند. ب ه همی ن دلیل کاظمی نخس تین ام ر در احداث هر قلایی را، س اختن چهاردیواری مرتفع، عظیم و بس ته در پیرامون زمین تخصیص داده شـده می دانـد )Kazimee, 1986(. طول این دیواره ا ب ه تبعی ت از ابع اد زمی ن و در ارتباط با می زان جمعیت ،ثروت و رش د آتی خانواده تعیین میگردد. هندسهی ساده، ظاهر مرتف ع و عظیـم و دیوارهـای گلی خارجی به وض وح به این ترکیب مس کونی ش خصیت حفاظت ی میده د و احساس ی از ق درت و نی رو را ب ه نمایش میگذارند )تصویر6(. برخ ی نیز در کنار توجه به مقوله امنیت، ارتفاع دیوارها را در ارتباط با عوامل اقلیمی دانسته و حفاظ ت داخ ل مجموع ه از گزن د باده ای زمس تانی و تأمی ن سـایه در فصول گرم س ال را از عوامل موث ر در ارتفاع دیوارهای قلا می دانند )Kazimee, 1986(.
ق لای منزلت ی بـه وس یله ی زمین دارها و ب ا اس تخدام کارگران ماهر در اجرای س ازههای پخسه ای۱4 احداث می گردند )Szabo & Barfield, 1991( و برخلاف این الگو، سطوح شکسته، حجم های بی رون زدهی توالته ا و ورودیه ای متع دد، مش خصه قلاهای اجارهای دانسته شدهاند.
ب: برجه ای دیدهبان ی؛ برجه ای دیدهبان ی در نقاط ی از ق لا ماننـد گوش هها و در دو ط رف ورودی ک ه ب ه لح اظ امنیت ی حس اس می باشـند، ق رار می گیرند. بـا این حال در قلاه ای بزرگی ک ه طول دیواره ا زیاد بوده، علاوه بر مکان ه ای مذکور، در امتداد دیوارها و در فواصل تقریبی ۳۰ متر نیز برجهای دیدهبانی احداث گردیدهان د. پ لان ای ن برج ها غالب اً چندضلعی و در م واردی مربعو ی ا دای ره نیز می باش د. ب رای این برج ه ا، عملکرده ای امنیتی ،سازه ای و معیشتی ذکر شده است )Kazimee, 1986(.
. ج: ورودی و مهمانخانه؛ به نظر زابو و بارفیلد، الگوی معماری ق لا ترکیب ی ارائـه میده د ک ه در آن ب ه اش کال متع دد فیزیک ی و س مبلیک بیگانهه ا از دخ ول و حت ی اش راف بصری ب ه فضاهای س کونتی داخل ی ق لا من ع میگردن د. ب ه نظ ر وی این س اختار در حال ی در جامع ه پش تون مقبولی ت یافت ه اس ت ک ه در فرهن گ ایش ان، پذیرای ی س خاوتمندانه و حفاظ ت از مهم ان ب ه عن وان ارزش و جزئ ی از هوی ت قومی تقدیر میگ ردد )Szabo & Barfield, 1991(. همچنی ن ایش ان، مهم ان را در میان پش تونها، به دلیل اینک ه ممک ن اس ت وی بیگان ه باش د، به عن وان تهدی دی بالقوه تش خیصداده ک ه در حی ات روزان ه میبایس ت از مواجه ه زن ان خان واده ب ا آن محافظ ت ص ورت بگی رد. ش یوه مطل وب جامع ه پش تون در ح ل ای ن تناقض، در نظ ر گرفتن فضایی ب ه نام حجره ) مهمانخانـه( ب ا منط ق مکان ی و ش رایط کیفی خ اص در ترکیب الگ وی معمـاری ق لا به خص وص در قلاه ای منزلتی میباش د. به اعتقاد هالت و سمیعزی، در داخل این فضا، تمام مراودات سا کنان ق لا ب ا دنیای بیرون انجام میپذیرد. تمام کس انی ک ه ورود آنها به فضاه ای درونی و بخشهای مربوط به خانواده روا نمیباش د، در ای ن فضا پذیرای ی میش وند )Hallet & Samizay, 1980(. کاظمی میگوی د: «ترکی ب مهمان خانهها متناس ب ب ا توان مال ی مالک از یک اتاق تا چندین اتاق و فضای جانبی متغیر میباش د. در غالب م وارد، مهمانخان ه مجموع های کامل میباشـد ش امل چندین اتاق، آشپزخانه، توالت و فضای استحمام »)Kazimee, 1986,192( ک ه ب ر بالای تنها ورودی قلا س اخته میشـود و دسترس ی ب ه آن از طری ق پلکان ی در فضای ورودی به طور مس تقیم و بدون کمترین

تصویر5- قلا در زمینه ی گسترده، ولسوالی بگرام .

تصویر6- دیوار پیرامونی قلا، ولسوالی بگرام .
4470001159999اشراف بصری به فضاهای داخلی صورت میگیرد )Hallet & Sam-izay, 1980( )تصوی ر 7(. ای ن فض ا ک ه هرگونه ارتباط بص ری آن با داخ ل قلا منع ش ده اس ت، به س بب قرارگی ری در بدنهی جنوبی ق لا و دارا ب ودن بازش وهای متعدد و ایوان، غالباً دارای چش مانداز و شـرایط آسایشـی مطلوبی میباشـد )Szabo & Barfield, 1991(.
تصویر7- ورودی و مهمانخانه، قلای نه برجه، کابل، ولسوالی شیوکی .
همچنین مالکان قلاهای منزلتی تلاش میکنند با به کارگیری افرادماه ر و اس تعمال تزیینات خاص از جمله چ وب کاری، این فضا رابه بهترین ش یوه بیارایند و بر کیفی ت درونی و بیرونی آن بیفزایند .ع لاوه ب ر مهمانخان ه، ورودی ق لا نی ز عنصر مهمی اس ت که نقش ی ارزن ده در کارک رد و بیان این ترکیب س کونتی یافته اس ت .ورودی قلا، فضایی است با فرم متمایز و در معرض دید که معمولاً در زیر مهمانخانه قرار دارد و غالباً با دربی از جنس چوب س ختِ تزیین ش ده، مس دود میگردد. این م کان تنها نقط هی ارتباطی ق لا ب ا جهان خارج را ش کل میدهد. برخلاف س طوح یکدس ت و هموار دیوارهای خارجی، بدنه بیرونی قلا در قسمت مهمانخانه و ورودی به س بب حضور گش ودگی هایی به س مت بی رون دارای پویایی می باش د )Kazimee, 1986(. به باور برخی، شاخصه کلان الگوی معماری قلای پش تون در ارتباط با اصل اس لامی محرمیت و مخف ی نگاهداش تن زنها از انظار و به حداقل رس اندن مواجهه آنان با بیگانگان می باشد )Hallet & Samizay, 1980(.
4- یافته ها
ط ی مطالع ات، مش اهدات حض وری و مصاحبه های انجام شده، مشخص گردید پشتونوالی بر خلاف نگاه جزءنگرانه برخی، نظامی ارزش ی است که گستره آن تمام حیات پشتونها را شامل گشته و متضمن هویت هر پشتونی است. معیار تطبیق اصول پش تونوالی مفهوم عزت بوده و این نظام از طریق طرح مفاهیمی هنجاری، شیوه زندگی پش تونها و در نتیجه شکل خانه هایشان را متأثر می سازد .
تحلیل و بررس ی الگوی ساختاری قلا که بهترین تبلور کالبدی سنت فرهنگی پشتونها دانسته شده )Szabo & Barfield, 1991( نیز موید این مطلب بوده، میتوان وجوه و ابعادی از آن را مصداق عین ی برخ ی از مفاهی م مذک ور دانس ت. ب ه ب اور ای ن پژوه ش ،مفاهیم ی از پش تونوالی ک ه در تعیی ن الگ وی معماری قلا نقش ی برجسته دارند، در ارتباط با معیار عزت به دو دستهی اصلی قابل تقس یم می باش ند؛ دس تهی نخس ت اصولی هس تند که اس باب کسب و ارتقای عزت بوده و دسته دوم را اصولی شکل می دهند که برای اعاده عزت لکهدار شده یک پشتون مطرح میباشند. از میان اصول متعدد پشتونوالی، «استقلال» و خودمختاری، «مِلمَستیا ،»«نام وس» و «سِ یالی» را میت وان در دس ته نخس ت و انتق ام را در دس ته دوم ق رار داد. تجرب ه زندگ ی در افغانس تان و مش اهده مس تقیم محیط زندگی پش تونها مؤید این مهم است که الگوی معم اری ق لا غالباً تبلور اصول مطرح در دس ته نخس ت میباش د چرا که پش تونها برای کس ب عزت و پیشگیری از بی عزتی و پناه ،از الگ وی س اختمانی قلا به ره میبرند و در زم ان انتقام و اعاده ی ع زت از دس ت رفت ه، از قلاه ا خ ارج می ش وند؛ لذا برخ لاف تمام رویکردهای تکنیکی، این ترکیب را می توان تجسم کالبدی مفاهیم اس تقلال و خودمخت اری، ملمس تیا، نام وس و س یالی دانس ت.
اس تقلال و خودمخت اری؛ اصلی اس ت که وج ود آن در زندگی پش تون عزت و کمرنگ ش دنش بیعزتی و ننگ ب ه همراه خواهد
۵۹
داش ت. اس تقلال پش تون را میت وان زاییده قدرت ش و قدرتش رادر گ رو اتح اد و زندگ ی جمع ی قلم داد نم ود. انتخ اب زمین ه ایگس ترده و مج زا و در نظ ر گرفتن ابع اد بزرگ برای پ لان اولیه قلا و حری م توس عهی آن ب ه نظ ر میرس د در راس تای همین ای دهآل و تش کیل اجتم اع کلان خانوادگ ی اصی ل و رس یدن ب ه اس تقلال و خودمخت اری کام ل باش د. همچنی ن کش یدن حایل ی مرتف ع و عظی م ک ه هرگون ه ارتب اط با جه ان خ ارج را محدود می س ازد ،می تواند س بب ش کلگیری جهان کوچکی برای سا کنان قلا گردد که در آن جسم و جان ایشان در جهت ایدهآل واحد زندگی قومی ،یعنی انسجام و اتحاد پرورش می یابد.
ملمستیا ) مهماننوازی(؛ چنانکه بیشتر اشاره گردید، مقولهای است که در جامعه سنتی پشتون با نوعی تناقض روبرو بوده است .پش تونها ب ه س بب داش تن مهم ان ب ه خ ود میبالن د و از طریق مهمانن وازی، احتـرام بیرون ی، جای گاه اجتماع ی و ع زت حاص ل میکنن د. از س وی دیگ ر و ب ا اس تناد ب ه تحقیق ات صورتگرفت ه و مش اهدات میدانـی، مهم ان در اندیش ه ه ر پش تونی ب رای زندگی خانوادگ ی و ناموس ش )خصوص اً زن ان خان وادهاش(، نوعی تهدید بالق وه محس وب میگ ردد. تحلی ل معم اری خانهه ای قلع های ،خصوص اً در قلاه ای منزلتـی نش ان داده ک ه ایش ان چگون ه بی ن ای ن دو متض اد توانس تهاند تعادل ی جام ع برق رار کنند. نخس تین اق دام ایش ان، اس تقرار دو ح وزه س کونتی خانوادگ ی و مهم ان در دو قط ب مخالـف زمی ن و پیشبین ی فاصلهای اس ت که ع لاوه بر اش راف بص ری، هرگون ه احس اس همج واری بی ن این دو ح وزه را مح دود میس ازد. پ س از آن که دیگ ر نگرانی ایش ان از میان رفت ، پشتونها تمام زمان، مکان و دارایی خود را صرف مهمان میکنند .فضایی میس ازند مس تقل و کامل به نام حج ره ) مهمانخانه( که مطبوعترین چشمانداز، عالیترین تزیینات و کاملترین تسهیلات ممک ن را داراس ت. فرم ش، معرفش أن مال ک اس ت و نقش ش ،اس تقبال، نوازش و پذیرایی از هر مراجعه کنندهی مذکری است که با ورود به این مکان به صفت عالی مهمان موصوف میگردد.
نام وس؛ مفه وم دیگ ری اس ت ک ه زندگ ی پش تونها را جه ت میدهد. در فرهنگ پشتونها، علاوه بر زن، زمین و دارایی نیز ناموس محس وب میگردد ک ه باید در حمای ت از آن توانمند بود. قلا ترکیبی است که به وسیله عناصر فضایی، نظام فضایی و فرم کالبدی خود این توانایی پشتونها را به اشکال مستقیم یا غیر مستقیم تقویت میکند و به عنوان عاملی بازدارنده و مدافع در زندگی ایش ان نقش ایفا کرده است. الگوی قلا در جامعهی پشتون، تحت تأثیر اصل ناموسداری ،ترکیبی بس ته و غیرقابل نفوذ ارائه میدهد که آن را میتوان نمایشی دایم ی از قدرتی محافظ قلمداد نمود. این ترکیب س اده و مقتدر، با اس تقرار در مِل ک و جـای دادن زن و دارای ی در درونیترین حوزهها ، پشتونها را در ناموسداری توانمند میسازد. به همین دلیل غالباً در تحلیل الگوی معماری قلا دیده



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 4_Pages 63-74-1

صفحات 6۳ – 746۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵
108900011654

علت کاویِ بحران هویت در معماری و شهرسازی
معاصر ایران با تأ کید بر سه گانه بینش، ارزش و کنش

محمدمنان رئیسی*
استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲۱/7/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۰/۹۵(
چکیده
«بح ران هویت در معماری و شهرس ازی معاصر ایران» موضوعی اس ت ک ه تا کنون، تألیفات متعددی پیرامون آن نگاشته شده است. اغلب آنها به تحلیل کالبدیِ مصادیق این مسئله پرداخته اند اما این مهم، مسئله ای نیست که تحلیل و ریشه یابیِ آن را بتوان در حوزه های کالبدی-فضاییِ صرف ژرف-کاوی نمود. پرسش ی که ش ا کله اصلی این پژوهش را ش کل می دهد این اس ت که «منش أ بروز بحران هویت در معماری و شهرسازی معاصر ایران چیست؟». برای پاسخگویی به این پرسش، ضمن اتخاذ رویک ردی میان رش تهای و بهره گی ری از مت ون دس ت اول دین ی، در مق ام گ ردآوری داده ه ا، از روش اسنادی-کتابخانه ای و در مقام تحلیل و داوری داده ها، از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده اس ت. طبق یافته های این پژوهش، رمزگش ایی از بحران فوق الذکر را بایس تی در چالش تمدن اصیل اس لامی )ب ه عن وان تمدن ی الهی( و تمدن معاص ر غرب )به عن وان تمدنی الح ادی( وا کاوی نمود. در س امانه ای ک ه ارزشهایش ریش ه در ملکوت دارد، بروز بح ران هویت برای کنش ها و س بکهایی که محص ولِ اصال ت بخش یدنِ ب ه مُل ک در مقابل ملکوت اس ت، امری محتوم اس ت؛ به بی ان دیگر، به دلی ل عدم تجانس و تناس ب مبانیِ بینش ی و ارزش یِ معماری و شهرس ازی معاصر ای ران با کنش ها و سبک های کالبدی رایج در این نظام، این بحران همچنان تداوم خواهد داشت.
واژههای کلیدی
تمدن الهی، تمدن مدرن، بحران هویت، معماری و شهرسازی، متون دینی.

.E-mail: m.raeesi@qom.ac.ir ،۰۲۵-۳۲۱۰۳۵۳6 :تلفن: ۳۲۱۰۳۵8۰ -۰۲۵، نمابر*

مقدمه

معمـاری و شهرس ازی اصی ل اس لامی، یک ی از ثم رات تم دن توحیدی است که مبتنی بر توحید و ایمان به خدای متعال و تولید علوم متناسـب با حقیقت ایمان برای رس یدن به حدا کثر قرب به خدای متعال شکل گرفته است. چنانچه محیط کالبدی، مبتنی بر اصول این نوع معماری و شهرسازی طراحی شود، میتواند بستر تحقّ ق عبودی ت و ارزشه ای دینی باش د؛ در عین ح ال، محیط کالبدی میتواند به نوعی طراحی شود که بستری برای استحالهی هنجارهای دینی گردد. برای مثال، در اغلب س بکهای معماری معاص ر، فض ای درون س اختمانها ت ا ح د ممکـن ب ه ص ورت ب از س اخته میش ود و ریزفضاهای ی همچ ون آش پزخانه ی ب از و سـالن و نش یمن ب از کام لاً رای ج اس ت و بدیهی اس ت ک ه رعایت ارزشه ا، ح دود و تقیّ دات اس لامی در چنی ن س اختمان هایی در مقایس ه ب ا نمونه ه ای س نتی ب ه مرات ب دش وارتر اس ت.
ب ا وجود گذش ت چن د دهه از انقلاب اس لامی ای ران )به عنوان انقلاب ی برگرفت ه از آموزهه ای اس لامی( و ب ه رغ م برخ ی توفیق ات نس بی، معماری و شهرس ازی معاصر ای ران را چن دان نمیتوان به ارزشهای اصیل اسلامی منتسب نمود؛ تا جایی که امروزه به دلیل فاصلهی قابل توجه میان برخی مصادیق این معماری و شهرسازی با نمونههای مش ابه اصیلِ اسلامی، بسیاری از اندیشمندان از بروز بحران هویت در این معماری و شهرسازی سخن به میان میآورند )نق رهکار ،۱۳87، ۵؛ بهزادف ر ،۱۳87، 4۵ ؛ Nasr, 1987, 2-3(. ای ن پژوه ش، درصدد علتکاویِ این بحران با اس تناد به متون دس ت اول دینی )اعم از آیات و روایات( است. برای پرداختن به این مهم ،از روش مطالع ات اس نادی- کتابخانهای ب رای گ ردآوری دادهه ا اس تفاده ش ده اس ت. اما تحلیل دادهها با استفاده از روش تحلیل محت وای کیف ی انج ام ش ده اس ت. ب ر ای ن اس اس، ای ن تحقی ق رویک ردی میانرش تهای دارد ب ه نحوی که از یک س و متأثر از علوم قرآن و حدیث است )به ویژه در بخش شالوده نظری( و از سوی دیگر )به ویژه در بخش هدف(، مرتبط با دانشهای معماری و شهرسازی
450000514304

– و ب ه ط ور خ اص معم اری و شهرس ازی معاص ر ای ران- اس ت.
1- پیشینه تحقیق
ب ه اث ر عبدالحمید نقرهکار با عنوان« درآمدی بر هویت اسلامی در در خص وص پژوهشه ای زیرمجموع ه رویکرد س وم )حکمی-
معماری و شهرسازی» اش اره نمود. وی در این اثر، ضمن بررس ی کلام ی(، میت وان به اثر محمد نق یزاده با عن وان« ادراک زیبایی و تطبیق ی معم اری اس لامی و مکات ب معاص ر غرب ی، دس ته بندی هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی» اشاره نمود که در این کتاب، به طور جامعی از هستیشناس ی، معرفتشناس ی و انسانشناسی در هر مبسوط به موضوع هویت در شهر ایرانی از منظری حکمی- کلامی جدول1- طیف بندی رویکردهای موجود در ادبیات موضوع.
طی سال های اخیر، آثار متعددی با محوریتِ هویت در معماری و شهرس ازی معاصر ایران نگاش ته شده است که البته فقط تعداد معدودی از آنها به بررسی این مهم با استناد به آموزه های اسلامی پرداختهان د. ضمن آنک ه تقریباً همهی ای ن پژوهشهای معدود نی ز در ی ک موض وع، فص ل اش ترا ک دارن د و آن، بررس ی مس ئله هویت از منظری حِکمی است )گرچه در یک طیفبندی تفصیلی ، میت وان آنه ا را حداق ل به س ه دسـته متمایز ش امل رویکردهای حکمی- فلس فی، حکمی- عرفانی و حکمی- کلامی دس تهبندی نمود(. در خصوص دس ته اول )رویکرد حکمی- فلسفی( می توان
یافته های پژوهش محور اصلی پژوهش نمونه پژوهش رویکردهای پژوهش
تبیین اصول هویت بخش در معماری و شهرسازی اسلامی مقایسه تطبیقی دیدگاه اسلام و مکاتب معاصر غربی در خصوص مسئله هویت درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی )تألیف عبدالحمید نقرهکار( رویکرد حکمی-فلسفی
جایگزینی آموزش فطری به جای آموزش اقتباسی برای رفع بحران هویت در معماری معاصر ایران مقایسه تطبیقی مفهوم هویت در دو نگاه سنتی و مدرن هویت انسان ساز، انسان
هویت پرداز )تألیف عیسی حجت( رویکرد حکمی-عرفانی
تبیین موضوعات اصلی برای ایجاد محیط
شهری با هویت و مطلوب حیات انسانی چگونگی ادرا ک هویت در معماری و شهرسازی توسط انسان به عنوان کاربر فضا ادرا ک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی )تألیف محمد نقیزاده( رویکرد حکمی-کلامی
ی ک از ای ن مکاتب ارائه کرده اس ت و بحران هوی ت در معماری و شهرس ازی معاص ر ای ران را با توجه ب ه این مبانیِ فلس فی تحلیل نم وده اس ت )نق رهکار ،۱۳87، 7۵-۱(. در خص وص پژوهش های دس ته دوم )حکمی-عرفان ی(، میتوان به مقاله عیس ی حجت با عنوان« هویت انسان ساز، انسان هویت پرداز» اشاره نمود. او در بخش های مختلف این مقاله، به برخی متون عرفانی )نظیر اشعار مولوی و حافظ( و یا تفسیرهای حکمی-عرفانی سید حسین نصر اس تناد نم وده اس ت و ل ذا، ای ن پژوه ش را میت وان از مصادیق رویکردهای حکمی-عرفانی تلقّی نمود )حجت ،۱۳84، ۵۵(.
پرداخته ش ده اس ت؛ به ویژه فصل هشتم و نهم این کتاب که طی این فصول به موضوعاتی نظیر انواع و مراتب هویت انس ان، عوامل ش کلدهنده هوی ت، میزان اصالت هوی ت، مراتب هویت معماری و ش هر، نش انههای هویت ی ش هر و عناص ر هویتی ش هرهای ایرانی پرداخت ه ش ده اس ت )نق ی زاده ،۱۳86، 4۰۰-۳۰۳(. طی جدول۱، اجمال ی از رویکرده ای مذک ور و مصادی ق آنه ا ارائ ه ش ده اس ت.
لازم ب ه ذکر اس ت که تطبی ق نمونه پژوهشهای ذکر ش ده در جدول ۱ با یکی از رویکردهای ستون اول این جدول، به معنای آن نیست که آن پژوهش، از سایر رویکردها به کلی بی بهره است، بلکه به معنای آن است که آن پژوهش، با کدام رویکرد قرابت بیشتری دارد )مث لًا پژوه شِ نق یزاده، از آموزه ه ای حکم ی- فلس فی و حکمی-عرفانی بیبهره نیست، اما چون با رویکرد حکمی-کلامی ،قرابت بیش تری دارد، ذیل این رویکرد دس تهبندی ش ده است.(
در ای ن پژوه ش س عی ش ده اس ت ب ا اتخ اذ راهب ردی میانرش ته ای و ب ا اس تناد به متون دس ت اول دین ی، یافته های پژوهشه ای ذک ر ش ده در ج دول۱، ی ک گام به جلو برده ش ود .بداع ت و وج ه تمایز ای ن پژوه ش از پژوهش های مذک ور، اولاً در تبیی ن جایگاه س ه گانهی بینش و ارزش و کن ش در تکوین هویت و ریش ه یابی بح ران هویت در معم اری و شهرس ازی معاصر ایران ب ا توج ه به سه گانه ی مذکور اس ت )ک ه تا کنون در هی چ پژوهش مش ابهی انجام نش ده اس ت( و ثانی اً در رویکرد آن اس ت. توضیح آنک ه ای ن مقال ه ب ه دلیل بهره گی ری قاب ل توجه از مت ون دینی و آموزهه ای نقلی )در تکمیل آموزهه ای عقلی و حِکمی(، با رویکرد چهارمی تحت عنوان روایی-تفس یری تطبیق بیش تری دارد )زیرا برخ لاف س ایر پژوهشه ای ذکر ش ده در جدول ۱، ش ا کله اصلی آن مبتن ی ب ر نق ل و مت ون دینی اس ت(. البته تأ کی د می گردد که تعریف این پژوهش ذیل رویکرد روایی-تفس یری، به معنای عدم بهره گیری آن از آموزه های حِکمی و کلامی نمی باشد.
۲- چارچوب نظری
از آنجا که تحلیل مس ئله ای ن پژوهش، منوط به درک صحیح واژه «تم دن» و تقاب ل تمدنهای توحیدی و الحادی اس ت، لازم اس ت ابت دا چارچوب نظری این مهم ارائه گ ردد. برخی با تبیینی فروکاهنده، تمدن و فرهنگ را مترادف یکدیگر بهکار می برند )گولد و کول ب ،۱۳84، ۲68-۲67(. ام ا برخ ی دیگ ر تم دن را ش امل فرهنگ دانس تهاند با این توضیح که تمدن ش امل س خت افزارها نی ز میش ود )رجای ی ،۱۳8۹، ۵۵-۱۵(. طب ق ای ن ن گاه، علاوه بر وج وه ن رم )نظیر اعتق ادات و ارزش ها و غیره(، وجوه س خت نظیر مصادی ق کالب دیِ معم اری و شهرس ازی را نیز بایس تی مش مول تم دن دانس ت. در ای ن پژوه ش، منظ ور از تم دن، مفهوم ی اشتمالی است که بیانگر همه ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و غی ره در ی ک نظ ام فکری اس ت؛ طب ق این تعری ف، تمدن، هم ابع اد نرم )نظیر مبانی بینش ی و ارزش ی( و هم ابعاد س خت )نظیر کنش های رفتاری و مصادیق کالبدی( را پوشش میدهد؛ تاجایی که حتی فرآوردههای عینی نظیر محصولات تکنولوژیکی و صنعتی

نیز در حدود تمدن جای می گیرند و بر این اساس، نظام معماریو شهرسازی و محصولات این نظام نیز ارتباط مستقیمی با تمدندارن د. ا گ ر ه ر مصداق کالب دی در عرص ه معماری و شهرس ازی ،نتیجه نوعی کنش تلقّی ش ود، آنگاه بایس تی توجه نمود که منشأ ه ر کن ش )یا وجوه س خت تم دن(، ارزش و قبـل از آن، بینش )یا وج وه ن رم تمدن( اس ت؛ یعن ی ارزش و قبل از آن، بینشِ کنش گر موجب میش ود کـه در هنگام عم ل، چیزی را برگزین د. بنابراین ،آنچه ش کل کنش را میس ازد و به افعال انسـان جهت می دهد در حقیق ت، ارزشهای ی اس ت که آنها را پذیرفته اس ت و منش أ این ارزشه ا نی ز بینش ه ای وی اس ت ک ه زیربن ای آنه ا را میس ازد )مصباح یزدی ،۱۳7۵، ۳۰-۱8(.
طب ق مت ون دین ی، رابط ه س ه گانه بین ش، ارزش و کن ش ،رابط های ی ک طرف ه نیس ت، بلک ه ه ر دو س وی ای ن طی ف، ب ر یکدیگ ر موثر هس تند. در بس یاری از آیات قرآن کری م، همواره بعد از واژه «ایمان» – که متناظر با بینشها و ارزشهای فرد یا جامعه اس ت- از واژه «عم ل صالح» – که متناظ ر با کنش های عملی فرد و جامعه اس ت- یاد ش ده اسـت که این مهم، مؤید تأثیر بینش و ارزش بر کنش است. امام علی)ع( در همین خصوص می فرمایند:
« عقله ا پیش وایان افکارن د و اف کار پیش وایان قلبه ا و قلب ه ا پیش وایان حواس و حواس پیش وایان اعضا و جوارح» )مجلس ی ،۱4۰۳ق ،۹6(. طب ق ایـن روایت، بینش هر فرد ی ا جامعه، بر اعضا و ج وارح وی و بالتب ع، کنشه ای عمل ی وی موث ر اس ت. ام ا از طرف دیگر، آیاتی وجود دارد که س وی دیگر این رابطه را نیز تأیید مینماید: «س پس س رانجام کسـانی که اعمال بد مرتکب شدند ،ب ه جای ی رس ید که آی ات خ دا را تکذیب کردن د و آن را به س خره گرفتند»۱ )روم/۱۰(. ملاحظه میشود که طبق این آیه، کنش های عمل ی و ِرفتاری س وء ف رد، می تواند منجر به تحری ف بینش وی و تکذی ب آی ات الهی گردد. در روایتی دیگر، امام علی)ع( در این باره می فرماین د: ه ر کس ی ب ه گروه ی تش ابه جوی د، از آن ان ش مرده میش ود۲ )محدث نوری ،۱4۰8ق ،44۰(. طب ق این روایت، ظاهر و کنش ه ای بیرون ی ف رد ی ا جامع ه، ب ر تح ول و تط وّر ارزشه ا و بینشه ای وی موثر اس ت و مشـخص می نماید ک ه وی به لحاظ بینش، در زمره چه گروهی ش مرده میش ود. تأ کید بر حفظ تمایز ظاه ریِ مس لمین از پیروان س ایر ادیان، ریش ه در همی ن ارتباط وثیق ظاهر و باطن دارد که در کلام دیگری از ایشان به این ارتباط تصری ح ش ده اس ت: “و بدان ک ه هر ظاه ری، باطنی متناس ب با خود دارد. آنچه ظاهرش پا کیزه، باطن آن نیز پا ک و پا کیزه است و آنچه ظاهرش پلید، باطن آن نیز پلید اس ت” )نهج البلاغه، خطبه ۱۵4(. لذا با استناد به آیات و روایات فوق، رابطه حا کم بر بینش و ارزش و کنش، رابطهای دو طرفه است؛ هم بینش بر ارزش و کنش تأثیر دارد و هم کنش های عملی و عینی، بر ارزشها و بینش های فکری و نظری مؤثر است .
تلخیص ی از رابطه س ه گانهی بین ش، ارزش و کن ش، در تکوین نظام تمدن طی نمودار۱ ارائه شده است. طبق این نمودار، چنانچه بینش و ارزش و بالتبع کنشهای حاصل از یک تمدن، ریش ههای توحی دی داش ته باش د، آن تم دن را میت وان تمدن ی توحی دی دانس ت. ام ا چنانچ ه مبان ی بینش ی، ارزش ی و بالتب ع کنشهایحاص ل از ی ک تمـدن، س نخیتی ب ا ریش ههای توحیدی نداش ته باش د، آن تمدن را بایس تی در زمره تمدنهای الحادی تلقّی نمود )گرچه توحیدی یا الحادی بودن یک تمدن، غالباً نسبی میباشد و نمیتوان تمدنی را مطلقاً توحیدی یا الحادی دانست( .
طبـق آموزه ه ای قرآنی، تمـدن توحیدی )نظی ر تمدن اصیل اس لامی(، همچ ون درخت ی اس ت برگرفت ه از ریش ه اعتق ادیِ توحید که در شؤون مختلفِ حیات بشری دارای ثمرات مختلفی اس ت و هم ه ی ای ن ثم رات )از جمله نظ ام کالب دیِ معماری و شهرس ازی(، برگرفت ه از هم ان ریش ه اعتقادی هس تند. از منظر ق رآن کری م، ه ر تمدنی ک ه مبتنی ب ر این ریش ه نباش د، تمدنی الح ادی اس ت. قـرآن کری م ب ا تمثیـل ب ه دو درخ ت متف اوت ،جریان ه ای توحیـدی و الح ادی را چنی ن مقایس ه می فرمای د: آی ا ندیدى ک ه خداوند چگون ه مثل ی زد؟ کلمه پا کی زه )توحید( همانن د درخ ت پا کیزه اى اس ت که ریش ه اش )در زمین( اس توار و ش اخه اش در آسمان اس ت… و مثال کلمه پلید )الحاد( مانند درخت پلیدى اس ت که از روى زمین برکنده ش ده )ریش ه ندارد و( هی چ ثب ات و ق رارى ن دارد۳ )ابراهیـم/۲6-۲4(. ب ا توج ه ب ه دلالت های ای ن آیه، زمانی می توان کنش های یک تمدن )نظیر مصادیق کالبدیِ آن تمدن( را به ش جره طیبه ی توحید نس بت داد ک ه اقتضائـات مختلف آن کنش، با ریش ه این ش جره طیبه ،متناس ب باشـد و بلک ه برآم ده از همـان ریش ه باش د. ب ر همین اس اس، گرچ ه تعاری ف مختلف ی ب رای معم اری و شهرس ازی اس لامی )اعم از معماری مسلمانان، معماری کشورهای اسلامی و غی ره( بی ان می ش ود )مه دوی ن ژاد ،۱۳8۳، 66-۵7(، لیک ن منظور از معماری و شهرسازی اسلامی در این پژوهش، معماری و شهرس ازی برآمده از آموزه های اسلامی می باشد.

نظام

تمدن

وجوه

سخت

وجوه

نرم

بینش

ارزش

کنش

نظام

تمدن

وجوه

سخت



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 5-14-1

672628315679

صفحات 5 – ۱45نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲ شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
108900011654

شناسایی علل عدم تحقق کاربری های پیشنهادی در
1089000728478

طرحهای توسعه شهری ایران با استفاده از نظریه زمینه ای*
گلدیس وحیدی برجی**1، فرشاد نوریان۲، محمد مهدی عزیزی3
۱ دکترای شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ دانشیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۹/5/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۱5/۱۰/۹4(
چکیده
ارزیابی برنامهریزی کاربری زمین در پژوهشهای مختلف نش ان از عدم موفقیت آنها داش ته اس ت و ضرورت بازنگری در برنامه ریزی ش هری را آش کار میس ازد. هدف مقاله ی حاضر، شناسایی علل عدم تحقق کاربری زمین در طرحهای توس عه ش هری پیشنهادی است. بدین منظور، روش تحقیق کیفی از ن وع نظری ه زمین ه ای به کار گرفته ش ده تا برخلاف مطالعات گذش ته، از نظرات س لیقهای اجتناب ش ود. اطلاع ات مورد نیاز به صورت مصاحبه عمیق گردآوری ش ده و نمونهگی ری به روش هدفمند از نوع گلولهبرفی و به تعداد ۱4 نفر از مطلعترین افراد در گروههای متنوعی از مدیران ش هری، مش اوران و اسـاتید دانش گاه انجام شده است. نتایج تحلیل نشان از ۱۱ علت مؤثر در عدم تحقق کاربری ها دارد که بیش از 5۰ درصد مش کلات مربوط به س ه علت تصمیم گیریها و عملکرد غیرنظام مند و نادرس ت مدی ران ش هری، ت راز مال ی منف ی ش هرداریها و ع دم واقع بین ی در برنامه ری زی و ارائه پیش نهادات غیرمنطقی می باشد. در نهایت با تقسیم مجموع عوامل به دو بخش اصلی “عدم قابلیت اسناد طرح “و “مشکلات نظام و تشکیلات شهرسازی” می توان چنین نتیجه گرفت که ۶4.۰۶ درصد کدها نشان از مش کل سـاختار و تشکیلات شهرس ازی دارد. در ادامه با استفاده از تئوری زمینه ای، شرایط زمینه ای موثر، شرایط تداوم روند حاضر و پیامدهای ناشی از ادامه آن شناسایی شده است.
واژههای کلیدی
برنامه ریزی کاربری زمین، طرح های توسعه شهری، تحقق پذیری، نظریه زمینه ای، تحقیق کیفی.

