JFAUP_Volume 21_Issue 4_Pages 51-62-1

صفحات ۵۱ – 6۲۵۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵
101569511654

مسکن و پَشتونوالی*
نگرشی به ارزش های قومی در معماری خانههای قلعهای
پشتونهای افغانستان

صدرالدین تاجیک**1، عیسی حجت۲، علیرضا عینیفر3
۱دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۵/۱/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۲6/۳/۹۵(
چکیده
پَش تونوالی را ایدئولوژی و نظام نامهی قبیلهای قوم پش تون دانس ته اند که تمامی وجوه حیات قومی ایش ان را هدایت کرده اس ت؛ لذا مطالعه مفاهیم و محتوای آن برای ش ناخت ش یوه و محیط زندگی آنها اهمیت می یابد. با وجود این، عواملِ فرهنگ قومی موثر بر محیط انسان س اختِ افغانس تان، که تکثر فرهنگی مشخصه بارز آن است، کمتر مطالعه شده است؛ لذا در این نوشتار سعی شده با تشریح مفه وم و محت وای پش تونوالی، بـه تعیی ن اث ر آن بر الگ وی معم اری خانه ی قلع ه ای قوم پش تون در افغانس تان پرداخته ش ود. بنابراین نخس ت با اس تفاده از روش تحقیق تحلیلی– توصیفی، چارچوب نظ ری تدوین و محتوای پش تونوالی بررس ی ش ده، س پس یافتههـا در رابطه با خانه قلعهای پش تون )قَ لا(، به روش مطالعه تطبیقی و اس تدلال منطقی در قالب چارچ وب نظری تحقیق، تحلیل و نتایج ب ه صورت جدولی که س طوح و لایه های پنهان مفهوم پش تونوالی را در ارتب اط با این الگو و به صورت سلس له مراتبی مشـخص می کند، ارائه گردید. مطالعه نشان داد پش تونوالی در جوامع قومی پشتون ،نظام نامهای ارزشی است و از طریق مفاهیمی هنجاری در زندگی و معماری ایشان نمود پیدا می کند .در ای ن می ان، «اسـتقلال»، «مِلمَس تیا»، «نام وس» و «سِـیالی»، مفاهیمـی در محت وای پش تونوالی می باشند که اثر ملموس تری بر الگوی قلاها داشته اند.
واژههای کلیدی
خانه های قلعه ای، الگوی معماری، پشتونوالی، قوم پشتون، افغانستان.

* این مقاله برگرفته از رساله دکتری نگارنده اول با عنوان: “ریشه یابی سنت سکونت اقوام پشتون، تاجیک و هزاره” است که با راهنمایی نگارنده دوم و مشاوره نگارنده سوم در دانشکده معماری پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران در دست اقدام است.
.E-mail: sadroddin.1@gmail.com ،۰۲۱ – 66۹7۲۰8۳ :نویسنده مسئول : تلفن: ۰۹۱۹۲۳۰۹7۱۵، نمابر **
۵۲

مقدمه

ارزشها و باورهای یک فرهنگ در پیروان آن فرهنگ و در تمام نمودهای زندگی آن تجلی و تجسم مییابد و این مقاله در جستجوی این تجلی است. در جستجوی تجلی مفهوم پشتونوالی در معماری خان هی قلع های۱ )ق لا( ق وم پش تون در افغانس تان. پش تونوالی « نظامنام ـهای قبیل های و اصل ی پای ه در هویت پش تونها اس ت »
)Ginsburg, 2011,89(. آن «قان ون س نتی رفتار، هدایتگر کنشها و مس ـوولیتهای عمومی و تقویتکننده ساختار جامعهی پشتون میباشد »)Amato, 2010,19(. در این بررسی، معماری قلاها دارای هویت انگاش ته شده و فرض بر این بوده که در آن، مفهوم سکونت ب ه معنای کامل و همنوا با س ایر نیازهای انسـان قومی، فضاهایی را ش کل داده ک ه در ارتب اط ب ا مظاه ر حی ات قوم ی و ارزشه ای مؤکد در پش تونوالی بودهاند. از ای ن رو، هدف از نگارش این مقاله ،پاسداش ت ای ن گنجین هی تاریخ ی و درک چگونگ ی تأثیرگ ذاری پشـتونوالی ب ر س اختار کالبـدی ق لا در افغانس تان ب وده اس ت . ت ا کن ون معم اری اق وام افغانس تانی در س ایهی بارزتری ن مش خصه فرهنگ ی افغانس تان، ک ه همان ا قوم ی ب ودن اس ت به بررس ی گرفت ه نش ده اس ت. ای ن در حال ی اسـت کـه مطالع ات متع ددی در حوزه ه ای مختل ف از جمل ه حکوم ت داری )Mi-akhel, 2009( اقتصـاد )Ginsburg, 2011(، توریسـم )Coulson, MacLaren, McKenzie, & O’Gorman, 2014( و … می ت وان یاف ت ک ه افغانس تان و به وی ژه قوم پش تون را با تمرکز ب ر مفاهیم فرهنگی از جمله پشتونوالی به بررسی گرفته اند.
4469992609510

بخش ی از اس نادی ک ه توس ط حص اری) ۱۳76(، هال ت۲ و س میع زی۳ )۱۹8۰( کاظم ی4 )۱۹86(، زابو۵ و بارفیلد6 )۱۹۹۱( تهیه ش دهاند، ب ه طور مش خص به معم اری «قلا» پرداخته اس ت و به نمونه ه ای خوبی از این الگو اش اره کردهاند. ب ا این وجود، غالب مطالع ات رویک رد کالبدی داش ته و ب ه برداش تهایی کمّی ا کتفا کرده ان د. بررس ی حاضر ب ه تأثیر پش تونوالی بر الگ وی معماری قلا می پردازد و ادعای اصلی مقاله از این قرار است؛ مفاهیم جاری در پش تونوالی ب ر الگوی معم اری قلا تأثیر گذارده و در حکم نقش ه ی پنه ان عم ل نموده اس ت. ب رای اثب ات این ادع ا، ابتدا به ش رح مفهوم پش تونوالی و الگوی معماری «قلا» پرداخته ش ده، س پس با شناخت عناصر محتوایی پشتونوالی تحلیل تبلور مفاهیم آن در معماری «قلا» ها صورت می گیرد.
روش تحقیق
پژوهش حاضر در بخش نظری با رویک رد کیف ی و ابزار مطالعه کتابخان ه ای و ب ا اس تفاده از روش توصیفی-تحلیل ی ب ه ارائ ه چـارچوب نظـری پرداختـه، سپس با روش تحلیل منطقی، مفهوم و محت وای پش تونوالی در فرهن گ پش تون ها را ب ه بررس ی گرفت ه اس ت. این مطالعه با هدف فهم عمل قوم پش تون، با مراجعه به منابع دست اول، یعنی اسنادی که توسط پشتون های افغانستان نگاشته ش ده و نیز اس ناد تحلیلی مرتبط با آنها انجام ش ده است .پس از آن، معماری قلا، رویدادها و کارکردهای آن مورد بررسی قرار
گرفته کتابخاناسه تای. ، باز رای روشه ای گردآوری میداناطلاعی شات این امل مشبخش، عاهده لاو وه بر مصاحب منابع ه ب از و نیمه باز س اختاریافته با متخصصان و ریشس فیدان جامعه پشـتون نیز استفاده شد. در نهایت یافتـهه ا ب ا اس تفاده از روش مطالعه تطبیقـی و اسـتدلال منطقـی در ارتباط با چارچوب نظری پ ژوهش، تحلی ل و نت ایج در قال ب ج ـدولی س طح بندی ش ده ک ه سلس له مراتب تأثیر پش تونوالی ب ر الگوی معماری قلا را نش ان می دهد، ارائه گشته است.
1- چارچوب نظری
ب ه ب اور بس یاری، مق ولات مربوط به ش کل محی ط مصنوع و بح ث رابط ه ی فرهن گ و محی ط و نتای ج آن – ا گر چه ن ه به نام فرهن گ باش د و ن ه به ن ام محی ط – در تاریخ اندیش ه ی بش ری بحث ی اس ت که ن )ن وری ،۱۳78(. از آن جمل ه خان ه ب ه عن وان پدی ده و نه ادی فرهنگ ی )راپوپ ورت ،۱۳88(، محیطی اس ت که رابطه ی بین شکل آن و فرهنگ، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم جای گاه مس تقلی در حوزه ه ای مختلف علوم انس انی از جمله در مطالع ات انسان شناس ی و معم اری داش ته اس ت. با ای ن وجود به نظر میرس د به س بب گس تردگی مقوله فرهن گ و کلی گرایی و مختص ر ب ودن تعاریف فرهن گ )پوردیهیم ی ،۱۳۹۰، 6(، هنوز در این ارتباط نظری واحد و کاربردی شکل نگرفته باشد. با این حال در بیشتر مطالعات فرهنگ و مسکن، بسیاری از آرای راپاپورت به عنوان تنها مدل کاربردی به شکل مستقیم )ارمغان، سلطان زاده و ایران ی بهبهان ی ،۱۳۹۲(، تحلیل ی )پوردیهیم ی ،۱۳۹۰( و ی ا ب ا تفاس یری بوم ی )یزدان ف ر، حس ینی و زرودی ،۱۳۹۲(، ب ه عنوان چارچوب نظری استفاده کردهاند .
راپاپورت در دهه ۱۹7۰، با ه دف آ گ اهی از س اختار کل ی فرهن گ و عوام ل ت أثیرگ ذار آن بر محیطهای ساخته شده آن را به اجزایی تقس یم کرده اس ت. به باور افرادی چون پوردیهیمی در ای ن روش بخشهای ی از محی ط ب ا اجزای ی از فرهن گ نظی ر، جهان بینی، ارزش ه ا، تصورات، هنجاره ا، روش زندگی و سیس تم های فعالی ت میتوان د در ارتباط نزدیك ق رار گیرد )پوردیهیم ی ،۱۳۹۰(. با این حال در تحقیق ات اخیر عده ای از محققین با مبهم دانس تن مفه وم جهانبینی و روش زندگی به تجزیه این مفاهی م و ارائه مدلهای گس ترده تر ارتباط فرهنگ و محیط مب ادرت کرده اند. دس تهی دیگر نظری ات مربوط به محققانی اس ت که با رویک ردی کلنگر تلاش داش ته اند مدلی برای تحلیل فرهنگی محیط ساختهش ده ارائه دهند. آنها با ارائه نظریاتی مبتنی بر آرای هافس تد7، شاین8 و راپاپورت۹ و بر اساس س طحبندی عناص ر محتوای ی فرهنگ، مدلی برای س نجش فرهنگی محیط معرفی می کنند که دارای سه سطح درونی، میانی و بیرونی میباشد. در سطحبندی شاین از مقولـه فرهنـگ، ابتـدا از ارزشها به عنوان مفروضات اساسی یا لایه درونی و از مظ اهر فرهنگ به عنوان لایه بیرونی یاد شـده، سـپس بـه سطح واسطی تحت عنوان هنجارها و قواع د رفتـاری بـین آنها اشاره شده است )Schein, 2004(. بر اس اس این م دل، ارزشها با جهت دهی به هنجارها و قواعد، شکل مظاهر بیرونی فرهنگ را تعیین میکنند .از این رو به اعتقاد راپاپ ورت، فعالیت ها را می توان کلیدی برای فهـم چگـونگی تأثیرپـذیری شـکل خانـه از فرهنـگ به حساب آورد )Rapoport ,1998(. برخی نیزعلاوه بر تایید سطحبندی راپاپورت معتقدند؛ «خانه به عنوان یك بن ـا، ماننـد دیگـر بناهـا تحت تأثیر مبانی نظ ری حـا کم بـر معم اری هـر جامع های نیز می باشد »)یزدان ف ر، حس ینی و زرودی ،۱۳۹۲، ۲۲( و از این اصل نتیجه می گیرند که مبانی نظری و ش یوه زندگی به عنوان س طح میانی و مج رای تبلور فرهن گ جامعه در معماری جامعه به حس اب می آید و با بررسی و تحلیل این دو میتوان چگونگی تأثیر فرهنگ بر الگوی خانه را س نجید. )همان( این پژوهش با مبهم دانستن مفهوم مبانی نظری معماری و به سبب اتخاذ رویکردی کلنگر به فرهنگ، ضمن پذیرش سطح بندی سه لایه فرهنگ، لایه میانی یا واس ط و مجرای تبل ور ارزش ها در مظاهر فرهنگ ی، از جمله معماری هر جامعه ای را تنها شیوه زندگی می داند؛ لذا در ادامه با تمرکز بر عوامل موثر بر شیوهی زندگی پشتونها به تحلیل محتوا و سنجش رابطه مفهوم پشتونوالی با الگوی معماری قلاهای ایشان می پردازد. علاوه بر آن معتقد است در مواردی نیز ارزشها بدون واس طه به وس یله نمادهایی در معماری تبل ور می یابد که این نوشتار به آن نمی پردازد.
۲- پشتونوالی
3419268781407

پش تونوالی مفهومی اس ت که در رابطه با قوم پش تون شناخته میش ود؛ ل ذا پی ش از پرداخت ن به ای ن مفهوم، توصی ف مفاهیم پش تون ی ا پخت ون و افغ ان ض رورت مینماید. پش تونها ب ه باور بسیاری، یکی از اقوام افغانستان و از باشندگان اصلی این سرزمین
۵۳
بوده) کاکړ، ۱۳۹۰(، که دارای مشخصات نژادی و فرهنگی ویژهاندو به زبان پش تو س خن میگویند )الفنستون، بی تا(. در مورد منشأنژادی پشتونها نظرات گونا گونی وجود دارد. فرهنگ ضمن اشاره بر آنکه پش تونها بر اسـاس ش جرهنامه قومی، علم نسبشناس ی قدیم و تاریخ اس طورهای، خود را از اعقاب بنیاس رائیل میدانند ،تا کی د دارن د دانش مندان ای ن نظ رات را ب ه دلای ل تاریخ ی و زبانش ناختی ردکـرده، پش تونها را ش عبهای از ش اخهی هن د و اروپای ی ن ژاد آریای ی میش مارند ک ه در جری ان تاری خ و در رون د شکلگیری ملتها، برخی از عناصر هندی، ترک، تاجیک و عرب را نیز جذب کرده، ملّتی با زبان و فرهنگ مشخص به وجود آوردهاند )فرهنگ ،۱۳7۱(. بیشـتر مورخان، نخس تین زیستگاه پشتونها را کوهه ای س لیمان و س رزمینهای مج اور آن در غ رب رودخانهی س ند دانستهاند )گریگوریان ،۱۳88(. کاتب نیز علاوه بر آنکه جبال غور و کوه سلیمان را مأوای اولیه ایشان میداند، تأثیر مسکن اولیه ای ن ق وم بر وجه تس میه آنان به پش تو یا پش تان و پخت و یا پختان را نیز مثبت دانس ته اش اره میکند؛ «پَش تون منس وب به پُشته به معنی کوهس ت، چون مأوایشان در ابتدا جبال غور و کوه سلیمان بوده، از این رو به اندک تصرف لفظی، به پَشتو نام زد و زبانشان به پشتو سمر و مشتهر گردیده، تقدیر لفظ کوهستان و پشتون مأخوذ از پشته با هم مطابقت و معنی پشتون کوهی یا کوهستانی میشود … ؛ و پختون از استعمال خود افغانها که «شین» را به «خا» بدل میکنند بروی روز آمده، خود ایش ان خود را پش تو و پشتون و پختو و پخت ون و هندیه ا پت ان و فارس یها افغ ان میگوین د» )کات ب ،۱۳7۲، 47(. پشتونها ا کنون در هر دو جانب مرزهای افغانستان و پا کستان زندگی میکنند و به باور فوگیلسنگ، پیشاور در پا کستان و قندهار در افغانستان به طور سنتی مرا کز شهری عمدهی ایشان محس وب میش ود )Vogelsang, 2008(. بر همین اساس در رابطه با پش تونهای افغانس تان تصور عمده بر آن اس ت که این جوامع قوم ی در ح ال حاض ر در جن وب ش رق، ش رق و جنوب غ رب این کش ور متمرکزن د و دو گ روه عمدهی آنه ا را قبایل دُران ی و غَلجایی که بیشـتر یکجا نشـینند، تشـکیل میدهد )Vogelsang, 2008(. فرهن گ و زندگ ی قبیل های در می ان پش تونها ش ایع اس ت و ب ر اس اس نظام نامهای قبیلهای به نام پش تونوالی فعالیتهای خود را جه ت میدهن د و س اختارهای جوام ع خود را تقوی ت میکنند )نجفی ،۱۳8۹(.
۲-1- مفاهیم پشتونوالی
پش تونوالی، مفهومی اس ت که ب ه اعتقاد بس یاری، قدمتی به تاری خ پش تون ها دارد )ابوطالب ی ،۱۳76( با این وج ود، «کتاب ها و اس ناد بس یار اندکی به وس یله پختونها در مورد تاریخ، فرهنگ و جامعه خودش ان نوش ته ش ده اس ت» )فرزین نیا،۱۳8۰، ۲۱7(،
ت ا بت وان حقیق ت ای ن مفه وم را در خلال آنه ا به بررس ی گرفت .ای ن کاس تی و عدم وج ود نگاهی کلان ب ه پش تونوالی، نقایصی را از جمله؛ ش کلگیری تفاس یر چندگان ه، جزء نگر و غالب اً غیر بومی از مفهوم پش تونوالی س بب گشته اس ت؛ لذا این نوشتار به هدفدوری از ای ن نقیص ه، ضم ن اش ارهای مختص ر به برخ ی نظریات
تصویر1- تجزیه و سطح بندی فرهنگ در رابطه با الگوی مسکن با رویکرد کل نگر.
اندیش مندان غیرپش تون، بر آن اس ت تا ش ناخت پش تونوالی را با تا کی د ب ر منابع پش تون حاصل نماید. بس یاری از غیرپش تون ها ،پش تونوالی را نظام نام ه ی قبیلـه ای ی ا قانون قبیله ای پش تون ها ترجم ه کرده ان د )Ginsburg, 2011(. دس ته ای نی ز پش تونوالی را به عنوان نظام نامه و ایدئولوژی قوم پشـتون معرفی کرده )Major & Strickland, 2007( و برخی نیز آن را رس وم نانوش ته پش تون ها دانسته اند )ابوطالبی ،۱۳76(.
م روری اجمال ی ب ر محت وای این منابـع و مقایس ه آن با اندک مناب ع پش تون روش ن میس ازد، اش ارات محققی ن غیرپش تون ،غالبـاً جزءنگران ه و تک راری ناق ص از بی ان محت وای پش تونوالی و ی ا برداش ت هایی س طحی از آن اس ت که در مواجه ه ای موقت با جوامع پش تون حاصل گشته است. بر خلاف منظر فوق، محتوای منابع پش تون، مبین درکی عمیق از پش تونوالی بوده، به نوعی که غالب آنها پش تونوالی را «پشتون بودن» و در مواردی عین «هویت پشـتونی» و اس لامی پش تونها معرف ی کرده اند. بر همین اس اس خ ادم در کتاب ی که تح ت عنوان« پشتونولی» به چاپ رس انده ،بر این باور اس ت که پش تو و پش تونوالی نام بزرگ رس وم، رواجها و اساس و ذات روح قومی، عظمت تاریخی و روایات ملی پشتون ها شـمرده میش ود )خادم، پرته ل ه نیټی(. وی همچنین تا کید دارد که پش تو نام زبان ملیش ان، پشتون نام قومش ان و پشتونخوا نام وطنش ان اس ت و از ای ن الفاظ، لفظ پرمعنی پش تونوالی س اخته شـده اس ت )خادم، پرته ل ه نیټی(. میاخیل، پش تونوالی را ش یوه زندگ ی موروث ی پش تون ها تعبی ر می کن د و در این رابط ه می گوید «ای ن نظام نام هی رفت اری، ش یوهی موروث ی زندگ ی پش تون ها خصوصاً در میان جمعیت های روستایی پشتون در دو سوی خط دیورند۱۰ می باش د» )Miakhel, 2009, 3(. کا کر، آن را نظا م نامه ای میدان د که مؤلفههای س ازنده آن را هنجارهایی با مقبولیت عام تشکیل میدهد و پشتونها از آن طریق، ساختار و نظم اجتماعی خاص خود را مراقبت می کنند و بالاتر از آن به این وس یله، هویت قوم ی- مذهبی خ ود را محافظت میکننـد )Kakar, 2005(. وی ،وجود پش تونوالی را ب رای بقای هویت پش تون ها ضروری می داند و معتقد اس ت؛ «تمایزی میان پرداختن به پش تونوالی و پش تون بودن وجود ندارد»)Kakar, 2005, 3(. کا کر، تأثیرگذاری پشتونوالی را فراتر از رس م و رس وم اجتماعی محض دانس ته و معتقد است در ذهن پش تونها، پش تونوالی هویتی مذهبی مرتبط با اس لام دارد و بی ان م یدارد؛ «ب رای پش تون ها، هی چ تناقض ی میان پش تون ب ودن و عم ل به پش تونوالی و مس لمان ب ودن و وف ادار ماندن به قوانین دین اسلام وجود ندارد» )Kakar, 2005, 3(. محققینی نیز هستند که با یکی دانستن اسلام و پشتونوالی در میان پشتونها ،آن را قانون قوم پشتون و منشأ گرفته از خواسته ها و تجارب مردم می دانند )هاشمی ،۱۳8۹(.
۲-۲- محتوای پشتونوالی
درک محت وای پش تونوالی، در تبعی ت از نگ رش ب ه مفه وم پشـتونوالی اس تنباط میگردد. عدهای که با رویک رد جزءنگرانه به ای ن مفهوم نزدیک ش دهاند، تصوری منطبق ب ر قوانین امروزی از پشتونوالی داشته و معتقدند پشتونوالی به جای یک نظام قانونیمتع ارف، تنها قالب ی فکری در رابطه با مفهوم «عزت» میباش د ومحتوای هنجاری آن بسیار سیال بوده و در رابطه با هر احتمالی ،قوانین دقیق و اجرایی ارائه نمی کند )Ginsburg, 2011(. برهمین اس اس، آنان محتوای پش تونوالی را مجموعهای از قوانین نظارتی میدانن د که وظیفه اش عموم اً تعیین موضوعات مش روع نزاع ها و راه حلهـای مشـروع حـل و فصـل آنهـا میباشـد )Ginsburg, 2011(. گینس بورک ب ا اس تناد ب ه گفته ه ای برخی نویس ندگان ،محت وای پش تونوالی را ش امل س ه مفه وم کلی دی «مِلمَس تیا »)مهمان ن وازی(، «بَدل» )انتق ام( و «نَنواتی» )پن اه( توصیف کرده اس ت )Ginsburg, 2011(. ب ا ای ن ح ال ع دهای پش تونوالی را سیس تمی اس توار ب ر دو مفه وم براب ری و خودمخت اری دانس ته )Barfield, Nojumi, & Thier, 2006( و برخ ی نی ز محت وای آن را مرکب از چندین اصل میدانند با این تفس یر که تعداد آنان بس ته بـه منظـر افـراد متغیـر میباشـد )Major & Strickland, 2007(. ب ا همین استدلال ایشان براین باورند که اصول هنجاری پشتونوالی بی ن س ه تا ش ش اصل ش امل ب دل )انتق ام(، غیرت/ننگ )عزت نف س، دلی ری و جوانم ردی(، مهمان نوازی/پن اه، پَ رده )افتراق جنس یتی(، ناموس )دفاع از عزت( و جِرگه )ش ورا( متغیر می باش د )Major & Strickland, 2007(.
ب ر خلاف نظ رات ف وق، نگ رش محققان پش تون ب ه محتوای پش تونوالی از نوع ی جامعی ت برخ وردار ب وده و گس ترهی آن را ش امل تمامی وجوه زندگی پش تون ها می دانند. هاشمی در تایید این مهم آورده اس ت؛ «پش تو ع لاوه بر معنی زب ان … در برگیرنده تمام ی ابع اد زندگ ی می باش د ب ه این اس اس هیچ وقت پش تون بدون پش تو ب وده نمی تواند. پش تو برای پش تون در عرصه زندگی عب ارت از ع زت، ش رافت، بزرگی، غیرت و همت اس ت که پش تون در اجتماع به همین توزین میش ود» )هاشمی ،۱۳۹8، ۱۲(. لایق نیز میگوی د؛ «قوانین قبیله ای از نگاه تعداد زیاداند. هیچ موردی وج ود ندارد که قبایل برای آن مقرره و یا قانونی نداش ته باش ند »)لای ق ،۱۳6۵، ۱8(. میاخی ل با هدف درک بهتر این نظام و تا کید ب ر وج ود تسلس ل می ان اص ول پش تونوالی، محتوای پش تونوالی را ب ه دو دس ته اصل ی و فرع ی تقس یمبندی ک رده و تا کی د دارد محت وای اصل ی پش تونوالی ب ر پن ج مح ور اصل ی سِ یال )برابری ،یکس انی(، سِیالی ) عملیساختن برابری و یکسانی از طریق رقابت و همچش می(، نام وس )حمای ت از اعض ای زن خان واده و ث روت و دارای ی(، ع زت ی ا ننگ )ش رافت( و غیرت )ش جاعت و قهرمانی( استوار میباشد )Miakhel, 2009(.
ب ا اس تناد ب ه مطال ب ذکرش ده، مش اهدات میدان ی و تا کی د غال ب پشتون شناس ان، می ت وان بی ان ک رد؛ پش تونوالی نظام ی اس ت که روش زندگی پش تون ها را هدایت می کند؛ لذا اصول این نظامنام ه را میت وان ب ه ش کل غیرمس تقیم، تعیینکننده ش کل خانه های ایش ان دانس ت. علاوه بر آن، نتایج بررس یها مبین آن اس ت ک ه می ان اص ول پش تونوالی، مفاهیمی یافت میش وند که تأثی ر ملموست ری ب ر ش کل خانهه ای ایش ان داش ته اند. اصول م ورد نظ ر را می توان ش امل اس تقلال و خودمختاری، مِلمَس تیا ،نام وس، سِ یالی و انتق ام دانس ت. بـه منظ ور اثب ات ای ن ادع ا ،اشاره ای مختصر به شرح آنها ضرورت می نماید.
الف: اس تقلال و خودمختاری؛ به باور خادم تمام پشتونها به سبب این که ایمان دارند متعلق به قومی شریف می باشند، خود را ب ه چش م حرمت دیده و از مب ادرت به اموری ک ه زایلکننده ی ای ن ش رافت باش د، خ ودداری میورزن د )خ ادم، پرته ل ه نیټی(. ب ه همی ن س بب وی این ش اخصه را عامل اس تقلال طلبی و طرد تس لط ه ر بیگان ه ای بر زندگی پش تونها تصـور کـرده و تحمل آن را در ه ر ش رایطی ب رای ایش ان غیرممک ن می دان د )خ ادم، پرت ه ل ه نیټی(. بارفیل د و هم کاران نیز تا کید پش تونوالی را بر اس تقلال ف ردی تص ور کرده، حضور این عامل در زندگی پش تون هارا س بب شکل گیری و بقای استقلالطلبی )فردی، خانوادگی و یا قبیلهای( آنها دانستهاند )Barfield, Nojumi, & Thier, 2006(.ب: ملمس تیا ) مهماننوازی(؛ به اعتق اد میاخیل، اولین چیزی ک ه پش تونها در قریهه ای خ ود میس ازند، مهمانخان ه اس ت .دامن ه مهمانن وازی ایش ان مح دود نب وده و شـامل تمام ی افراد آش نا و بیگانهای میگردد که به هدف مهمان ی، ملاقات و یا بازدید بـه خانه و یا روسـتای ایشـان مراجعـه میکننـد )Miakhel, 2009(. وی اش اره دارد ک ه پش تونها بهتری ن غ ذا و م کان را ب ه مهم ان اختص اص میدهن د و مهمانن وازی را نوع ی مباه ات و فخر برای خـود میداننـد )Miakhel, 2009(. قیامالدی ن خ ادم در توصی ف شدت مهماننوازی پشتونها به نقل از مولوی عبدالحمید افغانی نوش ته است: «در افغانس تان برای هیچ مسافری ضرورت به وجود جی ب خرج ی وجود ن دارد» )خ ادم، پرته له نیټــی ، ۹۵(. برهمین اساس ایشان تا کید دارند که پشتو زبانها و دیگر قبایلی که در این س رزمین زندگی میکنند، به خاطر مهمان بسـیار به خود میبالند ،به همین دلیل در هر نقطهای از افغانس تان انس ان فکر میکند که در خانه خود است. )خادم، پرته له نیټی( میاخیل نیز در این رابطه براین باور است که در جامعه پشتون کسانی که از مهمانان پذیرایی میکنند، مورد احترام میباشند و مهمترین نمود پذیرایی افغانها را حمایت از مهمان قلمداد میکند )Miakhel, 2009(.
ج: نام وس؛ ب ه اعتق ادی برخ ی، زر، زن و زمی ن س ه مقولهی مرتب ط و ن ادر در می ان پش تون ها می باش ند ک ه ه دف اصل ی پش تونوالی، پیش گیری از منازعات مرتبط با آنها بوده است )Ma-jor & Strickland, 2007(. میاخی ل ای ن م وارد را ناموس پش تون معرف ی میکن د و معتقد اس ت که «ب ه منظور زندگ ی در خانواده ،روس تا یا جامعهی پش تون، ش ما بای د در حمای ت از ناموس خود توانا باش ید. ا گر کس ی نتواند از ناموس خود دفاع کند، عزت خود را در جامعه از دست میدهد. آن شخص دیگر جایی در خانواده ،روستا یا جوامع بزرگ تر پشتون نخواهد داشت. مرد بدون عزت یا باید خانواده و روستا را ترک کند، یا باید برای دوباره به دست آوردن ع زت و ش رف خ ود بجنگ د» )Miakhel, 2009, 3(. به ب اور خادم ،ش خص بی ناموس پشتون گفته نمی ش ود )خادم، پرته له نیټی(.
د: س یالی؛ س یالی را مفهوم ی کلی دی در درک پش تونوالی دانس تهاند. میاخی ل ای ن اصط لاح را ب ا مفه وم یکس انی مترادف دانس ته و آن را وس یلهای برای برقراری تعادل در جامعهی پشتون
۵۵
دانسته است )Miakhel, 2009(. سیالی، نوعی رقابت و همچشمیدر می ان کس انی اس ت که در غالب ش رایط از جمله ث روت و قدرتبرابرند. به عنوان مثال یک خان با خان دیگر سـیال اس ت و سیالی میکند ولی وی هیچ وقت با کارگران و یا همسایه )بیگانگانی که در روستای او زندگی میکنند( خود سیالی نخواهد داشت .
ه: انتق ام؛ در کت اب آداب و رسوم پشتون، در بخ ش آداب و رس وم م ردم ننگره ار آمده اس ت ک ه «م رگ و جـرح از موضوعات بسیار کوچکی چون جنگ میان دو طفل تا مواردی مانند اختلاف بالای نوبت آب، پل و پلوان۱۱ و زمین ناشی می شود و طرفین دعوا ت ا زمان ی ب ه درگیری ادام ه می دهن د و یکدیگ ر را میکش ند که از دیگدان هایش ان دود بلند شود )یعنی تا آخرین نفر از بازماندگان ،به کش تن ه م ادامه می دهن د(»)د لیکوالان و ټولګه، ۱۳۹۱، ۳۳(. میاخی ل در زمین ه نزاع و انتق ام در جوامع پش تون تا کید دارد که پختونه ا انتقام خـود را می گیرند و اهمیت ی نمی دهند که تحقق هدف آنها چه مدت به درازا خواهد کشید. وی برای اثبات ادعای خود به ضرب المثلی پش تو اشاره می کند که محتوای آن مبتنی بر آن است که؛ ا گر یک پختون انتقام خود را پس از صد سال بگیرد ،هن وز عجل ه ک رده اس ت )Miakhel, 2009(. وی در ای ن رابط ه تا کید داش ته که؛ پس ر، نوه، نتیجه یا یکی از عموزادههای مقتول میتوانن د و وظیف ه دارنـد حتی پ س از چندین نس ل انتقام خود را بگیرن د و ا گ ر پختون ی انتق ام نمیگی رد، ای ن به معنی ترس ویی و بی غیرت ی او قلم داد می گ ردد )Miakhel, 2009(. ب ه ب اور کا ک ر ،میزان س نجش کیفیت جاری ش دن اصول پش تونوالی در جامعه پش تون، عزت مندی میباش د )Kakar, 2005(. ب ه اعتقاد وی «با وف اداری به پش تونوالی، یک پش تون دارای عزت می ش ود؛ بدون عزت او )مرد یا زن( برای مدت زیادی پش تون دانس ته نمی ش ود ،و مس تحق حقوق ی نمی گردد و م ورد حمایت جامعه پش تون قرار نمی گی رد» )Kakar, 2005, 3(. ب ا نگاهی بر آنچه آمد، این حقیقت روش ن میگردد ک ه بر خ لاف ادعای بس یاری، پش تونوالی طریقه رفت ار پش تون ها را بی ان نمیکن د بلک ه آن ب رای هر عمل ایش ان ،ارزش ی قائ ل میگ ردد؛ ل ذا پش تونوالی را ب ه ج ای نظام نام ه ی رفت اری، می ت وان نظامنام هی ارزش ی تعبی ر نم ود ک ه ب ر مبنای معیار عزت قابل سنجش میباشد.
3- خانه ی قلعه ای )قلا(
قـلا، «مجموعـ های منفـرد بـر زمینـ های گسـترده »)Szabo & Barfield, 1991,140( اس ت ک ه منب ع آب نق ش تعیینکنن دهای در مکانیاب ی و ط رح آن دارد. م کان احداث قلا غالب اً در مجاورت مناب ع آب انتخاب میگ ردد )Szabo & Barfield, 1991( و تکرار این الگو در زمینههای مذکور به صورتی پرا کنده و بدون هیچ قاعدهای صورت میگیرد )Kazimee, 1986(. به اعتقاد کاظمی، قلا رایجترین فرم سکونتگاه در مناطق روستایی افغانستان بوده است، مناطقی که در آنجا زمین مس تعد و حاصلخیز اس ت و معیشت غالب مردم کشـاورزی میباشـد )Kazimee, 2002(. ای ن مجموع ه، معمولاً بهوس یلهی خ ان، زمیندار ب زرگ و یا رئیس قبیله و با هدف اس کان خانوادههای گستردهی آنهاو شرکایشانبنا میگشته است )Kazi-mee, 2002(. زابو و بارفیلد، قلا را واحدی مستقل و کامل میدانندک ه عملکـرد اصلـی آن، مهیـا س اختن س رپناه و حریم ی ام ن برای خانوادههای گس ترده پش تون، دامها و ذخیرههای غذایی ایش ان میباشـد )Szabo & Barfield, 1991(. ایش ان معتقدن د الگ وی معماری قلا، ارتباط تنگاتنگی با حیات پشتونهای شرق و جنوب افغانس تان دارد. با این حال ایش ان معتقدند الگوی قلا را میتوان در میان دیگر اقوام افغانستان، از جمله هزارههای مناطق مرکزی و پشتونهایی که به مناطق شمال هندوکش مهاجرت کردهاند یافت )Ibid(. محققینی هم هس تند که دامنه نفوذ این الگو را در گس تره افغانس تان متفاوتت ر دی ده و بر این باورنـد که «ق لا، الگوی غالب معمـاری س کونتگاههای مناطق همـوار مرکزی و غربی افغانس تان اسـت»)Kazimee, 1986,188( )تصوی ر۲(. هال ت و س میعزی در رابطه با علت وجودی این الگوی معماری در افغانستان معتقدند؛ قلاها در دورهی نزاعهای قبیلهای، زمانی که مسألۀ امنیت اولویت اصل ی بـوده اس ت )Hallet & Samizay, 1980(، ش کل گرفتهان د .آنه ا نی ز بر ارتباط این معماری با فرهنگ پش تونها تا کید داش ته ،بی ان میکنن د؛ «ق لا ب ه عن وان خان ه رعیت ی افغانه ا، خان هی شـاخص پش تونهای کش اورز و نماد قدرت و اعتب ار خانوادههای آن ان میباش د» )Ibid,123(. از س ویی ب ا توج ه ب ه نم ود بیرون ی و ترکیب درونی قلاها، عدهای معتقدند قلای بزرگ پش تون بیشتر بهروستایی کوچک، خانوادگی و مستحکم شباهت دارد تا یک ترکیبس اختمانی س اده )تصویر ۳(. برخی نیز معتقدند قلای افغانها به طور کلی شبیه قلعهی فئودالهای کشاورز اروپایی میباشد که در آنها زمینداران بزرگ زندگی میکردند. الگویی که در آن افراد رعیت و دهق ان به جای داخل مجموعه، به هم راه خانوادههای خود در اط راف قلع ه ب ه س ر میبردن د )Hallet & Samizay, 1980(. به باور زاب و و بارفیل د، قلاه ا با روس تاهایی نیز که به وس یلهی دیوارهایی ب ی قاع ده محصور میش وند و از ط رح خاصی در پ لان آنها تبعیت نمیش ود، متمای ز اس ت. روس تاهایی ک ه ب ا تغیی رات در س اختار خانوادهه ای روستانش ین و ی ا تخلی ه ای ن فضاه ا، ش کل آنها نیز ثاب ت نمیمان د )Szabo & Barfield, 1991(. کاظم ی، فرم فیزیکی و س اختار عمومی قلاها را متأثر از فرهنگ اس لامی و مقولاتی چون محرمیت، امنیت و اقلیم میداند )Kazimee, 1986(.
3-1- ساختار کالبدی خانههای قلعه ای
منب ع اصل ی ب رای آش نایی ب ا الگ وی معم اری ق لا، مناب ع مکت وب و مش اهدات میدان ی در ولای ت ۱۲ کاپیس ا، ولس والی۱۳ بگرام بوده است. در نتیجه این مطالعات و مشاهدات، شاخصههای ش کلدهنده الگوی معماری قلا را ای ن گونه میتوان توصیف کرد؛ حوزهه ای فضای ی: مهمتری ن ویژگ ی س ازمان فضای ی قلا ،