*این مقاله برگرفته از رساله دکتری نگارنده اول با عنوان: “توان سنجی رویکرد راهبردی- سناریویی در برنامه-ریزی کاربری زمین در طرح های توسعه شهری ایران” به راهنمایی و مشاوره سایر نگارندگان است.
.E-mail: goldis_vahidi@yahoo.com ،۰58-۳۲7۲۱447 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱5۳۱4۳۳5۶، نمابر**
۶

مقدمه

برنامهری زی کاربری زمین ش هری در ای ران در قالب طرح های جام ع و تفصیل ی انج ام میگی رد. تجربه ح دود بی ش از نیم قرن از برنامهری زی کارب ری زمی ن در ای ن کش ور، ک ه در مطالع ات متع دد مورد ارزیابی قرار گرفته اس ت، نش ان از ع دم موفقیت آن دارد و آنچ ه امـروز ش اهد آن هس تیم، بحران ناش ی از عدم اجرا و تحق ق برنامهری زی کارب ری زمی ن در طرح های جام ع و تفصیلی پیشنهادی می باشد )زنگی آبادی و دیگران ،۱۳۹۳( . این طرح ها همانن د طرحه ای جامع س نتی در کش ورهای دیگ ر از انطباق با تحولات و تصحیح فرآیندها عاجز میباشند )Qian, 2013(. با این وج ود آنچ ه ضـرورت این پژوه ش را آش کار میس ازد، ادامه روند تهیه طرح های کاربری زمین بر ش یوه جامع س نتی تا به امروز و با تغییرات اندکی نسبت به گذشته بوده است.
446999872855

تقریب اً پس از گذشـت یک دهه از اجرای ای ن طرح ها، با احراز ع دم موفقی ت آنه ا، انتق ادات نس بت ب ه محت وا و روی ه آنه ا آغاز گردی ده و در مطالعات ی، عل ل ع دم موفقی ت آنها جس تجو ش ده اس ت. اولی ن مطالع ه منس جم در س ال ۱۳7۲ از ط رف س ازمان مدیری ت و برنامه ری زی کش ور توس ط مهندس ین مش اور زیس تا صورت گرفته و دومین مطالعه توس ط مهندس ین مشاور شارمند در اواخ ر ده ه 7۰ انجام ش ده اس ت. تقریباً در اغل ب پژوهش ها ،عل ل عدم تحق ق کاربریها ب ر مبنای تجربه حرف ه ا ی و تخصصی محقق ان و ب ه ص ورت عوام ل کل ی مش خص ش ده و فاق د ی ک روش نظام من د ب وده اس ت. از ط رف دیگر، س هم عوامل مختلف در ب روز ای ن پدی ده نامش خص مانده اس ت. ل ذا در این بررس ی ،”ع دم تحق ق کاربری ه ای ش هری” ب ه عن وان ی ک پدی ده م ورد شناس ایی قرار گرفت ه و بدین منظ ور از تئوری زمینه ای۱ اس تفاده شدهاس ت. بر مبنای این تئوری، “شرایط” مؤثر در بروز این پدیده مشخصش ده تا به این س وال اساس ی پاس خ داده ش ود که علل اصلی عدم تحقق کاربری ها چیس ت و س هم هر عامل چقدر بوده اس ت؟ و آیا شناس ایی عوامل مؤثر با اس تفاده از تئ وری زمینه ای نتایج متفاوتی نسبت به مطالعات گذشته خواهد داشت؟
توجه به عوامل محرک تغییرات کاربری زمین:
ضرورت برنامه ریزی کاربری زمین
کارب ری زمی ن بـه معن ای ارتب اط انس ان و زمی ن و چگونگ ی اس تفاده از این ارتباط مطرح میش ود. بنابراین برخلاف گذش ته ،بیش تر ب ه صورت یک فرآین د و نه محصول مورد توج ه قرار میگیرد و کارب ری زمی ن ب ه مفهوم ی پویا ک ه نش ان از تعام لات پیچیده و تغیی رات حادث ش ده به م رور زم ان دارد، تبدیل میش ود )Cruz, 21-23 ,1993(. کی ول۲ نی ز کارب ری زمی ن را ن ه ی ک کمی ت ایس تا بلک ه یک الگ وی تکامل تدریج ی۳ معرفی میکند همچن ان که در نیم قرن اخیر، کاربری زمین ش اهد بیشترین و کاملترین تغییرات نسبت به دیگر دورهها بوده است )Kivell, 1993, 3(. چاپین و کایزر بر مبنای چنین تعاریفی از کاربری زمین، هس ته اصلی برنامهریزی کاربری زمین را، هدایت تغییرات کاربری زمین میدانند و معتقدند که هدف تمام فعالیتهای برنامهریزی اس تفاده از زمین، نظارت و هدای ت مداوم تغییرات و تلاش ب رای تاثیرگذاری بر جهت تغییرات استفاده از زمین است )Chapin & Kaiser,1995, 35-36(. بنابراین هدایت تغییرات کاربری زمین مس تلزم شناس ایی و تحلیل محیط پیرامون و محرکهای تغییر موجود در محیط میباشد.
نظریه پ ردازان، عوام ل مختلف ی را ب ه عنوان مح رک تغییرات کارب ری زمی ن معرف ی مینمایند که ش باهتهای زیـادی در بین آنه ا مش اهده می ش ود. گ راف و دیوول ف4، گرایش ه ای کلان را شـامل تغیی رات جمعیت ی، ویژگیه ای اقتص ادی و اجتماع ی ، ارزشه ای حکومـت محل ی و س ایر به ره وران، ق درت حکوم تمحل ی و دسترس ی به منابع معرف ی میکنن د )Graaf & Dewulf,2010(. بریاس ولیس، محرک های تغییر کاربری زمین را ش امل دو طبق ه محرکه ای بیوفیزیک ی و اجتماع ی- اقتص ادی می دان د .محرک های بیوفیزیکی به طور مس تقیم باعث تغییر کاربری زمین نمی ش وند بلکه اغلب آنها باعث تغییر پوش ش زمین میشوند که ممک ن اس ت ب ر روی تصمیمات کارب ری زمین مال کان و مدیران تأثی ر بگذارند )بریاس ولیس ،۱۳88، 45(. چاپین و کایزر )Chapin & Kaiser, 1995(، ب ه س ه عامل به عن وان مهم ترین محرکهای تغییر کاربری زمین اشاره میکنند و معتقدند که در مدیریت تغییر ، برنامهری زان محل ی باید با س ه نی روی قدرتمن د ارزشهای زمین مواج ه ش وند که عبارتن د از: الف( ارزش ه ای اجتماعی به مفهوم امتی ازی که م ردم به س اماندهی کارب ری زمین به عن وان مکانی برای زندگیشان می دهند. ب( ارزشهای بازار به مفهوم امتیازی ک ه م ردم ب ه زمی ن ب ه عن وان ی ک کالا می دهن د. ج( ارزشهای ا کولوژیک ی ب ه مفه وم امتیازی که م ردم به سیس تم های طبیعی روی زمی ن میدهن د. همچنی ن اضاف ه می کنن د ک ه مؤثرب ودن مدیری ت تغیی ر کارب ری زمی ن، مس تلزم تجمی ع )هماهنگ ی( دیدگاهه ای ا کولوژیک ی، اجتماع ی و اقتص ادی زمی ن در ی ک سیستم متعادل است )Chapin & Kaiser, 1995, 42-43(.در می ان ان واع محرکه ا، محقق ان بیش تری ب ه تأثی ر عوامل سیاس ی و اقتصادی در برنامه ریزی کاربری زمین اش اره می کنند .در زمین ه محی ط سیاس ی، ایون س اش اره میکن د ک ه “زمان ی که اغل ب تصمیم ات برنامه ری زی در عم ل بوس یله سیاس ت مدارانگرفته میش ود، بنابراین برنامه ری زی مطمئناً چیزی بیش از آنچهک ه برنامهریزان انج ام میدهند، می باش د”)Evans, 2004, 9(. بهطور کلی محققان تأثیر موضوعات سیاسی را در دو عرصه سیاست کلان کش ور ب ه معن ای جهتگی ری دول ت و حکوم ت نس بت ب ه کاربری زمین )Zhang, Wu & Shen, 2011( و روندها و گرایش های سیاسی محلی که هیلیر) ۱۳88( آنها را سایههای قدرت می نامد ،بررسی میکنند.
فرهنگ سیاسی کشور، نتایج متفاوتی را در برنامهریزی کاربری زمین دارد. در کش ورهایی با استقلال بخش دولت محلی همانند هلن د، آلم ان، فرانس ه، دانم ارک و کش ورهای اس کاندیناوی ،حکوم ت محل ی پیشق دم اصل ی در س رمایهگذاری و هدای ت پروژههای برنامه ریزی ش هری هس تند. آنها کنت رل کاربری زمین ش هری و قدرت و اختیار فرآیند نظم دهی به اس تفاده از فضا را در اختیـار دارنـد )Albrechts, 2006; Graaf & Dewulf, 2010(. در کش ورهای دیگ ری چ ون مصر، حکوم ت مرکزی اختی ار کلیه امور و سیاس ت گذاری را در دس ت دارد )khalifa, 2012(. در کشورهای بس یاری نی ز برخ لاف کش ورهای ب الا همانن د آفریق ای جنوب ی ،دول ت در حال تنفیذ اختیارات به بخش خصوصی اس ت که تاثیر مس تقیمی در برنامه ری زی فضایی و برنامه ری زی کاربری زمین در آن کشورها و مشارکت عمومی در فرآیند برنامه ریزی دارد )Todes, 7 ,2011(. برخی کشورهای توسعهیافته نیز سیاست غیرمتمرکز در برنامه ری زی کارب ری زمی ن را بیش از یک قرن تجرب ه و اثرات آن رامنعکس نموده اند )Qian, 2010(.
در زمین ه تأثی ر محیط اقتص ادی بر برنامهری زی کاربری زمین نیز مطالعات بس یاری انجام شده اس ت. فاینشتاین )Fainstein, 2005(، برنامه ری زی کارب ری زمی ن را در بس یاری از حکومت های ش هری، تابع نظام اقتصادی و توس عه اقتص ادی می داند. تجربه برنامهری زی کارب ری زمی ن در کش ورهایی ب ا سیس تم اقتص ادی مختل ف، نش ان دهندهی ی ک دوگانگ ی در ش یوه برنامه ری زی کارب ری زمی ن اس ت ک ه ای ن دوگانگ ی ت ا ح د زی ادی منت ج از نظامه ای دوگان ه اقتص ادی اع م از سوسیالیس م و لیبرالیس م در کش ورهای مختل ف اس ت. بر مبن ای ای ن دوگانگ ی، برنامه ریزان کارب ری زمی ن دو دیدگاه مخالف را درب اره رابطه برنامهریزی و بازار مطرح میکنند )Chapin & Kaiser, 1995, 47(.ب ر مبن ای دی دگاه لیبرالیس م، ب ازار مکانیس مِ مؤث ری ب رای س ازماندهی معام لات اس ت و دول ت فق ط بوس یله قوانی ن می بایس ت ای ن مکانیس م را تنظی م و انحراف ات کوچ ک آن را اص لاح نمای د. ب ه ای ن ترتی ب هزینهه ا کاهشیافت ه و به رهوران آزادی عمـل بیشـتری دارند )Qian, 2010(. در چنی ن سیس تمی ،نق ش برنامهری زی محدودت ر ش ده و مبتن ی ب ر از بین ب ردن و ی ا کاهش پیامدهای منفی اسـت )Wu, 2007(. دیدگاه دیگر )دیدگاه سوسیالیس م( معتق د اس ت ک ه مداخله دولت ی به منظ ور توزیع مج دد ثروته ا و فرصت ها، بای د جایگزین فرآیندهای بازار ش ود و درچنی ن نظام ی، نقش برنامهریزی کارب ری زمین، کاربردیتر و در جه ت تخصیص منطقی امکان ات، افزایش رفاه و فراهم آوردنخدم ات عموم ی اس ت )Kim, 2011; Wu, 2007(. مدیری ت و
7
برنامهری زی کارب ری زمین در این سیس تم اقتص ادی، به معنای کنت رل توس عه زمی ن بوس یله ابزارهای ی مانن د ط رح بلوپرین ت ی ا نقش ه کارب ری زمی ن، منطق ه بن دی کارب ری زمی ن و ضواب ط منطقه بندی میباشد )Qian, 2010(.
برمبن ای ادبیـات موض وع در عرصـه کارب ری زمی ن، فش ارها و رونده ای محیـط کلان در برنامهری زی کارب ری زمی ن را میت وان ش امل محیطهای سیاسـی_ قانونی5، محیط اقتص ادی۶، محیط اجتماعی_ فرهنگی7 و محیط ا کولوژیکی_ زیست محیطی8 دانست ،ک ه مخف ف آنها را میتوان واژه مخف ف PEST تعریف نمود. از میان عوام ل ذکرش ده، عوام ل سیاس ی- قانون ی و عوام ل اقتص ادی ،بیشترین تناوب تکرار در متون را به خود اختصاص دادهاند.
عدم تحقق کاربری های پیش ـنهادی در طرحهای توسعه شهری ایران
برنامهری زی کاربـری زمی ن ش هری در ای ران، بخش عم دهای از طرحه ای جام ع و تفصیلی اس ت. پیش ینه تهیه طرحه ای جامع به اواس ط ده ه ۱۳4۰ و طرحهای تفصیلی به اواس ط ده ه ۱۳5۰ باز میگردد. مبانی نظری این طرحها، منبعث از نظریات پاتریس گدس و نظریات کارکردگرایی منشور آتن است و متکی بر مصوبات شورایعالی شهرس ازی و معم اری و قان ون تغیی ر ن ام وزارت آب ادی و مس کن به وزارت مسکن و شهرسازی) ۱۳5۳( است )سعید نیا ،۱۳8۳، ۱۲۰(.
فرآین د تهی ه این طرحه ا مبتنی بر منطق پوزیتیویسـتی یعنی شناخت، تحلیل و طرح است )مهندسین مشاور شارمند ،۱۳7۹، ۲7( و برای تمام ش هرها بر طبق یک روند یکس ان تهیه می شود و از آنجایی که به تولید یک سند روشن و قابل فهم برای همه منجر می ش ود، س الهای متم ادی م ورد اس تقبال و توجه ق رار گرفت )نوریان و شریف ،۱۳75، ۲8(. روند برنامهریزی کاربری زمین، غالباً به صورت تعیین میزان نیاز به انواع کاربری ها با توجه به جمعیت پیشبینی شده در افق طرح و سرانه های استاندارد کاربری زمین انج ام میش ود. عمدتاً س رانه پیش نهادی ب ا اسـتفاده از متون و تجارب خارجی و یا س لایق و تجربیات حرفهای تهیهکنندگان آنها ب وده اس ت )عزیزی ،۱۳۹۲(. س پس اقدام ب ه مکانیابی قطعی و ثاب ت کاربریه ا و توزی ع آنها در یک نقش ه پیش نهادی به همراه گ زارش ضواب ط و مقررات پیش نهادی میش ود. طرح تهیه ش ده پس از تصویب در اس تان و در ش ورای عالی شهرس ازی و معماری ،برای اجرا به ش هرداری و سایر س ازمانهای متولی ابلاغ می شود .
این روند از ابتدا تا کنون با تغییرات اندکی دنبال شده است.
تجرب ه ح دود بی ش از نی م ق رن از برنامهری زی کارب ری زمین در ای ن کش ور، نش ان از ع دم موفقی ت ای ن ش یوه برنامه ری زی دارد. مطالع ات متع ددی ب ه ارزیاب ی تحققپذی ری کاربریهای پیشنهادی در طرحهای توسعه شهری پرداختهاند. برخی از این مطالعات جامعتر بوده مانند مطالعات مهندس ین مش اور زیس تا )۱۳7۲( و مهندس ین مش اور شـارمند ) ۱۳7۹ ( و پژوهش ه ای دیگ ری، محدودت ر بوده و بر روی یک ش هر یا بخش ی از یک ش هر و گاه اً ب ر روی ان واع محدودتـری از کاربریها انجام ش ده اس ت .
8
در غال ب مطالع ات انج ام ش ده، ای ن نتیجه حاصل ش ده اس ت ک ه تحققپذیـری کاربری ه ای پیش نهادی طرح ه ا بس یار ک م بوده اس ت )عزی زی و آراس ته ،۱۳۹۰; ضراب ی ،۱۳۹۱( و در مواردی نی ز ع دم تع ادل زی ادی در بی ن ان واع کاربری ه ا مش اهده ش ده اس ت )حس ینزاده دلی ر و ملک ی ،۱۳8۶؛ سـجادی ،۱۳۹۳(. بنابرایـن آنچه امروز شـاهد آن هس تیم، بحران ناش ی از عدم اجرا و تحق ق برنامه ریـزی کاربری زمین در طرح ه ای جامع و تفصیلی پیش نهادی میباش د )زنگی آبادی و دیگ ران ،۱۳۹۳( و این طرح ها همانند طرحهای جامع سنتی در کشورهای دیگر، از انطباق با تحولات و تصحیح فرآیندها عاجز می باشند )Qian, 2013(.
عل ت عدم موفقیت طرح های توس عه ش هری به ط ور کلی در پژوهش ه ای مختلف ی بررس ی ش ده اس ت. مهندس ین مش اور شـارمند، مش کلات طرح های جامع را در دو عنوان”نارسایی های اجرایـی ط رح” و “نارس ایی ناش ی از فرآین د بررس ی و تصوی ب ط رح” بی ان نموده اس ت. مه دیزاده) ۱۳8۶(، مجموعه نقایص طرح ه ای جامع را در س ه عرص ه نظری، روش شناس ی و اجرایی تقسیمبندی نموده است. مشهودی) ۱۳8۶(، مهم ترین عامل در عدم موفقیت طرح های توسعه شهری را عدم انعطاف آنها می داند و عوام ل دیگ ری چ ون ع دم تأمی ن مناب ع مال ی، ع دم دخال ت نظ رات مردم و گروهها را اضافه میکند. رهنما) ۱۳87(، علل عدم تحقق کاربریهای پیش نهادی در ش هر مشهد را، ارائه مجوزهای خ لاف ط رح به وس یله مجریان و وق ف زمین برای اس تفاده های خ اص معرف ی میکن د. زنگ ی آب ادی و هم کاران)۱۳۹۳(، عوامل موث ر در عـدم موفقیت ط رح جامع تبری ز را، تأ کید بی ش از حد بر روش هـای کم ی و ایس تا و عـدم توجه ب ه ماهیت پیچیده ش هر و ویژگی های اجتماعات محلی میداند.
با وجود انجام پژوهشهای ذکر شده، همچنان کمبود مطالعه جام ع و نظاممند در خصوص عل ل اصلی عدم موفقیت طرحهای توس عه ش هری در زمینه خاص برنامهریزی کارب ری زمین و تعیین سهم هریک از عوامل مؤثر در بروز عدم تحقق پیشنهادات بهچشم میخورد. بنابراین مقاله حاضر به این مهم پرداخته است تا اصلاح فرآیندهای موجود بر مبنای رفع مهم ترین مشکلات و موانع استوار گردد تا بتواند از جامعیت و کارآیی لازم بهرهمند گردد .
روش تحقیق
ه دف ای ن مقال ه، شناس ایی عل ل ع دم تحق ق کاربریه ای پیش نهادی در طرحهای توس عه ش هری اس ت. به منظ ور حصول ب ه ای ن ه دف، از روش نظریه زمین های که گون های از روش تحقیق کیفی اس ت، اسـتفاده ش ده اس ت. زیرا مس ئله تحقیق، مس ئلهای چن د وجه ی، پیچی ده و فرآیندی اس ت و نظریه زمین های میتواند روش مناس بی در درک مجموعه ش رایط و عوامل مؤثر باش د. نظریه زمینهای، ابتدا در س ال ۱۹۶7 توس ط بارنی گلاس ر۹ و آلزلم اشتراس۱۰ اب داع ش ده و در کت اب مشـهور آنه ا تح ت عن وان کشف نظری هی زمین های۱۱ منتش ر گردی د. بنیانگ زاران ای ن نظری ه، ب ه انتق اد از روشه ای اثب ات گرای ی دهه ۱۹۶۰، نظری ه خود را بر مبن ای رویکردتفس یری بنا کردند. برخلاف تحقیق کمّی، نظریه زمینهای بانظریه موجود یا قیاسی آغاز نمیشود، بلکه هدف اولیه آن، کشف نظریه از طریق تولید روشمند داده است زیرا نظریهای که از دادهها استخراج شود، بیشتر به واقعیت نزدیک است )استراوس و کربین ،۱۳۹۲، ۳4(.
منط ق نظری ه زمین های ب ه روش ه ای گ ردآوری داده ه ا و روش ه ای نمونه گی ری آن نی ز جه ت میبخش د. ارائ ه نظری ه زمینه ای، مستلزم گردآوری داده های متنی – مصاحبه ای عمیق است زیرا روش مصاحبه عمیق، مهمترین فن گردآوری داده های زمینه ای محسوب میشود )Morse, 2001(. مصاحبه عمیق غالباً به عن وان مصاحبه نیمهس اختارمند معرفی میش ود به دلیل آن ک ه محق ق برخی کنترل ه ا را ب ر روی جهت و محت وای بحث نگه میدارد در حالیکه ش رکت کنندگان بر روی شرحدادن و یا انتخاب جهته ای جدی د ام ا مرتب ط آزاد هس تند. س وال های مصاحبه براسـاس نـوع شناسـی سـ والهای مصاحبـ های پاتـون )Patton, 2002(، از نوع سوال های معرفتی۱۲ بوده است.
بنابرای ن از آنجای ی ک ه داده ه ا مهم تری ن عرص ه تحقی ق محس وب میش وند، نمونهگی ری ب ر اس اس روش نمونه گی ری هدفمن د ی ا غیراحتمالی انجام گرفتهاس ت و از می ان راهبردهای نمونهگیـری هدفمنـد معرفـی شـده توسـط گال و همـکاران )Gall et al., 2006( و نوعشناس ی راهبرده ای نمونه گی ری هدفمن د تدل ی و تش کری )Teddlie & Tashakkori, 2009(، در ای ن پژوه ش از راهب رد گلول ه برف ی / زنجی ره ای / ش بکه ای۱۳ استفاده شده است و سعی برآن بوده است که نمونه تا حد امکان متنوع باش د. بنابراین نمونه های منتخب، گزینشی از مطلعترین افراد در س طح کش ور درخص وص برنامه ریزی کارب ری زمین بوده اس ت و ترکیب ی از گروهه ای درگی ر در فرآین د برنامهری زی کاربری زمین در بالاترین سطوح کشور را شامل شده است.
ب ر مبن ای روش گلول ه برف ی، ابت دا ب ا س ه مطل ع کلی دی در زمینه موضوع مورد مطالعه، کار آغاز گردید و پس از مصاحبه با هر نمونه، این س وال مطرح ش ده اس ت که چه افراد دیگری را واجد ش رایط برای ورود به پژوهش میدانید و بدین ترتیب افراد بعدی معرف ی و م ورد مصاحب ه و گ ردآوری اطلاعات ق رار گرفته اند. پس از مصاحب ه عمی ق ب ا ۱۱ متخصص، اش باع نظری حاصل ش د اما به علت اطمینان بیش تر، مصاحبه ها ت ا ۱4 مصاحبه ادامه یافت .نمونه منتخب در س ه گروه مدیران ش هری، مهندس ین مش اور و اس اتید دانش گاه با میانگین ۳۱ س ال و دامنه تغییرات از ۲۰ تا 5۱ سال سابقه کار قرار گرفتهاند .
تحلیل دادهها و یافته ها
بع د از گ ردآوری دادهه ای مصاحب های و متن ی، تحلی ل و کدبن دی در امت داد ب ا نمونهگی ری آغ از میش ود. فرآین د انج ام کدبن دی در نظری ه زمین های، مبتن ی ب ر روش مقایس ههای ثابت اس ت ک ه در س ه مرحل ه کدگ ذاری ب از۱4، کدبن دی مح وری۱5 و کدبندی گزینش ی۱۶ صورت میگیرد. در هر یک از این مراحل، کد ی ا کده ای الصاق ش ده بای د دادههای مرتب ط با خود را به س طحاشباعبرسانند )استراوسو کربین ،۱۳۹۲(. نمودار ۱، روند انجام کاردر روش نظری ه زمینهای را نش ان میدهد. برای ای ن کار از نر مافزارتخصصی تحقیق کیفی با نامMax qda که توس ط کوفارتز در س ال ۱۹۹5 طراحی ش ده، برای مدیریت پیش رفته دادهها استفاده شده اس ت. وظیف ه عمده این نرماف زار، کمک به طبقهبن دی دادهها و در ارتب اط ق راردادن ای ن طبق ات با یکدیگر اس ت و ام کان تحلیل پیشرفتهتر را بر روی دادهها فراهم میآورد )سیلور ،۱۳۹۳، 7(.
کدگذاری باز به مفهومبندی تکههایی از دادهها تحت یک نام ،عن وان ی ا برچس بهایی که به طور همزم ان هر قطع ه از دادهها را تلخیص و تش ریح میکند، اش اره دارد )Charmaz, 2006, 43(. ابتدا کدهای باز بر مبنای مفاهیم اولیه استخراج شده و سپس براساس مقایس ههای ثابت )ش باهتها و تفاوتها(، کلی ه کدها در مرحله کدبندی محوری در قالب مقولههای عمده دستهبندی شده است ک ه ۱۱ مقوله در نتیجه فرآیند کدگذاری حاصل ش ده اس ت. مرحله نهایی کدبندی گزینشی، شامل تعریف مقوله هسته است. در این مرحله، مقولههای عمده در قالب یک مدل پارادایمی )مدل زمینه ای( حول مقوله هس ته به یکدیگر ارتباط داده ش ده است. در واقع م دل ترسیمش ده، ب ه توصیف مقوله هس ته و تحلی ل و تبیین آن میپردازد. این فرآیند را ترکیب مقولهها و پالایش و آراستن سازههای نظری منتجشده از آن میخوانند. )محمدپور ،۱۳۹۲، ۳4۰-۳4۱(. مقوله هسته در اینجا، عدم تحقق کاربریهای پیشنهادی است که تمام مقولههای دیگر به آن مرتبط هس تند. نتیجه تحلیل دادهها
۹
در قالب کدبندی در جدول۱، مشخص شده است. در این جدول ،ستون تناوب تکرار، فراوانی تکرار مجموع کدهای هر مقوله را نشان میده د که سـتون درصد نش انگر تأثیر نس بی ه ر مقول ه در ایجاد مقوله هسته میباشد.
شناس ایی مقولهه ای عم ده با اس تفاده از ایـن روش، امکان شناس ایی تم ام عوام ل موث ر و تأثی ر نس بی آنه ا را فراه م آورده اس ت و ب ا اس تفاده از مراحل مختل ف کدبندی دادهها، سلس له مرات ب ش بکه علّ ی ب ه وج ود آم دن این مش کل مش خص ش ده اس ت. به منظور ایجاد ساختاری شفافتر در جهت رفع مشکلات موجود، مقولهها با توجه به محتوای آنها به دو بخش عمده عدم “قابلیت اس ناد طرح” و “مش کلات نظام و تش کیلات شهرس ازی “تقس یم شده است. همان طور که در جدول ۲ مشاهده میشود ، میت وان چنین نتیجه گی ری کرد که از مجموع ۱۹۲ کد مس تخرج از مصاحبه ه ا ،۶۹ ک د معادل ۹۳/۳5 درصد کدها نش ان از عدم قابلی ت اس ناد طرح و تع داد ۱۲۳ کد مع ادل۰۶/۶4 درصد کدها نش ان از مش کل نظ ام و تش کیلات شهرس ازی در کش ور دارد .بنابرای ن تغیی ر محتـوا و فرآین د تهی ه اس ناد طرحه ای توس عه ش هری، آنچن ان که تا کنون نیز چند بار تغیی ر یافته اند، نمی تواند ب ه تنهای ی نق ش مؤثری در افزایش تحقق اس ناد داش ته باش د و تغییر نظام و تشکیلات شهرسازی ضروری به نظر می رسد.
مش کلات اس ناد طرح ش امل عدم واقعبینی در برنامهریزی و ارائه پپیشنهادات غیرمنطقی و قطعی نگری در برنامه ریزی و عدم

نمودار 1- مراحل تحلیل در نظریه زمینه ای.
۱۰
جدول 1-کدبندی علل عدم تحقق کاربری های پیشنهادی با استفاده از نظریه زمینه ای.
مقوله هسته تناوب تکرار مقوله ها کدهای باز )علل اولیه(
درصد فراوانی های

پیشنهادی

تحقق
کاربری

عدم

های

پیشنهادی

تحقق

کاربری



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 15-28-1

صفحات ۱7 – ۲8۱5نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶

سیاست گذاری در بزرگ شهر تهران: وا کاوی دوگانۀ
یکپارچگی- غیریکپارچگی*

وحیده ابراهیم نیا**1، زهره عبدی دانشپور۲
۱ استادیارگروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
۲ استاد گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 5/۱۰/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(چکیده
بزرگش هر ) کلانش هر( تهران، در معرض تصمیمها و سیاس تهای چندگانهای قراردارد: سیاس تهایی از سـوی عوام ل بخـش دولت ی ک ه هری ک در ی ک ح وزۀ سیاس تگذاری منف رد دارای قدرت هس تند ، تصمیمهای افراد و گروهها در بخش خصوصی )و گاه در بخش عمومی( که بهدنبال بیشینهکردن منافع اقتص ادی خ ود هس تند، و تصمیمه ا و سیاس تهای عوام ل سیاس تگذاری مدیریت ش هری در این بزرگشهر. پیگیری چنین منافع چندگانه و گاه متضادی، نشان از امکان بالقوۀ بروز ناهماهنگی میان آنها دارد. پرس ش دوگانه این مقاله این اس ت که چه عناصر، وضعیتها و پدیدههایی و هریک چگونه در ش کلگیری وضعیت سیاس تگذاری در بزرگش هر تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی-غیریکپارچگی سیاس تها اثرگذارند. در فرایند کار مقاله، در مرحلۀ نخس ت دانش موجود سیاس تگذاری یکپارچه در برنامهریزی بزرگشهرها در جهان با بهکارگیری روش «بازبینی سیستماتیک منابع»، استخراج شدهاست .در مرحلۀ دوم دادههای موردنیاز تحلیل با روش «مصاحبه» با متخصصان در بزرگشهر تهران گردآوری ،و با روش «تحلیل موضوعی» تحلیل ش ده اس ت. دس تاورد مقاله نش انمیدهد که در بزرگ شهر تهران شکلنگرفتن توافق جمعی در میان عوامل سیاستگذاری دربارۀ بایستگی استقرار اصول سیاستگذاری یکپارچه، نادیدهگرفتن یا کمتوجهی به تقابل عناصر رسمی و غیررسمی سیاستگذاری، آمیزگری انگاشت سیاس تگذاری یکپارچه با سیاس تگذاری واحد، و نیز قرارنگرفتن تصمیمگیری در یک فرایند پیوس تۀ برنامهریزی، مهمترین عوامل ایجادکنندۀ غیریکپارچگی سیاستگذاری هستند.
واژه های کلیدی
سیاستگذاری یکپارچه، برنامهریزی فضایی، برنامهریزی بزرگ شهری، سیستمهای پیچیده، تهران.

* ای ن مقال ه مبتنی اس ت بر رس الۀ دکت رای نگارنده اول با عنوان: «سیاس ت گذاری یکپارچ ه در چارچوب برنامهریزی بزرگش هر تهران»، که در دانشگاه شهید بهشتی و به راهنمایی نگارنده دوم در شهریور ۱۳۹4 دفاع شدهاست.
.E-mail: v_ ebrahimnia@sbu.ac.ir ،۰۲۱-۲۲4۳۱۶4۰ :نویسنده مسئول: تلفن: ۲۹۹۰۲845-۰۲۱، نمابر**
۱۶

مقدمه

4469995861005

ب ا گ ذار سیس تمهای ادارۀ بخ ش عموم ی )متش کل از دولت ،یعنی قوۀ اجراییه، ش امل وزارت خانهها و ش عبههای اس تانی آنها ،ق وۀ قانونگذاری، قوۀ قضاییه، مراجع محلی و ش وراهای منتخب شـهروندان( از حا کمیت سلس لهمراتبی و تمایل بهس وی انگاشت «جامعی ت»۱ ک ه از آرمانهای نخس تین و پابرج ای برنامهریزی در جهان بهش مار میآید، به تمرکززدایی از کارکردهای بخش عمومی و بهکارگی ری س ازوکارهای بازارگون ه در کش ورهای اروپ ای غرب ی در دوران پ س از ده ۀ ۱۹7۰میلادی، بخشهای عمومی این کش ورها به « نمایندگیهای خدماترسانی»۲ چندپارهای تبدیلشدهاند که در چارچوب « تقسیمهای سازمانی بخشی»۳، انگیزههای بیشتری برای دستیابی به مقاصد سازمانی خود دارند تا دستیابی به اهداف گستردهتر مربوط به کل سیستم بخش عمومی )دانشپور، ابراهیمنیا و محمودپور ، ۱۳۹۳، ۶۰(. مسیرهای غیریکپارچه در سیاستگذاری در بخ ش عمومی، ب ا چیرگی «س ازوکارهای مشکلگش ایی مبتنی ب ر رهیافته ای خطی»4 ش دیدتر نیز میش ود: در ای ن رهیافتها نادیدهگرفت ن ویژگیه ای سیس تمهای اجتماع ی، اقتص ادی و محیط ی، چـون گونا گون ی و تن وع عناص ر آن سیس تمها و اینک ه هریک از این عناصر توس ط نهادهای چندگانۀ رس می و غیررس می و در س طوح فضای ی و زمانی گونا گون در پ ی بهرههای فردی خود هس تند، ب ه تدوی ن سیاس ـتهایی منج ر میش ود ک ه نهفقط به تنهایـی ق ادر ب ه رویاروی ی ب ا مش کلهای اجتماع ی، محیط ی و اقتص ادی نیس تند، بلکه اث رات جانبی ناخواس تهای نی ز دارند که چرخههای جدیدی از مش کلها را ایجاد میکنند. اثراتی که چنین عوامل ی بر حکومت ش هری و س اختار س ازمانی بخ ش عمومی — بهویژه در قلمرو برنامهریزی شهری و فراشهری — بر چگونگی ادارۀ شهرها گذاشتهاند، منجر به دگرگونی نگرش و سازوکار برنامهریزی از « برنامهریزی کاربرد زمین شهری» به « برنامهریزی فضایی شهری »5 شدهاس ت تـا بتواند با توس ل ب ه رویک ردی یکپارچ ه و کلیتنگر و مدیری ت رواب ط میـان فعالیتهایی ک ه در یک مح دودۀ کالبدی مش ترک روی میدهن د و ب ر مکانه ا اثر میگذارن د، ب ه گش ودن مش کلهای پیچی ده و بینبخش ی اجتماعی- محیط ی، بپردازد .در چارچ وب برنامهری زی فضای ی ش هری و فراش هری اس ت ک ه «سیاس تگذاری یکپارچ ه»، ب ه یک ی از عرصهه ای مه م پژوهش شهری و فراشهری تبدیل شدهاست.
بزرگشهر )یا کلانشهر( تهران۶ متشکل از ۲۲ ناحیۀ خرد شهری ،ب ا موقعی ت اقتص ادی، فرهنگی و سیاس ی مس لط در کل کش ور و مح ل تمرک ز ش دید کارکرده ا و فعالیتها اس ت که اف زون بر مکان تمرک ز تصمیمگی ری دولت7 )یا ق وۀ مجری ه، ش امل وزارت خانهها؛ معاونته ا س ایر نهاده ا(، دو ق وۀ مقنن ه و قضایی ه، م کان تمرکز س رمایهگذاری و فعالیته ای اقتص ادی در کش ور نی ز ب ه ش مار میآید. در این بزرگش هر، عناصر سیاس تگذاری چندگانه، شامل شعبههای استانی عناصر سیاستگذاری بخشی به تولید تصمیم و سیاست، و اجرای آنها در حوزههای موضوعی گونا گون میپردازند .عوامل تصمیمگیری منتخب ش هروندان در این بزرگش هر، شامل شورای شهر تهران و شهرداری شهر تهران هستند که از نظر حقوقی جایگاه ی ناروش ن و مبه م در برنامهری زی و مدیری ت ش هر تهران دارن د. عوام ل تصمیمگی ری بخش خصوص ی و برخ وردار از منابع اقتص ادی در بزرگش هر ته ران نی ز ب ا انگی زۀ تجمی ع و بهکارگی ری س رمایه و افزایش س ود اقتصادی، منافع و بهرههایی را – بهویژه در توسعه و بازتوسعۀ زمین و فضای ساختهشده در بزرگشهر تهران- پیگیری میکنند. در چنین وضعیتی است که وجود منافع و اهداف گونا گون، امکان ناس ازگاری، ناهماهنگی و تضاد میان تصمیمها و سیاس تهای این عوامل تصمیمگیری و سیاس تگذاری چندگانه را ایجاد کردهاس ت. کوش شهایی که از س وی بخش عمومی برای قراردادن سیس تم و ساختار سیاستگذاری این بزرگشهر در مسیر افزای ش ظرفی ت یکپارچگ ی سیاس تها انج ام شدهاس ت نی ز در چارچوب یک فرایند پیوس تۀ سیاس تگذاری قرار نگرفته و خود بر زمینههای ایجاد غیریکپارچگی در این بزرگشهر افزودهاست.
هدف
پرسش ی دوگانه در ایـن مقاله مطرح و مـورد وا کاوی قرارگرفته که در پی یافتن این است که چه عناصر، وضعیت ها و پدیده هایی در سیاس ت گذاری بزرگش هر ته ران اثرگذارند و هری ک چگونه در ش ـکلگیری وضعیت سیاس تگذاری در بزرگشهر تهران از دیدگاه دوگانـۀ یکپارچگی-غیریکپارچگ ی سیاس ت ها عم ل می کنن د .در پاس خ، ه دف ای ن مقال ه تبیین وضعیـت دوگان ۀ یکپارچگی- غیر یکپارچگی در بزرگ ش هر تهران تعیین شده اس ت. در پاس خ به پرس ش و دس تیابی به هدف پژوهش پایه در مقاله، فرایند کار دو مرحل های ب رای این مقاله طراحی شدهاس ت )نم ودار ۱(. در این فرایند، مرحلۀ نخس ت مس یری استنتاجی اس ت که با به کارگیری روش بازبینی سیس تماتیک منابع، دانش موجود سیاست گذاری یکپارچ ه در برنامهری زی بزرگش هرها، پژوهشه ای نظ ری و تجربی ات دیگ ر بزرگ ش هرها در جه ان را اس تخراج نموده اس ت .برونداد این مرحله، پیش نهاد زمینه های اصلی تحلیل و نیازهای اطلاعات ی در ردیاب ی وضعی ت بزرگ ش هر ته ران از دی دگاه دوگانۀ یکپارچگ ی- غیریکپارچگ ی در سیاس تگذاری اس ت. در مرحل ۀ دوم، نیازهای اطلاعاتی تعیین شده در مرحلۀ نخست در مسیریاس تقرایی ب ا بهکارگیـری روش «مصاحب ۀ نیمه-س اختاریافته» 8 با افراد کارش ناس در جایگاه های دانش پژوهانه )آ کادمیک( و نیزتصمیم گیری و سیاس ت گذاری در بزرگ شهر تهران گردآوریشده ،و با روش «تحلیل موضوعی»۹ تحلیل شدهاست. از این روش برای کشف و صورت بندی الگوهایی که روابط، رویدادها و وضعیت های تکرارشـونده در س اختار سیاس ت گذاری در برنامه ریزی بزرگشهر تهران را تبیین می کنند، اسـتفاده شده اسـت. دس تاورد پیمودن ای ن فراین د در مقال ه شناس ایی ماهی ت چیس تی و چرای ی سیاس تگذاری و اج رای سیاس ت ها در برنامه ریـزی بزرگش هر تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی- غیر یکپارچگی است.
روش شناسی
پژوهش پایۀ این مقاله با اختیار راهبرد «مطالعۀ موردی» انجام شدهاست۱۰. مطالعۀ موردی یکی از راهبردهای بازجُست رهیافت کیفـی )Creswell, 2009, 16( در پژوهش ه ای عل وم سیاس ی ،جامعه شناس ی، مطالع ات ش هری و س ایر عل وم مرتبط اس ت که وظیف ۀ آن درک منحصر بهف ردی و پیچیدگ ی واح د م ورد تحلیل اس ت )Odendaal et al. 2014, 25(. ای ن راهب رد زمان ی میتوان د ب ه کار گرفتهش ود ک ه در پژوه ش کیف ی پرس شهای پژوه ش از ن وع چرایـی و چگونگی هس تند و ب ر تحلیلی عمی ق از یک یا چند م ورد تمرکزدارند؛ پژوهش گر ب ر موضوعهای معاص ر )و نه تاریخی( تمرکـزدارد ولی بر رویدادهـا کنترل نـدارد )Yin, 2003, 1-5; Mill-er & Salkind, 2002, 5 (. در پژوه ش پای ۀ ای ن مقال ه، بزرگش هر تهران با روش انتخابِ اطلاعات -سوی مورد۱۱ برگزیده شده است .
1- سیاس ـتگذاری در بخ ـش عموم ـی و انگاشت یکپارچگی

مراحل روشها بروندادها
مرحلۀ نخست- ردیابی چارچوبهای نظری و تجربی مربوط به بازبینی پیشنهاد زمینه های اصلی تحلیل سیاستگذاری در بزرگشهر انگاشتهای اصلی تبیینکنندۀ سیاستگذاری یکپارچه سیستماتیک منابع تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی
67249-943339

مرحلۀ در دوم- بزرگشهر ردیابی تهران زمینهاز دیهای دگاه اصلی دوگانۀ یتحلیل سیاستکپارچگی- گذاری نیمهانجام -انجام مصاحبهتحلیل ساختاریافتههای تبیینکنندۀ گزارشدهی عناصر، سیاستگذاری دررویدادها و برنامه وضعیتریزی های بزرگاصلی شهر
غیریکپارچگی موضوعی تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی نمودار 1- فرایند روش کار برای پاسخ به پرسش و دستیابی به هدف مقاله.