تصویر2- گستره جغرافیایی الگوی سکونتگاه قلا در افغانستان .
)Kazimee,1986,189:(ماخذ

تصویر3- قلای منزلتی، ده افغانان ، دره میدان وردک .
)Szabo & Barfield,1991,188 :(ماخذ
حض ور هم زم ان س ه ح وزه ی اس کان، دام ه ا و ذخیره س ازی مایحت اج ضروری زندگی می باش د. هر ی ک از این حوزهها با توجه به شیوه زندگی پشتون ها شامل فضاهای متعدد و متنوعی است.
ال ف: ح وزه ی س کونتی؛ الگ وی معماری ق لا میتوان د ترکیبی متشکل از یک واحد مسکونی و یا مجموعه ای مشتمل بر چندین خوشه سکونتی باشد که در آن خانواده مالک به تنهایی، گروهی از دهقانان به همراه خانواده هایشان و یا هم ترکیبی از هردو زندگی می کنند. بر همین اساس، قلاها به دو دسته منزلتی و اجارهنشین تقس یمبندی ش ده و در بی ن ای ن دو، ب ه اعتق اد بس یاری، قلای منزلت ی، س اختاری کالب دی اس ت ک ه منطب ق ب ر ایدهآل ه ای فرهنگ قومی پشتون بنا گشته است. بر خلاف شاخصههای این دس ته، قلای اجاره نش ین، مجموعهای کالبدی اس ت که کارایی و قیم ت در تعیین الگوی س اختاری و کیفی ت فضایی آن اثر گذار بـوده و عملکـرد آن بـر فرمـش ارجحیـت داده می شـود )Szabo & Barfield, 1991(. ق لای اجارهنش ین، س کونتگاه دهقان ان اجاره کار و خانواده ش ان میباش د و س ا کنان ق لای منزلت ی، غالب اً از فرزندان و نس ل ش خص زمین داری اس ت که قلا را بنا کرده اس ت )Szabo & Barfield, 1991(. در ه ر ی ک از ای ن دو الگ و، ح وزه ی س کونتی، ترکیب ی از خانهه ای حی اط دار ب ا اندازهه ای متفاوت می باش د. ب ه اعتقاد کاظم ی، الگ وی چیدمان فضاه ای داخلی ای ن واحده ای مس کونی را میتوان نتیجه تعادل بین س ه عامل گ ردش فعالیت ه ای روزان ه، ش رایط اقلیم ی و تأمی ن محرمی ت دانس ت )Kazimee, 2002(. زاب و و بارفیل د نیز پ س از تحلیل چند نمون ه تا کی د دارند؛ فضای داخلی قلاها به خوش ه های متعددیتقس یمبندی ش ده اند و ه ر خوش ه ای دارای حیاط ی مخصوصبـه خـود می باشـد )Szabo & Barfield, 1991(. داخ ل ه ر حیاطچندین خانوادهی هسـ تهای خویشـاوند زندگـی میکنند )Hallet& Samizay, 1980( )تصویر 4(. بر همین اساس و با توجه به اینکه در م واردی جمعیت س ا کن یک قلا بیش تر از یکص د نفر تخمین زده شـده، برخ ی معتقدن د «ق لا را میتـوان ب ر حس ب ش رایط به عنـوان یـک واحد همسـایگی نیز در نظر گرفـت »)Hallet & Sam-izay, 1980,127(. در الگ وی قلا به طور معمول اتاق ها به عملکرد خاصی اختصاص داده نمی شوند ولی در درون هر واحد مسکونی ،غالباً اتاقی فرش ش ده و آماده برای پذیرایی از مهمانان زن وجود دارد )Kazimee, 1986(. ب رای پذیرای ی از مهمان ان م رد غالب اً مهمان خانهای در خارج از حوزهی س کونتی قلا ساخته می شود.
ب: حوزه ی دامها؛ فضایی مشترک در قلا و شامل چند طویله و فضای نگاه داری خورا ک دام و ابزار کش اورزی می باش د که غالباً به سبب پیشگیری از تصادم مسیر انسان و دام در مرکز قلا و در دو سوی معبر اصلی داخلی قلا بنا می گردد )Kazimee, 1986(. هالت و س میع زی می گوین د علاوه بر این فضا، «ب ر بدنهی بیرونی دیوار جنوبی قلا نیز دیوارهای گلی با ارتفاع نس بتاً کم وجود دارد که به س بب آفتاب گیر بودن، محیطی مناس ب برای تغذیه حیوانات در فصل سرما مهیا میکند» )Hallet & Samizay, 1980,127(.ج: حوزه ی ذخیرهسازی؛ محصولات درو شده معمولاً در درون قلا انبار می گردد )Hallet & Samizay, 1980(. حوزه ذخیره س ازی ش امل انباره ای غلـه و میوه ج ات و نی ز مکان ی ب رای برخ ی فعالیته ای معیش تی می باشـد ک ه متناس ب با ن وع محصولات منطقه، مکان آن در داخل قلا متغیر بوده اس ت. به طور مثال در مناطقی که محصول عمدهی کشاورزی انگور می باشد، این حوزه را به هدف ایجاد کوران مناسب در مجاورت دیوارهای پیرامونی و نیز در تراز پایین برج های مراقبتی در نظر می گیرند.
این وضعیت، حیاط مالک نسبت به بخش ورودی قلا با فاصله و تفکیک شده است و فعالیتهای روزانهی زنان خانوادهی مالک ،ج دای از س ایر بخش ه ای ق لا می باش د )Hallet & Samizay, 1980(. الگ وی س وم ک ه بس یاری آن را نمون ه ی عال ی از قلاه ای متعل ق ب ه خانواده ه ای ثروتمن د پش تون دانس ته اند، قلاهای ی اس ت ک ه غالب اً در داخ ل نواحی مزروع ی بنا می ش ده اند و دارای باغستانی در مجاورت خود بودهاند )Hallet & Samizay, 1980(.
ف رم کالب دی: ق لا ترکیبی منفرد و بس ته در زمینهای گس ترده اس ت و در نم ود بیرون ی، ترکیب ی واح د، س اده، کامل و مس تقل درک میش ود. ب ه همی ن س بب روس تاهایی ک ه الگ وی غال ب معم اری سکونتگاه شـان ق لا می باش د، مجموعه های ی ب ا باف ت پرا کنـده توصیف شـ دهاند )Szabo & Barfield, 1991( )تصویر۵(. زاب و و بارفیل د، ق لا را ترکیب ی بس ته ب ا پ لان مرب ع ی ا مس تطیل ،
تصویر4- قلا شامل شش واحد مسکونی، دره میدان وردک .دیواره ای بلن د و ضخیم، برجهای مراقبت در گوش هها و ورودیماخذ):Hallet & samizay,1980,135( و مهمانخانـ های بـر بـالای ورودی توصیـف میکننـد )Szabo &
نظـام فضای ی: الگ وی پلان ی و رواب ط عملک ردی، ویژگ ی ش اخص س ازمان فضای ی ق لا می باش د. ب ا توج ه ب ه مطالع ات و مش اهدات میدان ی، الگ وی غال ب قلاه ا ب ر پای ه پلان ی مرب ع

۵7
می باش د ک ه اض لاع چهارگان هی آن را دیوارهایی عظی م و مرتفعش کل میدهن د. کاظم ی، الگوی پای ه در معماری داخل ی قلا را ،ترکیب ی از چن د خان ه حی اطدار می دان د )Kazimee, 1986(. ب ا وجود این، مشاهدات میدانی نشان میدهد که همیشه اینگونه نب وده و س اختار داخل ی قلاها ب ر مبنای بع د و تع داد خانوادهها متف اوت بوده اس ت. در رایجترین الگو که مرب وط به قلاهای تک خانوادهای )خانواده گسترده( می باشد، یک قسمت باز و بزرگ در میان و تعدادی فضا در اطراف آن و متصل به دیوارهای پیرامونی بن ا می گ ردد. ای ن الگـوی معم اری را میت وان مربوط به مس کن خانوادهه ای زمی ن دار پش تون دانس ت. با گذش ت زم ان و تکثر خان واده ی مال ک و شـکل گیری خانوادههای گس ترده ی جدید ،الگ وی مذک ور ب ا تخری ب و ی ا اح داث یک ی ا چن د دی وار داخلی تغیی ر س اختار داده، در نهای ت با ح ذف بخش باز مرک زی تبدیل ب ه چن د واحد مس کونی حی اطدار مجاور میش ود. ای ن واحدها هم ه با حف ظ حریم خانوادگی، در داخل محی ط اولیه قلا و در دو طرف معبری باریک مس تقر میباش ند. کاظمی، با مهم دانس تن نقش و مکان معبر مذکور مینویسد؛ در الگوی غالب قلاها، گذری باری ک و روب از به عنوان معبر اصلی وجود دارد ک ه با عبور از میانه قـلا، امـکان دسترسـی به تمـام بخشهای قـلا را ممکن می سـازد )Kazimee, 1986(. الگ وی دوم مرب وط ب ه ش رایطی میباش د که خانوادهی مالک و دهقانان به ش کلی مش ترک در یک قلا س ا کن میگردند. این الگو با دو س اختار متفاوت امکان بروز یافته اس ت .در حالت نخس ت، بخش اس کان مالک در مرکز قلا و قس مت های دهقاننش ین در اط راف آن و در مج اورت دیواره ای پیرامون ی ق رار دارن د. در ای ن حال ت، اولی ن بخ ش متص ل ب ه ورودی قلا ،ح وزه ی دهقاننش ین میباش د )Hallet & Samizay, 1980(. در حالت دوم محیط قلا به دو قس مت تقس یم گش ته و دهقانان در بخ ش نخس ت و مج اور ورودی قلا و مال ک به هم راه خانواده ی خ ود در آخرین بخش و ج دای از دهقانان زندگی می کند. در این مورد علاوه بر تمهید ذکر شده، بخش مالکنشین قلا به وسیلهی دی واری مرتفع و سرتاس ری از قس مت دهقانان ج دا می گردد. در Barfield, 1991(. کاظمی نیز ترکیب چهار عنصر اساسی دیوارهایپیرامونـی مرتفع و عظی م، برج های دیده بان ی، ورودی یادمانی ومهمان خان ه را در تشـکیل فرم کلی و تصور ش خصیت بیرونی قلا ،خصوصاً قلاهای منزلتی تأثیرگذار می داند )Kazimee, 1986(.
ال ف: دیوارهای پیرامونی؛ بس یاری به س بب اس تقرار پرا کنده و من زوی قلاه ا، نخس تین نیاز ای ن مجموعهه ا را تأمی ن امنیت دانس تهاند. ب ه همی ن دلیل کاظمی نخس تین ام ر در احداث هر قلایی را، س اختن چهاردیواری مرتفع، عظیم و بس ته در پیرامون زمین تخصیص داده شـده می دانـد )Kazimee, 1986(. طول این دیواره ا ب ه تبعی ت از ابع اد زمی ن و در ارتباط با می زان جمعیت ،ثروت و رش د آتی خانواده تعیین میگردد. هندسهی ساده، ظاهر مرتف ع و عظیـم و دیوارهـای گلی خارجی به وض وح به این ترکیب مس کونی ش خصیت حفاظت ی میده د و احساس ی از ق درت و نی رو را ب ه نمایش میگذارند )تصویر6(. برخ ی نیز در کنار توجه به مقوله امنیت، ارتفاع دیوارها را در ارتباط با عوامل اقلیمی دانسته و حفاظ ت داخ ل مجموع ه از گزن د باده ای زمس تانی و تأمی ن سـایه در فصول گرم س ال را از عوامل موث ر در ارتفاع دیوارهای قلا می دانند )Kazimee, 1986(.
ق لای منزلت ی بـه وس یله ی زمین دارها و ب ا اس تخدام کارگران ماهر در اجرای س ازههای پخسه ای۱4 احداث می گردند )Szabo & Barfield, 1991( و برخلاف این الگو، سطوح شکسته، حجم های بی رون زدهی توالته ا و ورودیه ای متع دد، مش خصه قلاهای اجارهای دانسته شدهاند.
ب: برجه ای دیدهبان ی؛ برجه ای دیدهبان ی در نقاط ی از ق لا ماننـد گوش هها و در دو ط رف ورودی ک ه ب ه لح اظ امنیت ی حس اس می باشـند، ق رار می گیرند. بـا این حال در قلاه ای بزرگی ک ه طول دیواره ا زیاد بوده، علاوه بر مکان ه ای مذکور، در امتداد دیوارها و در فواصل تقریبی ۳۰ متر نیز برجهای دیدهبانی احداث گردیدهان د. پ لان ای ن برج ها غالب اً چندضلعی و در م واردی مربعو ی ا دای ره نیز می باش د. ب رای این برج ه ا، عملکرده ای امنیتی ،سازه ای و معیشتی ذکر شده است )Kazimee, 1986(.
. ج: ورودی و مهمانخانه؛ به نظر زابو و بارفیلد، الگوی معماری ق لا ترکیب ی ارائـه میده د ک ه در آن ب ه اش کال متع دد فیزیک ی و س مبلیک بیگانهه ا از دخ ول و حت ی اش راف بصری ب ه فضاهای س کونتی داخل ی ق لا من ع میگردن د. ب ه نظ ر وی این س اختار در حال ی در جامع ه پش تون مقبولی ت یافت ه اس ت ک ه در فرهن گ ایش ان، پذیرای ی س خاوتمندانه و حفاظ ت از مهم ان ب ه عن وان ارزش و جزئ ی از هوی ت قومی تقدیر میگ ردد )Szabo & Barfield, 1991(. همچنی ن ایش ان، مهم ان را در میان پش تونها، به دلیل اینک ه ممک ن اس ت وی بیگان ه باش د، به عن وان تهدی دی بالقوه تش خیصداده ک ه در حی ات روزان ه میبایس ت از مواجه ه زن ان خان واده ب ا آن محافظ ت ص ورت بگی رد. ش یوه مطل وب جامع ه پش تون در ح ل ای ن تناقض، در نظ ر گرفتن فضایی ب ه نام حجره ) مهمانخانـه( ب ا منط ق مکان ی و ش رایط کیفی خ اص در ترکیب الگ وی معمـاری ق لا به خص وص در قلاه ای منزلتی میباش د. به اعتقاد هالت و سمیعزی، در داخل این فضا، تمام مراودات سا کنان ق لا ب ا دنیای بیرون انجام میپذیرد. تمام کس انی ک ه ورود آنها به فضاه ای درونی و بخشهای مربوط به خانواده روا نمیباش د، در ای ن فضا پذیرای ی میش وند )Hallet & Samizay, 1980(. کاظمی میگوی د: «ترکی ب مهمان خانهها متناس ب ب ا توان مال ی مالک از یک اتاق تا چندین اتاق و فضای جانبی متغیر میباش د. در غالب م وارد، مهمانخان ه مجموع های کامل میباشـد ش امل چندین اتاق، آشپزخانه، توالت و فضای استحمام »)Kazimee, 1986,192( ک ه ب ر بالای تنها ورودی قلا س اخته میشـود و دسترس ی ب ه آن از طری ق پلکان ی در فضای ورودی به طور مس تقیم و بدون کمترین

تصویر5- قلا در زمینه ی گسترده، ولسوالی بگرام .

تصویر6- دیوار پیرامونی قلا، ولسوالی بگرام .
4470001159999اشراف بصری به فضاهای داخلی صورت میگیرد )Hallet & Sam-izay, 1980( )تصوی ر 7(. ای ن فض ا ک ه هرگونه ارتباط بص ری آن با داخ ل قلا منع ش ده اس ت، به س بب قرارگی ری در بدنهی جنوبی ق لا و دارا ب ودن بازش وهای متعدد و ایوان، غالباً دارای چش مانداز و شـرایط آسایشـی مطلوبی میباشـد )Szabo & Barfield, 1991(.
تصویر7- ورودی و مهمانخانه، قلای نه برجه، کابل، ولسوالی شیوکی .
همچنین مالکان قلاهای منزلتی تلاش میکنند با به کارگیری افرادماه ر و اس تعمال تزیینات خاص از جمله چ وب کاری، این فضا رابه بهترین ش یوه بیارایند و بر کیفی ت درونی و بیرونی آن بیفزایند .ع لاوه ب ر مهمانخان ه، ورودی ق لا نی ز عنصر مهمی اس ت که نقش ی ارزن ده در کارک رد و بیان این ترکیب س کونتی یافته اس ت .ورودی قلا، فضایی است با فرم متمایز و در معرض دید که معمولاً در زیر مهمانخانه قرار دارد و غالباً با دربی از جنس چوب س ختِ تزیین ش ده، مس دود میگردد. این م کان تنها نقط هی ارتباطی ق لا ب ا جهان خارج را ش کل میدهد. برخلاف س طوح یکدس ت و هموار دیوارهای خارجی، بدنه بیرونی قلا در قسمت مهمانخانه و ورودی به س بب حضور گش ودگی هایی به س مت بی رون دارای پویایی می باش د )Kazimee, 1986(. به باور برخی، شاخصه کلان الگوی معماری قلای پش تون در ارتباط با اصل اس لامی محرمیت و مخف ی نگاهداش تن زنها از انظار و به حداقل رس اندن مواجهه آنان با بیگانگان می باشد )Hallet & Samizay, 1980(.
4- یافته ها
ط ی مطالع ات، مش اهدات حض وری و مصاحبه های انجام شده، مشخص گردید پشتونوالی بر خلاف نگاه جزءنگرانه برخی، نظامی ارزش ی است که گستره آن تمام حیات پشتونها را شامل گشته و متضمن هویت هر پشتونی است. معیار تطبیق اصول پش تونوالی مفهوم عزت بوده و این نظام از طریق طرح مفاهیمی هنجاری، شیوه زندگی پش تونها و در نتیجه شکل خانه هایشان را متأثر می سازد .
تحلیل و بررس ی الگوی ساختاری قلا که بهترین تبلور کالبدی سنت فرهنگی پشتونها دانسته شده )Szabo & Barfield, 1991( نیز موید این مطلب بوده، میتوان وجوه و ابعادی از آن را مصداق عین ی برخ ی از مفاهی م مذک ور دانس ت. ب ه ب اور ای ن پژوه ش ،مفاهیم ی از پش تونوالی ک ه در تعیی ن الگ وی معماری قلا نقش ی برجسته دارند، در ارتباط با معیار عزت به دو دستهی اصلی قابل تقس یم می باش ند؛ دس تهی نخس ت اصولی هس تند که اس باب کسب و ارتقای عزت بوده و دسته دوم را اصولی شکل می دهند که برای اعاده عزت لکهدار شده یک پشتون مطرح میباشند. از میان اصول متعدد پشتونوالی، «استقلال» و خودمختاری، «مِلمَستیا ،»«نام وس» و «سِ یالی» را میت وان در دس ته نخس ت و انتق ام را در دس ته دوم ق رار داد. تجرب ه زندگ ی در افغانس تان و مش اهده مس تقیم محیط زندگی پش تونها مؤید این مهم است که الگوی معم اری ق لا غالباً تبلور اصول مطرح در دس ته نخس ت میباش د چرا که پش تونها برای کس ب عزت و پیشگیری از بی عزتی و پناه ،از الگ وی س اختمانی قلا به ره میبرند و در زم ان انتقام و اعاده ی ع زت از دس ت رفت ه، از قلاه ا خ ارج می ش وند؛ لذا برخ لاف تمام رویکردهای تکنیکی، این ترکیب را می توان تجسم کالبدی مفاهیم اس تقلال و خودمخت اری، ملمس تیا، نام وس و س یالی دانس ت.
اس تقلال و خودمخت اری؛ اصلی اس ت که وج ود آن در زندگی پش تون عزت و کمرنگ ش دنش بیعزتی و ننگ ب ه همراه خواهد
۵۹
داش ت. اس تقلال پش تون را میت وان زاییده قدرت ش و قدرتش رادر گ رو اتح اد و زندگ ی جمع ی قلم داد نم ود. انتخ اب زمین ه ایگس ترده و مج زا و در نظ ر گرفتن ابع اد بزرگ برای پ لان اولیه قلا و حری م توس عهی آن ب ه نظ ر میرس د در راس تای همین ای دهآل و تش کیل اجتم اع کلان خانوادگ ی اصی ل و رس یدن ب ه اس تقلال و خودمخت اری کام ل باش د. همچنی ن کش یدن حایل ی مرتف ع و عظی م ک ه هرگون ه ارتب اط با جه ان خ ارج را محدود می س ازد ،می تواند س بب ش کلگیری جهان کوچکی برای سا کنان قلا گردد که در آن جسم و جان ایشان در جهت ایدهآل واحد زندگی قومی ،یعنی انسجام و اتحاد پرورش می یابد.
ملمستیا ) مهماننوازی(؛ چنانکه بیشتر اشاره گردید، مقولهای است که در جامعه سنتی پشتون با نوعی تناقض روبرو بوده است .پش تونها ب ه س بب داش تن مهم ان ب ه خ ود میبالن د و از طریق مهمانن وازی، احتـرام بیرون ی، جای گاه اجتماع ی و ع زت حاص ل میکنن د. از س وی دیگ ر و ب ا اس تناد ب ه تحقیق ات صورتگرفت ه و مش اهدات میدانـی، مهم ان در اندیش ه ه ر پش تونی ب رای زندگی خانوادگ ی و ناموس ش )خصوص اً زن ان خان وادهاش(، نوعی تهدید بالق وه محس وب میگ ردد. تحلی ل معم اری خانهه ای قلع های ،خصوص اً در قلاه ای منزلتـی نش ان داده ک ه ایش ان چگون ه بی ن ای ن دو متض اد توانس تهاند تعادل ی جام ع برق رار کنند. نخس تین اق دام ایش ان، اس تقرار دو ح وزه س کونتی خانوادگ ی و مهم ان در دو قط ب مخالـف زمی ن و پیشبین ی فاصلهای اس ت که ع لاوه بر اش راف بص ری، هرگون ه احس اس همج واری بی ن این دو ح وزه را مح دود میس ازد. پ س از آن که دیگ ر نگرانی ایش ان از میان رفت ، پشتونها تمام زمان، مکان و دارایی خود را صرف مهمان میکنند .فضایی میس ازند مس تقل و کامل به نام حج ره ) مهمانخانه( که مطبوعترین چشمانداز، عالیترین تزیینات و کاملترین تسهیلات ممک ن را داراس ت. فرم ش، معرفش أن مال ک اس ت و نقش ش ،اس تقبال، نوازش و پذیرایی از هر مراجعه کنندهی مذکری است که با ورود به این مکان به صفت عالی مهمان موصوف میگردد.
نام وس؛ مفه وم دیگ ری اس ت ک ه زندگ ی پش تونها را جه ت میدهد. در فرهنگ پشتونها، علاوه بر زن، زمین و دارایی نیز ناموس محس وب میگردد ک ه باید در حمای ت از آن توانمند بود. قلا ترکیبی است که به وسیله عناصر فضایی، نظام فضایی و فرم کالبدی خود این توانایی پشتونها را به اشکال مستقیم یا غیر مستقیم تقویت میکند و به عنوان عاملی بازدارنده و مدافع در زندگی ایش ان نقش ایفا کرده است. الگوی قلا در جامعهی پشتون، تحت تأثیر اصل ناموسداری ،ترکیبی بس ته و غیرقابل نفوذ ارائه میدهد که آن را میتوان نمایشی دایم ی از قدرتی محافظ قلمداد نمود. این ترکیب س اده و مقتدر، با اس تقرار در مِل ک و جـای دادن زن و دارای ی در درونیترین حوزهها ، پشتونها را در ناموسداری توانمند میسازد. به همین دلیل غالباً در تحلیل الگوی معماری قلا دیده



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 4_Pages 63-74-1

صفحات 6۳ – 746۳نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره 4 زمستان ۱۳۹۵
108900011654

علت کاویِ بحران هویت در معماری و شهرسازی
معاصر ایران با تأ کید بر سه گانه بینش، ارزش و کنش

محمدمنان رئیسی*
استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲۱/7/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۰/۹۵(
چکیده
«بح ران هویت در معماری و شهرس ازی معاصر ایران» موضوعی اس ت ک ه تا کنون، تألیفات متعددی پیرامون آن نگاشته شده است. اغلب آنها به تحلیل کالبدیِ مصادیق این مسئله پرداخته اند اما این مهم، مسئله ای نیست که تحلیل و ریشه یابیِ آن را بتوان در حوزه های کالبدی-فضاییِ صرف ژرف-کاوی نمود. پرسش ی که ش ا کله اصلی این پژوهش را ش کل می دهد این اس ت که «منش أ بروز بحران هویت در معماری و شهرسازی معاصر ایران چیست؟». برای پاسخگویی به این پرسش، ضمن اتخاذ رویک ردی میان رش تهای و بهره گی ری از مت ون دس ت اول دین ی، در مق ام گ ردآوری داده ه ا، از روش اسنادی-کتابخانه ای و در مقام تحلیل و داوری داده ها، از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده اس ت. طبق یافته های این پژوهش، رمزگش ایی از بحران فوق الذکر را بایس تی در چالش تمدن اصیل اس لامی )ب ه عن وان تمدن ی الهی( و تمدن معاص ر غرب )به عن وان تمدنی الح ادی( وا کاوی نمود. در س امانه ای ک ه ارزشهایش ریش ه در ملکوت دارد، بروز بح ران هویت برای کنش ها و س بکهایی که محص ولِ اصال ت بخش یدنِ ب ه مُل ک در مقابل ملکوت اس ت، امری محتوم اس ت؛ به بی ان دیگر، به دلی ل عدم تجانس و تناس ب مبانیِ بینش ی و ارزش یِ معماری و شهرس ازی معاصر ای ران با کنش ها و سبک های کالبدی رایج در این نظام، این بحران همچنان تداوم خواهد داشت.
واژههای کلیدی
تمدن الهی، تمدن مدرن، بحران هویت، معماری و شهرسازی، متون دینی.

.E-mail: m.raeesi@qom.ac.ir ،۰۲۵-۳۲۱۰۳۵۳6 :تلفن: ۳۲۱۰۳۵8۰ -۰۲۵، نمابر*

مقدمه

معمـاری و شهرس ازی اصی ل اس لامی، یک ی از ثم رات تم دن توحیدی است که مبتنی بر توحید و ایمان به خدای متعال و تولید علوم متناسـب با حقیقت ایمان برای رس یدن به حدا کثر قرب به خدای متعال شکل گرفته است. چنانچه محیط کالبدی، مبتنی بر اصول این نوع معماری و شهرسازی طراحی شود، میتواند بستر تحقّ ق عبودی ت و ارزشه ای دینی باش د؛ در عین ح ال، محیط کالبدی میتواند به نوعی طراحی شود که بستری برای استحالهی هنجارهای دینی گردد. برای مثال، در اغلب س بکهای معماری معاص ر، فض ای درون س اختمانها ت ا ح د ممکـن ب ه ص ورت ب از س اخته میش ود و ریزفضاهای ی همچ ون آش پزخانه ی ب از و سـالن و نش یمن ب از کام لاً رای ج اس ت و بدیهی اس ت ک ه رعایت ارزشه ا، ح دود و تقیّ دات اس لامی در چنی ن س اختمان هایی در مقایس ه ب ا نمونه ه ای س نتی ب ه مرات ب دش وارتر اس ت.
ب ا وجود گذش ت چن د دهه از انقلاب اس لامی ای ران )به عنوان انقلاب ی برگرفت ه از آموزهه ای اس لامی( و ب ه رغ م برخ ی توفیق ات نس بی، معماری و شهرس ازی معاصر ای ران را چن دان نمیتوان به ارزشهای اصیل اسلامی منتسب نمود؛ تا جایی که امروزه به دلیل فاصلهی قابل توجه میان برخی مصادیق این معماری و شهرسازی با نمونههای مش ابه اصیلِ اسلامی، بسیاری از اندیشمندان از بروز بحران هویت در این معماری و شهرسازی سخن به میان میآورند )نق رهکار ،۱۳87، ۵؛ بهزادف ر ،۱۳87، 4۵ ؛ Nasr, 1987, 2-3(. ای ن پژوه ش، درصدد علتکاویِ این بحران با اس تناد به متون دس ت اول دینی )اعم از آیات و روایات( است. برای پرداختن به این مهم ،از روش مطالع ات اس نادی- کتابخانهای ب رای گ ردآوری دادهه ا اس تفاده ش ده اس ت. اما تحلیل دادهها با استفاده از روش تحلیل محت وای کیف ی انج ام ش ده اس ت. ب ر ای ن اس اس، ای ن تحقی ق رویک ردی میانرش تهای دارد ب ه نحوی که از یک س و متأثر از علوم قرآن و حدیث است )به ویژه در بخش شالوده نظری( و از سوی دیگر )به ویژه در بخش هدف(، مرتبط با دانشهای معماری و شهرسازی
450000514304

– و ب ه ط ور خ اص معم اری و شهرس ازی معاص ر ای ران- اس ت.
1- پیشینه تحقیق
ب ه اث ر عبدالحمید نقرهکار با عنوان« درآمدی بر هویت اسلامی در در خص وص پژوهشه ای زیرمجموع ه رویکرد س وم )حکمی-
معماری و شهرسازی» اش اره نمود. وی در این اثر، ضمن بررس ی کلام ی(، میت وان به اثر محمد نق یزاده با عن وان« ادراک زیبایی و تطبیق ی معم اری اس لامی و مکات ب معاص ر غرب ی، دس ته بندی هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی» اشاره نمود که در این کتاب، به طور جامعی از هستیشناس ی، معرفتشناس ی و انسانشناسی در هر مبسوط به موضوع هویت در شهر ایرانی از منظری حکمی- کلامی جدول1- طیف بندی رویکردهای موجود در ادبیات موضوع.
طی سال های اخیر، آثار متعددی با محوریتِ هویت در معماری و شهرس ازی معاصر ایران نگاش ته شده است که البته فقط تعداد معدودی از آنها به بررسی این مهم با استناد به آموزه های اسلامی پرداختهان د. ضمن آنک ه تقریباً همهی ای ن پژوهشهای معدود نی ز در ی ک موض وع، فص ل اش ترا ک دارن د و آن، بررس ی مس ئله هویت از منظری حِکمی است )گرچه در یک طیفبندی تفصیلی ، میت وان آنه ا را حداق ل به س ه دسـته متمایز ش امل رویکردهای حکمی- فلس فی، حکمی- عرفانی و حکمی- کلامی دس تهبندی نمود(. در خصوص دس ته اول )رویکرد حکمی- فلسفی( می توان
یافته های پژوهش محور اصلی پژوهش نمونه پژوهش رویکردهای پژوهش
تبیین اصول هویت بخش در معماری و شهرسازی اسلامی مقایسه تطبیقی دیدگاه اسلام و مکاتب معاصر غربی در خصوص مسئله هویت درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی )تألیف عبدالحمید نقرهکار( رویکرد حکمی-فلسفی
جایگزینی آموزش فطری به جای آموزش اقتباسی برای رفع بحران هویت در معماری معاصر ایران مقایسه تطبیقی مفهوم هویت در دو نگاه سنتی و مدرن هویت انسان ساز، انسان
هویت پرداز )تألیف عیسی حجت( رویکرد حکمی-عرفانی
تبیین موضوعات اصلی برای ایجاد محیط
شهری با هویت و مطلوب حیات انسانی چگونگی ادرا ک هویت در معماری و شهرسازی توسط انسان به عنوان کاربر فضا ادرا ک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی )تألیف محمد نقیزاده( رویکرد حکمی-کلامی
ی ک از ای ن مکاتب ارائه کرده اس ت و بحران هوی ت در معماری و شهرس ازی معاص ر ای ران را با توجه ب ه این مبانیِ فلس فی تحلیل نم وده اس ت )نق رهکار ،۱۳87، 7۵-۱(. در خص وص پژوهش های دس ته دوم )حکمی-عرفان ی(، میتوان به مقاله عیس ی حجت با عنوان« هویت انسان ساز، انسان هویت پرداز» اشاره نمود. او در بخش های مختلف این مقاله، به برخی متون عرفانی )نظیر اشعار مولوی و حافظ( و یا تفسیرهای حکمی-عرفانی سید حسین نصر اس تناد نم وده اس ت و ل ذا، ای ن پژوه ش را میت وان از مصادیق رویکردهای حکمی-عرفانی تلقّی نمود )حجت ،۱۳84، ۵۵(.
پرداخته ش ده اس ت؛ به ویژه فصل هشتم و نهم این کتاب که طی این فصول به موضوعاتی نظیر انواع و مراتب هویت انس ان، عوامل ش کلدهنده هوی ت، میزان اصالت هوی ت، مراتب هویت معماری و ش هر، نش انههای هویت ی ش هر و عناص ر هویتی ش هرهای ایرانی پرداخت ه ش ده اس ت )نق ی زاده ،۱۳86، 4۰۰-۳۰۳(. طی جدول۱، اجمال ی از رویکرده ای مذک ور و مصادی ق آنه ا ارائ ه ش ده اس ت.
لازم ب ه ذکر اس ت که تطبی ق نمونه پژوهشهای ذکر ش ده در جدول ۱ با یکی از رویکردهای ستون اول این جدول، به معنای آن نیست که آن پژوهش، از سایر رویکردها به کلی بی بهره است، بلکه به معنای آن است که آن پژوهش، با کدام رویکرد قرابت بیشتری دارد )مث لًا پژوه شِ نق یزاده، از آموزه ه ای حکم ی- فلس فی و حکمی-عرفانی بیبهره نیست، اما چون با رویکرد حکمی-کلامی ،قرابت بیش تری دارد، ذیل این رویکرد دس تهبندی ش ده است.(
در ای ن پژوه ش س عی ش ده اس ت ب ا اتخ اذ راهب ردی میانرش ته ای و ب ا اس تناد به متون دس ت اول دین ی، یافته های پژوهشه ای ذک ر ش ده در ج دول۱، ی ک گام به جلو برده ش ود .بداع ت و وج ه تمایز ای ن پژوه ش از پژوهش های مذک ور، اولاً در تبیی ن جایگاه س ه گانهی بینش و ارزش و کن ش در تکوین هویت و ریش ه یابی بح ران هویت در معم اری و شهرس ازی معاصر ایران ب ا توج ه به سه گانه ی مذکور اس ت )ک ه تا کنون در هی چ پژوهش مش ابهی انجام نش ده اس ت( و ثانی اً در رویکرد آن اس ت. توضیح آنک ه ای ن مقال ه ب ه دلیل بهره گی ری قاب ل توجه از مت ون دینی و آموزهه ای نقلی )در تکمیل آموزهه ای عقلی و حِکمی(، با رویکرد چهارمی تحت عنوان روایی-تفس یری تطبیق بیش تری دارد )زیرا برخ لاف س ایر پژوهشه ای ذکر ش ده در جدول ۱، ش ا کله اصلی آن مبتن ی ب ر نق ل و مت ون دینی اس ت(. البته تأ کی د می گردد که تعریف این پژوهش ذیل رویکرد روایی-تفس یری، به معنای عدم بهره گیری آن از آموزه های حِکمی و کلامی نمی باشد.
۲- چارچوب نظری
از آنجا که تحلیل مس ئله ای ن پژوهش، منوط به درک صحیح واژه «تم دن» و تقاب ل تمدنهای توحیدی و الحادی اس ت، لازم اس ت ابت دا چارچوب نظری این مهم ارائه گ ردد. برخی با تبیینی فروکاهنده، تمدن و فرهنگ را مترادف یکدیگر بهکار می برند )گولد و کول ب ،۱۳84، ۲68-۲67(. ام ا برخ ی دیگ ر تم دن را ش امل فرهنگ دانس تهاند با این توضیح که تمدن ش امل س خت افزارها نی ز میش ود )رجای ی ،۱۳8۹، ۵۵-۱۵(. طب ق ای ن ن گاه، علاوه بر وج وه ن رم )نظیر اعتق ادات و ارزش ها و غیره(، وجوه س خت نظیر مصادی ق کالب دیِ معم اری و شهرس ازی را نیز بایس تی مش مول تم دن دانس ت. در ای ن پژوه ش، منظ ور از تم دن، مفهوم ی اشتمالی است که بیانگر همه ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و غی ره در ی ک نظ ام فکری اس ت؛ طب ق این تعری ف، تمدن، هم ابع اد نرم )نظیر مبانی بینش ی و ارزش ی( و هم ابعاد س خت )نظیر کنش های رفتاری و مصادیق کالبدی( را پوشش میدهد؛ تاجایی که حتی فرآوردههای عینی نظیر محصولات تکنولوژیکی و صنعتی