در بررس ی رواب ط می ان سیاس تگذاری بخ ش عموم ی و انگاشت یکپارچگی که مرحلۀ نخست فرایند کار این مقاله است ،انگاش ـتهای اصل ی مرتبط ب ا سیاس ت گذاری یکپارچه در بخش عمومی و در بزرگ ش هرها ردیابی میش ود. این انگاش تها شامل سیاس ت و سیاس تگذاری در بخ ش عموم ی، سیاس ت گذاری بخش عمومی و نظریۀ پیچیدگی، و یکپارچگی در سیاس ت گذاری بخش عمومی است.
۱7
1-1- سیاست و سیاست گذاری در بخش عمومی و در شهرها سیاس ت گذاری در بخ ش عموم ی ی ا سیاسـت عموم ی۱۲ مجموعه ای از تصمیمهای دارای ارتباط درونی با یکدیگر است که از سوی بخش عمومی و با درنظرگرفتن اهداف منتخب و ابزارهای دستیابی به آنها، و در حوزهای که این عوامل دارای قدرت اثرگذاری و دس تیابی به این اهداف هس تند، گرفته میش وند تا اجرای آنها نتای ج مش خص و هدفمن دی را ایجادکنن د )Briassoulis, 2004, 9; Howlett, Ramesh, & Perl, 2009, 6; Ranney, 1968, 8-9 (. بنا بر این تعریف، عناصر اصلی تش کیلدهندۀ یک سیاس ت، پنج عنصر اصلی دارد: نخس ت( مش کل سیاسـتی۱۳، عرصۀ سیاست۱4 و موض وع سیاس تگذاری۱5، دوم( عوام ل سیاس ت گذاری ،یعن ی عام لان درگیـر در سیاس ـتگذاری، س وم( اه داف عوامـل سیاس تگذاری کـه بازتاب ی از سیسـتم های ارزش ی آنه ا اس ت ،چهارم( س اختارها و فرایندهای در دسترس برای سیاست گذاری ،و پنج م( ابزاره ای م ورد اسـتفاده ب رای دس تیابی ب ه اه داف تعیی ن ش دۀ سیاست)دانشـپور و ابراهیم نیـا ،۱۳۹4، ۹۲-۹۱(.
برنامهری زی در بخ ش عمومی یک فرآیند رسـمی تصمیمگیری اس ت ک ه بخ ش عمومـی بـا بهکارگی ری آن اقدامه ای لازم ب رای گشودن مشکلهای عمومی را تعیین میکند. سیاستهای شهری ، زنجیرهای از تصمیمها )یا ناتصمیمها(ی اختیار شده توسط مراجع عموم ی در هری ک از س طوح ملی، منطقهای، فراش هری و ش هری هستند که بر نحوه زیست انسانها در شهرها، مشکلهای شهرها و کیفیت زندگی در آنها، اثر میگذارن د )Hutchison, 2010, 907-908; Coplin, 2007, 7-8( و رهب ران سیاس ی، ش هروندان، فراینده ای بوروکراتی ک و تأمی ن خدم ات، و م کان جمعی ت و فعالیته ای اقتصادی زیرسیس تمهای اصلی و دارای میانکنش آن را تش کیل میدهنـد )Clark, 1985, 438(. در سیاس تگذاری ش هری ممکـن اس ت لابیه ای سیاس ی، رس انهها، و گروههـای فش ار خ ارج از س ازوکار رس می سیاس تگذاری نیز قادر ش وند ترجیحهای خود را ب دون پیمودن یک فرایند تصمیمگیری، در سیاس ـتها وارد کنند )Latham, McCormack; McNamara & McNeill, 2008, 142(.
1-۲- سیاست گذاری بخش عمومی و نظریۀ پیچیدگیارتب اط میان سیاس تگذاری بخش عموم ی و نظریۀپیچیدگی اهمیت دارد زیرا نظریۀ پیچیدگی جهان را متشکل از سیستم هایی پیچی ده میدان د ک ه پیوسـته در ح ال سـازش ب ا محی ط خـود و در نتیج ه دگرگونـی هس تند. پذی رش ای ن نظری ه در مطالع ۀ
۱8
سیستمهای اجتماعی و محیطی، این سیستم ها را سیستم هاییپیچیده و خودسازمان ده می شناسد که قواعد جاری میان آنها نهبرپایۀ علیت قطعی )قطعیت گرا(۱۶، بلکه مبتنی بر علیت غیرقطعی) غیرقطعیتگرا(۱7 اس ت. ویژگیهای این سیس تمها را میتوان در
Holland, 1992, 17-20; Man-, 407-410 (زیـر چنین معرفی کرد
:)son, 2001
نخس ت- تکامل18 مش ترک: سیس تمهای پیچیده با محیط خ ود تکامل پیدا می کنند، چنانکه با دگرگونی در محیط، آنها هم دگرگون میشوند تا بهترین مناسبت را با محیط خود تأمینکنند .ب ا ایـن دگرگون ی، آنها محیط خ ود را نی ز دگرگون می س ازند و این فرایند پیوسته و تکرارشونده در طول زمان ادامه پیدا میکند.
دوم- تن وع لازم19: در سیس تمهای پیچی ده، ه ر چ ه تن وع درون سیستم بیشتر باشد، سیستم بیشتر قادر خواهد بود از این تن وع برای پدیدآوردن امکانهای جدید در تکامل با محیط خود استفاده کند .
سوم- هم پیوندی۲0: سیستمهای پیچیده برای ماندگاری به اتصال و ارتباط با دیگر سیستم ها وابسته اند؛ یک سیستم پیچیده بیش تر ب ا رواب ط آن تعریفمی شـود تا اج زای آن و مش خصه های گس تردۀ سیس تم نه منتـج از برهم نهادن ویژگیه ای اجزای آن ،بلکه حاصل میانکنش میان آنها است .
چه ارم- قرارگی ری در م رز آش وب۲1: لب ۀ آش وب وضعیت ی اس ت که سیس تم در آن توان ایجاد تعادل میان « اتفاقیبودن»۲۲ و «حال ت س کون داش تن»۲۳ را دارد: سیس تمها در م رز آش وب ، بهجای فرس ودگی در اثر یک بحران، میتوانند به «نقطۀ بحرانی »برس ند ک ه در آن س اختار درون ی سیس تم در لب ۀ س قوط ق رار می گیرد، بدون اینکه سقوطکند .
پنجم- وابسـتگی حساس به شرایط نخستین۲4: هر دگرگونی جزی ی و تصادفی ممکن اس ت در وضعیت سیس تمهای پیچیده دگرگونی بزرگی ایجادکند و سیستم را به یک وضعیت تعادل جدید برساند۲5.
انتش ار نظری ۀ پیچیدگ ی در عل وم طبیع ی، عل وم اجتماع ی و نی ز در سیاس ت گذاری، درک از مش کلهای اجتماع ی- محیطی را غنیک رده اس ت؛ آ گاه ی از ای ن که ب رای مطالعۀ این مش کلها و همچنیـن تدبیـر سیاس تهای کارآم د ب رای رویاروی ی ب ا آنه ا ،نمی ت وان کل را ش ناخت و وضعی ت آن را کنت رل و پیشبینی کرد )Briassoulis, 2005, 3(، دلالتهای مهمی را در رابطه با چگونگی درک مش کلهای سیاس تگذاری بههمراه آورده اس ت ک ه در زیر
Briassoulis, 2004, 4-7; 2005, 4-8; Green-( معرفـی شـده اند
berg, Miller, Mohr, & Vladeck, 1977, 1533(:نخست- گونا گونی و تنوع مشکل سیاستی در بخش عمومی: در سیستمهای اجتماعی و محیطی که سیستمهایی پیچیده، به شـمار میروند، عناصر سیستم در س طوح فضایی و زمانی متفاوت در پی بهرۀ فردی هستند. این در حالی است که این عناصر نهفقط از نظ ر جنبهه ای اجتماع ی- اقتص ادی، دیدگاهه ا، انگیزهه ا ،احس اسها، دورنماهای آین ده و میزان منابعی ک ه در اختیار دارند تفاوت دارند، بلکه اهداف آنها نیز مبهم و دارای عدم قطعیت است .از ای نرو اس ت ک ه تعریف مش کلها و تعیین اه دافمرتبط با آنهاوابس ته به ش رایط و عواملی اس ت که این مشکل را تعریف میکنند و در مس یر مشکلگش ایی، با دگرگون ی عوامل، مناب ع و روابط آنها ،تعری ف مش کل و اه داف مرتب ط ب ا آن نیز تکام ل پیدا میکن د. به این دلیل ممکن اس ت تعریفهای چندگانهای از مش کلها وجود داشتهباشد که با یکدیگر در کشمکشباشند. افزون بر این، تعیین روابط س ببی۲5 در پاسخ به پرسشهای مهم «چه زمانی»، «چرا» و «کجا» مش کلها آغاز میش وند، «به چه میانجامند» و «چه زمانی پای ان خواهندیافت» دارای قطعیت نیس ت و ب ه مقیاس تحلیل و می زان اطلاعات در دس ترس هری ک از عوامل — ک ه اغلب نا کامل است — بستگی دارد .
دوم- پیش بینی ناپذی ری اث رات مش کل سیاس تی:بازتاب ویژگ ی «وابس تگی حس اس ب ه ش رایط اولی ه» در وضعی ت سیس تم های اجتماع ی، اقتص ادی و محیط ی که سیس تم هایی پیچی ده بهش مار میآین د، این اس ت ک ه مداخلههای سیاس تی — وابس ته به مقیاس ی که مشکل سیاستی در آن تعریف و درمان می ش ود — در س طوح فضایی-س ازمانی گونا گ ون، دارای اثرات پیش بینیناپذیر و نامعین هستند و ممکناست به جای بهبودی و یافت ن راه گش ودن مش کلها، مش کل موج ود را ب ا مش کلی ی ا موضوعی دیگر در زمان و فضا جایگزینکنند .
س وم- نا کارآمدب ودن قواع د کنت رل از ب الا ب ه پایی ن در رویارویی با مش کل سیاستی: یک سیستم پیچیدۀ سازشپذیر در ه ر س طح فضای ی- زمان ی، از سیس تمهای کوچکت ری تشکیلش ده ک ه بهط ور سلس لهمراتبی در سیس تمهای بزرگ ت ر جای گرفته اند. مشخصۀ سازماندهی سلسلهمراتبی سیستمهای پیچی دۀ س ازشپذیر ب ا س اختارهای از ب الا ب ه پایی ن هدای ت و مه ار هم خ وان نیس ت، زی را در ای ن سیس تم ها هری ک از عناص ر ب ه ش بکه هایی چندگان ه تعل ق دارن د که ب ا یکدیگ ر ارتباط هایی غیرخط ی دارن د. با داش تن چنی ن ویژگی هایی که سیس تمهای اجتماع ی و محیط ی را پیش بینیناپذی ر و کنت رل آنه ا را دش وار می کند، طراحی سیاس تهای پاس خگو و کارآم د، به درک پیچیدگ ی ای ن سیس تمها و عدم قطعی ت ذات ی مش کل های سیاس تی در آنها و نیز تش خیص اینکه راهی واح د و مورد پذیرش هم گان برای گش ودن این مش کل ها وجود ندارد، وابسته اس ت: یعن ی ای ن مش کلها در مقیاسه ای فضای ی و زمان ی چندگان ه ب ا یکدیگ ر میانکن ش دارن د، در حالی ک ه سیاس ت های بخش ی و ت ک مقص وده برآم ده از بهکارگی ری رهیاف ت خط ی در بخ ش عموم ی، تنه ا جنبه ه ای وی ژه ای از این مش کل ها را م ورد توجه ق رار میدهن د و با ایج اد همپوش ی ها و کش مکش ها منبع ایجاد مشکل های جدید و اتلاف منابع می شوند.
1-3- یکپارچگی سیاستگذاری در بزرگ شهرهاعوامل تصمیمگیر و سیاستگذار بخش عمومی برای رویارویی با مشکلهای بخشی خود، بر پایه دستورکاری که تقسیم کار و برنامههای ملی برای آنها تعیین کرده اس ت، به سیاس تگذاری در بزرگشهرها میپردازند؛ در حالی که با پایبندی به این دس تورکار بخش ی ممکن
جدول1- ماتریس نشان دهندۀ تفسیر عناصر سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهرها.
تشریح عناصر محتوایی سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهرها در جهان عناصر محتوایی سیاست گذاری یکپارچه
• مکمل بودن سیاست ها در محدوده های جغرافیایی-اداری اثرگذار بر یکدیگر )Kidd, 2007, 166( فضایی جامعیت )درونداد
فرایند سیاستگذاری(
سازگار یا مکملبودن سیاستها در بخشهای سیاست گذاری اثرگذار بر یکدیگر )Briassoulis, 2004, 21(
یافتن دامنۀ مناسبی از مشکلها با وابسنگی درونی که تحت یک چارچوب سیاستی قرار گیرند )Under-
)dal, 1980, 159 موضوعی واردشدن دامنۀ وسیعی از اندیشه ها، صداها، گروه های فرهنگی و قومی و عوامل بیرون مانده از تصمیم گیری در بخش عمومی )Holden, 2012(
وجود سیستم های باور، نظریه ها و چارچوب های شناخت شناسانۀ مشترک، هم خوان یا غیرکشمکشی که بازتاب آن برداشت هایی هم خوان از مشکل سیاستگذاری است )Briassoulis, 2004, 25( ارزش های و راهنمای تصمیمها • توافق بر سر اهداف کلان )Christensen, 1999, 94(: هم خوانی آن چه عوامل چندگانۀ سیاست گذاری از وضعیت مطلوب در ذهن دارند و پایبندی به اهداف کلان مشترک، مکمل یا سازگار )Briassoulis, 2004, 22; Christensen, 1999, 67( چشم اندازها و اهداف • ارزش گذاری گزینه های سیاستی از دورنمایی کلی و نه دورنمای محدود هریک از عوامل سیاست گذاری
)Underdal, 1980, 161( عوامل سیاست گذاری تجمیع پیامدهای
سیاست گذاری )عمل پردازش در فرایند سیاستگذاری(
• پذیرش یک دیدگاه بلندمدت و ارزش گذاری گزینه های سیاستی نه فقط بر مبنای مزایای کوتاه مدت آنها، بلکه هم چنین بر مبنای پیامدهایی که در آیندۀ دورتر رُخ می دهند )Underdal, 1980, 161( زمانی • پی گیری سیاست های سازگار از سوی عوامل چندگانۀ اجرای سیاست )Underdal, 1980, 161( افقی سازگاری بروندادها
)برونداد فرایند فعالیت سیاستگذاری(
• هم خوانی اهداف کلان و خُرد سیاستی و نظریه های پشتیبان آنها با روندکارها، ابزارها و سنجههای
)Briassoulis, 2004, 21; Underdal, 1980, 161( اجرایی سیاست گذاری عمودی تشریح عناصر روندکاری سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهرها در جهان عناصر روندکاری سیاست گذاری یکپارچه
سنت سیاسی و مدیریتی باز، شفاف و مشارکتی )Briassoulis, 2004, 21(
وجود ساختارهای افقی تصمیم گیری و سطح محلی سیاستگذاری )Chris- Briassoulis, 2004, 22
);tensen, 1999, 37 چارچوب کلان سیاست گذاری
• روابط همیارانه، همکارانه، غیرکشمکشی میان آنها در مراحل گونا گون فرایندهای سیاست گذاری ،بخش های سیاست گذاری و نواحی جغرافیایی-اداری )Kidd, 2007, 166( عوامل سیاست گذاری
تدوین چارچوب یکپارچهکننده که در آن دس تورکارهای سیاس تی که باید از سوی عوامل سیاست گذاری
)Underdal, 1980, 166-167 ;Holden, 2012 ; Kidd, 2007, 164 (بخش عمومی پیگیری شود، مشخص شود
به کارگیری ابزارهای سیاستگذاری تقویت کنندۀ یکدیگر، مکمل، هم خوان و غیرکشمکشی )Brias-
)soulis, 2004, 22 ابزارهای سیاست گذاری
اس ت برآینده ای سیاس تهای آنه ا، ناس ازگار و حت ی رقی ب دیگ رسیاس تها باش ند. «سیاس تگذاری یکپارچ ه» در بزرگش هرها ب ا– نی ت و دس تورکار بهب ود برآمده ا و درنظرگرفت ن پیامده ای یکسیاس ت در خ ارج از ی ک بخ ش سیاس تگذاری خ اص — ارتقای برهم کنشیها ) راه حلهای برد ـ برد( میان بخشهای سیاستگذاری چندگانۀ بخش عمومی در بزرگش هرها، کاهش تکرار در فرایندهای افق ی و عم ودی سیاس تگذاری بخـش عموم ی در بزرگش هرها ،ارتق ای درک عوام ل سیاس تگذاری از اث رات سیاس ـتهای ی ک بخش سیاس تگذاری بر دیگر بخشها و س ازگاری میان سیاستها در بخشه ای مختل ف )افق ی( و س طوح مختل ف سیاس ـتگذاری )عم ودی( در بزرگشـهرها، و تمرک ز بیش تر بر دس تیابی اهداف کلی بخش عمومی بهجای دستیابی به اهداف محدودتر بخشی )Stead & Meijers, 2009, 319(، اس ت ک ه وارد قلم رو برنامهریـزی ش هری دانسته شدهاست. در جمعبندی پژوهشهای این انتظام میتوان سیاستگذاری یکپارچه در برنامهریزی بزرگشهرها را بر حسب عناصر
۱۹
اصلیفرایند سیاس تگذاری یکپارچه، یعنی جامعیتدروندادهایای ن فراین د، تجمیع پیامدها در پ ردازش درونداده ای این فرایند و س ازگاری بروندادهای این فرایند )دانش پور و هم کاران ،۱۳۹۳، ۶۱-
۶۰؛ دانش پور و ابراهیمنی ا ،۱۳۹4، ۹4-۹۳( تفس یرکرد )ج دول ۱(.
ب ا پذی رش پیچیدگی مش کلهای بخش عمومی، ش یوه های سلس لهمراتبی و اعم ال اقت دار از ب الا ب ه پایی ن ب رای ایج اد هماهنگی و یکپارچگی نا کارامد دانسته شـده )Pollitt & Bouck-aert, 2004, 20( و ض رورت بازنگ ری در رابطـۀ می ان دولت با دیگر عوام ل تصمیم گیری در جامعه مطرح شده اس ت؛ تا تصمیم گیری ب رای ش هرها و بزرگش هرها بتوان د برهمکن ش پویایی ه ای اقتص ادی، اجتماع ی، فرهنگ ی، محیطی و سیاس ی- اداری را در تصمیمگی ری و سیاس ت گذاری ب رای بزرگش هرها ردیاب ی کن د .پذی رش این ضرورت یعن ی گذر از الگوی حکوم ت در ادارۀ بخش عمومی، به سوی حکمروایی۲۶، که در آن، سیاستگذاری نه فقط از سوی دولت، بلکه با مشارکت فعال دامنهای دربرگیرنده از تمام
۲۰
فع الان جامع ه انجام ش ود و مجموع ۀ چندگان ه ای از فع الان دربخش ه ای، دولتی، نیمهدولتی و خصوص ی از تمام مقیاسهایفضای ی ب ا بهره ه ا و ق درت متف اوت، ب ا مشـارکت در فرایندهایهمکاران ۀ تصمیم گی ری، اه داف و خواس تههای خ ود را در ی ک سیس تم حکمروایـی محل ی مطرحکنن د )دانش پور و ابراهیم نی ا ،۱۳۹4، ۹۹-۱۰۰ ؛Getimis, 2010, 123(.
3- ردیابی دوگانۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی سیاستگذاری در برنامهریزی بزرگشهر تهران
در بزرگش هر ته ران عوام ل تصمیمگی ری و سیاس ت گذاری بخ ش عموم ی هری ک — در چارچ وب دس تورکارها و حوزه های ق درت و تصمیمگیری و سیاس تگذاری مجزای خود — تصویری متف اوت از مهمتری ن مش کل ها را در نظ ر داش ته و اولویت ه ای برنامه ری زی متفاوت ی را )که با ح وزۀ موردعمل خود در بزرگ ش هر ته ران مرتب ط اس ت( مبن ای عمـل خ ود در بزرگش هر ته ران قراردادهان د. ایـن وضعی ت نش ان از موقعیتی بالق وه ناهماهنگ دارد کـه در آن ام کان ب روز تضـاد در دریافت ه ا، برداش تها ، ارزشه ای زی رکار و قواع د راهنم ای تصمیم ه ا و سیاس ت های ای ن عوام ل تصمیمگیری و سیاس تگذاری وج وددارد. در بخش خصوص ی نی ز توسـعه دهندگان زمی ن و فض ای ساخته ش ده ،منابع موجود در این بزرگشـهر را وس یله ای برای انباش ت هرچه بیش تر و بیشینه کردن س رمایۀ خود در نظر می آورند و با سودا گری زمی ن و فض ای ساخته ش ده، از مراج ع شـهری تقاضای پیوس تۀ دگرگونی در کاربرد و ترا کم فضای ساختهشده و به زیر توسعه بردن زمین ه ای باقیمانده و تخریب و بازس ازی فضاهای جدید در این بزرگش هر را — ب ر خلاف قوانین و مقررات برنامههای ش هری — دارند. محصول فرایندهای تصمیم گیری و سیاس تگذاری در این وضعیت، سیاس ت هایی غیریکپارچ ه یا چندپاره برای بخشهای گونا گ ون در بزرگش هر ته ران اس ت که نمیت وان آنه ا را همچون «سیاس تهای بزر گش هری ب رای ته ران» درنظ ر آورد؛ یعن ی سیاس تهایی ک ه نش انگر «میث اق مورد تواف ق، مش ترک و مورد تعهد» بخش عمومی، بخش خصوصی، و شهروندان دربارۀ نقش
جدول۲- ماتریس نشانگر پرسش های تحلیل دوگانۀ یکپارچگی- غیر یکپارچگی سیاست گذاری در بزرگ شهر تهران.
پرسش های تحلیل زمینه های تحلیل
آیا در چارچوب کلان سیاست گذاری و میان عوامل سیاستگذاری در بزرگشهر تهران، سنت همیاری و اعتماد، عزم و ارادۀ سیاسی و نیز تعهد و ارادۀ مشترک برای پایبندی به چارچوب های سیاست گذاری یکپارچۀ مورد تواقق وجوددارد؟ چارچوب کلان سیاست گذاری
آیا درس اختار سیاس ت گذاری در بزرگش هر تهران عوامل سیاس تگذاری برای هدایت یکپارچگی سیاستهای تدوینشده در عرصه های سیاس تی بخش ی و محدوده های جغرافیایی-اداری، اجرای چرخه های فرایبین بازبینی سیس تماتیک تمام جنبه های اجرا و ثبت مشکل ها، و نیز پاسخگویی دربارۀ دو وظیفۀ بالا به دیگر عوامل سیاست گذاری در قلمرو برنامه ریزی شهری، وجود دارد؟ عوامل سیاست گذاری
آیا در س اختار سیاسـ تگذاری بزرگ ش هر تهران یک چارچوب سیاس تی الزام آور تدارکدیده شده که تمام عوامل تصمیم گیری به آن پایبند باشند؟ ابزارهای سیاست گذاری
این بزرگشهر و نیز تقسیم مسئولیتها و اختیارها در دستیابی به این نقش باشد. در چنین وضعیت سیاستگذاری، منابع گونا گون
)شاملمنابع مالی، نیروی انسانی، زمان و جز آن( نیزدر مسیرهایگونا گون، هماهنگنشده و گاه رقیب، مصرف و یا اتلاف می شوند.
۲-1- ردیاب ی زمینهه ای تحلی ل سیاس ت گذاری یکپارچ ه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران
در این بند از مقاله با ردیابی زمینههای تحلیل سیاس تگذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران و انجام عمل تحلیل بر پایۀ این زمینهها، کوشش شده است تا عناصر، رویدادها و وضعیتهای تبیینکنن دۀ چیس تی و چرای ی سیاس تگذاری در برنامهری زی بزرگش هر ته ران — از دی دگاه دوگان ۀ یکپارچگ ی- غیریکپارچگ ی – گزارشش ود. زمینهه ای تحلی ل سیاس تگذاری در برنامهریزی بزرگشهری از این دیدگاه دوگانه، چارچوبی است که بر پایۀ تلفیق انگاشتهای تکرارشونده در پژوهشهای نظری و مطالعات تجربی در جه ان، بهعن وان عناصر رون دکاری سیاس تگذاری یکپارچه در بند ۳-۲ مقاله پیش نهاد ش د و در جدول۲ نیز پرس شهای اصلی برای سنجش این چارچوب معرفی شده است.
۲-۲- گ ردآوری داده ب رای پاس خ ب ه پرس ش های تحلی ل سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران
دادهه ای موردنی از در پژوه ش پای ۀ ای ن مقال ه ب رای پاس خ ب ه پرس ش های تحلی ل دوگان ۀ یکپارچگ ی- غیر یکپارچگ ی سیاس ت گذاری در بزرگ ش هر ته ران )ک ه در ج دول۲ در بن د ۱-۳ معرفی ش دند( ب ا انج ام « مصاحبهه ای نیمه-س اختاریافته» بـا اف راد کارش ناس در جایگاهه ای دانش پژوهان ه )آ کادمی ک( و نی ز تصمیمگی ری و سیاس تگذاری در بزرگش هر ته ران درب ارۀ وضعیـت س اختار سیاس تگذاری در برنامهریزی این بزرگش هر ، بهدست آمدهاس ت. روش انتخاب پرسششوندگان، نمونه گیری نظ ری۲7 ب وده ک ه ب ا به کارگی ری معیاره ای اط لاع از وضعی ت سیاس ت گذاری در بزرگ ش هر تهران در دوره ه ای زمانی متفاوت ،ناهمگنی و گونا گونی افراد و در دس ترس بودن، انتخاب ش ده اند .انتخ اب تع داد آنه ا نیز ن ه بهمنظور تش کیل ی ک نمون ۀ نمایا۲8، بلک ه به منظ ور پیش رفتن در مس یری که به آشکارش دن موضوع مورد مطالع ه بیانجام د )Flick, 2009, 117-119( ادام ه پیدا کرده اس ت. ب ه همین دلیل در ای ن روش گ ردآوری داده حجم نمونه ،ب ا رس یدن به دادههای تکراری مش خص ش ده اس ت. جدول۳، دس تهبندی از جای گاه حرف های و آ کادمی ک مصاحبهش وندگانرا نش ان میدهد و فراوان ی پرسشش وندگان در می ان عوام لتصمیم گیـری و سیاس تگذاری گونا گ ون بخ ش عموم ی نی ز درجدول4 مشخص شده است.
۲-3- تحلیـل دادهه ا ب رای پاس خ ب ه پرس ـشهای تحلی ل سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران
جدول3- دسته بندی کلی از جایگاه حرفه ای و آ کادمیک پرسش شوندگان، در پژوهش پایۀ مقاله.
جایگاه حرفهای و آکادمیک مصاحبه
شونده جایگاه حرفهای و آکادمیک مصاحبه
شونده جایگاه حرفهای و آکادمیک مصاحبه

شونده
پ ب الف پ ب الف پ ب الف  11  9    1
  11   11   2
  19  11   3
 21  12   4
 21  13  5
 22  14  6
 23  15  1
 24   16   1
 25 الف- هیئت علمی دانشگاه ب- مهندسین مشاور برنامهریزی پ- تصمیمگیری و سیاستگذاری بخش عمومی

  26 جدول4- فراوانی مصاحبه شوندگان در میان عوامل تصمیم گیری و سیاست گذاری چندگانه بخش عمومی، در پژوهش پایۀ مقاله.
شورای شهر تهران شهرداری تهران تهران وزارت کشور وزارت راه و شهرسازی* عوامل بخش عمومی
کنونی کنونی سابق سابق کنونی سابق کنونی وضعیت: کنونی یا سابق
۱ ۲ 5 ۱ ۲ ۲ ۱ تعداد )نفر(
نهاد مطالعات و برنامه ریزی شهر
* با نام قبلی «وزارت مسکن و شهرسازی»
در پژوهش پایۀ این مقاله برای تحلیل دادههای گردآوریشده در پاس خ ب ه پرس شهای تحلیـل سیاس تگذاری یکپارچ ه در برنامه ریزی بزرگش هر تهران از روش «تحلیل موضوعی» استفاده ش د که روشی اس ت برای تعیین، تحلیل و گزارشدهی الگوها۲۹ و تم ها )یعنی موضوع یک صحبت یا نوشتار( درمیان داده ها)Braun & Clarke, 2006, 79( که هر تم نش انگر س طحی از الگویابی درون مجموع ه داده ه ا اس ت )Braun & Clarke, 2006, 81(. فراین دی ک ه ای ن روش بـرای تحلی ل و گزارشده ی الگوها و تم ه ا درمیان دادههـا به کارمی گی رد، بـا برخ ی از دیگ ر روش ه ای کیف ی )چ ون نظری ۀ مبنایی۳۰ و تحلی ل محتوای کیفی( ش باهتهایی دارد اما در مقایس ه بـا ای ن روش ه ا دارای دو تفاوت بارز اس ت: نخس ت( در چارچوبه ای شناخت شناس انۀ گونا گـون قاب ل به کارگی ری اس ت؛ و دوم( قابلیت بهکارگیری هم در مس یری اس تقرایی و هم در مسـیری اس تنتاجی را )ب ر خ لاف روش نظریۀ مبنایـی که تنها در مس یر اسـتقرایی به تحلی ل دادهها میپ ردازد( دارد )Braun & Clarke, 2006,1(. در ای ن مقاله بهکارگی ری این روش برای یافتن تم هـای اصل ی تبیین کنندۀ وضعی ت سیاس ت گذاری یکپارچه در برنامه ری زی بزرگش هر تهـران ب ا پیم ودن مراحل زیر انجام ش ده است ) و نتایج آن در بند 4-۳ مقاله معرفی شده است:(مرحل ۀ نخسـت- آش نایی ب ا داده ه ا: آش نایی ب ا دادهها با
۲۱
تبدی ل دادههای گفت اری به دادهه ای نوش تاری )مصاحبه ها( ،و یادداش ت برداریهایی کل ی درب ارۀ هرآنچ ه ک ه مرتبـط ب ا زمینهه ای تحلی ل پژوهش پای ۀ این مقاله اس ت، و نیز واردکردن مصاحبه ه ای تبدیل ش ده ب ه مت ن در نرماف زار تحلی ل کیف ی MAXQDA پیموده ش د. کارب رد ای ن نرم اف زار در مقال ه، کم ک بـه حف ظ موض ع عینـی پژوهش گر۳۱ در ثب ت دقی ق آن چ ه پرسش شوندگان گفتهاند و بازنمایی تا حد ممکن دقیق آن است.
مرحل ۀ دوم – تولی د کُده ای نخس تین3۲: در ای ن مرحل ه موضوعه ای قابل توجه ی ک ه در ارتب اط با زمینهه ای تحلیل در مصاحبه ها بیان شده اند، ردیابی، هریک در دستههایی قرار گرفتهو یک عنوان )برچسب( برای هر دسته درنظر گرفته شد.
مرحلۀ س وم- جس تجو برای الگوهای بالقوه: در این مرحله کوشش ش ده روابط میان کُدهای نخس تین جستجو شود. روابط تکرارشونده در میان کُدهای نخستین بهعنوان «الگوهای بالقوه »تش کیل دهندۀ تم های تبیینکنندۀ وضعیت دوگانۀ یکپارچگی-غیریکپارچگ ی در برنامهری زی بزرگش هر ته ران ردیاب ی شـدند .این مرحله ش امل حرکت پیوس تۀ رو به جلـو و روبه عقب میان کل مجموع ه داده ه ا، کُدها و تعیی ن الگوها و تمها ب ود؛ یعنی برخی از کُده ای نخس تین ب رای تش کیل یـک کُ د جدی د در یکدیگ ر ادغام شده، برخی یک الگو و تم جدید را شکل داده ، و برای برخی ک ه ام کان قرارده ی در هیچ یـک از الگوها و تم ه ای موجود نبود ،الگو و تمی جدید شکل داده شد.
۲-4- گزارشده ی تمه ای اصل ی تبیینکنن دۀ وضعی ت دوگان ۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی سیاستگذاری در بزرگشهر تهران
مرحل ۀ چه ارم بهکارگی ری روش تحلی ل موضوع ی در مقال ه ، گزارشدهی تمهای اصلی تبیین کنندۀ وضعیت دوگانۀیکپارچگی-
۲۲
غیر یکپارچگی در وضعیت سیاس ت گذاری بزرگ شهر تهران است .این تمها عبارتند از: الف( روش ننبودن توزیع قدرت و مس ئولیت می ان س طوح ملی و محل ی سیاس تگذاری در بزرگش هر تهران ،ب( دسـت نیافتن عوام ل تصمیم گی ری و سیاس ت گذاری ب ه کارک رد یکپارچه کنن دۀ م ورد انتظ ار، و پ( دس تنیافتن ابزارهای سیاست گذاری به کارکرد یکپارچهکنندۀ موردانتظار.
۲-4-1- روش ـننبودن توزیع قدرت و مس ئولیت میان س طوح ملی و محلی سیاست گذاری در بزرگ شهر تهران
در برنامه های پنج سالۀ توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کش ور )قانون برنامۀ پنج س الۀ پنجم توس عۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اس لامی ایران ،۱۳8۹؛ قانون برنامۀ پنج سالۀ چه ارم توسـعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اس لامی ای ران، ۱۳8۳ و قان ون برنام ۀ پنج س الۀ س وم توس عۀ اجتماع ی ،اقتص ادی و فرهنگ ی جمهوری اس لامی ای ران ،۱۳7۹(، به دولت اختیاره ا و وظایف ی در رابط ه ب ا وا گـذاری برخ ی ام ور ش هری به سـطوح محلی )که میتوان آن



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 29-40-1

589420317357

صفحات ۲۹ – 4۰۲۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲ شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
102102911654

رویکردی نو به معماری بومی در رابطه ی ساختاری آن
1021029440478

با معماری پایدار*
غلامرضا ا کرمی**1، سجاد دامیار۲
۱ دانشیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ استادیار گروه معماری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۱۰/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹5(
چکیده
در ای ن مقاله سـعی ش ده ابتدا عوامل تعیین کنن دهی معماری پایدار در چهار حـوزه )مردم، طبیعت ،س اخت و الگو( مش خص ش ود. س پس جایگاه این عوام ل در رویکردهای نظری مختل ف به معماری بومی تبیین و س اختار آن بررس ی شـود. برای تبیین موضوع، ابتدا سـاختار مولّد معماری که اس اس تعاری ف و رویکردهـا را شـکل میدهد، بهط ور کلّی از زبان نظریه پردازان معماری ارائه ش ده و در ادامه مولدهـای معم اری بوم ی کـه از بطن تعاریف بیرون میآید مش خص ش ده اس ت تا پای هی مدل های پنجگان ه ای از رویکرده ای معماری بومی را تش کیل دهد ک ه عبارتند از: ۱-رویکرد مبتنی بر مش ارکت م ردم ،۲-رویک رد مبتن ی بر س اخت گرایی طبیعی ،۳-رویکرد مبتنـی بر الگوگرایی طبیع ی ،4-رویکرد مبتنی بر مطلقگرایی طبیعی و 5-رویکرد مبتنی بر کلنگری. در این دسته بندی ها، رابطه و نسبتی که مولّدهای معماری بومی در هر تعریف با هم برقرار می کنند، تمایز تعاریف را از یکدیگر مشخص می کند .برای هر دسته از تعاریف، مصادیقی از معماریهای به وجود آمده بر اساس آن رویکردها، مطرح شده و جای گاه نظ ری آن معماری)بومی( در توس عهی پایدار معماری امروز به صورت س اختار یافته، ارائه و نتیجهگیری ش ده اسـت. در پایان نمونه ای از طرحهای اجرا ش ده )پروژه به س ازی روسـتای خور( که رویکردی کل نگر را در به سازی محیط بومی دنبال کرده، به عنوان معماری پایدار معرفی شده است.
واژههای کلیدی
معماری پایدار، معماری بومی، مردم، طبیعت، ساخت.