نیز در حدود تمدن جای می گیرند و بر این اساس، نظام معماریو شهرسازی و محصولات این نظام نیز ارتباط مستقیمی با تمدندارن د. ا گ ر ه ر مصداق کالب دی در عرص ه معماری و شهرس ازی ،نتیجه نوعی کنش تلقّی ش ود، آنگاه بایس تی توجه نمود که منشأ ه ر کن ش )یا وجوه س خت تم دن(، ارزش و قبـل از آن، بینش )یا وج وه ن رم تمدن( اس ت؛ یعن ی ارزش و قبل از آن، بینشِ کنش گر موجب میش ود کـه در هنگام عم ل، چیزی را برگزین د. بنابراین ،آنچه ش کل کنش را میس ازد و به افعال انسـان جهت می دهد در حقیق ت، ارزشهای ی اس ت که آنها را پذیرفته اس ت و منش أ این ارزشه ا نی ز بینش ه ای وی اس ت ک ه زیربن ای آنه ا را میس ازد )مصباح یزدی ،۱۳7۵، ۳۰-۱8(.
طب ق مت ون دین ی، رابط ه س ه گانه بین ش، ارزش و کن ش ،رابط های ی ک طرف ه نیس ت، بلک ه ه ر دو س وی ای ن طی ف، ب ر یکدیگ ر موثر هس تند. در بس یاری از آیات قرآن کری م، همواره بعد از واژه «ایمان» – که متناظر با بینشها و ارزشهای فرد یا جامعه اس ت- از واژه «عم ل صالح» – که متناظ ر با کنش های عملی فرد و جامعه اس ت- یاد ش ده اسـت که این مهم، مؤید تأثیر بینش و ارزش بر کنش است. امام علی)ع( در همین خصوص می فرمایند:
« عقله ا پیش وایان افکارن د و اف کار پیش وایان قلبه ا و قلب ه ا پیش وایان حواس و حواس پیش وایان اعضا و جوارح» )مجلس ی ،۱4۰۳ق ،۹6(. طب ق ایـن روایت، بینش هر فرد ی ا جامعه، بر اعضا و ج وارح وی و بالتب ع، کنشه ای عمل ی وی موث ر اس ت. ام ا از طرف دیگر، آیاتی وجود دارد که س وی دیگر این رابطه را نیز تأیید مینماید: «س پس س رانجام کسـانی که اعمال بد مرتکب شدند ،ب ه جای ی رس ید که آی ات خ دا را تکذیب کردن د و آن را به س خره گرفتند»۱ )روم/۱۰(. ملاحظه میشود که طبق این آیه، کنش های عمل ی و ِرفتاری س وء ف رد، می تواند منجر به تحری ف بینش وی و تکذی ب آی ات الهی گردد. در روایتی دیگر، امام علی)ع( در این باره می فرماین د: ه ر کس ی ب ه گروه ی تش ابه جوی د، از آن ان ش مرده میش ود۲ )محدث نوری ،۱4۰8ق ،44۰(. طب ق این روایت، ظاهر و کنش ه ای بیرون ی ف رد ی ا جامع ه، ب ر تح ول و تط وّر ارزشه ا و بینشه ای وی موثر اس ت و مشـخص می نماید ک ه وی به لحاظ بینش، در زمره چه گروهی ش مرده میش ود. تأ کید بر حفظ تمایز ظاه ریِ مس لمین از پیروان س ایر ادیان، ریش ه در همی ن ارتباط وثیق ظاهر و باطن دارد که در کلام دیگری از ایشان به این ارتباط تصری ح ش ده اس ت: “و بدان ک ه هر ظاه ری، باطنی متناس ب با خود دارد. آنچه ظاهرش پا کیزه، باطن آن نیز پا ک و پا کیزه است و آنچه ظاهرش پلید، باطن آن نیز پلید اس ت” )نهج البلاغه، خطبه ۱۵4(. لذا با استناد به آیات و روایات فوق، رابطه حا کم بر بینش و ارزش و کنش، رابطهای دو طرفه است؛ هم بینش بر ارزش و کنش تأثیر دارد و هم کنش های عملی و عینی، بر ارزشها و بینش های فکری و نظری مؤثر است .
تلخیص ی از رابطه س ه گانهی بین ش، ارزش و کن ش، در تکوین نظام تمدن طی نمودار۱ ارائه شده است. طبق این نمودار، چنانچه بینش و ارزش و بالتبع کنشهای حاصل از یک تمدن، ریش ههای توحی دی داش ته باش د، آن تم دن را میت وان تمدن ی توحی دی دانس ت. ام ا چنانچ ه مبان ی بینش ی، ارزش ی و بالتب ع کنشهایحاص ل از ی ک تمـدن، س نخیتی ب ا ریش ههای توحیدی نداش ته باش د، آن تمدن را بایس تی در زمره تمدنهای الحادی تلقّی نمود )گرچه توحیدی یا الحادی بودن یک تمدن، غالباً نسبی میباشد و نمیتوان تمدنی را مطلقاً توحیدی یا الحادی دانست( .
طبـق آموزه ه ای قرآنی، تمـدن توحیدی )نظی ر تمدن اصیل اس لامی(، همچ ون درخت ی اس ت برگرفت ه از ریش ه اعتق ادیِ توحید که در شؤون مختلفِ حیات بشری دارای ثمرات مختلفی اس ت و هم ه ی ای ن ثم رات )از جمله نظ ام کالب دیِ معماری و شهرس ازی(، برگرفت ه از هم ان ریش ه اعتقادی هس تند. از منظر ق رآن کری م، ه ر تمدنی ک ه مبتنی ب ر این ریش ه نباش د، تمدنی الح ادی اس ت. قـرآن کری م ب ا تمثیـل ب ه دو درخ ت متف اوت ،جریان ه ای توحیـدی و الح ادی را چنی ن مقایس ه می فرمای د: آی ا ندیدى ک ه خداوند چگون ه مثل ی زد؟ کلمه پا کی زه )توحید( همانن د درخ ت پا کیزه اى اس ت که ریش ه اش )در زمین( اس توار و ش اخه اش در آسمان اس ت… و مثال کلمه پلید )الحاد( مانند درخت پلیدى اس ت که از روى زمین برکنده ش ده )ریش ه ندارد و( هی چ ثب ات و ق رارى ن دارد۳ )ابراهیـم/۲6-۲4(. ب ا توج ه ب ه دلالت های ای ن آیه، زمانی می توان کنش های یک تمدن )نظیر مصادیق کالبدیِ آن تمدن( را به ش جره طیبه ی توحید نس بت داد ک ه اقتضائـات مختلف آن کنش، با ریش ه این ش جره طیبه ،متناس ب باشـد و بلک ه برآم ده از همـان ریش ه باش د. ب ر همین اس اس، گرچ ه تعاری ف مختلف ی ب رای معم اری و شهرس ازی اس لامی )اعم از معماری مسلمانان، معماری کشورهای اسلامی و غی ره( بی ان می ش ود )مه دوی ن ژاد ،۱۳8۳، 66-۵7(، لیک ن منظور از معماری و شهرسازی اسلامی در این پژوهش، معماری و شهرس ازی برآمده از آموزه های اسلامی می باشد.

نظام

تمدن

وجوه

سخت

وجوه

نرم

بینش

ارزش

کنش

نظام

تمدن

وجوه

سخت



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 5-14-1

672628315679

صفحات 5 – ۱45نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲ شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
108900011654

شناسایی علل عدم تحقق کاربری های پیشنهادی در
1089000728478

طرحهای توسعه شهری ایران با استفاده از نظریه زمینه ای*
گلدیس وحیدی برجی**1، فرشاد نوریان۲، محمد مهدی عزیزی3
۱ دکترای شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ دانشیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۳ استاد دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۱۹/5/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۱5/۱۰/۹4(
چکیده
ارزیابی برنامهریزی کاربری زمین در پژوهشهای مختلف نش ان از عدم موفقیت آنها داش ته اس ت و ضرورت بازنگری در برنامه ریزی ش هری را آش کار میس ازد. هدف مقاله ی حاضر، شناسایی علل عدم تحقق کاربری زمین در طرحهای توس عه ش هری پیشنهادی است. بدین منظور، روش تحقیق کیفی از ن وع نظری ه زمین ه ای به کار گرفته ش ده تا برخلاف مطالعات گذش ته، از نظرات س لیقهای اجتناب ش ود. اطلاع ات مورد نیاز به صورت مصاحبه عمیق گردآوری ش ده و نمونهگی ری به روش هدفمند از نوع گلولهبرفی و به تعداد ۱4 نفر از مطلعترین افراد در گروههای متنوعی از مدیران ش هری، مش اوران و اسـاتید دانش گاه انجام شده است. نتایج تحلیل نشان از ۱۱ علت مؤثر در عدم تحقق کاربری ها دارد که بیش از 5۰ درصد مش کلات مربوط به س ه علت تصمیم گیریها و عملکرد غیرنظام مند و نادرس ت مدی ران ش هری، ت راز مال ی منف ی ش هرداریها و ع دم واقع بین ی در برنامه ری زی و ارائه پیش نهادات غیرمنطقی می باشد. در نهایت با تقسیم مجموع عوامل به دو بخش اصلی “عدم قابلیت اسناد طرح “و “مشکلات نظام و تشکیلات شهرسازی” می توان چنین نتیجه گرفت که ۶4.۰۶ درصد کدها نشان از مش کل سـاختار و تشکیلات شهرس ازی دارد. در ادامه با استفاده از تئوری زمینه ای، شرایط زمینه ای موثر، شرایط تداوم روند حاضر و پیامدهای ناشی از ادامه آن شناسایی شده است.
واژههای کلیدی
برنامه ریزی کاربری زمین، طرح های توسعه شهری، تحقق پذیری، نظریه زمینه ای، تحقیق کیفی.

*این مقاله برگرفته از رساله دکتری نگارنده اول با عنوان: “توان سنجی رویکرد راهبردی- سناریویی در برنامه-ریزی کاربری زمین در طرح های توسعه شهری ایران” به راهنمایی و مشاوره سایر نگارندگان است.
.E-mail: goldis_vahidi@yahoo.com ،۰58-۳۲7۲۱447 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱5۳۱4۳۳5۶، نمابر**
۶

مقدمه

برنامهری زی کاربری زمین ش هری در ای ران در قالب طرح های جام ع و تفصیل ی انج ام میگی رد. تجربه ح دود بی ش از نیم قرن از برنامهری زی کارب ری زمی ن در ای ن کش ور، ک ه در مطالع ات متع دد مورد ارزیابی قرار گرفته اس ت، نش ان از ع دم موفقیت آن دارد و آنچ ه امـروز ش اهد آن هس تیم، بحران ناش ی از عدم اجرا و تحق ق برنامهری زی کارب ری زمی ن در طرح های جام ع و تفصیلی پیشنهادی می باشد )زنگی آبادی و دیگران ،۱۳۹۳( . این طرح ها همانن د طرحه ای جامع س نتی در کش ورهای دیگ ر از انطباق با تحولات و تصحیح فرآیندها عاجز میباشند )Qian, 2013(. با این وج ود آنچ ه ضـرورت این پژوه ش را آش کار میس ازد، ادامه روند تهیه طرح های کاربری زمین بر ش یوه جامع س نتی تا به امروز و با تغییرات اندکی نسبت به گذشته بوده است.
446999872855