*ای ن مقال ه برگرفت ه از رس اله دکت ری نگارنده دوم ب ا عن وان: «وا کاوی عوامل هویت بخ ش در معماری بومی ایران» می باش د که ب ه راهنمایی نگارنده اول و مشاوره دکتر حمید ندیمی به انجام رسیده است.
.E-mail:akrami@ut.ac.ir ،۰۲۱-۶۶7۳4۰۰۲ :نویسنده مسئول: تلفن: ۶۶7۳4۰۰۰-۰۲۱، نمابر**
۳۰

مقدمه

3790297484288

رابط هی معم اری پای دار و معم اری بوم ی، بهطـور کلّ ی امری بدیهی فرض میشود. اما عدم وجود یک چارچوب ساختاریافتهی نظ ری ب رای ای ن دو موض وع، کاربرد معم اری بومی را ب رای ایجاد پای داری در معم اری معاص ر ب ا چالش مواج ه کرده اس ت. مفهوم توس عه پایدار زمانی مطرح ش د ک ه موضوعات زیس ت محیطی در سرلوحهی کار بحثهای سیاسی قرار گرفت و بدین ترتیب به جای اینکه این مفهوم به عنوان فش اری بر تغییرات محیطی عمل کند ،به صورت ابزاری برای حمایت از محیط زیست مطرح شد)پیرس و وارفورد ،۱۳77، ۶7(. این مفهوم از سال ۱۹۹۰م. به بعد در معماری مط رح گردی د که نتیج هی آن در بیانی ه کنفرانس “ریو۱” بیان ش د )Thompson, 2000(. یک تعریف عموماً مورد قبول برای توس عهی پایدار و نقطهای مناسب برای آغاز تفحص در این مفهوم، از گزارش “برانتلند۲” به دس ت میآید: «توس عهی پایدار توس عهای اس ت که نیازه ای نس ل فعل ی را بـدون خدش ه آوردن بر توانایی نس لهای آینده در تأمین نیازهای خود تأمین کند» )موتین و ش رلی ،۱۳8۶، ۱5(. با توجه به این تعریف، معماری بومی خودبهخود یک معماری پای دار اس ت. چون این معم اری آمیخته با طبیعت اس ت که از آن بهرهب رداری میکند، بدون اینکه خلل ی در آن ایجاد کند )فلامکی ،۱۳88، 8۲(. معماری بومی یا بدیهه س از، در هماهنگی با طبیعت و از طریق بهکار بس تن ش یوههای ترکیب و روشهای ساختمانی و فنونی که بیش تر محلیاند، نه فرا گیر و جهانی، به کار رفع نیازهای کالبدی-مکانی روزمره میآید و در جزء و کل، پیش از ساختهشدن و پ س از آن، از ط رف صاحبان س ازندهاش «زندگی میش ود». این معم اری، نطف های اس ت که از عال م تصوّر ب ه عالم تصوی ر میآید: تصوی ر س هبعدی به مقیاس انسـان )همان ،۹۲(. ب ه همین دلیل بس یاری از معم اران ب رای تولید معم اری پایدار به معم اری بومی رجـوع میکنن د. ای ن رج وع گاه ی بهصورت تک رار معم اری بومی بوده اس ت۳. بهعنوان مثال نگاه «حسن فتحی» در این رابطه، یك الگوبرداری کامل از فرم معماری و ش کل زندگی بومی اس ت، اما نه در وجه نوس تالژی، بلکه با در نظر گرفتن زندگی روستایی بهعنوان ی ك «واقعی ت» موجود که ضرورتی به تغییر آن نیس ت و باید حفظ شـود. مثلاً در مورد آش پزخانه در خانههای گورنای جدید، نخست ب ه مطالعهی نح وهی عمل آش پزخانهی روس تاییان میپ ردازد و سـعی میکنـد ب ا «تقلی دی اصلاحطلبانه» نه ک ه بهروز، بلک ه آنرا بهین ه کن د )فتح ی ،۱۳7۲(. در دو ده هی اخی ر ب ا مطرحش دن معم اری پایـدار، ن گاه به معم اری بوم ی، بهعن وان موجودیتی که ه م میتوان د دارای الگ و و ه م مدل4 ب رای معماری معاصر باش د ،مطرح ش ده است. در این راس تا میتوان کلّ رویکردهای معماری پای دار را در دو دس ته ق رار داد ک ه ی ك دس ته مس تقیماً از الگوهایمعماری بومی استفاده میکند و دیگری گاهی از مدلهای آن بهره میبرد5. س اختمانهای دارای پوس تههای ظریف و معمولاً تحت کنترل سیس تمهای خودکار را میتوان به «ش اپرک»ها تشبیه کرد ،چنین ساختمانهایی نیازمند تمهیدات تکنولوژیکی پیشرفتهاند یا به عبارت دیگر «های تک» هستند. دستهی دوم ساختمانهای بومی و س نتی هستند که در بسیاری از نقاط جهان، عمدتاً به این دسته تعلق دارند، ساختمانهایی حجیم )مانند: فیل( با ظرفیت حرارت ی عظی م هس تند ک ه نوس انات ب زرگ اقلیم ی ب ه کُن دی بر محی ط داخلی آنه ا تأثیر میگذارد. س اختمانهای «فیل» مانند از دورانهای اولیهی س کونت بشری شناختهش ده، با انسان همراه بودهان د و آزمایش زم ان، کارآیی آنها را در ارتباط با طبیعت و اقلیم ثابت کرده است. اما ساختمانهای «شاپرکی» – به یک معنا- تنها در نیم هی دوم قرن بیس تم و به همراه پیش رفتهای تکنولوژیکی ایج اد ش دهاند. «اس تدمن» این نکت ه را طرح میکند ک ه حتی در دنیای کنونی، در بدترین ش رایط اقلیمی، معماری بومی اس ت که پاسخگوی نیازهای انسان است۶)Steadman, 2008, 166(. ترجیح معم اران در این اس ت که قواعد س ودمندی از معم اری بومی را در کاره ای ن و بهکار گیرند. دس ت یافتن به این اصول نیازمند بررس ی س اختاریافته رابط هی معم اری پای دار و معماری بومی اس ت. لذا پیش از بررسی رابطهی این دو نوع معماری، تبیین ماهیت هر یک بهصورت جدا گانه لازم بهنظر میرسد. بدین منظور ابتدا با ارائهی تعاریف ی کلّ ی از توس عهی پایدار و ش اخصها و ویژگیهای ی از آن ،مفهوم ی کلّی از آن توصیف میش ود. س پس با تبیین و تش خیص مولّدهای معماری بهطور کلّی، نسبت توسعه پایدار با ساختار مولّد معماری بررس ی میگردد و تمایز تعاریف آنها از همدیگر، بهواس طه بررس ی رابطهی مولّدها در هرکدام و در نهایت بررس ی رابطهی این مولّدها با همدیگر، ارائه میش ود. روند دستیابی به این ساختار در این نوش تار بهصورت زیر میباش د: نخست س اختار مولّد معماری )ب ه تفکی ک عوام ل درون ی و بیرون ی( م ورد وا کاوی ق رار میگیرد .سپس با هدف تبیین ماهیت معماری بومی، تعاریف و رویکردهای مختلف به این نوع از معماری مطرح و در مدلهای ساختاری قرار میگیرند. پس از آن و در ادامه، معماری بومی در قبال این ساختار م ورد س نجش قرار میگی رد و رویکردهای پنجگان ه و رابطهی آن با توس عه پایدار بررسی میش ود. در ادامه، گونههای بهدست آمده از این سنجش از نظر رابطهی ساختاری با توسعهی پایدار ارزیابی و در پای ان، یک نمونه معماری بومی با رویکرد کلنگر بهعنوان مصداق معماری پایدار، معرفی و تحلیل و نتیجهگیری میشود.
ب رآورده س ازد، ب دون آنک ه از توانایی های نس ل های آین ده برای
1. توسعه پایدار
توس عهی پای دار، توسـعه ای اسـت ک ه نیازه ای زمان ح ال را
ارض ای نیازهای ش ان مایه بگذارد )WCED, 1987, 43 نقل ش ده توس ط س لطانی و نامداری ان ،۱۳۹۰(. ای ن تعری ف، خیل ی کلّ ی ،مبه م و از طرف ی محافظه کاران ه اس ت. در ای ن تعری ف، «نیازها »خ ود لازم ب ه تعریفان د و مقصود از نیازهای فعل ی و آینده در این تعریف روش ن نیس ت. از این گذش ته م ا از توان نس ل های آینده خب ر نداری م. زی را توس عه، خ ود ماهی ت نیازه ا را در آین ده تغییر میدهد. چنانکه ماهیت نیازهای نسل فعلی نسبت به نسل های گذش ته و نس ل ماقب ل خ ود بس یار متف اوت ش ده اس ت. اضافه براین ه ا، «نیازه ا» در جوام ع مختل ف، متفاوت اس ت. بنابراین دولت ه ا براس اس اهداف و مقاص د و نیازهای خود ه ر تعبیری را می توانن د از تعری ف ف وق ارائ ه دهن د )ا کرم ی ،۱۳8۳(. پایداری ،مس تلزم وا کاوی مداوم راههای مختلف اس ت تا به ما کمک کند که پیوس ته روابط خود را با یکدیگ ر و با محیط اطرافمان تعدیل کنیم )دهقان منش ادی ،۱۳85، ۱۶۱(. همچنین پایداری تابعی از تعادل و توازن در هر سطحی است )زاهدی ،۱۳8۹، ۲8(. بهعنوان مث ال رش د اقتص ادی ف ار غ از رش د فرهنگ ی باع ث از بی ن رفتن هوی ت ی ک مل ت می ش ود )ا کرم ی ،۱۳8۳(. پس یک ش هر پایدار از دید زیس تمحیطی باید به همهی ش هروندان خود این امکان را بده د ت ا نیازه ای خ ود را ب رآورده س ازند و رفاه خ ود را افزایش دهند، بدون اینکه به طبیعت آسیب برسد یا شرایط زندگی مردم فعل ی ی ا آینده بهخطر بیفت د )دهقان منش ادی ،۱۳85، ۱۶۱(. در ای ن خص وص، اصولی برای توس عه پایدار تدوین ش ده اس ت که ای ن اص ول نوع ی جامعی ت و کل نگ ری را در خود مس تتر دارد. از جمله ی این اصول می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- یکپارچگ ی اقتصادی-محیط ی: تصمیمات اقتصادی باید با توجه به آثاری که بر محیط زیست می گذارند، اتّخاذ شوند.
۲- تعهد بین نس لها: در زم ان حاضر، تصمیمات باید با توجه به نتایجی که بر محیط زیست نسلهای آینده دارند، گرفته شوند.
۳- عدال ت اجتماع ی: هم هی م ردم دارای حق برخ ورداری از محیطی هستند که بتوانند در آن محیط رشد کنند و شکوفا شوند.
حفاظ ت فیزیک ی: محافظ ت از مناب ع و حمای ت از دنیای جانوری و گیاهی ضرورت دارد.
کیفیت زندگی: تعریف گس تردهتری از رفاه بش ری باید ارائه شود، به نحوی که از محدوده ی رفاه اقتصادی فراتر رود.
۶- مش ارکت: نهادها باید مجدّداً س اماندهی ش وند به نحوی ک ه از طری ق آن ام کان شنیدهش دن کلی ه ی صداه ا در فرآین د تصمیم گیری فراهم آید )زاهدی ،۱۳8۹، ۶(.
مواردی که از تعاریف و اصول توس عه پایدار ذکر ش د، مرتبط با حوزههای مختلف علوم، خصوصاً علومی که با محیط مرتبطاند ،می باشد. اما شاخهای از علوم محیطی که در این نوشتار بیشتر از دیگر علوم قابل بررسی است، رشته ی معماری است که در بخش بعدی رابطهی آن با توسعه ی پایدار مورد مدّاقه قرار می گیرد.

1-1. توسعه پایدار و ساختار مولّد معماری
در توس عه ی پای دار ب ا توج ه ب ه تعاریف ی ک ه از آن وج ود دارد در ابع اد مختل ف، پای داری م دّ نظ ر اس ت. بهعبارت ی در حوزه ی
۳۱
معم اری، بح ث از معم اری پای دار به می ان می آید که تم ام ابعادمعم اری )عین ی و غی ر عین ی( را ش امل میشـود. از طرفـی درمعم اری، عوام ل مختلف ی در آفرینش یک اثر معم اری نقش ایفامی کنن د ک ه بهوج ود آورن ده و مولّ د آن محس وب می ش وند و درتعاری ف مختل ف، ب ه م واردی از آنه ا ب ا رویکرده ا و نگرش های ی که وجود داش ته اش اره ش ده اس ت. از جمله ی آنها «لاوسون» در کت اب” طّرّاحان چگونه میاندیشند”، مولّده ای معماری را چهار دسته در نظر میگیرد: «کارفرما» )که مسألهی طراحی نشأت گرفته از ذهن او اس ت(، «اس تفاده کنندگان» )کاربرانی که ممکن اس ت در برخ ی م وارد کارفرم ا نی ز باش ند و در مـواردی ارتبـاط اندکی با کارفرما داش ته باش ند و یا کاملاً جدا از هم باش ند(، «طرّاحان» که در بس یاری م وارد م ردم آنها را هنرمن د تلقی میکنن د و محصول طرّاحی ایشان را اثر هنری فرض میکنند و بالاخره «قانون گذاران »ک ه ا گ ر چه غالب اً درگیر خ ود طرّاحی نیسـتند ول ی محدوده هایی را وض ع میکنن د ک ه طرّاح ان بای د در چارچ وب آن کار کنن د )لاوس ون ،۱۳87، ۹8-۱۰4(. در جای ی دیگ ر “نق رهکار” در کت اب
“انسان، طبیعت، معماری”، دستهبندی چهارگانهای با عناوینی متف اوت مانن د؛ «س امانه ی کارک ردی»، «س امانه ی س ازه ای ،»«س امانه ی کالبدی» و «س امانهی انسانی» مطرح کرده است که از مولّدهای معماری محسوب میشوند )رک. نقره کار ،۱۳88(. به همی ن ترتی ب بر اس اس دس ته بندیهای دیگر ش امل مولّدهای مفهومی و مولّدهای عینی-کالبدی و امثالهم، مولّدهای معماری موض وع مطالعه هس تند )رک. انص اری ،۱۳8۶، ۱۰۹-۱۱7(. اما در این نوش تار، مولّدهای معم اری عوامل چهارگان ه ی؛ «طبیعت ،»«م ردم»، «سـاخت» و «الگو» در نظر گرفته ش ده اس ت. این نگاه را می ت وان ب ه ای ن صورت فرمولبن دی کرد که هر اث ر معماری در حال ت بوم ی، در فرآیند علّ ت و معلولی، دارای ی ک علّت بلافصل ابژکتی و7؛ یعن ی بس تر دس تنخورده ی ا طبیع ت، و ی ک علّ ت بلافصل س وبژکتیو8؛ یعنی جامعه و مردمی هس تند که آن را پدید میآورن د )در م ورد معماری غیربومی ممکن اس ت ای ن علّت ها با واس طه هایی مؤثر باش ند(. اینه ا عوامل «بیرونـی» مولّد محصول معمارانه ان د؛ در مقاب ل دو وج ه «معل ول»ی در ه ر اث ر معم اری به وضوح قابل تفکیک است: یکی وجه عینی غالبتری دارد که ما آن را در اینج ا در ذی ل «س اخت» می آوریم و همهی اجزای مادّی و فرآینده ای م ادّی منته ی ب ه آنه ا را ش امل میش ود و دیگری ،آن وج ه معلولی اس ت ک ه جنبهی ذهنی )س وبژکتیو ی ا معنایی( غالبت ری دارد و م ا آن را در اینج ا ب ا عن وان «الگ و» )ب ه عن وان محصولی فضایی و دارای کلّیت قابل تشخیص( یاد کرده ایم.
۲. رویکردها به معماری بومی و ساختار مولّد معماری
ب ا نظر ب ه رویکردهایی که در منابع مختلف ب ه معماری بومی وج ود دارد و تعاریف ی ک ه هر رویک رد از معماری بومـی دارد، چهار عام ل تعیینکنن دهی معم اری بوم ی را میت وان هم ان عوام ل )مولّده ای( توس عه ی پای دار یعن ی: طبیع ت، مردم)جامع ه( ،
۳۲
سـاخت و الگو، دانس ت. به این ترتیب براساس میزان اهمیتی که ه ر ی ک از این عوام ل در رویکردهای متفاوت نسـبت به معماری بوم ی دارا اس ت، می ت وان دس تههای متمای زی از تعری ف ب رای معمـاری بومی داش ت که متناظر با نس بت آن با توس عهی پایدار نی ز می باش د. ل ذا در ایـن نوش تار، ی ک دس ـتهبندی پنجگان ه به همراه الگوواره هایی مطرح شده که در ذیل آمده است.
۲-1. رویکرد مبتنی بر مشارکت مردم
تصویر۲- پروژه ی مکزیکالی با رویکرد مشارکتی.

مشارکت
.
مردم

بر

مبتنی

رویکرد
در

معماری

د
مولّ

عوامل

ی

رابطه

1
تصویر
.
بومی

های

روش

از

استفاده

با

سقف

اجرای

مکزیکالی؛

ی

پروژه

3
تصویر
)
Alexander, 2005, 554
(
:
ماخذ

مشارکت

.

مردم

بر



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 41-52-1

صفحات 4۱ – 5۲4۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶

پیکره بندی فضایی، ادرا ک ترا کم و تعاملات اجّتماعی در محیط های مسکونی: ارائۀ یک مدل علی*
)نمونه موردی: مجتمع های مسکونی شهر مشهد(

رامین مدنی1، شهرام پوردیهیمی۲، سیّده فاطمه موسوی نیا**3، بهرام صالح صدق پور4
۱ استادیار گروه معماری، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
۲ استاد گروه معماری، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران.
۳ دانشجوی دکترای معماری، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
4 استادیار گروه روانشناسی، دانشگاه شهید رجایی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۹/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(چکیده
هرچند ترا کم به عنوان معیاری کمّی، راهی برای کنترل و قانونمندی توس ـعههای مس کونی اس ت و بر میزان فشردگی واحدهای مسکونی و جمعیت سا کن در آنها دلالت میکند، امّا در عمل، شرایط زندگی سا کنین، از جمله شرایط زندگی اجتماعی، امنیت در فضاهای مشترک و همچنین شیوۀ ادرا ک محیط را تح ت تأثیـر قرار میدهد. در مطالعات پیش ین، اجماع کل ی درخصوص رابطۀ می ان ترا کم و تعاملات اجتماع ی در محیطهای مس کونی وجود ندارد. در یک ترا کم ثابت، ش یوۀ طراح ی و ترکیب واحدهای مس کونی میتواند ارزیابیهای متفاوتی را از ترا کم موجب ش ود. هدف این پژوهش، بررسی رابطه میان انتظام و پیکرهبندی فضایی، ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی در قالب مدلی علّی است. جامعۀ آماری این تحقیق، سا کنین سه مجتمع با ترا کم جمعیتی، ترا کم خالص مسکونی و پایگاه اجتماعی-اقتصادی سـا کنین مش ابه و ش یوۀ طراحی متفاوت در شهر مش هد بود، که از میان آنها نمونهای شامل ۳۰۰نفر به روش نمونهگیری تصادفی انتخاب ش دند. پایایی پرسشنامۀ محققساخت با محاسبۀ آلفای کرونباخ و روایی آن با استفاده از روش تحلیل عامل تأییدی مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت بررسی روابط علّی از طریق مدلیابی معادلات س اختاری نش ان داد، میان ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی رابطۀ منفی وجود داشته و ادرا ک ترا کم در مدل مورد نظر پژوهش نقش واسطهای دارد.
واژههای کلیدی
محیط های مسکونی، ترا کم، پیکره بندی فضایی، ترا کم ادرا کی، تعاملات اجتماعی.

* این مقاله برگرفته از مطالعات رسالۀ دکتری درحال تدوین نگارنده سوم، با عنوان« انتظام فضایی، ترا کم و تعاملات اجتماعی در محیط های مسکونی، نمونه مطالعه شهر مشهد»، به راهنمایی نگارندگان اول و دوم و مشاورۀ نگارندۀ چهارم، در دانشگاه هنر اصفهان است.
.E-mail:s_f_mousavinia@yahoo.com ،۰5۱۳-88۱7۹۶7 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱۲۳۰7۰۶۹5، نمابر**

مقدمه

در دهه های اخیر، با مطرح ش دن مفهوم توس عۀ پایدار و طرح انتقادهایی بر گسترش بیرویه و توسعۀ کمترا کم شهرها، سیاست مترا کمسازی به عنوان راهکار اغلب رویکردهای نوین برنامه ریزی در ابعـاد جهانـی مورد توجه قرارگرفته اسـت )Churchman, 1999, 395(. بدین ترتیب بسیاری از مطالعات، با توجه به مزایا و معایب ترا کمهای بالا، به دنبال پیش نهاد ترا ک م کمّی مطلوب بوده اند و هر یک از منظری به این مهم پرداختهاند.
در مطالع ات مرتب ط ب ا شهرس ازی و برنامهری زی، تعیی ن ح د مطلوب ترا کم )بطور ویژه ترا کم ساختمانی( در راستای نیازهای کمّی شهرسازی، از جمله استفادۀ بهینه از زمین و زیرساختهای شهری ،کاه ش مص رف ان رژی و در نهای ت ایج اد محیط مس کونی مطلوب برای شهروندان، مورد نظر بوده است )عزیزی و جمالآبادی ،۱۳۹5، ۲۰(. در عینحال، اطمینان از نتایج رضایتبخش تصمیمات عمدۀ برنامهری زی در مرحل ۀ طراح ی ض روری اس ت. بدین معنا ک ه برای معم اران و طراحان که در مقی اس خردتری درخصوص محیطهای مسکونی تصمیمگیری میکنند، توجه به معیارهای سنجش و تعیین ترا ک م در مقی اس کلان، به تنهایی راهحل نیس ت، بلکه درک دقیق و جامعت ری از موض وع ترا ک م و نح وۀ تأثیر آن بر زندگ ی اجتماعی در محیطهای مسکونی ضرورت مییابد.
ب ا ای ن وج ود، حت ی درخص وص چگونگ ی اث ر ترا ک م کمّ ی بر رواب ط اجتماع ی محل ی، اجم اع کل ی وج ود ن دارد )Church-man, 1999, 395(. برخ ی از تحقیق ات، ترا کم ه ای ب الا را عام ل افزایشدهندۀ مواجهۀ افراد و ارتقای تعاملات اجتماعی می دانند )Raman, 2010( و در مقابل، برخی دیگر بر این باورند که ترا کم بهواس طۀ بروز ازدحام، میتواند تأثیری منف ی بر تعاملات اجتماعیداش ته باش د )Dave, 2011, 191(. لذا با اضافه ش دن فا کتورهای طراح ی، موض وع ارتب اط ترا ک م و تعام لات اجتماع ی بس یار پیچیده ت ر میش ود. در طراح ی مجتمعه ای مس کونی، ش یوۀ ترکی ب واحدها و نحوۀ فاصله گذاریها یکی از موضوعات اساس ی اس ت و مهمتری ن نقش را در همۀ ابع اد ترا کم، تعامل اجتماعی و معانی در فضاهای باز ایفا مینماید )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۳۰(. در همین راس تا، پژوهش حاضر با هدف تدوین مدلی تجربی، رابطۀ مفاهی م پیکرهبندی فضایی، ترا کم و تعاملات اجتماعی را مدنظر قرار داده و بر اهمیت اثر نوع طراحی بر ادرا ک محیط ساختهشده و شرایط انسانی تکیه دارد .
4530002455304

روش تحقیق در این پژوهش، کمّی، پیمایش ی و از پرسشنامۀ محقق س اخته برای گردآوری دادهها استفاده شده است. در گام نخس ت، نوشتار حاضر با مروری بر مطالعات پیشین، رابطۀ ترا کم و تعام لات اجتماع ی را م د نظ ر ق رار داده و به تعاری ف عملیاتی و نحوۀ س نجش متغیره ای مورد مطالعه خواهد پرداخت. س پس در گام دوم، با طراحی پرسش نامه و انتخاب س ه محیط مسکونی با ترا کم جمعیتی و مسکونی همانند و پایگاه اجتماعی-اقتصادی مش ابه س ا کنین، به جمع آوری داده ه ا می پردازد. در گام س وم ،پ س از اطمین ان از پایای ی و روای ی اب زار و انج ام تحلی ل عام ل تأیی دی، رواب ط می ان متغیره ای تحقی ق از طری ق مدل یاب ی معادلات ساختاری تحلیل میشوند.
1- مبانی نظری و مرور پیشینۀ تحقیق
1-1- ترا کم در محیط های مسکونی
ترا کـم، مفهوم ی نظ ری در برنامهری زی و طراحیمعماری اس ت )Rapoport, 1975( و ب ه منظ ور پیشبین ی و کنترل ش یوۀ اس تفاده از زمی ن مدنظـر ب وده )Boyoko & Cooper, 2011, 2( و تحتتأثی ر زمین ۀ اجتماعی- فرهنگ ی و نگرشه ای سیاس تگذاری و اقتصاد ق رار میگی رد. معم ولاً قواع د برنامه ریزیهای ش هری و مس کونی ، قانون گذاریهایی را مبتنی بر ترا کم جمعیتی، ترا کم مسکونی و سطح اشغال زمین تعیین میکنند که یکی از چالشبرانگیزترین موضوعات در طراحی و برنامهریزی شهری معاصر است )Sivam et al., 2012(.
1-1-1- معیارهای سنجش ترا کم )بعد کمّی(
بط ور کل ی ترا ک م در مناطق مسـکونی را میتوان بر مبنای س ه معی ار مختل ف مدنظر ق رار داد: ترا ک م جمعیتی۱، ترا کم مس کونی۲ و ترا ک م س اختمانی۳. هرک دام از ای ن معیاره ا ب ا عن وان خاص ی شناختهشـده و کاربرد معیّنی دارند. ترا کم جمعیتی به تعداد افراد در واحد سطح اشاره دارد. ترا کم مسکونی که مورد تمرکز این مقاله اس ت، نش اندهندۀ تعداد واحد مس کونی در هر هکتار اس ت، امّا معرف اندازۀ سطح واحدهای مسکونی نیست. ترا کم تعداد اتاق در هکتار نیز، به صورت تقریبی نش انگر تعداد افراد در درون واحدها و مقیاس ی برای سنجش میزان فش ردگی سا کنان در واحد مسکونی اس ت که تح ت عنوان ن رخ اش غال ش ناخته میش ود. در نهایت ،ترا کم س اختمانی نس بت کل فضای بسته مس کونی به سطح کل سایت است؛ یعنی سطح کل زیربنای مسکونی در طبقات بر سطح کل س ایت ک ه نش اندهندۀ می زان س طح ساختهش ده میباش د )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۶۳(. باید توجه داش ت که ترا کم جمعیتی و ترا کم ساختمانی میتوانند رابطۀ مستقیمی نداشته باشند )عزیزی و آراس ته ،۱۳8۹، 8(. ب ه همی ن جه ت هرک دام از ای ن معیاره ا را میت وان ب رای منظ ور خاص ی ب کار ب رد )Fouchier, 1998(. حتّ ی ترا کمهای مس کونی یکس ان، ش رایط کالبدی و ادرا کی مشابهی را خلق نمیکنند. تصویر۱، نش ان میدهد که در یک ترا کم مس کونی یکس ان میت وان گونهه ای مس کونی متن وع، ب ا س طح اش غال و انتظام فضایی متفاوتی داشت.
1-1-۲- ترا کم ادرا ک شده )بعد کمّی- کیفی(
درحالیک ه برنامهری زان و طراح ان اغلب با دیدگاه ی کلنگر و بامعیار ترا کم در خصوص محیطهای مسکونی تصمیمگیری میکنند ،ارزیابـی افراد غیرمتخصص از محیط زندگیش ان، ب ه طور معناداری متف اوت اس ت. جنبههای کالب دی محی ط، از طریق عب ور از فیلتر ادرا ک و ارزیابـی، بـر رضایتمندی سـا کنین تأثیر میگذارنـد )Hur et al., 2009, 1(. س ه مفه وم اصلی در خص وص ترا کم و چگونگی تأثیر آن در زندگ ی م ردم وج ود دارد: معیاره ای س نجش و تعیی ن ترا کم مطل وب، ترا ک م ادرا ک ی4 و ازدح ام5 )Alexander, 1993(. راپاپ ورت ،ترا کـم را مفهومی عینی، کمّی و خنثی۶ میدان د، زیرا با توجه به یک عدد، نمیتوان میزان ترا کم را منفی یا مثبت ارزیابی نمود )Rapoport, 1975, 18; Churchman, 1999(. بویکو و کوپر در مقالهای با مرور جامع مطالعات مرتبط با ترا کم، آن را بیش از یک مفهوم عددی و مرتبط با نیازهـا و ادرا کات انس ان و جنبههای کیف ی و کمّی محیط میدانند )تصوی ر۲(. در حقیق ت نکتهی قابلتوج ه در مورد مقول هی ترا کم ،ماهیت کیفی – کمّی آن است )عزیزی و جمال آبادی ،۱۳۹5، ۲۱(.
ازدحام به عنوان یکی از اثرات ذهنی ترا کم، حاصل فرآیندی روانی و تجربهای ذهنی و احساس ی اس ت که از شرایط کالبدی و فیزیکی ،متغیره ای مرب وط ب ه موقعی ت7، ویژگیه ای ف ردی و ش یوههای مقابل ه8 تأثیـر میپذیـرد )Stokols, 1972(. بنابر نظر راپاپ ورت، ترا کم مفهوم مناسبی جهت بیان تجارب انسانی از محیط نیست و ازدحام نی ز متأث ر از ویژگیه ای فرهنگ ی ب وده و کاملاً ذهن ی و غیر ملموس است. از اینرو، وی مفهوم ترا کم ادرا کی را به عنوان مفهومی عینی-ذهنی مطرح میکند که برای طراحان مواجهه با آن، آسانتر از مفهوم ازدحام میباشد )Churchman, 1999, 407(.
34350001771245

در پژوهش عزیزی و جمالآبادی، ترا کم ادرا کشده بهعنوان بعد کمّی-کیفی ترا کم مطرح ش ده است که پیوند میان ترا کم و فرهنگ را ی ادآور میش ود )عزی زی و جمالآب ادی ،۱۳۹5، ۲۶(. ترا کم ادرا کی معمولاً بصورت تخمین تعداد مردم و فعالیتهایشان، یعنی شدت حضور مردم در فضا تعریف میش ود که بر مبنای تعدادی نش انه در محی ط مورد قضاوت قرار میگی رد. برخلاف ترا ک م قابل اندازهگیری ،ترا کـم ادرا ک ی موضوعی مرتبط با محیط کالبدی اس ت و ب ر این امر اش اره میکن د ک ه ترا کمه ای یکس ان به وس یله اف راد متف اوت، در زمینهها و فرهنگهای مختلف به صورت متمایزی از یکدیگر ادرا ک

میشـوند)Forsyth, 2005, 171(. ترا کم ادرا ک ش ده بر نوع اس تفادۀاف راد و ش یوههای رفتاری آنان تأثیر میگ ذارد. راپاپورت تعریف اولیۀترا کـم ادرا کشـده را ب ر می زان اطلاع ات۹ یا می زان تحری ک ادرا کی۱۰بن ا مینهد؛ به عبارت دیگ ر، یک محیط با محرکهای بصری مانندتعداد بیش تر ماش ین، تعداد زیاد نش انهها، نورها و افراد، میتواند با ترا کـم بالات ری ادرا ک ش ود )Churchman, 1999, 403; Rapoport,
1975(. همینطور سطح تعامل اجتماعی بالا، عدم تجانس فرهنگی و اجتماع ی و ع دم حضور مرز قلمروها و قوانین، س بب ادرا ک ترا کم بالا میشود. راپاپورت در حقیقت نقش فاصلۀ اجتماعی را در مفهوم ترا کم در نظر میگیرد: فاصلۀ میان فرد و سایر افراد، فاصلۀ بین مردم و اشیا و فاصلۀ بین اشیا و اشیا )Bassand, 2009(.
ادرا ک افراد از یک شرایط به وسیلۀ فا کتورهای متعددی مانند جنبههای ادرا کی، سمبلیک و نمادین و کالبدی، جنبههای زمانی یک فعالیت۱۱، ماهیت اجتماعی فرهنگی۱۲ و تجارب فردی و گروهی تحت تأثیر قرار میگیرد )Rapoport, 1975; Churchman, 1999, 390; Raman 2010(. اما بطور کلی ترا کم ادرا کی دارای دو جنبۀ اساس ی فضای ی و اجتماع ی اس ت که با یکدیگ ر در ارتباط ب وده و به میزان اطلاع ات موج ود در محیط وابس تهاند. در طراحی محیط، ش یوۀ س ازماندهی فضا با اش یا و فضا با مردم از اهمیت وی ژهای برخوردار اس ت. در این ش رایط، شیوۀ انتظام عناصر تشکیلدهندۀ محیط ،یعنی فاصله گذاریها، مجاورتها با یکدیگر و با مردم، نقش اصلی را در احساس ترا کم ایفا میکنند. احساس ترا کم ادرا کی بالا به دلیل می زان محصور ب ودن فضا، ناخوانایی و پیچیدگی فضاها و س طوح ب الای فعالیتهـا در آنه ا ب ه وجود میآی د. یعنی احس اس ترا کم از طریق مش اهدۀ اش یا و همچنی ن از طریق اطلاعـات ثانویه حاصل میش ود. در محیطهـای اجتماع ی، رابط ۀ می ان م ردم ب ا م ردم بیش تر مدنظر قرار میگیرد. یعنی وجود مرزه ای کالبدی، قلمروها و سلس لهمراتب فضای ی، ان دازۀ گ روه اجتماع ی، تجان س آنه ا وقواعد رفتاری، نقش مهمی در کنترل احساس ترا کم اجتماعی ایفا مینمایند)Bassand, 2009, 54( . طراحان با آ گاهی از ترا کم ادرا کی میتوانند فضاهای کالبدی را در جهت دستیابی به احساس ترا کم پایینتر، )به رغم افزایش ترا کم کمّی( طراحی نمایند)Churchman,

تصویر۲- مفهوم ترا کم و وجوه تأثیرگذار و تأثیرپذیر آن .
)Boyko & Cooper, 2011, 52( :ماخذ
تصویر1- فرم های مختلف شهری با ترا کم مسکونی یکسان .
)Moulinie & Naudin-Adam, 2005, 1( :ماخذ
44
403 ,1999( . ش یوۀ طراح ی میتوانـد محرکهای حس ی-کالبدیدر ی ک محیط را تش دید یا تضعی ف نماید و میزان حض ور بالقوه یاواقعی مردم را نمایان سازد. امّا نباید تأثیر منابع و جانمایی مناسب خدم ات جمعـی و اخت لاط کاربریه ا۱۳ در ادرا ک ترا ک م را نادیـده گرفت. مزاحمت و فشارهای ناشی از ترا کمهای بالا، با افزایش تعداد و کیفیت دستیابی به منابع و خدمات، مانند خدمات اجتماعی و پارکهای عمومی کاهش مییاب د )Gifford, 2007; Jain, 1987(. از طرف دیگ ر، نزدیکی به مرا کز خرید و فعالیتهای صنعتی میتواند به تخمین ترا کم بالا بینجامد و نهایتاً با احساس ازدحام رابطه پیدا میکند )Schmit et al., 1979(.
ب ا م رور و تجزی ه و تحلیل نوش تارهای پیشـین می ت وان اظهار داش ت، در محیطه ای ب ا ترا ک م مس کونی یکس ان ک ه ف رم و سـازمان دهی متفاوت ی دارن د، ادرا ک ترا کـم تح ت تأثی ر ش یوۀ آرای ش فضا و س ازمان فضای ی قرار می گی رد. بدین ترتیـب عوامل موث ر ب ر ادرا ک ترا کم را می ت وان مرتبط با ش یوۀ پیکره بندی توده )واحدهای مسـکونی( و پیکره بندی فضایی )ش یوۀ فاصله گذاری میان احجام( دانس ت. جدول۱، با مرور و تحلیل مطالعات مرتبط با ترا کم، عوامل موثر بر ادرا ک ترا کم را بطور خلاصه ارائه میکند.
1-۲- تعاملات اجتماعی
جدول 1- نحوۀ سنجش ترا کم ادرا ک شده بر اساس تحلیل و دسته بندی مطالعات پیشین.
نوع
متغیر گویه متغیرهای مرتبط با تعریف عملیاتی مفهوم
Dave, 2011
Stamps & Zacharias, 2004
Altman, 1975
Moch et al., 1995
Kearney, 2006
Day, 2000
Gifford, 2007
Jain, 1987
Bonnes et al., 1991
Schmidt et al., 1979
Chuang, 1998
Mc Carthy & Saegert, 1978
Raman, 2010
Fouchier, 1998رضازاده و همکاران D15-D3-D4 ادرا ک سا کنین از محله شان از نظر فاصلۀ میان ساختمانها D7-D8-D9-D10D12-I66-D1 ادرا ک س ا کنین از محلهش ان از نظ ر تع داد اف راد )ت ردد عابری ن، حض ور ماشین، شیوۀ سازماندهی پارکینگها، دیوارنوشته ها و خرابگری ها و… ( واسطه ای D13-D14-D1- P39 ادرا ک سا کنین از اندازۀ خانه شان P18-P19-P20-D11 دید از سایر واحدهای مسکونی )اشراف( D6-P31-P32 دید از داخل واحد مسکونی ترا کم
کنترل – منابع و جانمایی مناسب خدمات جمعی ادرا ک شده14
– اندازه اجتماع – اختلاط کاربریها – اندازۀ بلوکها مستقل – گونۀ مسکن و تعداد واحد مسکونی در هر ساختار – چیدمان ساختمان ها و تعداد بنا در میدان دید از میان ابعاد چندگانۀ انسجام اجتماعی و پایداری اجتماعی در مقیاس محله، تعاملات اجتماعی و شبکههای اجتماعی، اهمیت حیات ی دارن د )Dave, 2011(. بس یاری از تئوریه ا و بحث ه ای تعامـل اجتماع ی، مش ارکت، انس جام و ش بکه های اجتماع ی از جامعه شناسی و روانشناس ی میآیند. تئوری های رفتار اجتماعی بر اس اس مقی اس پرس و جو از هم متمایز می ش وند: رفتار گروهی یا جمعی در بسیاری از تئوریهای اجتماعی و رفتارهای فردی در
.)Raman, 2010, 66( روان شناسی
بس یاری از تحقیق ات نش ان دادهاند ک ه تعاملات و ش بکههایاجتماعی توسط خصایص کالبدی محیط تحت تأثیر قرار میگیرند. بههمین دلیل شاید بتوان گفت، تعاملات اجتماعی بیش از جنبههایدیگر مورد توجه مطالعات مرتبط با طراحی قرار گرفته است. یانسی ،اث ر طراح ی مس کن عموم ی )پ روت ایگ و( را ب ر ش کلگیری رواب ط اجتماعی نشان داد. تحقیق مفصل میشلسون۱5، اهمیت فوقالعادۀ طراحی معماری را در ارتقا یا محدودیت تعامل اجتماعی نشان داد .او دریاف ت که مجاورت فضایی س ا کنین، بر اس اس موقعی ت درها ،الگوهای تعامل را تحت تأثیر قرار میدهد )Talen, 2000, 178(.
تعامل اجتماعی، بخش مهم و اساسی از زندگی انسان است که به تمامی ارتباطات دوس ویه میان مردم اش اره میکند که میتواند کلام ی یا غیرکلامی۱۶، دوس تانه یا تهدیدکنن ده، کوتاه و مختصر و یا طولانیمدت باش د. تعامل اجتماع ی میتواند بین افراد و گروهها ،در جهت مخالفت یا تشریک مساعی۱7 اتفاق بیافتد )Borgatti et al., 2009(. عمدتاً شاخصهایی که برای اندازهگیری تعاملات در مقیاس محله بکار برده میشوند، بر فرض رابطۀ دوستانه و میزان آشنایی و روابط میان همس ایگان استوارند )جدول ۲(. بسیاری از محققان ،همس ایه بودن را با فراوانی تعداد قرارهای اجتماعی با همس ایهها ،تعداد دوس ت در محله، تعداد دوس ت در ساختمان محل زندگی ،میزان همراهی با همس ایگان در اتفاقات اجتماعی محله، صحبت ب ا همس ایگان در خصوص مش کلات ف ردی، ق رض گرفتن، کمک متقاب ل در ش رایط اضط راری و نگهداری ک ودکان ان دازه گرفتهاند )Abu-Ghazzeh, 1999, 43-44; Easthope & Mcnamara, 2013(.
1-3- رابطۀ ترا کم و تعاملات اجتماعی
با طرح توس عۀ پایدار، بس یاری از مطالعات، می زان پایداری یک ش هر را باش کل، ان دازه، ترا کم و یـا کاربریهایآن مرتب ط میدانند) نیکپ ور و هم کاران ،۱۳۹4، ۳۶(. نیوم ن و ه وگان دو م دل اصلیسیس تم-محور۱۹ و انس ان-محور۲۰ را درخص وص مطالع ات مرب وط ب ه ترا کـم پیش نهاد میکنن د )Newman & Hogan, 1981, 271(. م دل سیس تم-محور، ابع ادی چ ون حم ل و نق ل، جنبهه ای زیس تمحیطی و نظای ر آن را م ورد نظ ر دارد. بط ور مث ال پژوه ش زبردست و ریاضی، رابطۀ میان محیط انسانساخت و کیفیت هوای شهری را مورد مطالعه قرار میدهد. در تحقیق آنان نشان داده شد که مرا کز شهری با ترا کم بالا، دارای همبستگی بیشتری با میزان غلظت آلایندهها هسـتند )زبردس ت و ریاضی ،۱۳۹4، ۶4(. در مدل انسان-مح ور، موضوعات ی مانن د نتای ج روانش ناختی و جامعهش ناختی مرتب ط ب ا زندگی در ترا کمه ای مختلف، مدنظر ق رار میگیرند. بطور مثال نیکپور و همکاران، با معیار قرار دادن ترا کم، برابری اجتماعی )ب ه عنوان یکی از جنبههای پایداری( را در نواحی مترا کم و کمترا کم ش هر بابل مورد بررس ی و مقایس ه قرار دادند. در پژوه ش آنان ترا کم جمعیتی، مسکونی و ساختمانی، رابطه مثبت و معناداری با ضریب توسعه۲۱ داشت ) نیکپور و همکاران ،۱۳۹4، ۳4(.
رابطۀ ترا کم و روابط اجتماعی در محیطهای مسکونی را میتوان زیرمجموعۀ مدل انسان-محور دانست که یافتهها و نظرات متناقضی درخصوص آن وجود دارد. بس یاری از نظریهپردازان بر این عقیدهاند ک ه مفهوم شـهریت۲۲ به ش کل ذات ی، مترادف ب ا تمرکز ب الای افراد و فعالیتها است. به زبان دیگر، ترا کم، ویژگی اساسی مناطق شهری و عامل تمایز آن از مناطق حومهای و روستایی میباشد. از نظر برخی از محققان، ترا کمهای پایین منجر به افزایش هزینۀ زیرساختهای ش هری میش وند و ای ن ام ر به نوب ۀ خود هزین ۀ خدم ات را افزایش میدهد )عزیزی و آراسته ،۱۳8۹، ۶(. همچنین توسعههای کمترا کم ،ب ا ات کا ب ر اتومبیل و کاه ش امکان مواجه ه میان س ا کنین، تعامل اجتماعی را کم میکنند. جنبۀ دیگر پرا کنش شهری، خصوصی بودن فضاه ای باز اس ت. وج ود فضاه ای باز جل وی خان ه و حیاطهای شخصی، نیاز افراد را به فضاهای باز شهری مانند پارکها و به تبع آن فرصت ارتباط با دیگران را از بین میبرد )Freeman, 2001(.
برخ لاف توس ـعههای کمترا ک م، ترا کمه ای ب الا ب ر حملونقل عمومـی و پیادهمح وری تأ کی د دارن د و زمان ی ک ه ب ا راهکاره ای مختل ف ترکی ب ش وند، میتوانن د امکان ات رفاه ی محل ی را در دس ترس س ا کنین ق رار دهنـد. ای ن امکان ات محل ی۲۳ ن ه تنه ا مناس باند، بلک ه مـکان تمرک ز س ا کنین و ش کلگیری گروهه ای اجتماع ی۲4 میش وند. برخ ی از محقق ان مانن د کوپرمارک وس و
جدول۲- نحوۀ سنجش تعاملات اجتماعی .
45
سارکیس یان، مداف ع ترا کمه ای ب الای کمارتف اع۲5 به علـت فوایداقتص ادی، اجتماع ی و ا کولوژیک ی و تطاب ق آنه ا ب ا ویژگیه ای زمینهای۲۶ هس تند. البته نقدهایی نیز براین دیدگاه وجود دارد، ازجمله اینکه توسعههای مترا کم کمارتفاع، فضاهای باز و سبز کمیدارند )Churchman, 1999, 403(. گِل و همکارانش، الگوهای تعامل اجتماعی و فعالیتها را در ارتباط با عرصههای خصوصی و عمومی ،در خیابانهای مناطق مسکونی با ترا کمهای مختلف مورد مطالعه ق رار دادند. آنهـا دریافتند که خیابانهای با ترا کم مس کونی بالاتر ،دارای میزان بیش تری از تعاملات اجتماعی هس تند. گرچه این امر بستگی به فا کتورهای طراحی و فرهنگی نیز دارد )Newman & Ho-
gan, 1981(. اما علیرغم آثار مثبت ترا کم زیاد، انتقاداتی نیز بر آن وارد اس ت )عزیزی و آراسته ،۱۳8۹، ۶(. مهمترین انتقادات مطرحشده علیه توسعههای مترا کم، به نقطه ضعفهای اجتماعی این رویکرد اش اره داشته و توسعۀ مترا کم را عاملی برای بروز جدایی گزینیهای اجتماعی میدانند. ریش ۀ اصلی این انتقادات به جامعهشناس ان کلاسیک شهری برمیگردد. آنها ترا کم بالا را مسئول تبدیل اجتماع ب ه جامعه )ویژگی خ اص جوامع مدرن( میدانن د. در این دیدگاه ، ترا کمهای بالا، بستری از تنوع و گمنامی۲7 مرتبط با زندگی شهری را به وجود میآورند که اضطرابها را افزایش داده و روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهند )Freeman, 2001(.
نوع
متغیر گویه ها متغیرهای مرتبط با تعریف عملیاتی مفهوم
Abu-Ghazzeh, 1999 I60-I61-I62-I63I64-I65 گونۀ تعاملات اجتماعی )کمک متقابل، کمک در شرایط اضطرار، قرض گرفتن، نگهداری از فرزندان و… ( تعاملات
Easthope & Mcna-
mara, 2013 وابسته I70-I71-I72-I73 تعداد تماس های اجتماعی و محاوره های غیررسمی میان همسایگان اجتماعی18
Dave, 2011 Raman, 2010 I74-I75-I76-I77 شبکۀ دوستان و خانواده ب ه اعتقاد ع دۀ دیگری از محققان، افزای ش ترا کم به نوبۀ خود ،نتای ج منف ی روان ی و اجتماعی ن دارد. این دی دگاه، اثرات ناش ی از ترا کمه ای ب الا را مرتب ط با جنبههای ذهن ی و ارزیابی س ا کنین از ترا کم میداند و بر اهمیت ویژۀ محیط ساختهشده، زمینۀ فرهنگی ، فعالیتها و گرایشهای مردم، ارزشها و گروههای اجتماعی موجود تأ کید دارد. تحقیقات انجامش ده در این زمینه، اغلب علاوه بر بعد کمّی، به ابعاد کمّی-کیفی )ترا کم ادارکشده( و بعد کیفی مرتبط با ترا ک م نیز توجه دارند. بطور مث ال مطالعۀ عزیزی و جمالآبادی، با هدف ارائۀ مدلی برای تعیین ترا کم ساختمانی مطلوب در مقیاس محل ه، ع لاوه بر عوام ل کالبدی محیط، به نق ش و اهمیت عوامل فرهنگی بر درک ترا کم میپردازد )عزیزی و جمالآبادی ،۱۳۹5(. در پژوه ش عزیزی و معینی نیز، رابطۀ می ان کیفیت محیطی و ترا کم س اختمانی در ش هر رش ت مورد مطالعه قرار گرفته اس ت )عزیزی و معینی ،۱۳۹۰(. درخصوص ترا کم مسکونی، یافتههای تحقیق دیو )جدول۳(، با مقایسۀ یازده محله با ترا کمهای متفاوت، نشان داد که تأثیرات منفی ترا کم، مربوط به ادرا کات و ارزیابی ترا کم میشوند و فرم ساختهشده، شیوۀ طراحی و میزان اختلاط کاربریها در یک

محله، در کنار متغیرهای اجتماعی-جمعیتی مانند درآمد و پایگاهاجتماعی-اقتصادی خانوار، نقش مهمی در دستیابی به پایداریاجتماعی دارد )Dave, 2011(.
از میان دو جنبۀ اساسی اجتماعی و فضایی موثر بر ادرا ک ترا کم که قبلاً به آنها اشاره شد، تحقیق مککارتی و سیگرت بطور مشخص به بعد اجتماعی میپردازد و بر اثر تعداد واحدهای مسـکونی در هر سـاختار بر ادرا ک ترا کم متمرکز است. نتایج تحقیق آنان با مقایسۀ دو گونۀ مس کونی ) آپارتمانهای سه و چهارده طبقه، با ترا کمهای مس کونی و جمعیت ی مش ابه(، نش ان داد ک ه ترا کمه ای ب الا و گونههای مسکن مرتبط با آن، با افزایش تعداد افراد و قرار دادن آنها در مجاورت یکدیگر، موجب تجربۀ مواجهههای اجتماعی زیاد شده و زمینۀ بیشانبوهی اجتماعی و شناختی۲8 را فراهم میکنند )Ra-man, 2010(. در تحقیق آنان سا کنین آپارتمانهای بلند در مقایسه با سا کنین آپارتمانهای کمارتفاع، تمایل کمتری نسبت به برقراری روابط اجتماعی با دیگران نش ان داده و کمتر وابس ته به سازمانها و گروههـای اجتماعی بودنـد )Mc Carthy & Saegert, 1978, 269(. همچنین یافتههای این تحقیق نشان میدهد، تئوریهایی که بر ایـن باورنـد، افراد با اضطرابهای ناش ی از ترا کم ب الا مقابله۲۹ و به سـازگاری ب ا محیط ع ادت۳۰ میکنند، صحیح نیسـتند. زی را ترا کم ادرا کشدۀ بالا در طول زمان میتواند بر زندگی اجتماعی سا کنین تأثیرگذار باشد .
ام ا انتخـاب گون ۀ مس کن، تع داد واحده ای مس کونی در هر سـاختار و فاصلهگذاری میان احجام، موضوعاتی وابسته و مرتبط با هم هس تند. درخصوص ش یوۀ انتظام فضایی، طیف وسیعی از انتخاب ه ا در طراح ی وج ود دارد ک ه آ گاهی از ش رایط رفتاری در آنها میتواند راهنمای مناسـبی برای طراحان باشد )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۱۳(. ل ذا ای ن پژوه ش ب ه بع د فضای ی مرتب ط بـا ادرا ک ترا ک م ) پیکرهبندی فضای ی( و تعاملات اجتماعی می پردازد که در پژوهشهای پیش ین، بدلی ل ضعف روش ه ای مطالعه و تحلیل پیکره بندی فضایی کمتر به آن پرداخته شده است.
۲- چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش
جدول 3- جنبه های مثبت و منفی مرتبط با ترا کمهای کمّی و ادرا کی، در دستیابی به پایداری اجتماعی .
جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا بدون رابطه است جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا رابطۀ منفی دارد جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا رابطۀ مثبت دارد
روح جمعی و تعامل اجتماعی
احساس امنیت میزان فضای زندگی
رضایت مندی از محله
سلامت سا کنین دسترسی به خدمات و تسهیلات
جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا بدون رابطه است جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا رابطۀ منفی دارد جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا رابطۀ مثبت دارد
– سلامت سا کنین احساس امنیت
روح جمعی و تعاملات اجتماعی
میزان فضای زندگی
محله به عنوان مکان زندگی –
ماخذ: )Dave, 2011, 200(
ب ا مـرور ادبی ات موضوع میت وان گفت ک ه رابطۀ می ان ترا کم کمّی و روابط اجتماعی همسایگی، رابطهای خطی نیست )Free-
man, 2001(. بی ن دو مقول ۀ تعام لات اجتماع ی و ترا ک م، مفهوممیان ی دیگ ری ب ا عنوان ترا کم ادرا کش ده ق رار دارد ک ه می تواندحلقۀ ارتباطی این دو موضوع باش د. ای ن امر اهمیت ویژگی هایکالب دی و قابلیته ای محی ط در تأمی ن قرارگاه ه ای رفت اری درش کلگیری رواب ط اجتماع ی را نف ی نمی کن د )Kearney, 2006, 136(، بلک ه موید این مطلب اس ت که ش یوۀ طراحی ب ا اثرگذاری ب ر ارزیاب ی ذهن ی اف راد، رفت ار آن ان را تح ت تأثیـر ق رار می ده د .بنابرای ن متغیرهای اصلی این نوش تار، تعاملات اجتماعی )متغیر وابسـته( و ترا ک م ادرا ک ش ده )متغیر واس طه ای۳۱( هس تند که در مدل یاب ی مع ادلات س اختاری ب ه عن وان س ازهها و متغیره ای مکن ون پژوهش ش ناخته میش وند. پیکره بندی فضای ی )متغیر مستقل( نیز به عنوان متغیر مشاهده و قابلاندازه گیری به صورت مسـتطیل در مدل نظری )نمودار۱( نش ان داده ش ده است که در ادامه درخصوص روش مطالعۀ آن بحث خواهد شد .
در این پژوهش، پس از بررس ی برازش مدل علّی ارائه شـده در نمودار بالا، فرضیه های زیر آزمون میشوند:
فرضیۀ اول: بین ترا کم ادرا ک شده و تعاملات اجتماعی ارتباط منفی وجود دارد .
فرضی ۀ دوم: ترا کـم ادرا کش ده بی ن پیکره بنـدی فضای ی و تعاملات اجتماعی نقش واسطه ای دارد.
3- روش تحقیق
3-1- روش شناسی و معرفی جامعۀ آماری
ب ا توجـه به متغی ر پیکرهبنـدی فضای ی بعنوان متغیر مس تقل و ام کان مطالع ۀ اث ر آن بر ترا کم ادرا کش ده و تعام لات اجتماعی ،

نمودار1- مدل نظری تحقیق.
انتخاب نمونههایموردی و دقت در کنترل اثرمتغیرهای مداخلهگراز اهمی ت بالای ی برخوردار اسـت. جامعۀ آماری این پژوهش، س همجتمع مس کونی مشـابه از نظر ترا کم مسـکونی، ترا کم جمعیتی و متفاوت از لحاظ شیوۀ ترکیب واحدهای مسکونی و انتظام فضایی در منطقۀ دو شـهر مشهد هستند )تصویر۳(. ابتدا طی بازدیدهای میدانـی و با در نظر داشـتن عواملی مانند قدم ت محدوده، فاصله ت ا مرکز اصلی ش هر، فاصله تـا مرا کز ناحیهای، دسترس ی به حمل و نق ل عمومی، قیمت زمین و پایگاه اجتماعی-اقتصادی س ا کنین ،چندی ن مجتم ع ک ه ش رایط قابلمقایس های داش تند، انتخ اب شدند )جدول4(. سپس با استفاده از نقشههای موجود و اطلاعات مرب وط ب ه تع داد و بعد خان وار، ترا کم خالص مس کونی و جمعیتی برای هر محدوده محاسبه و مجتمعهای با ترا کمهای کمّی مشابه مشـخص ش دند. در نهایـت ب ا توجـه ب ه متغی ر مس تقل تحقیق ، مهمترین علت انتخاب س ه نمونۀ نهایی، تفاوت معنادار به لحاظ پیکرهبن دی فضایی و ش یوۀ س ازماندهی توده و فضاه ای باز بود .در پژوه ش عینیفـر و قاض یزاده، ب ا معیـار ق رار دادن فض ای ب از ، مجتمعهای مسـکونی به س ه گونۀ اصلی پرا کنده، نواری و متمرکز

47
قابلتفکیک هستند ) عینیفر و قاضیزاده ،۱۳8۹، 4۲(. لذا در اینپژوهش از هر گونه، یک نمونه گنجانده ش ده است. در محدودۀ۱، بلوکه ای مس کونی منف رد در فض ای ب از ب ه ش کل پرا کن ده و به صورت هندس ی قرار گرفتهاند. در محدودۀ۲، بلوکهای مسـکونی در قس متی از زمی ن متمرک ز ش ده و مابقی به فضای ب از اختصاص یافت ه اس ت. در مح دودۀ ۳ و گونۀ نواری، س اختمانها به صورت خطی و بهم پیوسته در کنار یکدیگر قرار میگیرند. فضای باز حا کم بـر ای ن گونه، کوچههای فرعی کش یده بین بلوکها ب وده و فضای باز تعریفشدۀ دیگری در قسمتی از زمین نیز احداث شده است.
از س وی دیگر، طبق تحقیقات پیش ین، گروهی از شرایط فردی ی ا اجتماع ی میتوانن د ب ر وس عت و ش کلگیری رواب ط اجتماع ی در محیطه ای مسـکونی تأثی ر بگذارن د. نح وۀ مالکی ت، پای گاه اجتماعی-اقتص ادی س ا کنین، س ن و جنسـیت فا کتورهای مهم موثـر بـر تعامـل اجتماعـی بعنـوان متغیـر وابسـته هسـتند )Talen, 2000,177(. لذا تمام افرادی که مورد پرسش قرار گرفتند، مالکین با بیش از 5سال سابقۀ سکونت و حداقل سن سی سال بودند.
3-۲-نح وۀ س نجش و مطالع ۀ پیکره بن دی فضای ی در
محدودههای مورد مطالعه
ب ه دنب ال فه م اث ر فرمهای ساختهش ده ب ر ادرا ک محی ط، در مطالعات پیشین هر دو بعد کمّی و کیفی مورد توجه قرار گرفتهاند .هـردوی ای ن ابعـاد، جه ت مطالع ه در حوزهه ای مختل ف دارای اعتبارن د. در رویکرده ای کمّ ی و کالبد-مح ور، مـواردی همچ ون می زان و م دت زم ان رؤیتپذیری عناص ر محیط مطرح اس ت. در ایـن رویکردها هر چه میـزان و مدت زمان در معرض دید بودن یک عنصر یا اصطلاحاً رؤیتپذیری آن بیش تر باش د، تأثیرات بصری آن نیـز بیش تر خواهـد بـود )کریمـی مش اور ،۱۳۹۳، 5(. به اعتق اد ترنر ،
تصویر3- موقعیت محدوده های مورد مطالعه در منطقۀ دو شهر مشهد.
محدوده های مورد مطالعه 1 ۲ 3

گونه شناسی پرا کنده متمرکز نواری
ترا کم خالص مسکونی – مشابه 118dph 120dph 110dph
تعداد واحد مسکونی در هر ساختار 9 &12 24 9
سطح به ازای هر نفر)مساحت خانه( 29.3 27 30.4
متغیرهای کنترل در انتخاب محدوده های مسکونی )محدوده ها به لحاظ این موارد مشابه هستند( ترا کم خالص جمعیتی۳۲
موقعیت محله در شهر ۳۳
قدمت محله ۳4
درصد کاربری مسکونی۳5
تسهیلات و امکانات در دسترس۳۶
جدول4- محدوده های مورد مطالعه و متغیرهای مستقل و کنترل در انتخاب آنها.
48
برت ری دیدگاههای کمّ ی در خصوص مطالع ۀ ویژگیهای کالبدیمحی ط، از رضایـت حاصل از اطمینان محاس باتی ناش ی میش ود)Turner, 2003, 658(. ب ه طـور یقی ن محدودیتهایی در خصوص دیدگاهه ای کمّ ی، ب ه ویژه در بح ث ادرا کات بصری انس ان وجود دارد. محیطهای مصنوع بسیار پیچیدهتر از آنند که توسط تحلیل کمّ ی اس تاندارد۳7 فه م ش وند )Fisher-Gewirtzman & Wagner,
2003(. امّا بخودی خود، پیچیدگی با بکارگیری ابزارهای تحلیلی و مطالعهشان در رابطه با ادرا ک فضا منافاتی ندارد )Putra, 2006, 45(.
تصویر4- چپ: شاخص فاصلۀ فضایی بصورت حجم فضای قابلرویت از یک نقطه تعریف می شود؛ ماخذ: )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 25(. راست: تحلیل بصری در روش کرۀ دید؛ ماخذ: )Yang et al., 2007, 980(.
در موقعیتها و پیکره بندیهای فضایی متفاوت، دید و کمّیت فضاه ای ب از تغیی ر میکند. ب ه همین دلی ل در تحقیقات پیش ین اغلب از روشهای تحلیل بصری به منظور مطالعه و مقایسۀ انتظام و پیکره بندیهای فضایی اس تفاده شده است. این روشها، طیف گس تردهای از ش یوههای دو بعدی و ش یوههای مبتنی بر س هبعد را شـامل میش وند )Lin et al., 2015, 3(. ب ا وج ود اینک ه تحلیلهای بصری دوبعدی )مانند ایزوویست و نمودار تحلیل بصری( در بسیاری از پژوهشه ا مـورد اس تفاده ق رار گرفتهان د، امّ ا بای د گف ت ک ه این روشها نمیتوانند تمامی شرایط محیط سهبعدی را منعکس کنند و به ادرا ک انسانی چندان نزدیک نیستند )Yang et al., 2007, 974(. در تحلیلهـای دوبع دی، ارتفاع درنظر گرفته نش ده و صرفاً تغییر در محـدودۀ قابلرویت در پـلان مدنظر اسـت )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 24(، درحالیکه شیوۀ فاصله گذاریها و دید، قویاً تحت تأثیر شرایط سهبعدی قرار دارد. با توجه به نقاطضعف روشهای مبتنی بر دو بعد، در سالهای اخیر تحلیلهای بصری از دو به سه بعد تغییر جه ت دادهان د. روشهای س ـهبعدی، خـود به دو دیدگاه آس مان-مبنا و فضا-مبنا تقسیم میشوند )Putra, 2006(. دیدگاه فضا-مبنا ،ب ر فضای می ان ادرا ککننده و محی ط ساختهش دۀ اطرافش تا کید میکن د و از نظ ر محاس به، بصورت نس بت می ان حج م قابلروئت ب ه حجم ک رۀ دید )مجازی( اندازهگیری میش ود. یک ی از معیارهای پیشنهادی در دیدگاههای فضا-مبنا، شاخص فاصلۀ فضاییSOI۳8 اس ت. این شاخص توسـط فیش ر، جهت مطالعۀ ترا کم ادرا کشده و اثر پیکرهبندی فضایی پیش نهاد ش د )تصویر4(. طریقۀ محاس بۀ شـاخص فاصلۀ فضایی SOI، بر اسـاس کمکردن حجم پنهانش ده بواسطۀ وجود موانع و ساختمانها، از حجم کرۀ دید بنا شده است )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 30(. در تحقی ق دیگ ری، یان گ و همکارانش باتعریف شـاخص کرۀ دید۳۹ بصورت نسبت حجمB بهمجموعA و B در تصویر4، همبستگی آن با ترا کم ادرا کشده را نشان دادن د )Yang et al., 2007, 974(. ای ن شـاخص در حقیق ت هم ان ش اخص فاصلۀ فضایی فیش ر اس ت ک ه میان حجم محص ور میان احجام معماری و سهم آسمان تمایز قایل میشود.
در این تحقیق نیز برای مطالعۀ پیکره بندی فضایی از شاخص فاصل ۀ فضای ی اسـتفاده ش ده اس ت. به ای ن ترتیب که ب رای هر واح د مس کونی، نقط ۀ مبن ا، مقاب ل ج دارۀ اصل ی و در وس ط خیاب ان ی ا فض ای باز می ان احجام، در نظـر گرفته شـد. تصویر5، بطور مثال نحوۀ محاسبۀ ده نقطه از محدودۀ۱ را نشان می دهد.
3-3- تنظیم پرسشنامه، تعیین پایایی آن و برآورد حجم نمونهبرای تنظیم پرسشنامه، بر اساس دستهبندی و تحلیل مطالعات مربوط به موضوع ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی، جداول هدف-محت وا تنظیم ش ده، با مش ورت صاحبنظ ران و متخصصان فعال در زمین ۀ تحقی ق، محت وا و گویههای پرسش نامه ش کل گرف ت. در نهایت بوس یلۀ پرسشنامهای با ۳4 گزاره و طیف لیکرت، در مقیاس 4 درجهای از ۱ «کاملاً موافقم» تا 4 «کاملاً مخالفم»، دادهها گردآوری ش دند. ب رای بررس ی پایایی پرسش نامه و نی ز تعیین حج م نمونه ،تعداد ۱۰۰ پرسشنامه به عنوان پایلوت در محلات مورد بررسی تکمیل گردید. ابتدا با استفاده از نرمافزار SPSS، پایایی ابزار پژوهش محاسبه شد، با توجه به این که حد نصاب آلفای کرونباخ عدد 7/۰ است، عدد

تصویر5- محاسبۀ شاخص فاصلۀ فضایی برای محدودۀ 1.
حاصل 8۹/۰ ضریب قابلقبولی است که دلالتبر اعتبار پرسشنامۀتحقیق حاضر دارد. بر اساس انحراف معیار حاصله از پایلوت و فرمولزیر با دقت ۹5 درصد، حجم نمونه تقریباً برابر ۳۰۰ خواهد بود .

3-4- تجزیه و تحلیل یافته ها
3-4-1- تعیین روایی پرسشنامه
مدل یاب ی مع ادلات سـاختاری و تکنیکه ای زیرمجموع ۀ آن، از جملـه تحلی ل عام ل تأییدی و تحلیل مس یر ب رای مقاصد متع ددی از جمل ه آزم ون فرضیهها در م ورد روابط بیـن متغیرها در قال ب مدل ه ای تجرب ی و نیز س اخت و روان سـنجی ابزارهای س نجش م ورد اس تفاده واق ع می گردن د )عل وی ،۱۳۹۳، ۹(. ب ه منظ ور تعیی ن روایی مقیاس حاض ر از روش تحلیل عامل تأییدی در نرم افزار Amos23 استفاده شد )نمودار۲(.
3-4-۲- یافته های پژوهش
در ایـن بخ ش از پژوهش، ابتدا ب ه گزارش میانگی ن و انحراف معیار متغیرهای پژوهش در جدول5 پرداخته می شود.
نتایج تحلیل عامل تأییدی نش ان داد که اولاً، گویهها میتوانند زیرمجموع ۀ س ـازههای خ ود ق رار گیرن د و ادرا ک از فواص ل و ارتفاع س اختمانها، اش راف و دید از داخل واحدهای مسکونی، بیشترین تأثیرات را بر س ازۀ ادرا ک ترا کم دارند. ثانیاً بین دو س ازۀ ادرا ک ترا کم و تعام لات اجتماع ی همبس تگی وج ود دارد. بنابراین این س ازهها میتوانن د در ادام ه در ی ک م دل تحلی ل مسـیر م ورد اس تفاده قرار گیرن د. بدین ترتیب مدل علّـی پژوهش مانند نمـودار۳ خواهد بود .

نم ودار۲- تحلی ل عام ل تأییدی از دو س ازۀ ادرا ک ترا کم و تعام لات اجتماعی- در حالت استانداردشده.