تقریب اً پس از گذشـت یک دهه از اجرای ای ن طرح ها، با احراز ع دم موفقی ت آنه ا، انتق ادات نس بت ب ه محت وا و روی ه آنه ا آغاز گردی ده و در مطالعات ی، عل ل ع دم موفقی ت آنها جس تجو ش ده اس ت. اولی ن مطالع ه منس جم در س ال ۱۳7۲ از ط رف س ازمان مدیری ت و برنامه ری زی کش ور توس ط مهندس ین مش اور زیس تا صورت گرفته و دومین مطالعه توس ط مهندس ین مشاور شارمند در اواخ ر ده ه 7۰ انجام ش ده اس ت. تقریباً در اغل ب پژوهش ها ،عل ل عدم تحق ق کاربریها ب ر مبنای تجربه حرف ه ا ی و تخصصی محقق ان و ب ه ص ورت عوام ل کل ی مش خص ش ده و فاق د ی ک روش نظام من د ب وده اس ت. از ط رف دیگر، س هم عوامل مختلف در ب روز ای ن پدی ده نامش خص مانده اس ت. ل ذا در این بررس ی ،”ع دم تحق ق کاربری ه ای ش هری” ب ه عن وان ی ک پدی ده م ورد شناس ایی قرار گرفت ه و بدین منظ ور از تئوری زمینه ای۱ اس تفاده شدهاس ت. بر مبنای این تئوری، “شرایط” مؤثر در بروز این پدیده مشخصش ده تا به این س وال اساس ی پاس خ داده ش ود که علل اصلی عدم تحقق کاربری ها چیس ت و س هم هر عامل چقدر بوده اس ت؟ و آیا شناس ایی عوامل مؤثر با اس تفاده از تئ وری زمینه ای نتایج متفاوتی نسبت به مطالعات گذشته خواهد داشت؟
توجه به عوامل محرک تغییرات کاربری زمین:
ضرورت برنامه ریزی کاربری زمین
کارب ری زمی ن بـه معن ای ارتب اط انس ان و زمی ن و چگونگ ی اس تفاده از این ارتباط مطرح میش ود. بنابراین برخلاف گذش ته ،بیش تر ب ه صورت یک فرآین د و نه محصول مورد توج ه قرار میگیرد و کارب ری زمی ن ب ه مفهوم ی پویا ک ه نش ان از تعام لات پیچیده و تغیی رات حادث ش ده به م رور زم ان دارد، تبدیل میش ود )Cruz, 21-23 ,1993(. کی ول۲ نی ز کارب ری زمی ن را ن ه ی ک کمی ت ایس تا بلک ه یک الگ وی تکامل تدریج ی۳ معرفی میکند همچن ان که در نیم قرن اخیر، کاربری زمین ش اهد بیشترین و کاملترین تغییرات نسبت به دیگر دورهها بوده است )Kivell, 1993, 3(. چاپین و کایزر بر مبنای چنین تعاریفی از کاربری زمین، هس ته اصلی برنامهریزی کاربری زمین را، هدایت تغییرات کاربری زمین میدانند و معتقدند که هدف تمام فعالیتهای برنامهریزی اس تفاده از زمین، نظارت و هدای ت مداوم تغییرات و تلاش ب رای تاثیرگذاری بر جهت تغییرات استفاده از زمین است )Chapin & Kaiser,1995, 35-36(. بنابراین هدایت تغییرات کاربری زمین مس تلزم شناس ایی و تحلیل محیط پیرامون و محرکهای تغییر موجود در محیط میباشد.
نظریه پ ردازان، عوام ل مختلف ی را ب ه عنوان مح رک تغییرات کارب ری زمی ن معرف ی مینمایند که ش باهتهای زیـادی در بین آنه ا مش اهده می ش ود. گ راف و دیوول ف4، گرایش ه ای کلان را شـامل تغیی رات جمعیت ی، ویژگیه ای اقتص ادی و اجتماع ی ، ارزشه ای حکومـت محل ی و س ایر به ره وران، ق درت حکوم تمحل ی و دسترس ی به منابع معرف ی میکنن د )Graaf & Dewulf,2010(. بریاس ولیس، محرک های تغییر کاربری زمین را ش امل دو طبق ه محرکه ای بیوفیزیک ی و اجتماع ی- اقتص ادی می دان د .محرک های بیوفیزیکی به طور مس تقیم باعث تغییر کاربری زمین نمی ش وند بلکه اغلب آنها باعث تغییر پوش ش زمین میشوند که ممک ن اس ت ب ر روی تصمیمات کارب ری زمین مال کان و مدیران تأثی ر بگذارند )بریاس ولیس ،۱۳88، 45(. چاپین و کایزر )Chapin & Kaiser, 1995(، ب ه س ه عامل به عن وان مهم ترین محرکهای تغییر کاربری زمین اشاره میکنند و معتقدند که در مدیریت تغییر ، برنامهری زان محل ی باید با س ه نی روی قدرتمن د ارزشهای زمین مواج ه ش وند که عبارتن د از: الف( ارزش ه ای اجتماعی به مفهوم امتی ازی که م ردم به س اماندهی کارب ری زمین به عن وان مکانی برای زندگیشان می دهند. ب( ارزشهای بازار به مفهوم امتیازی ک ه م ردم ب ه زمی ن ب ه عن وان ی ک کالا می دهن د. ج( ارزشهای ا کولوژیک ی ب ه مفه وم امتیازی که م ردم به سیس تم های طبیعی روی زمی ن میدهن د. همچنی ن اضاف ه می کنن د ک ه مؤثرب ودن مدیری ت تغیی ر کارب ری زمی ن، مس تلزم تجمی ع )هماهنگ ی( دیدگاهه ای ا کولوژیک ی، اجتماع ی و اقتص ادی زمی ن در ی ک سیستم متعادل است )Chapin & Kaiser, 1995, 42-43(.در می ان ان واع محرکه ا، محقق ان بیش تری ب ه تأثی ر عوامل سیاس ی و اقتصادی در برنامه ریزی کاربری زمین اش اره می کنند .در زمین ه محی ط سیاس ی، ایون س اش اره میکن د ک ه “زمان ی که اغل ب تصمیم ات برنامه ری زی در عم ل بوس یله سیاس ت مدارانگرفته میش ود، بنابراین برنامه ری زی مطمئناً چیزی بیش از آنچهک ه برنامهریزان انج ام میدهند، می باش د”)Evans, 2004, 9(. بهطور کلی محققان تأثیر موضوعات سیاسی را در دو عرصه سیاست کلان کش ور ب ه معن ای جهتگی ری دول ت و حکوم ت نس بت ب ه کاربری زمین )Zhang, Wu & Shen, 2011( و روندها و گرایش های سیاسی محلی که هیلیر) ۱۳88( آنها را سایههای قدرت می نامد ،بررسی میکنند.
فرهنگ سیاسی کشور، نتایج متفاوتی را در برنامهریزی کاربری زمین دارد. در کش ورهایی با استقلال بخش دولت محلی همانند هلن د، آلم ان، فرانس ه، دانم ارک و کش ورهای اس کاندیناوی ،حکوم ت محل ی پیشق دم اصل ی در س رمایهگذاری و هدای ت پروژههای برنامه ریزی ش هری هس تند. آنها کنت رل کاربری زمین ش هری و قدرت و اختیار فرآیند نظم دهی به اس تفاده از فضا را در اختیـار دارنـد )Albrechts, 2006; Graaf & Dewulf, 2010(. در کش ورهای دیگ ری چ ون مصر، حکوم ت مرکزی اختی ار کلیه امور و سیاس ت گذاری را در دس ت دارد )khalifa, 2012(. در کشورهای بس یاری نی ز برخ لاف کش ورهای ب الا همانن د آفریق ای جنوب ی ،دول ت در حال تنفیذ اختیارات به بخش خصوصی اس ت که تاثیر مس تقیمی در برنامه ری زی فضایی و برنامه ری زی کاربری زمین در آن کشورها و مشارکت عمومی در فرآیند برنامه ریزی دارد )Todes, 7 ,2011(. برخی کشورهای توسعهیافته نیز سیاست غیرمتمرکز در برنامه ری زی کارب ری زمی ن را بیش از یک قرن تجرب ه و اثرات آن رامنعکس نموده اند )Qian, 2010(.
در زمین ه تأثی ر محیط اقتص ادی بر برنامهری زی کاربری زمین نیز مطالعات بس یاری انجام شده اس ت. فاینشتاین )Fainstein, 2005(، برنامه ری زی کارب ری زمی ن را در بس یاری از حکومت های ش هری، تابع نظام اقتصادی و توس عه اقتص ادی می داند. تجربه برنامهری زی کارب ری زمی ن در کش ورهایی ب ا سیس تم اقتص ادی مختل ف، نش ان دهندهی ی ک دوگانگ ی در ش یوه برنامه ری زی کارب ری زمی ن اس ت ک ه ای ن دوگانگ ی ت ا ح د زی ادی منت ج از نظامه ای دوگان ه اقتص ادی اع م از سوسیالیس م و لیبرالیس م در کش ورهای مختل ف اس ت. بر مبن ای ای ن دوگانگ ی، برنامه ریزان کارب ری زمی ن دو دیدگاه مخالف را درب اره رابطه برنامهریزی و بازار مطرح میکنند )Chapin & Kaiser, 1995, 47(.ب ر مبن ای دی دگاه لیبرالیس م، ب ازار مکانیس مِ مؤث ری ب رای س ازماندهی معام لات اس ت و دول ت فق ط بوس یله قوانی ن می بایس ت ای ن مکانیس م را تنظی م و انحراف ات کوچ ک آن را اص لاح نمای د. ب ه ای ن ترتی ب هزینهه ا کاهشیافت ه و به رهوران آزادی عمـل بیشـتری دارند )Qian, 2010(. در چنی ن سیس تمی ،نق ش برنامهری زی محدودت ر ش ده و مبتن ی ب ر از بین ب ردن و ی ا کاهش پیامدهای منفی اسـت )Wu, 2007(. دیدگاه دیگر )دیدگاه سوسیالیس م( معتق د اس ت ک ه مداخله دولت ی به منظ ور توزیع مج دد ثروته ا و فرصت ها، بای د جایگزین فرآیندهای بازار ش ود و درچنی ن نظام ی، نقش برنامهریزی کارب ری زمین، کاربردیتر و در جه ت تخصیص منطقی امکان ات، افزایش رفاه و فراهم آوردنخدم ات عموم ی اس ت )Kim, 2011; Wu, 2007(. مدیری ت و
7
برنامهری زی کارب ری زمین در این سیس تم اقتص ادی، به معنای کنت رل توس عه زمی ن بوس یله ابزارهای ی مانن د ط رح بلوپرین ت ی ا نقش ه کارب ری زمی ن، منطق ه بن دی کارب ری زمی ن و ضواب ط منطقه بندی میباشد )Qian, 2010(.
برمبن ای ادبیـات موض وع در عرصـه کارب ری زمی ن، فش ارها و رونده ای محیـط کلان در برنامهری زی کارب ری زمی ن را میت وان ش امل محیطهای سیاسـی_ قانونی5، محیط اقتص ادی۶، محیط اجتماعی_ فرهنگی7 و محیط ا کولوژیکی_ زیست محیطی8 دانست ،ک ه مخف ف آنها را میتوان واژه مخف ف PEST تعریف نمود. از میان عوام ل ذکرش ده، عوام ل سیاس ی- قانون ی و عوام ل اقتص ادی ،بیشترین تناوب تکرار در متون را به خود اختصاص دادهاند.
عدم تحقق کاربری های پیش ـنهادی در طرحهای توسعه شهری ایران
برنامهری زی کاربـری زمی ن ش هری در ای ران، بخش عم دهای از طرحه ای جام ع و تفصیلی اس ت. پیش ینه تهیه طرحه ای جامع به اواس ط ده ه ۱۳4۰ و طرحهای تفصیلی به اواس ط ده ه ۱۳5۰ باز میگردد. مبانی نظری این طرحها، منبعث از نظریات پاتریس گدس و نظریات کارکردگرایی منشور آتن است و متکی بر مصوبات شورایعالی شهرس ازی و معم اری و قان ون تغیی ر ن ام وزارت آب ادی و مس کن به وزارت مسکن و شهرسازی) ۱۳5۳( است )سعید نیا ،۱۳8۳، ۱۲۰(.
فرآین د تهی ه این طرحه ا مبتنی بر منطق پوزیتیویسـتی یعنی شناخت، تحلیل و طرح است )مهندسین مشاور شارمند ،۱۳7۹، ۲7( و برای تمام ش هرها بر طبق یک روند یکس ان تهیه می شود و از آنجایی که به تولید یک سند روشن و قابل فهم برای همه منجر می ش ود، س الهای متم ادی م ورد اس تقبال و توجه ق رار گرفت )نوریان و شریف ،۱۳75، ۲8(. روند برنامهریزی کاربری زمین، غالباً به صورت تعیین میزان نیاز به انواع کاربری ها با توجه به جمعیت پیشبینی شده در افق طرح و سرانه های استاندارد کاربری زمین انج ام میش ود. عمدتاً س رانه پیش نهادی ب ا اسـتفاده از متون و تجارب خارجی و یا س لایق و تجربیات حرفهای تهیهکنندگان آنها ب وده اس ت )عزیزی ،۱۳۹۲(. س پس اقدام ب ه مکانیابی قطعی و ثاب ت کاربریه ا و توزی ع آنها در یک نقش ه پیش نهادی به همراه گ زارش ضواب ط و مقررات پیش نهادی میش ود. طرح تهیه ش ده پس از تصویب در اس تان و در ش ورای عالی شهرس ازی و معماری ،برای اجرا به ش هرداری و سایر س ازمانهای متولی ابلاغ می شود .
این روند از ابتدا تا کنون با تغییرات اندکی دنبال شده است.
تجرب ه ح دود بی ش از نی م ق رن از برنامهری زی کارب ری زمین در ای ن کش ور، نش ان از ع دم موفقی ت ای ن ش یوه برنامه ری زی دارد. مطالع ات متع ددی ب ه ارزیاب ی تحققپذی ری کاربریهای پیشنهادی در طرحهای توسعه شهری پرداختهاند. برخی از این مطالعات جامعتر بوده مانند مطالعات مهندس ین مش اور زیس تا )۱۳7۲( و مهندس ین مش اور شـارمند ) ۱۳7۹ ( و پژوهش ه ای دیگ ری، محدودت ر بوده و بر روی یک ش هر یا بخش ی از یک ش هر و گاه اً ب ر روی ان واع محدودتـری از کاربریها انجام ش ده اس ت .
8
در غال ب مطالع ات انج ام ش ده، ای ن نتیجه حاصل ش ده اس ت ک ه تحققپذیـری کاربری ه ای پیش نهادی طرح ه ا بس یار ک م بوده اس ت )عزی زی و آراس ته ،۱۳۹۰; ضراب ی ،۱۳۹۱( و در مواردی نی ز ع دم تع ادل زی ادی در بی ن ان واع کاربری ه ا مش اهده ش ده اس ت )حس ینزاده دلی ر و ملک ی ،۱۳8۶؛ سـجادی ،۱۳۹۳(. بنابرایـن آنچه امروز شـاهد آن هس تیم، بحران ناش ی از عدم اجرا و تحق ق برنامه ریـزی کاربری زمین در طرح ه ای جامع و تفصیلی پیش نهادی میباش د )زنگی آبادی و دیگ ران ،۱۳۹۳( و این طرح ها همانند طرحهای جامع سنتی در کشورهای دیگر، از انطباق با تحولات و تصحیح فرآیندها عاجز می باشند )Qian, 2013(.
عل ت عدم موفقیت طرح های توس عه ش هری به ط ور کلی در پژوهش ه ای مختلف ی بررس ی ش ده اس ت. مهندس ین مش اور شـارمند، مش کلات طرح های جامع را در دو عنوان”نارسایی های اجرایـی ط رح” و “نارس ایی ناش ی از فرآین د بررس ی و تصوی ب ط رح” بی ان نموده اس ت. مه دیزاده) ۱۳8۶(، مجموعه نقایص طرح ه ای جامع را در س ه عرص ه نظری، روش شناس ی و اجرایی تقسیمبندی نموده است. مشهودی) ۱۳8۶(، مهم ترین عامل در عدم موفقیت طرح های توسعه شهری را عدم انعطاف آنها می داند و عوام ل دیگ ری چ ون ع دم تأمی ن مناب ع مال ی، ع دم دخال ت نظ رات مردم و گروهها را اضافه میکند. رهنما) ۱۳87(، علل عدم تحقق کاربریهای پیش نهادی در ش هر مشهد را، ارائه مجوزهای خ لاف ط رح به وس یله مجریان و وق ف زمین برای اس تفاده های خ اص معرف ی میکن د. زنگ ی آب ادی و هم کاران)۱۳۹۳(، عوامل موث ر در عـدم موفقیت ط رح جامع تبری ز را، تأ کید بی ش از حد بر روش هـای کم ی و ایس تا و عـدم توجه ب ه ماهیت پیچیده ش هر و ویژگی های اجتماعات محلی میداند.
با وجود انجام پژوهشهای ذکر شده، همچنان کمبود مطالعه جام ع و نظاممند در خصوص عل ل اصلی عدم موفقیت طرحهای توس عه ش هری در زمینه خاص برنامهریزی کارب ری زمین و تعیین سهم هریک از عوامل مؤثر در بروز عدم تحقق پیشنهادات بهچشم میخورد. بنابراین مقاله حاضر به این مهم پرداخته است تا اصلاح فرآیندهای موجود بر مبنای رفع مهم ترین مشکلات و موانع استوار گردد تا بتواند از جامعیت و کارآیی لازم بهرهمند گردد .
روش تحقیق
ه دف ای ن مقال ه، شناس ایی عل ل ع دم تحق ق کاربریه ای پیش نهادی در طرحهای توس عه ش هری اس ت. به منظ ور حصول ب ه ای ن ه دف، از روش نظریه زمین های که گون های از روش تحقیق کیفی اس ت، اسـتفاده ش ده اس ت. زیرا مس ئله تحقیق، مس ئلهای چن د وجه ی، پیچی ده و فرآیندی اس ت و نظریه زمین های میتواند روش مناس بی در درک مجموعه ش رایط و عوامل مؤثر باش د. نظریه زمینهای، ابتدا در س ال ۱۹۶7 توس ط بارنی گلاس ر۹ و آلزلم اشتراس۱۰ اب داع ش ده و در کت اب مشـهور آنه ا تح ت عن وان کشف نظری هی زمین های۱۱ منتش ر گردی د. بنیانگ زاران ای ن نظری ه، ب ه انتق اد از روشه ای اثب ات گرای ی دهه ۱۹۶۰، نظری ه خود را بر مبن ای رویکردتفس یری بنا کردند. برخلاف تحقیق کمّی، نظریه زمینهای بانظریه موجود یا قیاسی آغاز نمیشود، بلکه هدف اولیه آن، کشف نظریه از طریق تولید روشمند داده است زیرا نظریهای که از دادهها استخراج شود، بیشتر به واقعیت نزدیک است )استراوس و کربین ،۱۳۹۲، ۳4(.
منط ق نظری ه زمین های ب ه روش ه ای گ ردآوری داده ه ا و روش ه ای نمونه گی ری آن نی ز جه ت میبخش د. ارائ ه نظری ه زمینه ای، مستلزم گردآوری داده های متنی – مصاحبه ای عمیق است زیرا روش مصاحبه عمیق، مهمترین فن گردآوری داده های زمینه ای محسوب میشود )Morse, 2001(. مصاحبه عمیق غالباً به عن وان مصاحبه نیمهس اختارمند معرفی میش ود به دلیل آن ک ه محق ق برخی کنترل ه ا را ب ر روی جهت و محت وای بحث نگه میدارد در حالیکه ش رکت کنندگان بر روی شرحدادن و یا انتخاب جهته ای جدی د ام ا مرتب ط آزاد هس تند. س وال های مصاحبه براسـاس نـوع شناسـی سـ والهای مصاحبـ های پاتـون )Patton, 2002(، از نوع سوال های معرفتی۱۲ بوده است.
بنابرای ن از آنجای ی ک ه داده ه ا مهم تری ن عرص ه تحقی ق محس وب میش وند، نمونهگی ری ب ر اس اس روش نمونه گی ری هدفمن د ی ا غیراحتمالی انجام گرفتهاس ت و از می ان راهبردهای نمونهگیـری هدفمنـد معرفـی شـده توسـط گال و همـکاران )Gall et al., 2006( و نوعشناس ی راهبرده ای نمونه گی ری هدفمن د تدل ی و تش کری )Teddlie & Tashakkori, 2009(، در ای ن پژوه ش از راهب رد گلول ه برف ی / زنجی ره ای / ش بکه ای۱۳ استفاده شده است و سعی برآن بوده است که نمونه تا حد امکان متنوع باش د. بنابراین نمونه های منتخب، گزینشی از مطلعترین افراد در س طح کش ور درخص وص برنامه ریزی کارب ری زمین بوده اس ت و ترکیب ی از گروهه ای درگی ر در فرآین د برنامهری زی کاربری زمین در بالاترین سطوح کشور را شامل شده است.
ب ر مبن ای روش گلول ه برف ی، ابت دا ب ا س ه مطل ع کلی دی در زمینه موضوع مورد مطالعه، کار آغاز گردید و پس از مصاحبه با هر نمونه، این س وال مطرح ش ده اس ت که چه افراد دیگری را واجد ش رایط برای ورود به پژوهش میدانید و بدین ترتیب افراد بعدی معرف ی و م ورد مصاحب ه و گ ردآوری اطلاعات ق رار گرفته اند. پس از مصاحب ه عمی ق ب ا ۱۱ متخصص، اش باع نظری حاصل ش د اما به علت اطمینان بیش تر، مصاحبه ها ت ا ۱4 مصاحبه ادامه یافت .نمونه منتخب در س ه گروه مدیران ش هری، مهندس ین مش اور و اس اتید دانش گاه با میانگین ۳۱ س ال و دامنه تغییرات از ۲۰ تا 5۱ سال سابقه کار قرار گرفتهاند .
تحلیل دادهها و یافته ها
بع د از گ ردآوری دادهه ای مصاحب های و متن ی، تحلی ل و کدبن دی در امت داد ب ا نمونهگی ری آغ از میش ود. فرآین د انج ام کدبن دی در نظری ه زمین های، مبتن ی ب ر روش مقایس ههای ثابت اس ت ک ه در س ه مرحل ه کدگ ذاری ب از۱4، کدبن دی مح وری۱5 و کدبندی گزینش ی۱۶ صورت میگیرد. در هر یک از این مراحل، کد ی ا کده ای الصاق ش ده بای د دادههای مرتب ط با خود را به س طحاشباعبرسانند )استراوسو کربین ،۱۳۹۲(. نمودار ۱، روند انجام کاردر روش نظری ه زمینهای را نش ان میدهد. برای ای ن کار از نر مافزارتخصصی تحقیق کیفی با نامMax qda که توس ط کوفارتز در س ال ۱۹۹5 طراحی ش ده، برای مدیریت پیش رفته دادهها استفاده شده اس ت. وظیف ه عمده این نرماف زار، کمک به طبقهبن دی دادهها و در ارتب اط ق راردادن ای ن طبق ات با یکدیگر اس ت و ام کان تحلیل پیشرفتهتر را بر روی دادهها فراهم میآورد )سیلور ،۱۳۹۳، 7(.
کدگذاری باز به مفهومبندی تکههایی از دادهها تحت یک نام ،عن وان ی ا برچس بهایی که به طور همزم ان هر قطع ه از دادهها را تلخیص و تش ریح میکند، اش اره دارد )Charmaz, 2006, 43(. ابتدا کدهای باز بر مبنای مفاهیم اولیه استخراج شده و سپس براساس مقایس ههای ثابت )ش باهتها و تفاوتها(، کلی ه کدها در مرحله کدبندی محوری در قالب مقولههای عمده دستهبندی شده است ک ه ۱۱ مقوله در نتیجه فرآیند کدگذاری حاصل ش ده اس ت. مرحله نهایی کدبندی گزینشی، شامل تعریف مقوله هسته است. در این مرحله، مقولههای عمده در قالب یک مدل پارادایمی )مدل زمینه ای( حول مقوله هس ته به یکدیگر ارتباط داده ش ده است. در واقع م دل ترسیمش ده، ب ه توصیف مقوله هس ته و تحلی ل و تبیین آن میپردازد. این فرآیند را ترکیب مقولهها و پالایش و آراستن سازههای نظری منتجشده از آن میخوانند. )محمدپور ،۱۳۹۲، ۳4۰-۳4۱(. مقوله هسته در اینجا، عدم تحقق کاربریهای پیشنهادی است که تمام مقولههای دیگر به آن مرتبط هس تند. نتیجه تحلیل دادهها
۹
در قالب کدبندی در جدول۱، مشخص شده است. در این جدول ،ستون تناوب تکرار، فراوانی تکرار مجموع کدهای هر مقوله را نشان میده د که سـتون درصد نش انگر تأثیر نس بی ه ر مقول ه در ایجاد مقوله هسته میباشد.
شناس ایی مقولهه ای عم ده با اس تفاده از ایـن روش، امکان شناس ایی تم ام عوام ل موث ر و تأثی ر نس بی آنه ا را فراه م آورده اس ت و ب ا اس تفاده از مراحل مختل ف کدبندی دادهها، سلس له مرات ب ش بکه علّ ی ب ه وج ود آم دن این مش کل مش خص ش ده اس ت. به منظور ایجاد ساختاری شفافتر در جهت رفع مشکلات موجود، مقولهها با توجه به محتوای آنها به دو بخش عمده عدم “قابلیت اس ناد طرح” و “مش کلات نظام و تش کیلات شهرس ازی “تقس یم شده است. همان طور که در جدول ۲ مشاهده میشود ، میت وان چنین نتیجه گی ری کرد که از مجموع ۱۹۲ کد مس تخرج از مصاحبه ه ا ،۶۹ ک د معادل ۹۳/۳5 درصد کدها نش ان از عدم قابلی ت اس ناد طرح و تع داد ۱۲۳ کد مع ادل۰۶/۶4 درصد کدها نش ان از مش کل نظ ام و تش کیلات شهرس ازی در کش ور دارد .بنابرای ن تغیی ر محتـوا و فرآین د تهی ه اس ناد طرحه ای توس عه ش هری، آنچن ان که تا کنون نیز چند بار تغیی ر یافته اند، نمی تواند ب ه تنهای ی نق ش مؤثری در افزایش تحقق اس ناد داش ته باش د و تغییر نظام و تشکیلات شهرسازی ضروری به نظر می رسد.
مش کلات اس ناد طرح ش امل عدم واقعبینی در برنامهریزی و ارائه پپیشنهادات غیرمنطقی و قطعی نگری در برنامه ریزی و عدم