طب ق ج دول۶، همۀ ش اخصهای برازش م دل پژوه ش در دامنۀ
مورد قبول قرار دارند. در جدول7، خطای استاندارد و نسبت بحرانی برای آزمون معناداری ابعاد مورد نظر پژوهش نشان داده شده است .جدول 8، خلاصهای از اثرات مستقیم، غیرمستقیم و کل را در مدل علّی نش ان می دهد. بر اس اس این جدول، ش اخص فاصلۀ فضای ی، بط ور غیرمس تقیم و از طری ق ادرا ک ترا ک م، ب ر تعاملات اجتماعی موثر است.
بر اس اس یافتهها و جداول ارائه ش ده، فرضیه های طرحشده مورد آزمون قرار گرفتند:
جدول5- میانگین، انحراف معیار متغیرهای پژوهش.
انحراف معیار میانگین مولفه متغیر
۰/785 ۱/۹5۶ D1 ۰/87۱ ۲/5۰۰ D6 ۰/۹۰۱ ۲/4۱۳ D11 ادرا ک ترا کم
۰/878 ۲/۱5۳ D15 ۰/۹۰۹ ۱/۹۳۰ P39 ۰/۹85 ۲/۱7۰ I66 ۰/84۹ ۲/۲۳۳ I63 ۰/۶۰۳ ۲/۳۳۶ I64 ۰/777 ۱/۹۳۳ I69 تعاملات اجتماعی
۰/۹۰۱ ۲/47۶ I70 ۰/8۲۹ ۲/۲۱۰ I71 ۰/855 ۲/۳۳۶ I74 7/875 7۲/8۱ SOI میزان فاصلۀ فضایی

نمودار3- مدل علّی.
**P> 0. 01
درخصوص فرضیۀ اول، رابطۀ ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی ،ضریـب رگرس یونی بی ن ای ن دو سـازه، مسـاوی 48/۰- اس ت که در سـطح ۰۰۱/۰ معنادار بوده و فرضیه ارتباط معنادار و منفی میان آنها تأیید میشود. به این معنی که ترا کم ادرا کشدۀ بالا، تأثیری منفی بر روابط اجتماعی سا کنین دارد. این نتیجه، با مبانی نظری و همچنین تحقیقات پیشین )بطور مثال پژوهش دیو، رامان و همینطور سیگرت و مککارتی( مطابق است. اثر پیکرهبندی فضایی بر ادرا ک ترا کم نیز بر اهمیت نقش عوامل کالبدی بر ادرا ک ترا کم تأ کید میکند.

جدول6- خلاصۀ نیکویی برازش مدل علّی.
شاخص

نرم
شده

برازندگی

NFI

شاخص



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 65-74-1

صفحات ۶5 – 74۶5نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
101691411654

رابطه سیستم فعالیتهای جمعی و پیکربندی
خانه های کوهدشت با رویکرد نحو فضا *

جاسم آزادبخت1، عبدالمجید نورتقانی**۲
۱ کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
۲ استادیار گروه معماری، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲8/۹/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی رابطه متقابل بین پیکربندی فضایی و نظام فعالیتها در مقیاس عرصه های جمع ی از طری ق دس ـتهبندی فعالیتهای جمع ی و اندازهگیری داده های نح وی خانه ها می پردازد .برای تعیین خواس ته مورد نظر، تعداد ۱۱۰ خانه از س ه گونه مس کن کوهدش ت به صورت غیرتصادفی ب ا توج ه ب ه روش مبتن ی ب ر ه دف و ملاحظات انتخ اب گردید؛ ب رای تحلی ل فعالیته ای جمعی از مصاحبه ابزار– غایت، مش اهده و ثبت فعالیت ها اسـتفاده ش د و برای هم خوانی و پیدایی مهم ترین فعالیتها از روش تحلیل تناظر اسـتفاده ش د. یافته های پژوهش حا کی از آنس ت، گونه های مس کن پیکربندیهـای متفاوت ی دارند اما با وجود تغیی ر پیکربندی فضایی، سیس تم فعالیت ها تغییر نکرده و س ا کنان خود را با فضاهای مورد نظر انطباق دادهاند. میزان پاسـخ گویی س ا کنان به تطبیق پذیری بستگی به تامین نیازهای فضایی-رفتاری آنها دارد؛ بنابراین استمرار سیستم فعالیتها نشان از قدرت قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی است. سا کنان ترجیحات کالبدی خود را با تغییرات تطبیق داده و رفتارها، ارزش ها و نیازهای خود را با آن هماهنگ می کنند. توانایی افراد در انطباق با محیط، نتایج تحلیلهای نحو فضا را مورد تردید قرار می دهد، لذا پیش نهاد می شـود جهت اعتبار بخش ی بیش تر به تحلیل های نحوی سطح رضایت مندی نیز بررسی گردد.
واژههای کلیدی
نحو فضا، پیکربندی فضایی، عرصههای جمعی، سیستم فعالیتها، قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی.

*این مقاله برگرفته از مطالعات پایاننامه کارشناسی ارشد نگارنده اول با عنوان: «طراحی مجموعه مسکونی یا رویکرد سازماندهی فضایی مسکن بومی، کوهدشت» است که با راهنمایی نگارنده دوم در دانشکده فنی و مهندسی گرگان، دانشگاه گلستان در سال ۱۳۹5 دفاع شده است .
.E-mail: A.Nourtaghani@gu.ac.ir ،۰۱7-۳۲4۳۰5۱۶ :نویسنده مسئول: تلفن تماس: ۰۹۱۱۲7۶۰۲۱۱، نمابر**
۶۶

مقدمه

پیکربن دی فضای ی مس کن موضوع ی اس ت که هم واره مورد توجه پژوهش گران مختلف قرار گرفته است ) Saatci, 2015; Edja, 2015; Karlen, 2009; Dursun, 2007; Mustafa, 2009 (. هیلی ر و هانس ون) ۱۹8۹, ۲۰۰۱( معتقدن د کـه علاوه بر عناص ر کالبدی بنا ، پیکربن دی فضای ی از عوامل مهم در ش کل دهی فض ای معماری است که بر ساختارهای اجتماعی نیز تاثیر می گذارد.
نظری ه «نح و فض ا»ی هیلی ر و هانس ون) ۱۹84(، از جمل ه نظریه هاییاس ت ک ه بر تاثی ر پیکربن دی معماری بر س اختارهای اجتماع ی و فرهنگ ی تا کی د میکن د. عوام ل فرهنگ ی از جمل ه باورهای یک جامعه، آداب و رسوم و سنتهـا، رفتار و عادات نسبت ب ه عوامل فیزیکی نق ش مهمتری در ش کلگیری پیکربندی خانه دارد )Saatci, 2015,12(. دو مفه وم مه م ای ن نظری ه، ویژگیهای بصری و حرکتی انسان در فضای معماری است که شکل دهندهی فض ای معم اری و نی ز س ازنده و ش کل دهندهی س اختارهای اجتماعی هس تند. در واقع جوهر شکلگیری فضا و روابط انسانی ،انس ان و ویژگیه ای حرکتی و بصری اوس ت. لذا محور ق رار دادن ای ن ویژگیه ای انس انی، در واق ع ب ه پیدای ش مفه وم واحدی از فض ای معم اری و روابـط اجتماع ی منتهی میش ود. ای ن مفهوم واحد، شکل دهندهی پایه و پیش فرض دو موضوع است؛ نخست اینکه فضا خصیصه ذاتی فعالیت بش ری اس ت نه بستری برای آن و دوم نق ش متمای ز نظری ه پیکربن دی فضای ی در ش کلدهی ب ه ساختارهای اجتماعی. به بیان سادهتر، پیکربندی فضایی در این گفتمان، تا کیدی بر ش کلگیری روابط فضایی در یک مجموعه در مقایس ه با کیفیت فضای واحد اس ت. تقویتکردن و پر رنگکردن نق ش ارتب اط فضایی، این قابلیت را ایج اد میکند که بتوان به هر فضا یک نسبت اجتماعی یا رفتاری داد؛ اما شناخت فضا به صورت کلی ت یکپارچ ه مش کل اس ت زی را هم واره افراد ب ا بخش ی از فضا مواجه هستند و درک کلیت آن در یک زمان ممکن نیست. در واقع کارب رد و ویژگ ی اصل ی تئوری نحو فض ا، پرداختن به نس بت میان فعالیتهـای انسـانی و محیـط میباشـد )Bafna, 2003, 17-29(.
پژوهش گرانی چ ون بافان ا) ۲۰۰۳( و پس را۱ )۲۰۱۰( معتقدند که «نحو فضا»، در بنمایه خویش، تلاش ی اس ت برای برقرار ساختن یک رابطه علی بین جامعه انس انی و کالبد معماری. رابطه ای که در جستجوی رهیافتهایی برای توصیف فضای پیکربندی شده میباش د، توصیفی ک ه بتواند منطق اجتماعی نه ان در لایههای زیرین آن را کش ف کند و مبنایی برای نظریههای ثانویای باش د که وقایع اجتماعی و فرهنگی را کشف کند )گروت،۱۳84(.
ب ه بی ان دیگ ر، نق ش فض ای پیکربن دی ش ده و فرایندهای ایجاد شدن آن و معنای مختلف اجتماعی آن، هدف غایی همه ی این تلاشهاس ت. اینکه پدیدار های اجتماعی و فرهنگی، چگونه در ارتب اط مس تقیم با فضای پیکربندی ش ده تعریف میش وند و امت داد مییابن د، بیانگ ر نق ش پراهمی ت ای ن س امانه در می ان سامانه های منطق پژوهش معماری است. به هر حال پیکر بندی فضای ی ابع اد فضایی ی ک فرهنگ را نه تنها از نظ ر آرایش فضایی بلک ه از هم ه مهم ت ر از لحاظ ترتیب ات فضایی و فعالیتها آش کار می کنـد )Eid, 1993; Monteiro, 1997; Kent,1984; Ahrentzen,
همچنی ن نتای ج برخ ی مطالع ات نیز پی روی پیکربندی .);1989 Wineman etal.,( معماری از چارچوب اجتماعی را نشان می دهد 2006; Hillier etal., 1986; Hillier, 1996; Pelin Dursun, 2007;
Jeong and Ban, 2011;Dalton & Bafna, 2003(. از سوی دیگر، نتایج مطالعات راپاپورت) ۱۹۹۰( نشان میدهد ک ه ای ن سیس تم فعالیته ا و س اختارهای اجتماع ی هس تند که وج وه کیف ی و ابعاد کارآم دی فضا را آش کار میکنند؛ زیرا سیس تم فعالیته ا، ویژگ ی مح یطه ای مس کونی را مش خص میکند .همچنی ن او در نظ ر گرفت ن جهانبین ی، ارزشه ا، ش یوه زندگی و سیسـ تمهای فعالیت را، روشـی برای درک مفهوم فرهنگ میداند )Rapoport,1969, 317-336(. بن ابراین تجزی ه و تحلیل فعالیتها در طراح ی محیطه ای س اخته ش ده، ام ری ض روری ب ه نظ ر میرس د. راپاپ ورت اظه ار م یدارد ک ه مس کن و سـک ونتگاهه ا ،توصـیفی فیزیکـی از فعالیتهای مشـترك اجتمـاعی هسـتند )Rapo-port,1969, 317-336(. ب ه عبارت دیگر، سیس تم فعالیتها ش کل گرفت ه از رفت ار- کالب د هس تند که به واس طه مکانه ا و زمانهای مش خص تعریف میشوند و عناصر انسانی و کالبدی آن به گونهای س ازمان یافت ه عم ل میکنند ک ه فعالیته ا در نظم ی قاعدهمند اتفاق میافتد )Wicker,1979; Barker,1968(. لذا جوامع نه تنها در نوع عناصر کالبدی، بلکه در نوع سیس تم فعالیتها و حفظ حریم خصوصی به عنوان یک بعد فرهنگی برجسته از پیکربندی فضایی متفـاوت هسـتند )Levi Strauss,1967; Karlen,2009(. همچنی ن یلدیز) ۲۰۰4( معتقد اس ت ک ه این ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی س ا کنان است که س ازماندهی فضایی فعالیت را در خانه مشخص میکن د؛ بنابراین س ا کنان، توزی ع فعالیتها در خان ه را با توجه به نیازهای روانی و اجتماعی که به نحوی متناس ب با ش یوه زندگی و اولوی ت های خودش ان هس تند انجام میدهند. نکت ه قابل توجه دیگ ر این اس ت ک ه فعالیت انس انها در فضا مانند زندگ ی روزمره ،تعام ل یا فق دان تعامل در گروههای اجتماعی معنیدار اس ت و نه در اف راد ب ه صورت مس تقل؛ یعنی رابط ه میان فض ا و اجتماع یک رابط ه بین س اختار فعالیت انس انها و س اختار فضا اس ت. برخی از مطالع ات نی ز بر تاثیر تعیینکننده سیس تم فعالیته ا بر محیط تا کید کردهاند )Wicker, 2012; Scott, 2005; Rapoport, 2005(. اما ساخت و سازهای جدید مسکن، در یک منطقه با یک گروه فرهنگی پذیرفته شده دارای پیکربندی فضایی متفاوتی هستند؛ به طوری که گونههای متنوع مسکن شهری ) خانههای سازمانی و مهندسی س از و غی ره( را ش کل داده اس ت. پیکربن دی متف اوت گونهه ای مس کن بای د ب ا توج ه به نظری ات بی ان ش ده، منط ق اجتماعی و فضایی متفاوتی داشته باشند؛ در صورتیکه سا کنان عضو یک گروه فرهنگی بوده و دارای قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی یکسانی هس تند؛ باید پیکربندی یکس انی داش ته باش ند. این مش اهدات ناهمسو با نظریه نحو فضا باعث شد تا این پژوهش به دنبال ارتباط میان سیس تم فعالیتها و پیکربندی فضایی باشد. جهت نیل به این هدف، سوالات اصلی و فرعی ذیل مطرح میگردد:
س وال اصل ی: تغیی ر پیکربن دی فضای ی خان ه چ ه تاثی ری بر سیستم فعالیت ها دارد؟
سیستم فعالیتها در سه گونه مسکن )بومی، مهندسی ساز و سازمانی کوهدشت( چه تفاوتی با هم دارند؟
نظام پیکربندی در سه گونه مسکن )بومی، مهندسی ساز و سازمانی کوهدشت( چه تفاوتی با هم دارند؟
جامع ه مطالع ه، مسـکن کوهدش ت در اس تان لرس تان میباش د. ای ن ش هر کـه حاص ل اس کان عش ایر دوره رضاخانـی اس ت، دارای گونهه ای متن وع مس کن می باش د. ای ن گونه ه ا ش امل مس کن بوم ی )مس کنی که م ردم ب دون حض ور مهندس معمـار س اختهاند(، مجتمعه ای مس کونی تی پ ک ه ب ا عن وان خانه های سازمانی جهت اسکان کارمندان دولت در غالب شهرها ساختهشده و مسکن مهندسی ساز )مسکن طراحیشده در دفاتر
1- ابزار
به منظور کشف پیکربندی عرصه فضاهای جمعی و فعالیت ها از ابزارهای زیر استفاده شد:
1327032718291

1-1- تئ وری نح و فض ا4: ب ه منظ ور کش ف پیکره بن دی عرص ه فضاهـای جمعـی در پژوهش حاضر، تئوری نحو فضـا )Hilier and Hanson, 1989( ب ه کار گرفت ه ش د. براس اس این تئ وری، منطق
تصویر 1- مناطق مورد مطالعه در جامعه نمونه.
۶7
4484993194006

نظام مهندسی( می باشد. به منظور انجام پژوهش، پس از بررسی میدانی ۳ منطقه در طول دوره زمانی بین سال های ۱۳۳۰ تا ۱۳۹۰ انتخاب گردید )تصویر۱(. محله فردوسی به عنوان گروه شاهد و به نمایندگ ی از خانهه ای بومی انتخاب گردید. خانههای س ازمانی در بخش قدیمی ش هر، به عنوان یک الگوی وارداتی و گروه هدف اول و ش هرک فرهنگیان به نمایندگی از خانههای مهندسی ساز و گروه هدف دوم در بخش نوس از ش هر کوهدش ت انتخاب ش دند .اس تراتژی اصلی برای نمونه گیری در این پژوهش، انتخاب نمونه غیرتصادف ی خانه ه ای بومی و نوس از، با توجه ب ه روش مبتنی بر ه دف۲ و ملاحظ ات در ارتباط ب ا روش مطالعه ب ود. حجم نمونه ب ا توج ه به متغیرهای نح و فضا ،۱۲۰ خانه میباش د که با ۱۰ عدد ریزش، تعداد نهایی نمونه های قابل استخراج به ۱۱۰ مورد رسید .از ه ر نمون ه اطلاع ات پیکربندی با برداش ت دقیق پ لان خانه ها و سیس تم فعالیته ای جمع ی از طری ق مصاحب ه اب زار- غایت۳ )Coolen, 2008( با مادران خانوادهها جمع آوری گردید .
پیکربن دی فضایی، چگونگ ی رخداد فعالیت ها و روابط اجتماعی سا کنان می باشد. دلیل اتخاذ این روش، بررسی روابط فضایی از نظر ویژگی های بنیادین )مانند هم پیوندی و جداسازی( در تفسیر ویژگی های پیکربندی فضاهای مختلف و در نتیجه تس هیل روند تحلیل سیستم های مختلف از نظر مکانی و شاخصهای فیزیکی و اجتماعی اس ت )تصویر ۲(، تا ضمن توصیف مدل فضایی، آن را
۶8
Hanson, 1998; Dur-( در یک فرم عددی و گرافیکی نشان دهیم.)sun and Saglamer, 2003,1-18
1-۲-م دل اب زار- غای ت5: جه ت بررس ی سیس تم فعالیت ه ای جمع ی خانه هـ ا، مصاحب ه اب زار- غای ت )Coolen, 2008( اتخ اذ شـد. مدل ابزار – غایت از طریق یک مصاحبه نیمه س اختار یافته نردبان ی ب ه کش ف سلس له خصوصی ات، پیامده ا و ارزش ه ا می انجامـد )Coolen and Meesters, 2012; Meesters, 2009؛ نورتقانـی، ۱۳۹5(. ای ده اصل ی در م دل ابزار- غایت این اس ت که اف راد، گزینه های ی را انتخاب میکنند که پیامد مطلوبی داش ته و پیامده ای نامطل وب را به حداقل برس اند؛ بنابرای ن فرض اصلی این مدل این اس ت که افراد گزینه حاوی پیام مطلوب را انتخاب خواهن د ک رد. ارزشه ا ب ا ارزیاب ی مثب ت ی ا منف ی ب ا پیامدهای گزینه ه ا ارتب اط برق رار می کنن د. ب ه منظ ور دس تیابی ب ه پیام د مطلوب، گزینه خاصی باید انتخاب ش ود. یک گزینه خصوصیات مختلف ی دارد ب رای انتخ اب صحیح می ان گزینهه ای مختلف با پیامده ای متف اوت، افراد بای د خصوصیات گزینهه ای مختلفی ک ه پیامدهـای مطل وب را در پی دارن د، یاد بگیرن د؛ بنابراین طی یک سلسله به هم پیوسته، ارزش ها با پیامدها پیوند دارند و بین پیام د و خصوصی ات گزینهها نیز پیوند وج ود دارد. در این مدل ،ارتباط بین ارزشها و خصوصیات غیرمس تقیم اس ت، این ارتباط از طریق پیامدها حاصل میشود. مدل ابزار- غایت، برای مطالعه ارتب اط خصوصی ات مسـکن و معان ی م ورد نظ ر اف راد در رابطه با چرای ی ترجیح ات و انتخـاب آن اس تفاده میگ ردد زی را الگ وی فعالیتهای روزانه مردم، وابس ته به ارزش های فردی، اجتماعی و فرهنگی سا کنین است )Rapoport,1990( که این الگوی فضایی و انع کاس آنه ا، توس ط خ ود س ا کنین ص ورت می گی رد )Mon-teiro,1997, 76-91(.
۲- نتایج
توصیف و تفسیر الگوی فعالیتها: تجزیه و تحلیل فعالیت هـا ،تف اوت می ان فض ای فعالیت ه ای جمع ی در ه ر س ه محل ه را نش ان م ی دهد )نم ودار ۱،۲،۳(. در هر س ه محله، فض ای “هال “ب ا داش تن بیش ترین فعالیته ا نق ش برجس ته ای را در می ان فضاه ای جمع ی دارد. همان گونه که در نمودار۱ دیده می ش ود ،محله “فردوسـی” ش امل خانههای بومی با فضای جمعی “هال ،””ات اق ب زرگ” و “وریون”۹ می باش د ک ه هریک ق رارگاه فعالیتهای خاص ی میباشـند ب ه ط وری کـه فض ای “ه ال” دارای بیش ترین فعالیت ه ا می باش د. نم ودار ۲، محل ه “ش هرک فرهنگی ان” ک ه شـامل خانههای مهندسیس از بود را نش ان می دهد. سه فضای جمعی “ه ال”، “آش پزخانه” و “وریون” مح ل فعالیتهای جمعی هس تند که در این گونه مس کن نیز فضای “هال” دارای بیشترین فعالیت ه ا می باش د. نم ودار ۳، “خانه ه ای س ازمانی” را نش ان می ده د، فض ای وری ون ح ذف ش ده اس ت و دو فض ای “هال” و “آش پزخانه”، تم ام فعالیت های جمع ی را دربرگرفته ا ند که در این گون ه نی ز فضای “ه ال” بیش ترین فعالیت ه ای جمع ی را به خود
۲

۱
۲

۲

۲

۱

۲

۲

۲-۳
تصویر۲- الگوی ریختشناس ی معماری خانههای محله فردوس ی )مس کن بومی6( 1-۲، خانههای محله ش هرک فرهنگیان )مس کن مهندس ی س از۷( ۲-۲، خانه های س ازمانی )الگو وارداتی8( 3-۲ )پلان خانه و فضاهای انتقالی( .a( پلان خانه؛ b( فضاهای محدب؛ c( گراف سلسله مراتب فضایی.
اختصاص داده است.
نتای ج، حا ک ی از وجود تفاوت هـای عمده در سـازمان فضایی و مکان ی فعالیت هـای جمع ی اس ت ک ه بیشـتر در فعالیت ه ای فض ای «هال» رخ می دهد. ب ا تغییر پیکر بندی فضاهای جمعی ،م ردم فعالیتهـای جمع ی خـود را بـه فضاه ای دیگ ر انتق ال میدهن د و خ ود را ب ا فضاهـای جدید انطب اق می دهن د. از نظر س اعتچی)۲۰۱5(، پای داری اجتماعی-فضایـی مسـکن ن ه تنه ا ب ه پیکربن دی، بلک ه بـه انطباقپذیری تیپول وژی س اختمان نیز وابس ته اس ت. « انطباقپذیری”، عنوان مناس بی برای تنظیمات و تغییرات در واحد مسـکونی مربوط ب ه پیکربندی فضای داخلی اس ت؛ یعن ی انس انها ب ا تطبیقپذی ری از تم ام فضـای خان ه اس تفاده میکنند. ولی میزان پاس خگویی آن به نیازهای سا کنان و درجهای از انعطاف پذیری که حاصل میآید، محدود می باشد .در کل میت وان نتیج ه گرف ت ک ه تطبیقپذیـری، در واق ع ایجاد امکاناتـی ب ه صورت بالفعل و ی ا بالقوه در خانه ها و برای س ا کنان
۶۹
از طری ق فرمه ا و معناهـا جهـت تطبی قدادن نیازهـای فضایی ،رفت اری و روانی انس انها اسـت. از ای ن عامل میت وان به صورت گس تردهای در طراحـی مس کن بهـره جسـت. انطباقپذی ری در ط رح معم اری، قابلیت ی بـرای تنظیمـات و تغیی رات در راس تای استفادههای مختلف اجتماعی است )Rabeneck,1974,76-91(.
۲-1-تحلی ل تناظ ر10: برای بررس ی مهمتریـن فعالیتهای جمعی خانههـا، از روش تحلیـل تناظـر اسـتفاده گردیـد )Janine, 2009(. تحلی ل تناظـر یـک روش آماری تجس می بـرای به تصویر کشـیدن هم خوانی بین سطوح مختلف یک جدول توافق دو راهه است. در حقیقت روش ی آماری اسـت که ام کان میدهـد جدولهای بزرگ توافقی را هم به گونه نموداری و هم به گونه ترکیبی توصیف و تحلیل کنیم. به بیان دیگر، تحلیل تناظر روشـی است برای نمایش عناصر س طری و س تونی ی ک جـدول در یک نقش ه فضایی با یک تفس یر هندسی معین از وضعیت های نسبی آن عناصر که شامل تفسیری از شباهتها و تفاوتهای بین سطرها و ستونها میباشد.

خصوصیات

فعالیت
ها

فضا

متناسب
با
ابعاد
فع

الیتها

انداز
چشم
به

مناسب

حیاط

به

اشرافیت

عدم
عرص
ه

فردی
های

مجاورت

به

آشپزخانه

فضای
ارتباط

با

باز

هال
مجاورت
به

اشرافیت

عدم

به

عرصه
های

خانواده

خصوصی

تزئینات

متناسب

با

فضا

وریون

غذا
سرو

تعاملات
جمعی

اعضای

خانواده

مراسم

برگزاری

خودمانی
مهمانی

برگزاری

های

مهمان

از

پذیرایی

غریبه

ها
فعالیت

گروهی

خانم

های

ی
فامیل

دور

نشستن

خانوادگی

هم

اتاق

بزرگ

هال



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 3_Pages 81-90-1

صفحات 8۱ – ۹۰8۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۳ پاییز ۱۳۹۵
108900011653

برداشت صحیح از نمونه ها در ایده پردازی معماری*

لیلا علیپور**1، محسن فیضی۲، اصغر محمد مرادی3، غلامرضا ا کرمی4
۱ دانشجوی دکترای معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
۲ استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.
4استادیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 8/۳/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹۵(
چکیده
اس تفاده از نمونهه ا توس ط دانش جویان در طراح ی معم اری رواج دارد، اما مرز کپیبرداری و برداش ت صحیح روش ن نیس ت. س وال این است که برداشـت صحیح چیس ت و چگونه میتوان رابطه بین ایده طراحی را با نمونه ارزیابی نمود؟ در این پژوهش، با هدف کشف تعریف برداشت صحیح، ابتدا ساختاری ب ه عن وان س طوح بهرهگی ری از آث ار ب ر اس اس طبقهبندی س طوح اندیش ه از ب ه ی ادآوردن، فهمیدن ، بهکاربستن، تحلیلکردن، ارزیابیکردن تا آفریدن تدوین میشود. بر اساس این ساختار، تحلیل میشود که الگوهای برداشت صحیح موجود در ادبیات کدام سطح را دربردارند. با بررسی کلیه روشهای ارزیابی برداشت، چهار تعریف از برداشت صحیح بر اساس چهار رویکرد فرآیند برداشت، خلاقیت ایده، اجتناب از درج ازدن و برداش ت س اختاری ارائ ه میشـود و برای هر تعریف روش ی برای ارزیابی رابط ه بین ایده و نمونه معرفی میشود. نتایج پژوهش نشان میدهد برداشت صحیح، فراتر رفتن از سایر سطوح مواجهه با اثر و رسیدن به سطح آفریدن است که نتیجه آن شباهت ساختاری با نمونه، تکرار نشدن ویژگیهای نامطل وب و ارتق ای بداع ت و کیفی ت ای ده طراحی اسـت. ارزیابی بداع ت و کیفیت ای ده طراحی و نوع شباهت بین ایده و نمونه توسط داوران خبره به عنوان روش ارزیابی پیشنهاد میشود.
واژههای کلیدی
برداشت صحیح، ایده طراحی، نمونه، فرآیند طراحی، ارزیابی.

*ای ن مقال ه برگرفت ه از رس اله دکتری نگارن ده اول با عنوان «ارتقای توانایی طراحی دانش جویان معماری در راس تای برداش ت صحیح از مصادیق معماری» است که در رشته معماری در دانشگاه علم و صنعت ایران به راهنمایی نگارندگان دوم و سوم و با مشاوره نگارنده چهارم در حال انجام است .
.E-mail: leilaalipour@arch.iust.ac.ir ،۰۲۱-77۲4۰468 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱۲8۲۳۱۹4۰، نمابر**
8

مقدمه

آث ار معماری هم واره به عنوان یک منبع مه م جهت یادگیری معم اری توس ط دانش جویان م ورد اس تفاده ق رار می گیرن د. در گذش ته مجـلات معم اری تصاوی ر آث ار جدی د معم اری را منتش ر میکردند، امروزه اینترنت این تصاویر را در اختیار دانشجویان قرار میده د. یک ی از روشهای مرس وم در آم وزش معم اری، معرفی نمونهه ای مش ابه در ابت دای ه ر ط رح اس ت تا کیفی ت طراحی دانش جویان ب ه واس طه دی دن نمونهه ا ارتق ا یابد. پژوهش گران نش ان دادند نظر اس اتید در ارتباط با استفاده از نمونه در طراحی با یکدیگر متفاوت است )ذا کری ،۱۳۹۱( و برخی از اساتید معماری اعتقاد دارند که دیدن نمونههای مش ابه در طراحی دانش جویان تاثی ر منف ی دارد. نمونهه ا در مراح ل مختلفـی از فرآین د طراحی مانن د جمـع آوری اطلاعات اولیه، ایدهآفرینی، توس عه طرحواره و ارزیاب ی طراحی مورد اس تفاده ق رار میگیرند. یک ی از چالش های آم وزش معم اری، کم ک ب ه دانش جویان در مرحل ه ایده آفرین ی است. نتایج سایر تحقیقات نشان میدهد دانشجویان در مرحله ایده آفرینی با مش کلات بیش تری روبرو هس تند )ندیمی و شریعت راد ،۱۳۹۱، 6؛ کلام ی ،۱۳۹۳، 46؛ خا کزن د و هم کاران ،۱۳88، ۱۵4(. اهداف طراحان از مراجعه به نمونه ها توسط سایر محققان مطالعه ش ده اس ت و دریافتهاند اهداف طراحان ش امل تغییر در طراح ی، برنامهریزی فرآین د طراحی، تخمین هزین ه، ارتباط بین ایدههای خاص، خلق ایدههای جدید، اثبات ایده های طراحی و ارزیابـی ایده اسـت )Eckert et al., 2005,6-10(. همچنین ممکن اس ت هدف طراح، شناخت مسئله، تشریح مسئله یا حل مسئله باش د )Christensen & Schunn, 2007, 29(. ب ا توج ه ب ه اهمیت مرحل ه ای ده آفرینی، در این پژوهش اس تفاده از نمون ه در مرحله ایده آفرینی مورد بررسی قرار می گیرد .
پژوهش گران ب ه صورت تجربی نش ان دادند طراح ی با کمک نمونه از یک سو امکان ارتقای کیفیت ایده را دارد و از سوی دیگر ام کان تک رار ویژگیه ای نامناس ب وج ود دارد که ای ن پدیده را تاثی ر دوگان ه نمون ه می نامن د )Jansson & Smith, 1991; Gold-schmidt, 2011; Cai et al., 2010; Agogué al., 2014(. چال ش ای ده آفرینی به کمک نمونه با توجه به تاثیر دوگانه نمونه، حرکت در مس یر درست جهت رس یدن به ایده با کیفیت است. بنابراین هدف این پژوهش، رس یدن به تعریفی جامع از برداش ت صحیح اس ت که وجوه مختلف آن را شامل ش ود. دو سوال اصلی در این پژوهش این است:
برداشت صحیح از نمونه در مرحله خلق ایده چیست؟
4494002146307

چگونه میتوان درست بودن برداشت از نمونه را ارزیابی کرد؟در ای ن پژوه ش، در جه ت یافتن پاس خ این س والات از روش تحقیق کیفی و از تدابیر تفسیر، تحلیل و تبیین استفاده می شود .ابت دا ان واع روشه ا و الگوهای ی ک ه ب ه عن وان روش برداش ت از نمونه در ادبیات موضوع موجود اس ت، بر اساس سطوح مختلف مواجه ه ب ا اث ر تحلی ل و مقایس ه میش وند. س پس رویکرده ای مختل ف تعری ف برداش ت صحی ح و روش ارزیاب ی آن، ب ر اس اس س اختار مولفه های اصلی تفسیر و تحلیل شده و تعریف جامعی از برداشت صحیح تبیین میشود .
1- مبانی نظری
ای ن پژوه ش در ح وزه طراح ی پژوه ی ص ورت می گی رد و ب ه صورت خاص، اس تفاده از نمونه را در مرحله ایده پردازی از فرآیند طراح ی معماری بررس ی می کند. یک ی از منابع مه م ایده پردازی در معم اری، س ایر نمونههای معماری اس ت. معم اران حرفه ای نیز اسـتفاده از نمونه در ایده پردازی را با اهمیت می دانند )Hey-lighen & Neuckermans, 2002, 15(. ب ا وج ود رواج اس تفاده از نمونه ه ا توس ط دانش جویان، اس اتید معم اری تعریف روش نی از برداش ت صحیح و روش ی برای سـنجش صحت برداش ت صورت گرفت ه در اختی ار ندارن د. در این راس تا، ابت دا مفاهی م اصلی این پژوه ش تش ریح ش ده، س پس پاس خهای س ایرین ب ه س والات پژوهش تحلیل می شود.
1-ایده خلاق
بن ا به تعری ف ایده طراحی، بازتابی اس ت ک ه در مواجهه با یک مس ئله طراح ی در ذه ن ط راح ش کل گرفت ه و در بس یاری مواق ع ظاه ر و آش کار نیس ت )ندیم ی و ش ریعت راد ،۱۳۹۱، 6(. معم ولاً محقق ان، مولف ه خلاقیت ای ده را مهمتری ن ویژگی مثب ت ایده در نظ ر میگیرند. تعاریف متعددی از خلاقیت ایده وجود دارد. یکی از روشه ای ارزیابی خلاقیت ایده، اس تفاده از آزمون های تفکر وا گرا۱ 1-۲- درجازدن
اس تفاده نامطل وب از نمون ه در ای ده آفرین ی موجب می ش ودط راح در ویژگیه ای نمون ه مان ده و ب ه درج ازدن در طراح ی۵ منته ی ش ود. مطالعـه مفه وم درج ازدن در طراح ی ریش ه در مفه وم درج ازدن عملک ردی 6 در روانشناس ی ح ل مس ئله7
دارد. مفهومی که نشان می دهد برای افراد بسیار مشکل است که ش یئی با استفاده مرس وم و معمول را بتوان در یک راه غیرمعمول بکار برد )Purcell & Gero, 1996, 4; Jansson & Smith, 1991(. در طراح ی، درج ازدن به معنـی تکرارکردن ویژگیهای نمونه اس ت ،که موجب میش ود ایده خلق شده بدیع و مناسب نباشد )Jans-son & Smith, 1991; Cardoso & Badke-schaub, 2011a, 77(. بنابراین در نتیجه درجازدن ایده خلاق نیست )Youmans & Ar-ciszewski, 2014(. اولی ن مطالعهای که در ارتباط با درجازدن در طراحـی انجام شـد، این پدیده را غیرآ گاهانـه معرفی نمود )Jans-son & Smith, 1991, 11(. ام ا ام روزه ع لاوه ب ر تاثی ر غیرآ گاهان ه نمونهه ا، اس تفاده نامطلوب آ گاهانه از نمون ه نیز درجازدن تلقی میشـود )Cardoso & Badke-schaub, 2011a, 77; Youmans & Arciszewski, 2014, 132(. بنابرای ن دی دن نمون ه در زم ان ایده آفرینی یا قبل از آن میتواند موجب درجازدن طراح در ویژگی های آن نمونه شود )Howard et al., 2013, 139(. درجازدن در طراحی یکی از عوامل اصلی مانع خلاقیت ایده است.
1-3- برداشت ساختاری
ش یوه صحی ح انتق ال اطلاع ات از ی ک منب ع ب ه ی ک هدف8 )از نمون ه ب ه ط رح(، تح ت عن وان تئ وری برداش ت س اختاری ۹ معرف ی ش ده اس ت )Gentner, 1983(. ای ن تئ وری بی ان میکند که ش یوه صحی ح انتقال اطلاع ات، انتقال ویژگی های س اختاری منبع اس ت که از طریق ش ناخت روابط بین اج زای منبع حاصل میش ود. برداش ت س اختاری، انتق ال رابط ه بی ن اج زای منب ع اس ت. در مقابل برداشت ساختاری، سه نوع برداشت وجود دارد که عبارتند از: برداشت سطحی، کپی برداری و برداشت بی قاعده .برداش ت س طحی به معنی انتق ال ویژگی های خ ود اجزای منبع )Gentner & Markman, 1997, 48(، کپی برداری۱۰ به صورت انتقال هم زمان ویژگیهای س طحی و س اختاری و برداش ت ب ی قاعده ۱۱ ب ه عنوان ع دم موفقیت در انتقال صحیح اطلاعات تعریف ش ده

اس ت )Gentner, 1983, 159(. بنابرای ن، در برداش ت از نمون هجهت تولید ایده امکان چهار نوع برداش ت سـاختاری، س طحی ،کپی برداری و بی قاعده وجود دارد .
۲- چارچوب نظری
۲-1- مولفه های اصلی در برداشت از نمونه
ای ن س وال ک ه طراح ان چگون ه کار میکنن د و از چ ه فرآیندی به ره میبرن د، همچنی ن پیش نهاد اینک ه طراح ان چگون ه بای د کار کنن د و از چ ه فرآین دی بای د اسـتفاده کنن د، موض وع بح ث در حـوزه علـم طراحـی پژوهـی اسـت )Leitner et al., 2013, 495(. در تئوریه ای اولی ه علـم طراح ی پژوه ی، از کل داس تان طراح ی تنه ا فرآین د طراح ی مـورد کن کاش ق رار میگرف ت و ب ه س ایر وج وه توج ه نمیش د ) Cross, 2007, 3(. ام ا لاوس ون۱۲ از ش کلگیری همزم ان مسـئله و راهح ل س خن گف ت و ب ه نق ش ط راح در فراین د طراحی اهمی ت داد )لاوس ون ،۱۳88(. همچنین س ایرین بیان کردند ک ه در طراحی تنها فراین د اهمیت ندارد بلکه مولفهه ای دیگ ر مانن د مس ئله طراح ی و ط راح دارای اهمی ت اسـت )Dorst, 2008, 11(. بنابرای ن در مطالع ات طراحیپژوه ی ،ع لاوه ب ر فرآین د طراح ی مولفهه ای ط راح، مس ئله طراح ی و محص ول طراح ی )ای ده( م ورد توج ه ق رار گرف ت. در طراح ی مبتن ی ب ر نمون ه، مولف ه نمون ه دارای اهمی ت اس ت و ش ش مولف ه اصل ی ط راح، مس ئله طراح ی، نمون ه، فرآین د برداش ت ،ای ده طراح ی و ش باهت بین نمونه و ای ده باید مدنظر ق رار گیرد۱۳.
یکی از روشهای موثر برای دستهبندی مولفههای طراحی مبتنی ب ر الگ وی ورودی-فرآین د- خروجـی اس ت )Green et al., 2014, 527( . در تصوی ر۱، مولفهه ای اصل ی برداش ت از نمون ه ب ر اس اس این الگو دس تهبندی ش ده است. در این پژوهش در جهت تحلیل رویکردهای مختلف در تعریف برداشت صحیح و ارزیابی برداشت، از مدل مفهومی تصویر۱ استفاده میشود. سه مولفه مسئله طراحی ،ط راح و نمون ه، اج زای ورودی هس تند، مولف ه فرآین د طراح ی در مرحل ه میانی ق رار دارد، در مرحله خروجی محصولات فرآیند – دو مولف ه ای ده طراحی و ش باهت بین نمون ه و ایده- ق رار میگیرد. با شناخت این مولفههای اصلی، میتوان نشان داد که هر رویکرد در تعریف برداشت صحیح و ارزیابی آن کدام مولفه را مد نظر دارد .