نمودار 1- مراحل تحلیل در نظریه زمینه ای.
۱۰
جدول 1-کدبندی علل عدم تحقق کاربری های پیشنهادی با استفاده از نظریه زمینه ای.
مقوله هسته تناوب تکرار مقوله ها کدهای باز )علل اولیه(
درصد فراوانی های

پیشنهادی

تحقق
کاربری

عدم

های

پیشنهادی

تحقق

کاربری



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 15-28-1

صفحات ۱7 – ۲8۱5نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶

سیاست گذاری در بزرگ شهر تهران: وا کاوی دوگانۀ
یکپارچگی- غیریکپارچگی*

وحیده ابراهیم نیا**1، زهره عبدی دانشپور۲
۱ استادیارگروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
۲ استاد گروه برنامه ریزی شهری و منطقه ای، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: 5/۱۰/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(چکیده
بزرگش هر ) کلانش هر( تهران، در معرض تصمیمها و سیاس تهای چندگانهای قراردارد: سیاس تهایی از سـوی عوام ل بخـش دولت ی ک ه هری ک در ی ک ح وزۀ سیاس تگذاری منف رد دارای قدرت هس تند ، تصمیمهای افراد و گروهها در بخش خصوصی )و گاه در بخش عمومی( که بهدنبال بیشینهکردن منافع اقتص ادی خ ود هس تند، و تصمیمه ا و سیاس تهای عوام ل سیاس تگذاری مدیریت ش هری در این بزرگشهر. پیگیری چنین منافع چندگانه و گاه متضادی، نشان از امکان بالقوۀ بروز ناهماهنگی میان آنها دارد. پرس ش دوگانه این مقاله این اس ت که چه عناصر، وضعیتها و پدیدههایی و هریک چگونه در ش کلگیری وضعیت سیاس تگذاری در بزرگش هر تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی-غیریکپارچگی سیاس تها اثرگذارند. در فرایند کار مقاله، در مرحلۀ نخس ت دانش موجود سیاس تگذاری یکپارچه در برنامهریزی بزرگشهرها در جهان با بهکارگیری روش «بازبینی سیستماتیک منابع»، استخراج شدهاست .در مرحلۀ دوم دادههای موردنیاز تحلیل با روش «مصاحبه» با متخصصان در بزرگشهر تهران گردآوری ،و با روش «تحلیل موضوعی» تحلیل ش ده اس ت. دس تاورد مقاله نش انمیدهد که در بزرگ شهر تهران شکلنگرفتن توافق جمعی در میان عوامل سیاستگذاری دربارۀ بایستگی استقرار اصول سیاستگذاری یکپارچه، نادیدهگرفتن یا کمتوجهی به تقابل عناصر رسمی و غیررسمی سیاستگذاری، آمیزگری انگاشت سیاس تگذاری یکپارچه با سیاس تگذاری واحد، و نیز قرارنگرفتن تصمیمگیری در یک فرایند پیوس تۀ برنامهریزی، مهمترین عوامل ایجادکنندۀ غیریکپارچگی سیاستگذاری هستند.
واژه های کلیدی
سیاستگذاری یکپارچه، برنامهریزی فضایی، برنامهریزی بزرگ شهری، سیستمهای پیچیده، تهران.

* ای ن مقال ه مبتنی اس ت بر رس الۀ دکت رای نگارنده اول با عنوان: «سیاس ت گذاری یکپارچ ه در چارچوب برنامهریزی بزرگش هر تهران»، که در دانشگاه شهید بهشتی و به راهنمایی نگارنده دوم در شهریور ۱۳۹4 دفاع شدهاست.
.E-mail: v_ ebrahimnia@sbu.ac.ir ،۰۲۱-۲۲4۳۱۶4۰ :نویسنده مسئول: تلفن: ۲۹۹۰۲845-۰۲۱، نمابر**
۱۶

مقدمه

4469995861005

ب ا گ ذار سیس تمهای ادارۀ بخ ش عموم ی )متش کل از دولت ،یعنی قوۀ اجراییه، ش امل وزارت خانهها و ش عبههای اس تانی آنها ،ق وۀ قانونگذاری، قوۀ قضاییه، مراجع محلی و ش وراهای منتخب شـهروندان( از حا کمیت سلس لهمراتبی و تمایل بهس وی انگاشت «جامعی ت»۱ ک ه از آرمانهای نخس تین و پابرج ای برنامهریزی در جهان بهش مار میآید، به تمرکززدایی از کارکردهای بخش عمومی و بهکارگی ری س ازوکارهای بازارگون ه در کش ورهای اروپ ای غرب ی در دوران پ س از ده ۀ ۱۹7۰میلادی، بخشهای عمومی این کش ورها به « نمایندگیهای خدماترسانی»۲ چندپارهای تبدیلشدهاند که در چارچوب « تقسیمهای سازمانی بخشی»۳، انگیزههای بیشتری برای دستیابی به مقاصد سازمانی خود دارند تا دستیابی به اهداف گستردهتر مربوط به کل سیستم بخش عمومی )دانشپور، ابراهیمنیا و محمودپور ، ۱۳۹۳، ۶۰(. مسیرهای غیریکپارچه در سیاستگذاری در بخ ش عمومی، ب ا چیرگی «س ازوکارهای مشکلگش ایی مبتنی ب ر رهیافته ای خطی»4 ش دیدتر نیز میش ود: در ای ن رهیافتها نادیدهگرفت ن ویژگیه ای سیس تمهای اجتماع ی، اقتص ادی و محیط ی، چـون گونا گون ی و تن وع عناص ر آن سیس تمها و اینک ه هریک از این عناصر توس ط نهادهای چندگانۀ رس می و غیررس می و در س طوح فضای ی و زمانی گونا گون در پ ی بهرههای فردی خود هس تند، ب ه تدوی ن سیاس ـتهایی منج ر میش ود ک ه نهفقط به تنهایـی ق ادر ب ه رویاروی ی ب ا مش کلهای اجتماع ی، محیط ی و اقتص ادی نیس تند، بلکه اث رات جانبی ناخواس تهای نی ز دارند که چرخههای جدیدی از مش کلها را ایجاد میکنند. اثراتی که چنین عوامل ی بر حکومت ش هری و س اختار س ازمانی بخ ش عمومی — بهویژه در قلمرو برنامهریزی شهری و فراشهری — بر چگونگی ادارۀ شهرها گذاشتهاند، منجر به دگرگونی نگرش و سازوکار برنامهریزی از « برنامهریزی کاربرد زمین شهری» به « برنامهریزی فضایی شهری »5 شدهاس ت تـا بتواند با توس ل ب ه رویک ردی یکپارچ ه و کلیتنگر و مدیری ت رواب ط میـان فعالیتهایی ک ه در یک مح دودۀ کالبدی مش ترک روی میدهن د و ب ر مکانه ا اثر میگذارن د، ب ه گش ودن مش کلهای پیچی ده و بینبخش ی اجتماعی- محیط ی، بپردازد .در چارچ وب برنامهری زی فضای ی ش هری و فراش هری اس ت ک ه «سیاس تگذاری یکپارچ ه»، ب ه یک ی از عرصهه ای مه م پژوهش شهری و فراشهری تبدیل شدهاست.
بزرگشهر )یا کلانشهر( تهران۶ متشکل از ۲۲ ناحیۀ خرد شهری ،ب ا موقعی ت اقتص ادی، فرهنگی و سیاس ی مس لط در کل کش ور و مح ل تمرک ز ش دید کارکرده ا و فعالیتها اس ت که اف زون بر مکان تمرک ز تصمیمگی ری دولت7 )یا ق وۀ مجری ه، ش امل وزارت خانهها؛ معاونته ا س ایر نهاده ا(، دو ق وۀ مقنن ه و قضایی ه، م کان تمرکز س رمایهگذاری و فعالیته ای اقتص ادی در کش ور نی ز ب ه ش مار میآید. در این بزرگش هر، عناصر سیاس تگذاری چندگانه، شامل شعبههای استانی عناصر سیاستگذاری بخشی به تولید تصمیم و سیاست، و اجرای آنها در حوزههای موضوعی گونا گون میپردازند .عوامل تصمیمگیری منتخب ش هروندان در این بزرگش هر، شامل شورای شهر تهران و شهرداری شهر تهران هستند که از نظر حقوقی جایگاه ی ناروش ن و مبه م در برنامهری زی و مدیری ت ش هر تهران دارن د. عوام ل تصمیمگی ری بخش خصوص ی و برخ وردار از منابع اقتص ادی در بزرگش هر ته ران نی ز ب ا انگی زۀ تجمی ع و بهکارگی ری س رمایه و افزایش س ود اقتصادی، منافع و بهرههایی را – بهویژه در توسعه و بازتوسعۀ زمین و فضای ساختهشده در بزرگشهر تهران- پیگیری میکنند. در چنین وضعیتی است که وجود منافع و اهداف گونا گون، امکان ناس ازگاری، ناهماهنگی و تضاد میان تصمیمها و سیاس تهای این عوامل تصمیمگیری و سیاس تگذاری چندگانه را ایجاد کردهاس ت. کوش شهایی که از س وی بخش عمومی برای قراردادن سیس تم و ساختار سیاستگذاری این بزرگشهر در مسیر افزای ش ظرفی ت یکپارچگ ی سیاس تها انج ام شدهاس ت نی ز در چارچوب یک فرایند پیوس تۀ سیاس تگذاری قرار نگرفته و خود بر زمینههای ایجاد غیریکپارچگی در این بزرگشهر افزودهاست.
هدف
پرسش ی دوگانه در ایـن مقاله مطرح و مـورد وا کاوی قرارگرفته که در پی یافتن این است که چه عناصر، وضعیت ها و پدیده هایی در سیاس ت گذاری بزرگش هر ته ران اثرگذارند و هری ک چگونه در ش ـکلگیری وضعیت سیاس تگذاری در بزرگشهر تهران از دیدگاه دوگانـۀ یکپارچگی-غیریکپارچگ ی سیاس ت ها عم ل می کنن د .در پاس خ، ه دف ای ن مقال ه تبیین وضعیـت دوگان ۀ یکپارچگی- غیر یکپارچگی در بزرگ ش هر تهران تعیین شده اس ت. در پاس خ به پرس ش و دس تیابی به هدف پژوهش پایه در مقاله، فرایند کار دو مرحل های ب رای این مقاله طراحی شدهاس ت )نم ودار ۱(. در این فرایند، مرحلۀ نخس ت مس یری استنتاجی اس ت که با به کارگیری روش بازبینی سیس تماتیک منابع، دانش موجود سیاست گذاری یکپارچ ه در برنامهری زی بزرگش هرها، پژوهشه ای نظ ری و تجربی ات دیگ ر بزرگ ش هرها در جه ان را اس تخراج نموده اس ت .برونداد این مرحله، پیش نهاد زمینه های اصلی تحلیل و نیازهای اطلاعات ی در ردیاب ی وضعی ت بزرگ ش هر ته ران از دی دگاه دوگانۀ یکپارچگ ی- غیریکپارچگ ی در سیاس تگذاری اس ت. در مرحل ۀ دوم، نیازهای اطلاعاتی تعیین شده در مرحلۀ نخست در مسیریاس تقرایی ب ا بهکارگیـری روش «مصاحب ۀ نیمه-س اختاریافته» 8 با افراد کارش ناس در جایگاه های دانش پژوهانه )آ کادمیک( و نیزتصمیم گیری و سیاس ت گذاری در بزرگ شهر تهران گردآوریشده ،و با روش «تحلیل موضوعی»۹ تحلیل شدهاست. از این روش برای کشف و صورت بندی الگوهایی که روابط، رویدادها و وضعیت های تکرارشـونده در س اختار سیاس ت گذاری در برنامه ریزی بزرگشهر تهران را تبیین می کنند، اسـتفاده شده اسـت. دس تاورد پیمودن ای ن فراین د در مقال ه شناس ایی ماهی ت چیس تی و چرای ی سیاس تگذاری و اج رای سیاس ت ها در برنامه ریـزی بزرگش هر تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی- غیر یکپارچگی است.
روش شناسی
پژوهش پایۀ این مقاله با اختیار راهبرد «مطالعۀ موردی» انجام شدهاست۱۰. مطالعۀ موردی یکی از راهبردهای بازجُست رهیافت کیفـی )Creswell, 2009, 16( در پژوهش ه ای عل وم سیاس ی ،جامعه شناس ی، مطالع ات ش هری و س ایر عل وم مرتبط اس ت که وظیف ۀ آن درک منحصر بهف ردی و پیچیدگ ی واح د م ورد تحلیل اس ت )Odendaal et al. 2014, 25(. ای ن راهب رد زمان ی میتوان د ب ه کار گرفتهش ود ک ه در پژوه ش کیف ی پرس شهای پژوه ش از ن وع چرایـی و چگونگی هس تند و ب ر تحلیلی عمی ق از یک یا چند م ورد تمرکزدارند؛ پژوهش گر ب ر موضوعهای معاص ر )و نه تاریخی( تمرکـزدارد ولی بر رویدادهـا کنترل نـدارد )Yin, 2003, 1-5; Mill-er & Salkind, 2002, 5 (. در پژوه ش پای ۀ ای ن مقال ه، بزرگش هر تهران با روش انتخابِ اطلاعات -سوی مورد۱۱ برگزیده شده است .
1- سیاس ـتگذاری در بخ ـش عموم ـی و انگاشت یکپارچگی

مراحل روشها بروندادها
مرحلۀ نخست- ردیابی چارچوبهای نظری و تجربی مربوط به بازبینی پیشنهاد زمینه های اصلی تحلیل سیاستگذاری در بزرگشهر انگاشتهای اصلی تبیینکنندۀ سیاستگذاری یکپارچه سیستماتیک منابع تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی
67249-943339

مرحلۀ در دوم- بزرگشهر ردیابی تهران زمینهاز دیهای دگاه اصلی دوگانۀ یتحلیل سیاستکپارچگی- گذاری نیمهانجام -انجام مصاحبهتحلیل ساختاریافتههای تبیینکنندۀ گزارشدهی عناصر، سیاستگذاری دررویدادها و برنامه وضعیتریزی های بزرگاصلی شهر
غیریکپارچگی موضوعی تهران از دیدگاه دوگانۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی نمودار 1- فرایند روش کار برای پاسخ به پرسش و دستیابی به هدف مقاله.