تصویر1- مولفه های اصلی در فرآیند ایده آفرینی مبتنی بر برداشت از نمونه.
آفریدن
:
تولید
،
ساختن
،
طراحی
کردن

کردن
ارزیابی

:

وارسی
کردن

نقد
،
کردن
کردن

تحلیل
:
سازمان
،
کردن

متمایز
کردن

دگرگون
،
دادن

بستن

کار

به
:
دادن

قرار

استفاده

مورد
،
کردن

اجرا
فهمیدن
:

مقایسه
،
کردن

بندی

طبقه
،
آوردن

مثال
،
کردن

تفسیر

کردن

تبیین
،
کردن

استنباط
،
کردن

خلاصه
،
کردن
به
آوردن

یاد

:
یادآوری
شناخت
،
بازیابی
،

آفریدن

:

تولید

،

ساختن

،

طراحی

کردن



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 4_Pages 5-16-1

صفحات ۵ – ۱6۵نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵
108900011654

ارزیابی فنی و اقتصادی کاربرد پوشش کم گسیل
در جدارهای نورگذر ساختمان*

بهروز محمدکاری1، شاهین حیدری**۲، مهدیه آب روش3
۱ استادیار فیزیک ساختمان، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، تهران
۲ استاد معماری دانشکده معماری، دانشگاه تهران، تهران
۳ استادیار معماری، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، تهران
)تاریخ دریافت مقاله: ۲۰/۳/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۳/۱۱/۹۵(
چکیده
با توجه به اهمیت صرفهجویی در مصرف انرژی، به کارگیری تمهیدات لازم برای بهبود عملکرد حرارتی جدارهای نورگذر، جزو اولویت های اول می باشد. با توجه به اینکه بخش قابلتوجهی از انتقال حرارت تابش ی در شیش ه ها از طریق جذب و گسیل اتفاق میافتد، برای کاهش میزان انتقال حرارت تابشی ،کاربرد شیشههای با پوشش کمگسیل پیشنهاد می شود. هدف از این مقاله، ارزیابی فنی و اقتصادی کاربرد شیش ههای با پوش ش کم گس یل در جدارهای نورگذر س اختمان است. برای دس تیابی به این هدف، به بررس ی این نوع پوش ش با اس تفاده از شبیه س ازیهای رایانه ای و انجام محاسبات عددی پرداخته شده است. در این مقاله، عملکرد حرارتی شیشههای تک جداره، دوجداره ساده و دوجداره با پوش ش کمگس یل در دو اقلیم حاد در چهار جهت جغرافیایی، مورد مطالعه، تحلیل و مقایس ه قرار گرفته است. همچنین، به منظور مقایسه اقدامات و اولویتبندی آنها، زمان بازگشت سرمایه هر کدام از اقدامات مش خص گردیده اس ت. نتایج پژوهش نش ان میدهند کاربرد شیشه دوجداره کم گسیل ،تنهـا در اقلیمه ای بس یار گ رم که بهط ور عمده از ان رژی الکتریکی برای س رمایش اس تفاده می کنند ،توجی ه اقتص ادی بالایی دارد و در اقلیمهای س رد کش ور، ب ا توجه به مقدار زیاد تاب ش و اضافه هزینه پوش ش کم گسـیل، زمان بازگشت س رمایه، در مقایسه با عمر مفید س اختمان، قابل توجه میباشد و به هیچ وجه قابل توصیه نیست.
واژههای کلیدی
شیشه دوجداره، پوشش، کم گسیل، مصرف انرژی، تحلیل اقتصادی .

*ای ن مقال ه برگرفت ه از بخش ی از رس الهی دکت ری نگارندهی س وم با عن وان: «بهبود عملکرد شیش ه پنج ره در س اختمان های اداری با رویکرد تلفیقی حرارت و نور» است که به راهنمایی نگارندگان اول و دوم در دانشکده معماری دانشگاه تهران انجام شده است.
.E-mail: shheidari@ut.ac.ir ،۰۲۱-664۹۰۱4۱ :نویسنده مسئول: تلفن: 664۰۹6۹6-۰۲۱، نمابر**
6

مقدمه

چهل درصد از بودجه جهانی انرژی مربوط به ساختمان هاست و متخصصین امر باید کوشش کنند تا مردم متوجه این نکته شوند ک ه تغیی رات اقلیم ی و جزای ر گرمای ی درون ش هری، در آینده ای بسیار نزدیک، این رقم را به بیش از پنجاه خواهد رساند. از این رو صرفه جویی در مصرف انرژی س اختمان، حائز اهمیت می ش ود و بهکارگیری روشهای گذش تهنگر و آیندهبنیان، از اهمیت ویژه ای برخ وردار اس ت. در رأس راهکارهای صرفهجوی ی، تمهیدات لازم ب رای بهب ود عملکرد حرارتـی جدارها در اولویت ق رار دارد و مهم تر آنک ه، قس متی از ج دار اهمی ت بیش تری پی دا می کن د ک ه از نظر عملک رد حرارت ی س رکشتر اس ت و آن را ج دار نورگ ذر مینامی م .نورگذرها، به طور عمده شیشهخور هستند که در نتیجه آن بخش قاب ل توجه ی از انتقال حرارت تابش ی از طریق جذب و گس یل در آنها اتفاق می افتد. با انتخاب درست شیشه ، می توان به طور قابل توجه ی بر مش کلات فائق آم د و به خصوص در اقلیم گرم که س ه چه ارم از وس عت س رزمین م ا را به خ ود اختص اص داده، از ورود گرم ای محیط بیرون به داخل س اختمان، ت ا حد ممکن اجتناب کرد. اضافه بر آن در اقلیم س رد نیز اتلاف حرارت داخل س اختمان به محیط بیرون را محدود ساخت .
4469992228806

شیش ه از مصالح س اختمانی اس ت که نمی ش ود از آن چش م پوش ید، زی را دی د داخ ل ب ه بی رون و بی رون ب ه داخ ل را تامین می کن د، نم ای مطل وب س اختمان را س بب می ش ود و از نظ ر برگش ت مصالح به طبیعت و پایداری ارزشمند است. عبور درصد قابل توجهی نور مرئی خورشید از شیشه، امکان تأمین روشنایی طبیعی در ساعات طولانی روز را امکان پذیر نموده است. از طرفی بس یاری از راه حل ه ای روح ی روانی ب رای آن دس ته از مردمانی ک ه ب ه هر دلیل ی باید در خان ه بمانند، وابس ته به وج ود پنجره و شیش ه بـرای برقراری ارتباط ب ا فضای واقعی اس ت. بنابراین، در طراح ی جداره ای نورگ ذر، بای د به مش خصات حرارت ی )ضرایب گس یل، انع کاس، ج ذب و عب ور(، ب رای دس تیابی ب ه ش رایط مناسب و پاسخگویی به خواسته های مورد نظر، همچون کنترل ن ور روز و تأمی ن دم ای مناس ب با تکی ه بر حداقل س ازی مصرف انرژی توجه نمود .
از نقطه نظر انرژی، گرچه شیش ه در دید نخس ت، دارای نقاط ضع ف میباش د، ام ا در کن ار کنت رل ان دازه س طوح شیش ه ای ،راهکارهای ی چون اس تفاده از چند لای ه به جای یک لایه و مهم تر اس تفاده از پوش شهای کم گس یل نیز وجود دارند که پنجره را از دید انتقال حرارت، کم آسیب تر کند. فایده دو یا چند جداره کردن در کاه ش جریان حرارتی با کاهش ضری ب انتقال حرارت و بهبود بخش ی از طریق هدایت، همرفت و تشعش ع است در حالیکه این راهکار به تأمین دید و نور، لطمه ای نمی زند.
در ای ن مطالعه تلاش ش ده اس ت ک ه عملکرد حرارتی شیش ه ب ا بیان ی اثبات ی تش ریح و در کنار آن عنصر جدیدی بررس ی ش ود ک ه کاربرد پوش ش کمگس یل را تضمین نماید. از ای ن رو در میدان مطالعه، به شیش ه های تک جداره، دوجداره ی س اده و دوجداره با پوشش کم گسیل در دو اقلیم سرد و گرم در چهار جهت مختلف جغرافیایی )شمال، جنوب، شرق و غرب( پرداخته شده است .
ب ا بهرهگی ری از مدل س ازی های متع دد در نرماف زاری معتب ر ،تلاش شده تا تأثیر استفاده از شیشههای دارای پوشش کم گسیل ب ر کاه ش تبادل حرارت، در دو اقلیم حاد مش خص گردد و نتایج آن ب ا عملکرد حرارتی شیش ههای تکجداره و دوجدارهی س اده مقایس ه گردد. در این مطالعه، نرم افزار انرژی پلاس۱ )نس خه ۵.۰( برای شبیهس ازی عملکرد حرارتی جدارهای نورگذر در س اختمان م ورد اس تفاده ق رار گرفت ه اس ت. همچنی ن، ب ه منظور مقایس ه اقدام ات و اولویت بندی ه ا، صرفه جویی انرژی حاصل از هر کدام و هزین ه لازم ب رای اج رای آنها م ورد نظر قرار گرفته اس ت تا بتوان زمان بازگشت سرمایه را مشخص نمود.
پیشینه موضوع
در می ان روش پژوهشه ای انج ام ش ده، به بررس ی عملکرد حرارت ی شیش هها ب ا اس تفاده از دس تگاه کالری مت ری س یارِ اندازهگیری خصوصیات حرارتی پنجره۲ میتوان اشاره داشت. کلمز )Klems, 1984; 1987a; 1987b( از این دس تگاه که در آزمایش گاه لارنس برکلی۳ ساخته شد، به منظور بررسی خصوصیات شیشه ها و اندازهگیری ضریب انتقال حرارت در شرایط واقعی استفاده کرد .او عملکرد حرارتی شیش ههای تک جداره، دوجداره و شیشه های کم گس یل را در دو جبه ه ش مالی و جنوب ی ارزیابی ک رد. کلمز، به عل ت مش کلاتی ک ه ای ن دس تگاه داش ت )نداش تن قابلیت های لازم برای اندازهگیری شیش ه هایی با مقاومت حرارتی زیاد – برای مث ال 7 ت ا ۱۰ براب ر شیش ه معمول ی- و تعیی ن مقادی ر ک م ضریب بهره حرارت خورش یدی(، نتوانس ت به نتایج قابل توجهی برسد .ام ا در پژوه ش دیگ ری در س ال ۱۹8۹، کلم ز ب ه مقایس ه نتای ج حاصل از اندازهگیری ضریب انتقال حرارت توس ط دس تگاه س یار و اندازه گیریه ای آزمایش گاهی و محاس بات ع ددی در نرم اف زار رایان ه ای وین دو4 پرداخت و به پاس خهای مثبت و مفیدی رس ید که اشری۵ برای محاسبات مربوط به سایه اندازی و تعیین ضرایب تقریب ی6 آنها را مورد اس تفاده ق رار داد )ASHRAE, 2005(. نتایج مطالع ات، ک ه بر روی چه ار پنجره متفاوت صورت گرفت، نش ان م ی داد که هر چه اخت لاف بین مقدار ضریب انتق ال هدایت قاب پنج ره و شیش ه آن کمتر باشـد، نتایج حاص ل از اندازه گیری های آزمایش گاهی، اندازه گی ری توس ط دس تگاه س یار و محاس بات ع ددی ب ه هم نزدیکتر اس ت. اما در صورت بیش تر بودن ضریب انتقال حرارت قاب پنجره نسبت به ضریب انتقال حرارت شیشه ،گرچ ه نتای ج حاص ل از محاس بات ع ددی و اندازه گی ری توس ط دس تگاه س یار با هم مطابقت دارند، اما با نتایج اندازه گیری های آزمایش گاهی متفاوتن د. در مطالعاتـی دیگـر، بـرآورد ضری ب به ره خورش یدی محاس به ش د. از این میان میتوان ب ه پژوهش های کانمـت، هاریس ون و وندیرن اش اره ک رد )Canmet – 1993, Har-rison – 1994, Wonderen – 1995(. در این پژوهشها، دستگاه و اتاق های آزمایشی ساخته شد تا به کمک آنها، امکان اندازه گیری می زان ضری ب بهـره خورشـیدی شیش ههای مختل ف در ش رایط واقع ی فراهـم گ ردد. روشه ای پیش نهادی بـا نرمافزار ه ای موج ود ک ه ق ادر ب ه محاس به ای ن کمی ت هس تند، مقایس ه و نتای ج قابلقبولی حاصل گردید. در مطالعهی هاریس ون، ضریب به ره خورش یدی بـرای برخ ی شیش ههای پوش شدار7 هم راه با سایبان های کرکره ای محاسبه شدهاست.
پیش ـرفتهای اخیر در زمینه روشهای شبیهس ازی و ابزارهای محاس باتی، امکان ات پیشـرفته و جدی دی را فراهم نموده اس ت .کلارک با اس تفاده از نرمافزار رایانهای، تأثیر س ه نوع پنجره با شیشه دوجداره و پوش ش کمگس یل را بر میزان مصرف انرژی س الانه یک س اختمان نمونـه مورد بررس ی و مقایس ه ق رار داد )Clarke, 1998,
7
231(. در پژوهشی دیگر در اسپانیا، بار گرمایی حاصل از پنجرههای گونا گون در ساختمانهای مسکونی با سه روش محاسباتی مختلف برآورد گردید. در روش اول، محاس بات صرفاً بر اس اس شرایط آب و هوایی خارج، در روش دوم محاسبات بر پایه شرایط خارجی و نوع ساختمان و در روش آخر، به کمک نرمافزارهای ترنسیس8 و ویندوز مدلهای مختلف شبیهسازی گردیدند )Urbikain, 2009, 687(. با اسـتفاده از نرمافزار ایکواِس ت۹، میزان صرفهجویی انرژی ناش ی از کاربرد فیلمهای پوششی برای شیشهها در دو ساختمان تجاری در کشور چین نیز برآورد گردید )Yin and Xu, 2012, 132(.در کش ور م ا، پیش ینه پژوهش ی در ای ن زمینه بس یار محدود اسـت زی را کارب رد شیش ههای کم گسـیل گس ترش چندان ی نداشته اس ت. از ای ن رو لازم اس ت تأثی ر ای ن ن وع شیش هها، ب ر کاهش تبادل حرارت، میزان مصرف انرژی س اختمان )بار گرمایی و س رمایی( و کاه ش هزینه ه ا بررس ی ش ود ت ا مش وق بهرهگیری مناس ب و اصولی از اینگونه محصولات س اختمانی به وجود آید .ب ا در نظر گرفتن تنوع اقلیمی ایران، انجام پژوهشهای موردی و ارائه مناسب ترین راه حلهای قابل استفاده، امری ضروری است.
فرض های اولیه
جهت سو بخشیدن به مطالعه، دو شهر در دو اقلیم سرد و گرم انتخاب ش دند. برای اقلیم س رد، ش هر اردبیل و برای اقلیم گرم ،شهر بندرعباس. نا گفته نماند که جهت بررسی دقیق تر، داده های

تصویر 1 – الف: شیشه دوجداره ساده ،
ضریب گسیل ضریب انعکاس خورشیدی14 ضریب انعکاس نور مرئی13 ضریب گذرخورشیدی12 ضریب گذرنور مرئی11 نوع شیشه
)طرفبی پوشش ( )طرفپوشش دار( )طرف بی پوشش ( )طرف
پوشش دار( )طرف بی پوشش ( )طرفپوشش دار( 84 84 7.۵ 7.۵ ۱۰.۰ 8.۱ 8.۳7 8.۹8 ساده
84 ۲4 ۲۵.۱ ۳۵.۵ ۱۰.4 7.8 4.۱4 78.۵ کم گسیل نوع ۱
84 6.6 ۲۲.۹ ۲8.8 ۵.۳ 4.۳ ۵8.۹ 78.۵ کم گسیل نوع ۲
ب: شیشه دوجداره با پوشش کم گسیل روی سطح سوم )اردبیل( ،ج: شیشه دوجداره با پوشش کم گسیل روی سطح دوم )بندرعباس.(جدول 1- مشخصات حرارتی و نوری شیشه ها.
خروجی مربوط به ش هر اردبیل با یک ش هر دیگر مقایس ه شد و در تحلیله ا لح اظ گردی د. دلیل این امر آن بود که ش هر اردبیل، به عن وان منطق ه خیلی خیلی سـرد )ب ا روزدرجات گرمای ش بیش از 4۰۰۰( محس وب نمیش ود. لذا، این شـرایط باید در مکان دیگری تأمی ن میش د و با در نظ ر گرفتن عدم مطابقت تمامی ش هرهای س رد ایران با شرط تعیینشده، در بین شهرهایی با شرایط خیلی خیلی سرد، استکهلم در سوئد انتخاب شد .
محاسبات حاضر با استفاده از نرمافزار شبیه ساز انرژی و بر پایه داده های آب و هوایی سـاعتی شـهرهای مذکـور )URL1, URL2(انجام ش ده اس ت. برای داش تن س یری منطق ی در مقال ه، ابتدا ب ه معرفی مش خصات حرارتی و نوری شیش ههای مورد اس تفاده می پردازیم، تا در ادامه مدل مورد نظر را تشریح کنیم. شیشه های در نظر گرفته شده، برای هر دو شهر اردبیل و بندرعباس، دوجداره )تصویر ۱( با مشخصات حرارتی و نوری مطابق جدول ۱ می باشند .لازم به توضیح اس ت مقادیر ارائه شده در جدول ۱ توسط دستگاه اسپکتروفتومتر۱۰ اندازه گیری شده است. در تمامی مدل ها، فاصله
8
بین دو لایه را برابر با ۱۳ میلیمتر، پُر شده با گاز، در نظر گرفتهایم.
ضخامت شیشـه رو به فضای خارج شش میلی متر و ضخامت شیش ه رو به فضای داخلی چهار میلی متر اس ت. در شیش ه های دوجداره با پوش ش کمگس یل، فاصله بین دو شیش ه با گاز آرگون پ ر ش ده اس ت. ای ن ام ر به دلی ل تأثی ر قاب ل توجـه گاز آرگ ون در کاهـش مص رف ان رژی در شیش ه دوج داره ب ا پوش ش کمگس یل اس ت، در حالیک ه در م ورد شیش ه دوج داره س اده، اس تفاده از گاز آرگ ون بهج ای ه وا، تنها بین دو ت ا چهار درصد مص رف انرژی را کاه ش میده د. در نتیجه، کاربرد گاز آرگون ب ه جای هوا برای شیشه دوجدارهی ساده قابل توجیه نبوده و از آن استفاده نشده اس ت. از طرف ی دیگ ر، شبیهس ازی در دو اقلی م س رد )اردبیـل( و گرم )بندرعباس( انجام ش ده ک ه با توجه به تفاوت اقلیمی، محل قرارگیری س طح پوش شدار، در شیش ه دوجداره کم گس یل، برای ه ر ک دام متف اوت اس ت. در اردبی ل، ب ه منظ ور کاه ش انتق ال حرارت از داخل به خارج سـاختمان، شیشه کمگسیل به گونهای قرار میگیرد که س طح پوش شدار شیشه، س طح رو به خارج لایه داخلی )س ومین سطح جدار نورگذر( باشد. اما، در بندرعباس، به منظ ور کنترل نور خورش ید ورودی و محدودک ردن انتقال حرارت ب ه داخ ل سـاختمان، دومیـن س طح ج دار نورگ ذر )س طح رو به داخ ل لای ه خارج ی(، به عنوان س طح پوش شدار مد نظر اس ت .به این ترتیب در انجام محاس بات مطابق تصویر ۱، س ه نوع جدار نورگذر تعریف ش ده اند: شیش ه دوجداره س اده، شیشـه دوجداره با پوش ش کمگس یل روی لایه س وم و شیش ه دوجداره با پوشش کم گسیل روی لایه دوم.
ب رای انجام محاس بات، دو نوع شیش ه کمگس یل )ن وع یک و نوع دو( مطابق مش خصات حرارتی و نوری ارائه ش ده در جدول ۱ مورد بررسی قرار گرفته است. شیشه کمگسیل نوع یک از تولیدات داخ ل کش ور انتخ اب ش ده و مش خصات ن وری آن ب ا دسـتگاه اس پکتروفوتومتر در ب ازه ط ول موجهای بین ۲۵۰ ت ا ۲۵۰۰ نانومتر

اندازهگیری شدهاس ت. تغییرات ضریب گذر و ضریب انعکاس این نوع شیش ه در تصویر ۲ نش ان داده شده است. به منظور مقایسه عملک رد حرارت ی ای ن شیش ه ب ا تولیدات س ایر کش ورها، شیش ه کمگس یل ن وع دو نی ز م ورد ارزیابی ق رار گرفت. جهت مقایس ه در ش رایط مش ابه، شیش ه کم گس یل نوع دو به گونه ای انتخاب ش د ک ه می زان گ ذر ن ور مرئ ی در هر دو شیش ه یکس ان باش د. در نوع کمگسیل یک، در مقایسه با نوع دو، میزان گذر خورشیدی کمتر ،میزان انعکاس مرئی و خورش یدی بیش تر، و ضریب گسیل به طور قابل توجهی کمتر است .
مشخصات مدل ارائه شده
ب رای بررس ی، مدلی از ی ک س اختمان فرضی با چه ار منطقه حرارت ی۱۵ ب ه ابع اد ۵×۵ و ارتفاع ۳ مت ر تهیه ش ده و در هر منطقه حرارت ی ای ن م دل پنج رهای ب ه ع رض ۲.۵ مت ر و ارتف اع ۲ متر با س طح ک ف پنج ره ۰.۹ مت ر، رو ب ه یکی از جه ات چهارگان ه اصلی ش مال، جنوب، ش رق و غرب قرار داده ش د )تصویر ۳(. در هر یک از مدلها، مس احت پنجره ۲۰ درصد نم ا انتخاب گردید. مدل در تمامی جدارهای کدر دارای ضخامت ۲۵ سانتیمتر میباشد که از ۱۵ سانتی متر بتن و ۱۰ سانتیمتر عایق حرارتی تشکیل شده است .مش خصات مصالح به کار رفته در جدارهای کدر در جدول ۲ ارائه شدهاست.
جدار نورگذر تعبیه شده در هر یک از مناطق حرارتی، به صورت پنج رهای ثاب ت و ب دون ق اب ف رض ش د ت ا تحلیل ه ا ب ر بخ ش نورگ ذر پنج ره متمرکز گردد. مش خصات حرارتی و ن وری هر یک از شیش ه های م ورد مطالع ه، براس اس مش خصات حرارت ی و نوری شیش هها، که در جدول ۱ آورده ش ده اس ت، به جدارهای نورگذر نس بت داده و شبیهس ازی عملک رد حرارت ی شیش هها در چه ار جهت اصلی ساختمان به صورت مستقل انجام گردیده است.

تصویر 3- هندسه مدل ارئه شده.
تصویر ۲- ضرایب گذر و انعکاس )درصد( برحسب طول موج )نانومتر( شیشه کمگسیل نوع یک.
جدول ۲- مشخصات مصالح به کاررفته در جدارهای کدر .
ظرفیت گرمایی ]J/kg.K[ وزن مخصوص خشک ]3kg/m[ ضریب هدایت حرارتی )W/m.K[ )λ[ ضخامت ]m[ مصالح
900 ۲۲40 ۲/30 0/15 بتن مسلح
1۲10 16 0/0001 0/10 عایق حرارتی
مأخذ: )مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان(
تعیین محدوده اوقات سـرد و گرم سال در دو شهر اردبیل و بندرعباس
بهمنظور تعیین محدود ههای سرد و گرم سال در دو شهر اردبیل و بندرعباس، و به تعبیر دیگر محدودههای نیاز به سیستم گرمایی یا س رمایی، میانگین دمای هوای روزانه و مرزهای آسـایش حرارتی سا کنین، ملا ک عمل قرار گرفت. در این تحقیق، محدوده آسایش حرارت ی بی ن ۲۰ تا ۲4 درجه سلس یوس در نظر گرفته ش ده اس ت ،گرچه این فرض غلط اس ت، اما فرض متداولی محس وب میگردد .به این ترتیب، اوقات س رد در ش هر اردبیل زمانی اس ت که متوسط روزان ه دم ای ه وا کمت ر از ح د پایی ن آسـایش حرارتی در زمس تان )۲۰ درجه سلس یوس( باش د. این مح دودهی زمان ی از ۵ مهر) ۲7 سپتامبر( آغاز و تا پایان اردیبهشت) ۱۹ می( ادامه مییابد .
لازم به توضیح است که دماهای مبنای متفاوتی را میتوان در مطالعات در نظر گرفت، ولی با توجه به این نکته که بررس ی ها به ص ورت قیاسـی انجام میگیرد، دم ای مبنا، کمتری ن میزان مجاز در نظر گرفته ش ده است. در مورد بندرعباس، روزهایی از سال به عنوان روزهای گرم مشخص شده اند که متوسط دمای هوا از حد پایین آس ایش حرارتی در تابس تان) ۲4 درجه سلس یوس( بیشـتر باشد. طبق این محاسبات، اوقات گرم بندرعباس از 6 بهمن) ۲6 فوریه( آغاز و تا ۱4 آذرماه) ۵ دسامبر( ادامه می یابد.
۹
تحلیل نتایج شبیهسازی مدلهای ارائه شده
ب ار گرمای ی و سـرمایی ناش ی از ن وع شیش ه ی پنج ره در س اختمان، حاص ل جم ع جب ری ب ار حرارت ی مرب وط بـه تاب ش مس تقیم و پرا کنده خورش یدی و بار گرمایی یا س رمایی ناش ی از انتقال حرارت به صورت هدایت از شیشه میباشد. انتقال حرارت ب ه ص ورت هدای ت از شیش ه، بس ته بـه دم ای خ ارج و داخ ل ، میتوان د از داخ ل ب ه خ ارج ی ا از خ ارج ب ه داخ ل ص ورت گیرد .کس ب ی ا دفع ح رارت از طریق هدایت ب رای هر مترمرب ع جدار، با چشمپوشی از ظرفیت و ذخیره سازی گرمایی لایه های شیشه ها ،با رابطه ۱ محاسبه می گردد.
447000-65664

QC= U*ΔT*Δt۱ رابطه
به این ترتیب برای هر مدل، در دو اقلیم س رد و گرم، س هم بار گرمایی و سـرمایی )میزان کس ب یا دفع حرارت( ناشی از هدایت ،همرفت و تابش مستقیم و پرا کنده خورشیدی مربوط به هر جدار نورگذر در چهار جهت اصلی جغرافیایی محاس به ش د. در جداول ۳ و 4، نتای ج ایـن بخش از محاسـبات آورده ش ده اسـت. مقادیر مثبت نشاندهنده کسب حرارت )انتقال گرما از خارج به داخل( جدار نورگذر و مقادیر منفی نشان دهنده دفع حرارت )انتقال گرما از داخل به خارج( می باشد.
جدول 3- بار سرمایی جدار نورگذر در اقلیم گرم )بندرعباس( در اوقات گرم سال در چهار جهت اصلی ساختمان.
بار سرمایی کل]2]kWh/m سهم هدایت]2]kWh/m سهم تابش جهت
جغرافیایی جدار نورگذر
کل تابش خورشیدی
]kWh/m2[ تابش پرا کنده خورشیدی
]kWh/m2[ تابش مستقیم]2]kWh/mخورشیدی ۵7۱/۳ ۹۲/۹ 478/4 ۳۱4/۳ ۱64/۱ جنوب شیشه دوجدارهساده
۳۳4/8 7۰/6 ۲64/۲ ۲۵8/8 ۵/۳ شمال 664/۱ ۹6/۲ ۵67/۹ ۳۵4/۵ ۲۱۳/4 شرق ۵47/۰ 86/8 46۰/۲ ۳۰6/4 ۱۵۳/8 غرب ۳4۵/4 ۱۱۲/6 ۲۳۲/8 ۱۵۳/7 7۹/۱ جنوب شیشه دوجدارهکم گسیل )نوع ۱(
۲۰7/۳ 78/۲ ۱۲۹/۱ ۱۲6/۵ ۲/۵ شمال ۳۹۹/۳ ۱۲۱/۵ ۲77/8 ۱7۳/۳ ۱۰4/۵ شرق ۳۳۰/8 ۱۰6/۰ ۲۲4/8 ۱4۹/8 7۵/۰ غرب جدول 4- بار حرارتی جدار نورگذر در اقلیم سرد )اردبیل( در اوقات سرد سال در چهار جهت اصلی ساختمان.
بار گرمایی کل]2]kWh/m سهم هدایت]2]kWh/m سهم تابش جهت
جغرافیایی جدار نورگذر
کل تابش خورشیدی
]kWh/m2[ تابش پرا کنده خورشیدی
]kWh/m2[ تابش مستقیم خورشیدی
]kWh/m2[ -7/۳ -47۰/4 46۳/۱ ۱۹8/۹ ۲64/۲ جنوب شیشه دوجدارهساده
-6۹/4 -۲۰۵/۵ ۱۳6/۱ ۱۳۵/۰ ۱/۱ شمال -۲۰/6 -۳۵4/۵ ۳۳۳/۹ ۱78/۰ ۱۵۵/۹ شرق -۲4/۲ -۲۹۵/7 ۲7۱/۵ ۱6۰/6 ۱۱۰/۹ غرب -۲/۹ -۲۲8/6 ۲۲۵/7 ۹7/۲ ۱۲8/۵ جنوب شیشه دوجداره
کم گسیل )نوع ۱(
-۳۹/7 -۱۰6/۲ 66/۵ 66/۰ ۰/۵ شمال -۱۱/7 -۱7۵/۱ ۱6۳/4 87/۰ 76/4 شرق -۱4/۲ -۱46/8 ۱۳۲/6 78/۵ ۵4/۱ غرب 447000707145

۱۰
447000487038

تصویر 4- بارهای س رمایی )تفکیکی و کل( جدار نورگذر در اقلیم گرم )بندرعباس( در اوقات گرم س ال در چهار جهت اصلی س اختمان در حالت های با شیش ه س اده و کمگسیل نوع یک )کیلووات ساعت بر مترمربع.(
تصویر 5- بارهای گرمایی )تفکیکی و کل( جدار نورگذر در اقلیم س رد )اردبیل( در اوقات س رد س ال در چهار جهت اصلی س اختمان در حالتهای با شیش ه س اده و کمگس یل نوع یک
)کیلووات ساعت بر مترمربع.(
آنچه در عملکرد مناس ب جدارهای نورگذر در مناطق گرمسـیر حائ ز اهمی ت اس ت، مح دود ک ردن عب ور ان رژی خورش یدی در محدوده فروسرخ نزدیک۱6 )بین 76۰ تا ۲۵۰۰ نانومتر( است، بدون اینکـه این امر با کاهش عبور تابش مرئی همراه باش د. اثربخش ی این اقدام زمانی بیشتر میشود که با کاهش ضریب گسیل شیشه همراه باشد. در تصویر 4 دیده میشود که در شهر بندرعباس و در اوقات گرم سـال، بخ ش اعظم انتقال حرارت از شیش ه مربوط به تابش خورشیدی دریافتی است و در مقایسه با آن، کسب حرارت از طری ق هدای ت از شیش ه س هم اندک ی دارد. ب ا کارب رد پوش ش کمگس یل روی سـطح دوم شیش ه در ایـن اقلی م، بار س رمایی در تمام ی جهات جغرافیای ی به میزان قابل توجهی کاهش می یابد .ج دول ۳ و تصوی ر 4 نش ان میدهند ک ه در شـهر بندرعباس و در اوق ات گ رم س ال، بیش ترین می زان کاه ش بـار س رمایی حاصل از کارب رد شیش ههای کمگس یل در جداره ای نورگ ذر، بـه ترتی ب مربوط به نمای ش مالی، غربی، جنوبی، و ش رقی اس ت. براساس فرضیههای درنظر گرفته ش ده، نتایج نشـان می دهند که در شهر بندرعباس، در صورت کاربرد شیشه دوجداره با پوشش کمگسیل روی سـطح دوم، در مقایس ه با شیش ه دوجداره س اده، س هم بار سـرمایی جـدار نورگذر در تمامـی جهات جغرافیای ی حدود چهل و ی ک درص د کاه ش مییاب د. به منظور مقایسـه عملکرد شیش ه تکج داره، دوج داره س اده، دوج داره با پوش ش کم گس یل نوع یک و نوع دو، بارهای سرمایی هر حالت نشان داده شده است.
با توجه به تصویر 6 مشاهده میشود که علیرغم کم بودن ضریب گس یلندگی شیش ه دوجداره با پوشش کمگسـیل نوع دو نسبت به نوع یک، بار سرمایی آن بیشتر است. این امر به دلیل بیشتر بودن ضری ب گ ذر تاب ش فروس رخ نزدیک و کمت ر بودن ضری ب انعکاس آن میباش د. در ش هر اردبیل، در اوقات سرد س ال، اثربخشی انواع مختل ف شیش هها در نماه ای مختلف متفاوت اس ت. بیش ترین انتقال حرارت از شیش ههای نمای شمالی صورت میگیرد و کاربرد شیش ههای دوج داره س اده و ب ا پوش ش کمگس یل، در مقایس ه با شیش ههای س اده تکج داره، تأثیر چش مگیری بر عملک رد آنها دارد. ای ن اثربخشـی در نم ای جنوبی، با توجه به بهرهخورش یدی زیادی که در ماههای سرد سال کسب میشود، به حداقل میرسد .
نماهای شرقی و غربی عملکردی بینابین دارند .
ب ا بررس ی نتای ج ارائهش ده در ج دول ۵ و تصویر ۵، مش اهده میش ود ک ه گرچ ه کارب رد شیش ه دوجداره کم گس یل )نـوع ۱( به جای شیشه دوجداره ساده، باعث کاهش بار حرارتی تا 4۰ درصد می شود، اما با توجه به مقدار بار حرارتی اندک در اوقات سرد سال در این اقلیم، که ناشی از کسب حرارت زیاد به صورت تابش است ،کاربرد شیش ه دوجداره با پوشـش کم گس یل، تأثیر چش مگیری بر کاهش بار گرمایی نمی گذارد. در تصویر7، میزان بار حرارتی ناش ی از کاربرد شیش ه های تکجداره، دوجداره سـاده و کم گس یل نوع یک و دو نشان داده شده است. همانطور که مشاهده می شود ،ه ر چن د کاه ش ب ار حرارتی شیش ه دوجـداره نس بت به شیش ه تکج داره قابل توج ه و ح دود 7۰ درصد ب رای جبهههای غرب ،ش رق و جن وب و ۵6 درصد برای جبهه ش مال میباش د، ولی ا گر می زان کاهش مطل ق انرژی ملا ک عمل قرار گیرد، بیش ترین تأثیر پوششهای کم گسیل در نماهای شمالی و سپس غربی مشاهده میش ود. در مقایس ه ب ا عملک رد حرارت ی شیش هها در مناط ق گرمسیر، با وجود این که کاربرد شیشه کم گسیل از نوع دو میتواند ت ا 8۰ درصـد نس بت به شیشـه دوجداره س اده، ب ار حرارت ی را در ش هر اردبی ل کاهش ده د، اما با توجه به کس ب ح رارت از طریق تاب ش در ای ن اقلیم، شیش ه دوج داره س اده دارای توجیه فنی و اقتص ادی بس یار قوی تری اس ت و تنها در نمای ش مالی میتوان کارب رد شیشـه کمگس یل را توصی ه ک رد. در تصاوی ر 8 و ۹، دم ای خ ارج و دم ای فضای داخل ب رای چهار جهت اصل ی جغرافیایی
۱۱
نش ان داده شده اس ت. همان ط ور ک ه دیده می ش ود، در صورت اس تفاده از شیش ه دوج داره س اده، بهج ای شیش ه تکج داره س اده، دم ای فض ای داخل، ب رای تمام ی جبهه ها، تا ح دود ۱۰ درجه سلس یوس افزایش مییابد، که البته این مش کل با افزایش می زان تعوی ض ه وا )بهره گیری از تهوی ه طبیعی و خصوص اً تهویه شبانه( و کاربرد سایبان قابل حل می باشد.
همانگون ه ک ه گفت ه ش د، به منظ ور بررس ی دقیقت ر، ای ن محاس بات برای یکی از شهرهای سوئد )استکهلم( نیز انجامشده اس ت. ای ن ش هر، شـرایط خیلـی خیل ی س رد را در آم ار اقلیم ی س الانه خود دارد. نتایج چنین بررسـی نشان می دهد که با توجه ب ه کس ب حرارت ک م از طری ق تابش خورش یدی )تصوی ر ۱۰(، بار حرارت ی شیش ه ها نس بت ب ه ش هر اردبی ل افزای ش قاب ل توجهی می یاب د و اس تفاده از شیش ـههای بـا پوش ش کم گس یل می تواند میزان مصرف انرژی را به طور چشمگیری کاهش دهد )تصویر ۱۱(. در جدول ۵، میزان کاهش مصرف انرژی، در صورت کاربرد شیشه دوج داره س اده، بهجای شیش ه تکج داره و شیش ه دوجداره با پوشش کمگسیل، به جای شیشه دوجداره ساده، در چهار جهت جغرافیایی نشان داده شده است.

تصویر6 – بار سرمایی شیشههای موردمطالعه در بندرعباس در اوقات گرم سال در چهار تصوی ر ۷- ب ار حرارت ی شیش ههای موردمطالع ه در اردبیل در اوقات س رد س ال در چهار جهت اصلی ساختمان.جهت اصلی ساختمان.

تصویر 8- دمای )حداقل و حدا کثر( هوای خارج و داخل فضای بدون تهویه، در صورت کاربرد شیشه تک جداره ساده در چهار جهت اصلی ساختمان در شهر اردبیل .
۱۲

تصویر 9- دمای )حداقل و حدا کثر( هوای خارج و داخل فضای بدون تهویه، در صورت کاربرد شیشه دو جداره ساده در چهار جهت اصلی ساختمان در شهر اردبیل.

اوقات
سال

در

چهار

موردمطالعه

در

در

تکهلم
اس

های
رد
س

بار

حرارتی
شیش
ه


11
تصویر

دوجداره

ساده
،
در

اوقات

شیشه

از

شده

کسب


مقایس
ه
کل

تابش

خورش
یدی
10
تصویر

رد
س

بر

اعت
س

کیلووات
،
تکهلم
اس

و

ل
اردبی
(

اختمان
س

ی
اصل

جهت

ار
چه

در
،
ال
س

اوقات

سال

در



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 4_Pages 17-28-1

صفحات ۱7 – ۲8۱7نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵

ارزیابی آسایش حرارتی در کلاس درس در اقلیم گرم و خشک*
مطالعات میدانی: دبستان دخترانه در شهر کاشان

زهراسادات زمردیان**1، سعید امینیان۲، منصوره طاهباز3
۱ دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
۲ کارشناس ارشد معماری، عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی تهران، تهران، ایران.
۳ دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران .
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۰/۹/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲4/7/۹۵(چکیده
در حال ی ک ه دانش آم وزان بیش از یک س وم زم ان خود را در م دارس می گذرانند، آس ایش حرارتی در کلاسهـای درس بدلیل تأثیر مس تقیم بر بهرهوری و س لامت دانش آموزان از اهمی ت زیادی برخوردار اس ت. تحلیل آس ایش حرارتی در فضاهای داخلی میتواند اطلاعات مهمی برای طراحی فراهم کند؛ هرچند فا کتورهای متعدد تأثیرگذار، تحلیل آسایش حرارتی را معمولاً پیچیده کرده اند. آسایش حرارتی در م دارس ب ه دلیل س ن، جنس یت، نـوع فعالیت، پوش ش و زمان اسـتفاده دیکته ش ده، موضوعی چالشبرانگیز بوده که نیازمند مطالعات میدانی اس ت. در این پژوهش، آسایش حرارتی دانش آموزان دختر پایه ابتدایی) ۱۰-۱۱س ال( در دو کلاس درس در مدرس ه ای در ش هر کاش ان ارزیابی شده اس ت .ارزیابی شامل دو بخش کمّی و کیفی، شامل استفاده همزمان از پرسشنامه و اندازه گیری کمیت های فیزیک ی بودهاس ت. نتایـج حاص ل تحلی ل و ب ا اس تانداردهای آسـایش حرارت ی از جمله اش ری۵۵ و ایزو77۳۰ مقایس ه شدهاست. بنابر نتایج، احساس حرارتی دانشآموزان متفاوت از بزرگسالان بوده و با استانداردهای متداول قابل ارزیابی نیست. شرایط حرارتی کلاس های درس در تمامی ساعت های م ورد مطالع ه قابل قبول نبوده و با هیچکدام از اس تانداردها مطابقت ن دارد. همچنین در مدارس با توج ه ب ه محدودیته ای رفتاری دانش آم وزان در تطبیق خود با ش رایط محیطی لازم اس ت بر روی تمهیدات معماری و تأسیساتی برای تأمین شرایط آسایش در کلاس تمرکز کرد.
واژه های کلیدی
آسایش حرارتی، کلاس درس، مصرف انرژی، پی ام وی، آسایش تطبیقی.
1044499142240

.
* مقاله حاضر برگرفته از طرح پژوهشی تحت عنوان: “تدوین راهنمای طراحی مدارس با تراز مصرف انرژی صفر در اقلیمهای سرد و خشک وگرم و خشک” به سفارش سازمان نوسازی و تجهیز مدارس کشور در سال ۱۳۹4 است.
.E-mail: z _ zomorodian@sbu.ac.ir ،۰۲۱-۲۲4۳۱6۳۰ :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱7۳۰7۲4۰۱، نمابر**
۱8

مقدمه

یکـی از جنبهه ای مه م کیفی ت محی ط داخلی و منب ع اصلی مصرف انرژی در س اختمانها و بخصوص مدارس، تأمین آس ایش حرارتی است)Zhang et al., 2007(. افزایش بیش از حد دما بواسطه ترا کم بالا در کلاسها و محدودیتهایی از جمله عدم امکان تغییر پوش ش و موقعیت برای کنترل محی ط، منجر به نارضایتی حرارتی و اف ت کارآی ی دانشآم وزان میش ود. ارزیاب ی آس ایش حرارت ی در فضاه ای داخلی اقدام ی ضروری بوده و میتوان د اطلاعات مهمی ب رای طراحی س اختمانها و در نتیجه س طح مناس بی از آس ایش حرارتـی را برای کارب ران همزمان با مصرف ان رژی کمتر فراهم کند .مرور تحقیقات نشان میدهد که ارزیابی آسایش حرارتی در مدارس بوی ژه پایـه ابتدای ی نس بت ب ه س اختمانهای اداری و مس کونی بسـیار کمت ر ص ورت گرفتهاس ت. یک ی از دلایل تحقیق ات معدود ممک ن اس ت ناش ی از تص ور عمومی بر ع دم توانای ی دانشآموزان ب ر بیان احس اس و ترجی ح حرارتی خوی ش بر اس اس مقیاسهای متداول باش د. در صورتی که توانایی دانشآموزان در این رابطه در تحقیقات مختلفی از جمله )Humphrey, 1977( تأیید شدهاس ت .نتای ج تحقیق ات حا کـی از ای ن اس ت کـه دانشآم وزان، ادرا ک حرارتـی متفاوتی نس بت به بزرگس الان داش ته و لذا اع لام میکنند ک ه اسـتانداردهای مت داول آس ایش حرارتی ب رای ارزیابی آس ایش حرارتی کودکان مناس ب نیس ت و مطالعات بیشـتری در این حوزه لازم اس ت )Teli et al., 2013; Mors et al., 2011; Liang et al.,
4469991276304

2011(. در ایـران نی ز دو م ورد تحقیق ات منتش ر ش ده در م دارس صورت گرفتهاست. زهیری و همکاران۱)۲۰۱4( در مدارس راهنمایی تهران وضعیت آس ایش حرارت ی دانشآموزان دخت ر را ارزیابی کرده و ب ا دمای آس ایش پیش نهادی حی دری) ۱۳88( مقایس ه ک رده و راهکارهای طراحی برای بهبود وضعیت را ارائه نمودهاند. همچنین ح داد و هم کاران)۲۰۱4(۲، مطالع ات گس تردهای در کلاسه ای درس پایه ابتدایی ش هر شیراز انجام دادهاند. از جمله نتایج انتشار یافت ه آن مطالع ه ب ر روی س طح فعالی ت دانشآم وزان ب ه عن وان یک ی از پارامتره ای اصل ی در ارزیاب ی آس ایش حرارت ی بودهاس ت .مطالعات نشان داده است که ارتباط مستقیم پارامترهای اقلیمی ،فیزیولوژیک ی و فرهنگ ی کارب ران ب ا آس ایش حرارت ی، اس تفاده از نتای ج تحقیقات پیش ین ب رای نتیجهگی ری در ارتباط با احس اس حرارت ی کارب ران از دق ت کافی برخوردار نیس ت و انج ام تحقیقات میدانی را در س اختمانها با کاربری و گروههای س نی و اقلیمهای مختل ف ض روری میس ازد. تحقیق حاضر ب ا اس تفاده از مطالعات میدان ی، ش رایط حرارت ی را در دو کلاس درس در ش هر کاش ان ارزیاب ی میکن د. در ای ن می ان دو پرس ش مطرح اس ت ک ه اولا آیا آس ایش حرارت ی دانشآم وزان در فص ل گ رم در کاش ان مطاب ق ب ا اس تانداردهای مت داول قاب ل ارزیاب ی اس ت؟ و ثانی اً اینک ه آی ا دانشآم وزان با رفتاره ای تطبیقی در کلاسه ای درس میتوانند ش رایط آس ایش خ ود را بهب ود دهن د؟ در راس تای پاس خگویی به س ؤالات، ابتدا در بخش اول بر اساس مطالعات کتابخانهای و مرور تحقیقات پیش ین، پارامترهای مهم در آس ایش حرارتی شناس ایی و در مرحل ه بع د ب ا مطالع ات میدان ی ش رایط حرارت ی کلاسهای درس ارزیابی شدهاس ت. لازم به ذکر است این مطالعه صرفاً جهت ارزیابی وضعیت موجود در کلاسهای درس صورت پذیرفتهاست و ه دف آن، بی ان ضرورت و روش ارزیابی آس ایش حرارتی در مدارس اس ت. ب رای نتیجهگی ری در رابطه ب ا محدوده آس ایش قابل قبول دانشآم وزان در ای ن اقلی م لازم اس ت مطالع ات وس یعی در طول کل س ال تحصیل ی و در نمونهه ای متع ددی ه م دخت ران و ه م پس ران در ردههای س نی مختلف در مقاطع مختلف صورت گیرد.
1. مبانی نظری آسایش حرارتی
اش ری، آس ایش حرارت ی را ش رایطی ذهن ی میدان د ک ه رضایتمن دی ش خص را از ش رایط حرارت ی محی ط خوی ش بی ان میکن د )ASHRAE 55, 2010, 3(. دو رویک رد اصل ی ب رای ارزیاب ی آس ایش حرارت ی ارائ ه شدهاس ت .۱. رویک رد تع ادل حرارت ی ک ه بر اس اس نتایج تحقیقات فنگر)۱۹7۰( در شرایط آزمایشگاهی بوجود آم ده و ۲. رویک رد تطبیق ی. مبن ای نظ ری رویکرد تع ادل حرارتی ،ارتب اط نزدی ک احس اس حرارت ی ب ا سیس تم تنظیم ح رارت بدن اس ت )Van Hoof , 2008(. رویک رد اول آسـایش حرارتی را براس اس شـاخصPMV- PPD۳ میس نجد. شـاخص پ ی ام وی، بیانگ ر متوس ط آرای پیشبینی شده و شاخص پی پی دی، بیانگر درصد پیشبین ی ش ده نارضایت ی اس ت. ای ن ش اخص ب ر اس اس چهار پارامتر محیطی ش امل ۱. دمای هوا ،۲. دمای متوس ط تابشی ،۳. رطوبت نس بی و 4. جریان هوا و دو پارامتر فردی ش امل: متابولیک و پوش ش افراد، متوسط آرای پیشبینی ش ده را محاسبه میکند .همچنین با توجه به میزان رضایتمندی پیشبینی ش ده، درصد نارضایتی)PPD( پیشبینی میشود )تصویر۱(. محدوده خا کستری رنگ در تصویر، محدوده آسایش حرارتی را مشخص میکند.
رویک رد دوم)تطبیق ی(، در س ال ۱۹7۳ توس ط هامف ری ا کث راً براس اس نتای ج تحقیق ات میدان ی در ادارهه ا و کلاسه ای دانش گاهی تدوین شدهاس ت. آنها از طریق پرسش نامه، احساس حرارت ی کارب ران را در نمونهه ای متع ددی در سراس ر دنی ا در ساختمانهایی که از تهویه طبیعی بهره می بردهاند، مورد مطالعه قرار داده و با فراتحلیل، رابطهای خطی برای تعیین دمای آس ایشدر فضای داخلی بر اس اس متوس ط دمای خارج ی4 ارائه کردهاند .ای ن رابط ه در اس تاندارد اش ری ۵۵، بـرای ارزیابی آس ایش حرارتی در س اختمانها با تهویه طبیعی معرفی ش ده است )جدول ۲(. هر دو رویکـرد تعادل حرارتی و تطبیقی، نقاط قوت و محدودیتهایی در تعییـن دمـای آسـایش دارنـد)Van Hoof , 2008; Van Hoof ,
2010; Halawaa & Hoof, 2012( که در جدول ۱ ارائه ش ده اس ت.اس اس رویکرد تطبیقی بر این اس ت که در صورت بروز تغییر در آس ایش، اف راد به گونه ای رفت ار میکنند که آس ایش حرارتی خود را بازیابن د. بسـتر۵، پیشـینه حرارت ی6 و انتط ارات ف رد، ترجیهات حرارتی او را مشـخص میکنند. تئوری آس ایش تطبیقی، س ه نوع تطبی ق را ب رای کارب ر در نظ ر می گی رد .۱. تطبی ق فیزیولوژیک ی ،۲.تطبیق روانی و ۳. تطبیق رفتاری. محققان این سه نوع تطبیق را به عنوان علت اختلاف بین درصد میانگین آرای پیشبینی شده )PMV7( و میانگی ن آرای واقعی) AMV8( حاصل از پرسش نامهها در مطالع ات میدان ی میدانن د. ام ا در رابط ه با می زان تأثیر انواع تطبیقه ا ب ر دم ای آس ایش، کمت ر مطالع ه شده اس ت. رویک رد تطبیق ی، آس ایش حرارتی را ب ر خلاف رویکرد تع ادل حرارتی، تنها وابس ته به پارامتر دمای هوای بیرون۹ میداند. این روش فقط در س اختمانهایی ک ه کاربران ب ر روی محیط کنت رل دارند )منظور کنت رل بر روی پوشـش خ ود، حرکت خ ود و همچنین باز و بس ته

۱۹
کردن پنجره ها اس ت(، با داش تن ش رایطی قابل بکارگیری اس ت: ال ف: هی چ سیس تم س رمایش مکانیک ی اس تفاده نش ود، هی چ سیس تم گرمایش ی بکارگرفته نش ود، ب: نرخ متابولیس م کاربران بی ن ۱-۱.۳ )۱۰Met(باش د و ج: کاربران ام کان تغییر آزادانه ضریب پوش ش خ ود را بی ن ۰.۵- ۱)Clo۱۱( داش ته باش ند )ASHRAE 4 ,0102 ,55(. پایهگ ذاران ایـن تئ وری )نیکل و هامف ری(، ارتباط نس بی بین پوشش و سطح فعالیت با دمای هوای بیرون را، علت کنار گذاشـتن این پارامترها در تحلیل آسـایش می دانند )Nicol& Humphreys, 2002(. گرچ ه ب ه عل ت در نظ ر نگرفت ن متوس ط دم ای تابش ی و جری ان هوا در تحلیلها هیچ اش اره ای نمی ش ود )2012 , Halawa & Hoof(. بطور کل ی رویک رد تطبیق ی به آس ایش حرارتی، بدلیل اینکه کاربر را به عنوان عنصری فعال که خود برای بازیاب ی آس ایش حرارتـی خود با محی ط تعامل میکن د، می بیند ،ب رای ارزیابی آس ایش حرارت ی مناس بتر از رویکرد تع ادل حرارتی ک ه ش رایط آس ایش ف رد را عمدتاً وابس ته ب ه پارامتره ای فیزیکی میداند، اس ت. اما با محدودیتهایی مواجه است. ِد دیر)۲۰۱۳( از محقق ان برجس ته آس ایش حرارت ی، جامع تری ن رویک رد ب ه آس ایش حرارتی را رویکردی میداند که ترکیب دو رویکرد تطبیقی و تعادل حرارتی باش د. یعنی هم ب ه فا کتورهای محیطی از جمله دم ای هـوا، رطوب ت، جریان هوا، دمای متوس ط تابش ی و هم به پارامتره ای تطبیق ی )فرهن گ و بس تر و رفتار کارب ران( توجه کند )Yao et al, 2010; Mors, 2011; Hussein & Rahman, 2009(.
1.1. شاخص های ارزیابی آسایش حرارتی
در مطالعات میدانی، احساس حرارتی کاربران باید به شاخصی که معرفی کننده آب و هوای محیط باش د، ارتباط دادهش ود. این شاخص در طول زمان در مطالعات مختلف متفاوت بودهاست. از جمله این شـاخص ها PMV، AMV، دمای هوای داخلی، دمای مع ادل)teq(۱۲، دم ای*) ET(مؤث ر۱۳ ی ا دم ای عام ل)ot(۱4 و دم ای خارج ی اس ت. برخ ی از ش اخص ها مانن د دم ای مؤث ر ی ا دمای عام ل، پیچیدهت ر ب وده و پارامتره ای محیطی مختلفی را ش امل میش وند. جزیی ات مرب وط بـه محاس به ای ن پارامترها و ش رایط بکارگیـری آنهـا در راهنمای مرجع اشـری)ASHRAE Handbook, Fundamentals, 2013, 179( بیان شده است.
تصوی ر 1- ارتب اط متوس ط آرای پیشبین ی ش ده) PMV( و درص د نارضایت ی پیش بین ی شده)PPD(.
)Parson, 2002, 269( :ماخذ
نقاط ضعف نقاط قوت رویکرد
متفاوت بودن پارامترهای محیطی در شرایط آزمایشگاهی و واقعی تطابق بیشتر در ساختمان ها با تهویه مکانیکی

حرارتی
تعادل

حرارتی

تعادل

در نظر نگرفتن رفتارهای تطبیقی افراد اعتبار بیشتر نسبت به سایر رویکردها در نظر نگرفتن فرهنگ و اقلیم و کاربری ساختمان اهمیت به پارامترهای فیزیولوژیکی انسان عدم کارایی در ساختمان ها با تهویه طبیعی در نظر گرفتن پارامترهای محیطی از جمله جریان هوا و رطوبت در نظر نگرفتن پارامتر محیطی جریان هوا و رطوبت نسبی در نظر گرفتن رفتارهای تطبیقی کاربران

تطبیقی

تطبیقی

عدم اعتبار در ساختمان ها با تهویه مکانیکی نزدیک به شرایط واقعی عدم اعتبار در فضاهایی که محدودیت های کنترلی در فضا دارند تطابق بیشتر در ساختمان ها با تهویه طبیعی جدول 1- نقاط قوت و ضعف رویکرد تعادل حرارتی آسایش و رویکرد تطبیقی.
۲۰
دِدی ر و برگ ر)۱۹۹8( دریافتند که بهترین ارتباط بین احس اسحرارتی کاربران و دمای عامل برقرار می شود. دمای عامل حاصلمیانگین دمای متوسط تابشی)tr( و دمای هوا)ta( در فضاهایی کهجریان هوا کمتر یا مس اوی ۰.۲ متر بر ثانیه است، میباشد )رابطه۱(. در صورت ی کـه متوس ط جریـان ه وا)Var( بین ۰.۲-۰.6 باش د ضری ب A براب ر ۰.6 و در صورتی که متوس ط جریان ه وا بین ۰.6-۱۰. باش د ضریب A ۰.7 در نظر گرفته می شـود)ASHRAE Hand-book, Fundamentals, 2013(. اعتب ار ای ن ش اخص در بس یاری از تحقیق ات آس ایش حرارت ی از جمل ه: بوراتی و ری کاردی)۲۰۰۹(، هوان گ و هم کاران)۲۰۰6(، ژن گ و هم کاران)۲۰۰7( و تل ی و هم کاران)۲۰۱۲(، ب رای ارزیاب ی آس ایش حرارت ی کارب ران ب ا فعالیت های نشسته تأیید شده است .
A*ta+)1-A(*tr :۱ رابطه
اس تانداردهای کنونی آس ایش حرارتی مانند اشری۵۵ ۱۵، ایزو 77۳۰ ۱6و ای ان ۱۵۲۵۱ ۱7، دمای آسایش را برای فضاهای داخلی بر اس اس رویکرد تعادل حرارتی و تطبیقی ارائه می کنند. براس اس اس تاندارد اش ری ۵۵ و ای زو 77۳۰، ش اخص پ ی ام وی در کلاس درس که در سطح دو آسایش طبقهبندی می شود، باید بین ۰.۵- و ۰.۵ + باش د و می زان نارضایت ی حرارتی پیش بینی ش ده) PPD( نیز کمتر از ۱۰ % باش د. الزامات اس تانداردهای مختلف در تصویر ۱ و جدول۲ ارائه شده است.
اس تاندارهای آس ایش حرارت ی ب ر اس اس مطالع ات ب ر روی کاربران بزرگس ال تدوین شده است و الزامات ارائه شده برای همه گروه های سنی و هر دو جنسیت یکسان در نظر گرفته شده است .در حال ی که احسـاس حرارت ی گروهه ای س نی مختلف)کودکان ،بزرگس الان و کهنس الان( در ش رایط واقعی همانطور که تحقیقات مختل ف تأیی د کردهان د، غالب اً متف اوت ب وده و مطاب ق ب ا ای ن اس تانداردها نیس ت. در حالی که محدودی ت و پرا کندگی دادهها از مطالع ات میدان ی در این گروه های س نی، ام کان نتیجه گیری جامع ی از احس اس حرارت ی ک ودکان و کهنس الان در مقاب ل بزرگس الان را نمیده د. در برخـی تحقیق ات ک ودکان در دماهای پایینتر از بزرگسـالان احساس آسایش)De dear et al., 2015( و در برخ ی تحقیق ات در دماهای بالات ر از اس تانداردها رضایتمندی
جدول ۲- الزامات استانداردهای آسایش حرارتی در کلاسهای درس.
حرارت ی دارن د. محقق ان دلای ل متع ددی را ب رای اخت لاف بی ناحس اس واقعی دانش آموزان و احس اس حرارتی پیش بینی ش دهدر اس تانداردها ارائه کرده اند. از جمله اینکه کودکان در مقایس هبا بزرگس الان، نس بت به تغییرات دمایی حساسیت کمتری دارند )Humphrey,1977( و بدنش ان با سرعت بیشتری حرارت از دست می دهد )McCullough et al., 2009(. همچنین تفاوت در س طح فعالی ت آنها نیز میتواند منجر به احس اس حرارتی متفاوت ش ود )Havenith, 2007; Haddad et al, 2014(.
۲.مطالعات میدانی
ب رای بدس ت آوردن فه م جامعی نس بت به ش رایط موجود از نظ ر آس ایش حرارت ی و تدوین اس تراتژی های طراح ی مدارس در کاش ان، مطالع ات میدان ی در ی ک مدرس ه ابتدای ی دختران ه در روز ش انزده اردیبهش ت ۱۳۹۳)6 می ۲۰۱4( در ش هر کاشان انجام گرفت. از آنجایی که بر اساس تحقیقات ارائه شده در بخش قبل ،هم پارامترهای فیزیکی شامل دما، رطوبت، جریان هوا و متوسط دمای تابش ی و هم تطبیقی شامل رفتار کاربران در تبیین شرایط آس ایش حرارت ی انس ان نق ش ایف ا میکنن د و جامع تری ن رویکرد ارزیاب ی آس ایش حرارت ی، در نظرگرفت ن همزم ان رویک رد تع ادل حرارت ی و تطبیق ی اس ت، هر دو دس ته از ای ن پارامتره ا همزمان بوس یله مشاهده، اندازه گیری و پرسش نامه در دو کلاس درس در این دبستان بررسی شدهاست. هدف اصلی این مطالعه، بدست آوردن دیدگاه ی کل ی نس بت ب ه ش رایط آس ایش حرارت ی دان ش آم وزان دخت ر در م دارس در کاش ان و آ گاه ی از اهی ت موض وع آس ایش دان ش آم وزان در کلاس ه ای درس اس ت. از نتیجه این مطالعه برای اولویتبندی اس تراتژیهای طراحی مدارس در این اقلی م بهره گرفته ش ده اس ت. لازم به ذکر اس ت تعیی ن محدوده دمای آس ایش دانشآموزان، احتیاج به بررس ی دقیق نمونه های متع ددی تح ت ش رایط یکس ان در ب ازه زمانی حداقل یک س ال تحصیل ی دارد ک ه خ ارج از مح دوده ای ن تحقی ق اس ت. در این تحقی ق، مطالع ات میدان ی ب ا ه دف بررس ی اهمی ت موض وع از نظ ر دانش آم وزان و معلم ان، توانای ی در درک و پاس خگویی ب ه
استاندارد رویکرد آسایش حرارتی دمای عامل در زمستان C° دمای عامل در تابستانC°
ISO 7730)2005( تعادل حرارتی
-0.5 < PMV < + 0.5
PPD< 10% 20– 24 23– 26
ASHRAE 55)2004( تعادل حرارتی
-0.5 < PMV < + 0.5
PPD< 10% 20.5 – 25.5 24.5 – 28.0
ASHRAE 55)2010( تطبیقی Tn=0.31TO+17.8
TO= دمای بیرون
Tn= دمای آسایش
پرسشنامههاو مشاهده رفتارهای آنها در مدرسه بصورت آزمایشیدر دو کلاس درس ص ورت گرفت ه اس ت. مطالعات میدانی بس یارهزین ه و زمانب ر ب وده و ب ا توجه به اختلال ی که در برنامه کلاس یصورت میگیرد، امکان تکرار آن در زمان های مختلف فراهم نبود .ا کث ر تحقیق ات انج ام ش ده در ایران، صرف اً به شبیهس ازی برای بررس ی وضعی ت آس ایش حرارت ی در فضاهای داخلی س اختمان بس نده ک رده در حالی که رفت ار کاربران در ا کثر اوق ات متفاوت از پی ش فرض ه ای درنظر گرفته در شبیه س ازی اس ت و لازم اس ت تحقیق ات میدان ی برای شناس ایی ای ن رفتاره ا و نیازهای اصلی کاربران صورت گیرد .
۲.1. معرفی نمونه مورد بررسی
در س ال دبستان ۱۳8۹ تأسدخترانه یس مورد شده اسمطالعه تدر. فرم و منطقه پلان ناجی فشآباد رده و از شهرکاشان جمله فرم های رایج مدارس در کشور است. ساختمان مدرسه دوره اول و دوم ابتدایی را در ۳ طبقه پوش ش دادهاست. کلاسهای درس جهتگی ری ش مالغربی و جنوب ش رقی داش ته و از خصوصیات مهم ساختار آن می توان به دیوارهای ۲۰ سانتی متری آجر سفال ،س قف تیرچ ه بل وک هم راه ب ا عای ق حرارت ی و پنج ره ب ا شیش ه دوجداره و پروفیل آلومینیومی اش اره نمود. متوسط سطح پنجره در تم ام جه ات ۲۱% می باش د و ۱۰ س انتیمتر پیش امدگی در ب الا و طرفی ن پنجرهه ا وج ود دارد )تصوی ر۲(. تع داد ۵۳۰ دانش آموز بی ن 7 ت ا ۱۲ س ال در ای ن یک نوبت از س اعت 7۵:4 ت ا ۱۲:4۵ در مدرسه حضور دارند. گرمایش فضاها با رادیاتور و سرمایش با کولر آبی صورت میگیرد. برای بررسی تأثیر سیستم سرمایش بر شرایط حرارتی کلاس اندازه گیریها و پرسشنامه ها تماماً در شرایط بدون کول ر و در یک ی از بازهه ای زمان ی برای بررس ی تأثیر کولر بر ش رایط حرارتی با روشن بودن کولر انجام گرفته است.

۲.۲. پرسشنامه
تصویر۲پلان طبقه دوم مدرسه.

تصویر3- پرسشنامه ارزیابی آسایش حرارتی دانش آموزان در کلاس های درس.
پ ر ک ردن پرسش نامه ها و اندازه گیری ه ای فیزیک ی بص ورت همزم ان با فاصله زمانی یک س اعت در روز ۱6 اردیبهش ت ماه در دو کلاس درس شمالی و جنوبی مدرسه انجام شد. دو پرسشنامه بص ورت جدا گان ه برای معلم و دانشآموزان بر اس اس اس تاندارد
۲۱
اش ری طراح ی، و در س ه زن گ متوالی پر شده اس ت. پرسش نامه دانشآم وزان بصورت سـاده و ب ا بهرهگیری از تصاوی ر برای تفهیم بهتر تهیه شده اس ت. پرسش نامه در تصویر ۳ نمایش داده ش ده اس ت. س ؤالات بصورت خلاص ه و مح دود به احس اس حرارتی و ترجی ح حرارتـی و وضعیت خسـتگی در س ه زنگ متوالی پرس یده شده اس ت. از مقیـاس س هتایی بدف ورد)۱ – س رد،۰ مناس ب و ۱ +گرم( برای احس اس حرارتی و مقیاس هفت تایی آس ایش اش ری
)۳ -خیل ی س رد ت ا ۳+ خیل ی گرم( ب رای ارزیاب ی ترجی ح حرارتی در پرسش نامهها اس تفاده شدهاس ت. تعداد ۵۹ دانشآموز دختر پای ه ۵ دبس تان در دو کلاس ش مالی و جنوب ی ای ن دبس تان ب ه س ؤالات پاس خ دادنـد. مجموعاً ۱77 پرسش نامه جمع آوری ش د و پرسشـنامه ها در هـر دوره ،4۵ دقیق ه پ س از شـروع کلاس بی ن دانش آم وزان توزی ع شدهاس ت. بـا توج ه ب ه اهمی ت رفتاره ای کنترل ی کارب ران در تبیی ن ش رایط آس ایش، ای ن رفتاره ا در طول روز ثب ت شدهاسـت. ای ن رفتارها ش امل جابجای ی دانش آموزان درکلاس، ب از و بس ته کردن پنجره هـا و درب کلاس، کش یدن و جمع ک ردن پرده ه ا و روش ن و خاموش کردن چراغ ه ا در بازه های زمانی یک ساعته ثبت شدهاست .
۲.3. اندازهگیری پارامترهای محیطی
پارامتره ای فیزیک ی ش رایط داخل ی ش امل دم ا، رطوب ت ،متوس ط دمای تابش ی و جریان هوا در بازه های زمانی نیم ساعته و یک س اعته در هر کلاس با اس تفاده از ابزارهای اندازهگیری ثبت شده است. دقت دستگاهها بر اساس استاندارد ایزو 77۳۰ کنترل شدهاس ت. اب زار و بازه هـای زمانی اندازه گیری در جدول ۳ نش ان داده شدهاست.
دس تگاه بکارگرفتهش ده برای اندازهگیری جریان ه وا، توانایی اندازه گیری جریانهای بسیار کم )کمتر از ۰.۱( را نداشته و با توجه

۲۲
به س رعت بس یار کم جریان هوا در بیرون و بس ته بـودن پنجره هادر ا کثر اوقات و خاموش بودن کولرها، جریان هوای داخلی بسیارناچی ز ب وده و ۰.۱ مت ر بر ثانیـه در نظر گرفته شدهاس ت. همچنینمتوسط دمای تابشی به عنوان یکی از پارامترهای مهم در ارزیابیآس ایش حرارتی، بصورت غیرمس تقیم بدس ت آمده اس ت. دمای ک روی ب ا دس تگاه WBGT اندازهگی ری ش ده س پس ب ا اس تفاده از محاس بات بوس یله اب زار آنلاین آس ایش س ی بی ای۱8، متوس ط دمای تابش ی محاس به شدهاس ت. اندازه گیری همه پارامترها در نقط ه مرکـزی کلاس درس در ارتف اع س ر دانشآم وزان )مت ر۰.8( انج ام شدهاس ت. اطلاع ات آب و ه وای بیرونی در روز م ورد نظر شـامل دم ا، رطوب ت، س رعت و جه ت ب اد نی ز از نزدیک تری ن ایسـتگاه هواشناس ی واق ع در ش هر کاشـان دریاف ت شده اس ت .ع لاوه ب ر پارامترهای فیزیکی، دو پارامتر پوش ش و س طح فعالیت نی ز ب رای ارزیاب ی ش رایط آس ایش حرارتی بایـد اندازه گیری ش ود .پوشش دانشآموزان مدرسه بر اساس چک لیست پوشش اشری استاندارد ۵۵ برای دانشآموزان دختر در شهر کاشان ۰.8 در فصل گرم محاس به شده اس ت. همچنین س طح فعالیـت دانش آموزان باتوج ه به برنامه درس ی آنها محاسـبه میش ود که بط ور معمول ۱.۲ )MET( در نظ ر گرفت ه شدهاس ت )Haddad et al., 2014(.
3. نتایج و تحلیل
داده ه ای جم ع آوری ش ده در دو بخ ش داده ه ای حاصل از پرسش نامهها و مشاهدات و داده های حاصل از اندازه گیری، ارائه و تحلیل شده است .
1.3. رفتارهای تطبیقی دانش آموزان
مش اهدات حا ک ی از تعام ل کارب ران ب ا محی ط ب رای بازیاب ی
بازه زمانی ابزار اندازه گیری پارامتر حوزه
۳۰ دقیقه Testo data logger 175-H2 20025127 دما خشک )سانتی گراد( حرارتی

آسایش

حرارتی



قیمت: تومان