در بررس ی رواب ط می ان سیاس تگذاری بخ ش عموم ی و انگاشت یکپارچگی که مرحلۀ نخست فرایند کار این مقاله است ،انگاش ـتهای اصل ی مرتبط ب ا سیاس ت گذاری یکپارچه در بخش عمومی و در بزرگ ش هرها ردیابی میش ود. این انگاش تها شامل سیاس ت و سیاس تگذاری در بخ ش عموم ی، سیاس ت گذاری بخش عمومی و نظریۀ پیچیدگی، و یکپارچگی در سیاس ت گذاری بخش عمومی است.
۱7
1-1- سیاست و سیاست گذاری در بخش عمومی و در شهرها سیاس ت گذاری در بخ ش عموم ی ی ا سیاسـت عموم ی۱۲ مجموعه ای از تصمیمهای دارای ارتباط درونی با یکدیگر است که از سوی بخش عمومی و با درنظرگرفتن اهداف منتخب و ابزارهای دستیابی به آنها، و در حوزهای که این عوامل دارای قدرت اثرگذاری و دس تیابی به این اهداف هس تند، گرفته میش وند تا اجرای آنها نتای ج مش خص و هدفمن دی را ایجادکنن د )Briassoulis, 2004, 9; Howlett, Ramesh, & Perl, 2009, 6; Ranney, 1968, 8-9 (. بنا بر این تعریف، عناصر اصلی تش کیلدهندۀ یک سیاس ت، پنج عنصر اصلی دارد: نخس ت( مش کل سیاسـتی۱۳، عرصۀ سیاست۱4 و موض وع سیاس تگذاری۱5، دوم( عوام ل سیاس ت گذاری ،یعن ی عام لان درگیـر در سیاس ـتگذاری، س وم( اه داف عوامـل سیاس تگذاری کـه بازتاب ی از سیسـتم های ارزش ی آنه ا اس ت ،چهارم( س اختارها و فرایندهای در دسترس برای سیاست گذاری ،و پنج م( ابزاره ای م ورد اسـتفاده ب رای دس تیابی ب ه اه داف تعیی ن ش دۀ سیاست)دانشـپور و ابراهیم نیـا ،۱۳۹4، ۹۲-۹۱(.
برنامهری زی در بخ ش عمومی یک فرآیند رسـمی تصمیمگیری اس ت ک ه بخ ش عمومـی بـا بهکارگی ری آن اقدامه ای لازم ب رای گشودن مشکلهای عمومی را تعیین میکند. سیاستهای شهری ، زنجیرهای از تصمیمها )یا ناتصمیمها(ی اختیار شده توسط مراجع عموم ی در هری ک از س طوح ملی، منطقهای، فراش هری و ش هری هستند که بر نحوه زیست انسانها در شهرها، مشکلهای شهرها و کیفیت زندگی در آنها، اثر میگذارن د )Hutchison, 2010, 907-908; Coplin, 2007, 7-8( و رهب ران سیاس ی، ش هروندان، فراینده ای بوروکراتی ک و تأمی ن خدم ات، و م کان جمعی ت و فعالیته ای اقتصادی زیرسیس تمهای اصلی و دارای میانکنش آن را تش کیل میدهنـد )Clark, 1985, 438(. در سیاس تگذاری ش هری ممکـن اس ت لابیه ای سیاس ی، رس انهها، و گروههـای فش ار خ ارج از س ازوکار رس می سیاس تگذاری نیز قادر ش وند ترجیحهای خود را ب دون پیمودن یک فرایند تصمیمگیری، در سیاس ـتها وارد کنند )Latham, McCormack; McNamara & McNeill, 2008, 142(.
1-۲- سیاست گذاری بخش عمومی و نظریۀ پیچیدگیارتب اط میان سیاس تگذاری بخش عموم ی و نظریۀپیچیدگی اهمیت دارد زیرا نظریۀ پیچیدگی جهان را متشکل از سیستم هایی پیچی ده میدان د ک ه پیوسـته در ح ال سـازش ب ا محی ط خـود و در نتیج ه دگرگونـی هس تند. پذی رش ای ن نظری ه در مطالع ۀ
۱8
سیستمهای اجتماعی و محیطی، این سیستم ها را سیستم هاییپیچیده و خودسازمان ده می شناسد که قواعد جاری میان آنها نهبرپایۀ علیت قطعی )قطعیت گرا(۱۶، بلکه مبتنی بر علیت غیرقطعی) غیرقطعیتگرا(۱7 اس ت. ویژگیهای این سیس تمها را میتوان در
Holland, 1992, 17-20; Man-, 407-410 (زیـر چنین معرفی کرد
:)son, 2001
نخس ت- تکامل18 مش ترک: سیس تمهای پیچیده با محیط خ ود تکامل پیدا می کنند، چنانکه با دگرگونی در محیط، آنها هم دگرگون میشوند تا بهترین مناسبت را با محیط خود تأمینکنند .ب ا ایـن دگرگون ی، آنها محیط خ ود را نی ز دگرگون می س ازند و این فرایند پیوسته و تکرارشونده در طول زمان ادامه پیدا میکند.
دوم- تن وع لازم19: در سیس تمهای پیچی ده، ه ر چ ه تن وع درون سیستم بیشتر باشد، سیستم بیشتر قادر خواهد بود از این تن وع برای پدیدآوردن امکانهای جدید در تکامل با محیط خود استفاده کند .
سوم- هم پیوندی۲0: سیستمهای پیچیده برای ماندگاری به اتصال و ارتباط با دیگر سیستم ها وابسته اند؛ یک سیستم پیچیده بیش تر ب ا رواب ط آن تعریفمی شـود تا اج زای آن و مش خصه های گس تردۀ سیس تم نه منتـج از برهم نهادن ویژگیه ای اجزای آن ،بلکه حاصل میانکنش میان آنها است .
چه ارم- قرارگی ری در م رز آش وب۲1: لب ۀ آش وب وضعیت ی اس ت که سیس تم در آن توان ایجاد تعادل میان « اتفاقیبودن»۲۲ و «حال ت س کون داش تن»۲۳ را دارد: سیس تمها در م رز آش وب ، بهجای فرس ودگی در اثر یک بحران، میتوانند به «نقطۀ بحرانی »برس ند ک ه در آن س اختار درون ی سیس تم در لب ۀ س قوط ق رار می گیرد، بدون اینکه سقوطکند .
پنجم- وابسـتگی حساس به شرایط نخستین۲4: هر دگرگونی جزی ی و تصادفی ممکن اس ت در وضعیت سیس تمهای پیچیده دگرگونی بزرگی ایجادکند و سیستم را به یک وضعیت تعادل جدید برساند۲5.
انتش ار نظری ۀ پیچیدگ ی در عل وم طبیع ی، عل وم اجتماع ی و نی ز در سیاس ت گذاری، درک از مش کلهای اجتماع ی- محیطی را غنیک رده اس ت؛ آ گاه ی از ای ن که ب رای مطالعۀ این مش کلها و همچنیـن تدبیـر سیاس تهای کارآم د ب رای رویاروی ی ب ا آنه ا ،نمی ت وان کل را ش ناخت و وضعی ت آن را کنت رل و پیشبینی کرد )Briassoulis, 2005, 3(، دلالتهای مهمی را در رابطه با چگونگی درک مش کلهای سیاس تگذاری بههمراه آورده اس ت ک ه در زیر
Briassoulis, 2004, 4-7; 2005, 4-8; Green-( معرفـی شـده اند
berg, Miller, Mohr, & Vladeck, 1977, 1533(:نخست- گونا گونی و تنوع مشکل سیاستی در بخش عمومی: در سیستمهای اجتماعی و محیطی که سیستمهایی پیچیده، به شـمار میروند، عناصر سیستم در س طوح فضایی و زمانی متفاوت در پی بهرۀ فردی هستند. این در حالی است که این عناصر نهفقط از نظ ر جنبهه ای اجتماع ی- اقتص ادی، دیدگاهه ا، انگیزهه ا ،احس اسها، دورنماهای آین ده و میزان منابعی ک ه در اختیار دارند تفاوت دارند، بلکه اهداف آنها نیز مبهم و دارای عدم قطعیت است .از ای نرو اس ت ک ه تعریف مش کلها و تعیین اه دافمرتبط با آنهاوابس ته به ش رایط و عواملی اس ت که این مشکل را تعریف میکنند و در مس یر مشکلگش ایی، با دگرگون ی عوامل، مناب ع و روابط آنها ،تعری ف مش کل و اه داف مرتب ط ب ا آن نیز تکام ل پیدا میکن د. به این دلیل ممکن اس ت تعریفهای چندگانهای از مش کلها وجود داشتهباشد که با یکدیگر در کشمکشباشند. افزون بر این، تعیین روابط س ببی۲5 در پاسخ به پرسشهای مهم «چه زمانی»، «چرا» و «کجا» مش کلها آغاز میش وند، «به چه میانجامند» و «چه زمانی پای ان خواهندیافت» دارای قطعیت نیس ت و ب ه مقیاس تحلیل و می زان اطلاعات در دس ترس هری ک از عوامل — ک ه اغلب نا کامل است — بستگی دارد .
دوم- پیش بینی ناپذی ری اث رات مش کل سیاس تی:بازتاب ویژگ ی «وابس تگی حس اس ب ه ش رایط اولی ه» در وضعی ت سیس تم های اجتماع ی، اقتص ادی و محیط ی که سیس تم هایی پیچی ده بهش مار میآین د، این اس ت ک ه مداخلههای سیاس تی — وابس ته به مقیاس ی که مشکل سیاستی در آن تعریف و درمان می ش ود — در س طوح فضایی-س ازمانی گونا گ ون، دارای اثرات پیش بینیناپذیر و نامعین هستند و ممکناست به جای بهبودی و یافت ن راه گش ودن مش کلها، مش کل موج ود را ب ا مش کلی ی ا موضوعی دیگر در زمان و فضا جایگزینکنند .
س وم- نا کارآمدب ودن قواع د کنت رل از ب الا ب ه پایی ن در رویارویی با مش کل سیاستی: یک سیستم پیچیدۀ سازشپذیر در ه ر س طح فضای ی- زمان ی، از سیس تمهای کوچکت ری تشکیلش ده ک ه بهط ور سلس لهمراتبی در سیس تمهای بزرگ ت ر جای گرفته اند. مشخصۀ سازماندهی سلسلهمراتبی سیستمهای پیچی دۀ س ازشپذیر ب ا س اختارهای از ب الا ب ه پایی ن هدای ت و مه ار هم خ وان نیس ت، زی را در ای ن سیس تم ها هری ک از عناص ر ب ه ش بکه هایی چندگان ه تعل ق دارن د که ب ا یکدیگ ر ارتباط هایی غیرخط ی دارن د. با داش تن چنی ن ویژگی هایی که سیس تمهای اجتماع ی و محیط ی را پیش بینیناپذی ر و کنت رل آنه ا را دش وار می کند، طراحی سیاس تهای پاس خگو و کارآم د، به درک پیچیدگ ی ای ن سیس تمها و عدم قطعی ت ذات ی مش کل های سیاس تی در آنها و نیز تش خیص اینکه راهی واح د و مورد پذیرش هم گان برای گش ودن این مش کل ها وجود ندارد، وابسته اس ت: یعن ی ای ن مش کلها در مقیاسه ای فضای ی و زمان ی چندگان ه ب ا یکدیگ ر میانکن ش دارن د، در حالی ک ه سیاس ت های بخش ی و ت ک مقص وده برآم ده از بهکارگی ری رهیاف ت خط ی در بخ ش عموم ی، تنه ا جنبه ه ای وی ژه ای از این مش کل ها را م ورد توجه ق رار میدهن د و با ایج اد همپوش ی ها و کش مکش ها منبع ایجاد مشکل های جدید و اتلاف منابع می شوند.
1-3- یکپارچگی سیاستگذاری در بزرگ شهرهاعوامل تصمیمگیر و سیاستگذار بخش عمومی برای رویارویی با مشکلهای بخشی خود، بر پایه دستورکاری که تقسیم کار و برنامههای ملی برای آنها تعیین کرده اس ت، به سیاس تگذاری در بزرگشهرها میپردازند؛ در حالی که با پایبندی به این دس تورکار بخش ی ممکن
جدول1- ماتریس نشان دهندۀ تفسیر عناصر سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهرها.
تشریح عناصر محتوایی سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهرها در جهان عناصر محتوایی سیاست گذاری یکپارچه
• مکمل بودن سیاست ها در محدوده های جغرافیایی-اداری اثرگذار بر یکدیگر )Kidd, 2007, 166( فضایی جامعیت )درونداد
فرایند سیاستگذاری(
سازگار یا مکملبودن سیاستها در بخشهای سیاست گذاری اثرگذار بر یکدیگر )Briassoulis, 2004, 21(
یافتن دامنۀ مناسبی از مشکلها با وابسنگی درونی که تحت یک چارچوب سیاستی قرار گیرند )Under-
)dal, 1980, 159 موضوعی واردشدن دامنۀ وسیعی از اندیشه ها، صداها، گروه های فرهنگی و قومی و عوامل بیرون مانده از تصمیم گیری در بخش عمومی )Holden, 2012(
وجود سیستم های باور، نظریه ها و چارچوب های شناخت شناسانۀ مشترک، هم خوان یا غیرکشمکشی که بازتاب آن برداشت هایی هم خوان از مشکل سیاستگذاری است )Briassoulis, 2004, 25( ارزش های و راهنمای تصمیمها • توافق بر سر اهداف کلان )Christensen, 1999, 94(: هم خوانی آن چه عوامل چندگانۀ سیاست گذاری از وضعیت مطلوب در ذهن دارند و پایبندی به اهداف کلان مشترک، مکمل یا سازگار )Briassoulis, 2004, 22; Christensen, 1999, 67( چشم اندازها و اهداف • ارزش گذاری گزینه های سیاستی از دورنمایی کلی و نه دورنمای محدود هریک از عوامل سیاست گذاری
)Underdal, 1980, 161( عوامل سیاست گذاری تجمیع پیامدهای
سیاست گذاری )عمل پردازش در فرایند سیاستگذاری(
• پذیرش یک دیدگاه بلندمدت و ارزش گذاری گزینه های سیاستی نه فقط بر مبنای مزایای کوتاه مدت آنها، بلکه هم چنین بر مبنای پیامدهایی که در آیندۀ دورتر رُخ می دهند )Underdal, 1980, 161( زمانی • پی گیری سیاست های سازگار از سوی عوامل چندگانۀ اجرای سیاست )Underdal, 1980, 161( افقی سازگاری بروندادها
)برونداد فرایند فعالیت سیاستگذاری(
• هم خوانی اهداف کلان و خُرد سیاستی و نظریه های پشتیبان آنها با روندکارها، ابزارها و سنجههای
)Briassoulis, 2004, 21; Underdal, 1980, 161( اجرایی سیاست گذاری عمودی تشریح عناصر روندکاری سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهرها در جهان عناصر روندکاری سیاست گذاری یکپارچه
سنت سیاسی و مدیریتی باز، شفاف و مشارکتی )Briassoulis, 2004, 21(
وجود ساختارهای افقی تصمیم گیری و سطح محلی سیاستگذاری )Chris- Briassoulis, 2004, 22
);tensen, 1999, 37 چارچوب کلان سیاست گذاری
• روابط همیارانه، همکارانه، غیرکشمکشی میان آنها در مراحل گونا گون فرایندهای سیاست گذاری ،بخش های سیاست گذاری و نواحی جغرافیایی-اداری )Kidd, 2007, 166( عوامل سیاست گذاری
تدوین چارچوب یکپارچهکننده که در آن دس تورکارهای سیاس تی که باید از سوی عوامل سیاست گذاری
)Underdal, 1980, 166-167 ;Holden, 2012 ; Kidd, 2007, 164 (بخش عمومی پیگیری شود، مشخص شود
به کارگیری ابزارهای سیاستگذاری تقویت کنندۀ یکدیگر، مکمل، هم خوان و غیرکشمکشی )Brias-
)soulis, 2004, 22 ابزارهای سیاست گذاری
اس ت برآینده ای سیاس تهای آنه ا، ناس ازگار و حت ی رقی ب دیگ رسیاس تها باش ند. «سیاس تگذاری یکپارچ ه» در بزرگش هرها ب ا– نی ت و دس تورکار بهب ود برآمده ا و درنظرگرفت ن پیامده ای یکسیاس ت در خ ارج از ی ک بخ ش سیاس تگذاری خ اص — ارتقای برهم کنشیها ) راه حلهای برد ـ برد( میان بخشهای سیاستگذاری چندگانۀ بخش عمومی در بزرگش هرها، کاهش تکرار در فرایندهای افق ی و عم ودی سیاس تگذاری بخـش عموم ی در بزرگش هرها ،ارتق ای درک عوام ل سیاس تگذاری از اث رات سیاس ـتهای ی ک بخش سیاس تگذاری بر دیگر بخشها و س ازگاری میان سیاستها در بخشه ای مختل ف )افق ی( و س طوح مختل ف سیاس ـتگذاری )عم ودی( در بزرگشـهرها، و تمرک ز بیش تر بر دس تیابی اهداف کلی بخش عمومی بهجای دستیابی به اهداف محدودتر بخشی )Stead & Meijers, 2009, 319(، اس ت ک ه وارد قلم رو برنامهریـزی ش هری دانسته شدهاست. در جمعبندی پژوهشهای این انتظام میتوان سیاستگذاری یکپارچه در برنامهریزی بزرگشهرها را بر حسب عناصر
۱۹
اصلیفرایند سیاس تگذاری یکپارچه، یعنی جامعیتدروندادهایای ن فراین د، تجمیع پیامدها در پ ردازش درونداده ای این فرایند و س ازگاری بروندادهای این فرایند )دانش پور و هم کاران ،۱۳۹۳، ۶۱-
۶۰؛ دانش پور و ابراهیمنی ا ،۱۳۹4، ۹4-۹۳( تفس یرکرد )ج دول ۱(.
ب ا پذی رش پیچیدگی مش کلهای بخش عمومی، ش یوه های سلس لهمراتبی و اعم ال اقت دار از ب الا ب ه پایی ن ب رای ایج اد هماهنگی و یکپارچگی نا کارامد دانسته شـده )Pollitt & Bouck-aert, 2004, 20( و ض رورت بازنگ ری در رابطـۀ می ان دولت با دیگر عوام ل تصمیم گیری در جامعه مطرح شده اس ت؛ تا تصمیم گیری ب رای ش هرها و بزرگش هرها بتوان د برهمکن ش پویایی ه ای اقتص ادی، اجتماع ی، فرهنگ ی، محیطی و سیاس ی- اداری را در تصمیمگی ری و سیاس ت گذاری ب رای بزرگش هرها ردیاب ی کن د .پذی رش این ضرورت یعن ی گذر از الگوی حکوم ت در ادارۀ بخش عمومی، به سوی حکمروایی۲۶، که در آن، سیاستگذاری نه فقط از سوی دولت، بلکه با مشارکت فعال دامنهای دربرگیرنده از تمام
۲۰
فع الان جامع ه انجام ش ود و مجموع ۀ چندگان ه ای از فع الان دربخش ه ای، دولتی، نیمهدولتی و خصوص ی از تمام مقیاسهایفضای ی ب ا بهره ه ا و ق درت متف اوت، ب ا مشـارکت در فرایندهایهمکاران ۀ تصمیم گی ری، اه داف و خواس تههای خ ود را در ی ک سیس تم حکمروایـی محل ی مطرحکنن د )دانش پور و ابراهیم نی ا ،۱۳۹4، ۹۹-۱۰۰ ؛Getimis, 2010, 123(.
3- ردیابی دوگانۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی سیاستگذاری در برنامهریزی بزرگشهر تهران
در بزرگش هر ته ران عوام ل تصمیمگی ری و سیاس ت گذاری بخ ش عموم ی هری ک — در چارچ وب دس تورکارها و حوزه های ق درت و تصمیمگیری و سیاس تگذاری مجزای خود — تصویری متف اوت از مهمتری ن مش کل ها را در نظ ر داش ته و اولویت ه ای برنامه ری زی متفاوت ی را )که با ح وزۀ موردعمل خود در بزرگ ش هر ته ران مرتب ط اس ت( مبن ای عمـل خ ود در بزرگش هر ته ران قراردادهان د. ایـن وضعی ت نش ان از موقعیتی بالق وه ناهماهنگ دارد کـه در آن ام کان ب روز تضـاد در دریافت ه ا، برداش تها ، ارزشه ای زی رکار و قواع د راهنم ای تصمیم ه ا و سیاس ت های ای ن عوام ل تصمیمگیری و سیاس تگذاری وج وددارد. در بخش خصوص ی نی ز توسـعه دهندگان زمی ن و فض ای ساخته ش ده ،منابع موجود در این بزرگشـهر را وس یله ای برای انباش ت هرچه بیش تر و بیشینه کردن س رمایۀ خود در نظر می آورند و با سودا گری زمی ن و فض ای ساخته ش ده، از مراج ع شـهری تقاضای پیوس تۀ دگرگونی در کاربرد و ترا کم فضای ساختهشده و به زیر توسعه بردن زمین ه ای باقیمانده و تخریب و بازس ازی فضاهای جدید در این بزرگش هر را — ب ر خلاف قوانین و مقررات برنامههای ش هری — دارند. محصول فرایندهای تصمیم گیری و سیاس تگذاری در این وضعیت، سیاس ت هایی غیریکپارچ ه یا چندپاره برای بخشهای گونا گ ون در بزرگش هر ته ران اس ت که نمیت وان آنه ا را همچون «سیاس تهای بزر گش هری ب رای ته ران» درنظ ر آورد؛ یعن ی سیاس تهایی ک ه نش انگر «میث اق مورد تواف ق، مش ترک و مورد تعهد» بخش عمومی، بخش خصوصی، و شهروندان دربارۀ نقش
جدول۲- ماتریس نشانگر پرسش های تحلیل دوگانۀ یکپارچگی- غیر یکپارچگی سیاست گذاری در بزرگ شهر تهران.
پرسش های تحلیل زمینه های تحلیل
آیا در چارچوب کلان سیاست گذاری و میان عوامل سیاستگذاری در بزرگشهر تهران، سنت همیاری و اعتماد، عزم و ارادۀ سیاسی و نیز تعهد و ارادۀ مشترک برای پایبندی به چارچوب های سیاست گذاری یکپارچۀ مورد تواقق وجوددارد؟ چارچوب کلان سیاست گذاری
آیا درس اختار سیاس ت گذاری در بزرگش هر تهران عوامل سیاس تگذاری برای هدایت یکپارچگی سیاستهای تدوینشده در عرصه های سیاس تی بخش ی و محدوده های جغرافیایی-اداری، اجرای چرخه های فرایبین بازبینی سیس تماتیک تمام جنبه های اجرا و ثبت مشکل ها، و نیز پاسخگویی دربارۀ دو وظیفۀ بالا به دیگر عوامل سیاست گذاری در قلمرو برنامه ریزی شهری، وجود دارد؟ عوامل سیاست گذاری
آیا در س اختار سیاسـ تگذاری بزرگ ش هر تهران یک چارچوب سیاس تی الزام آور تدارکدیده شده که تمام عوامل تصمیم گیری به آن پایبند باشند؟ ابزارهای سیاست گذاری
این بزرگشهر و نیز تقسیم مسئولیتها و اختیارها در دستیابی به این نقش باشد. در چنین وضعیت سیاستگذاری، منابع گونا گون
)شاملمنابع مالی، نیروی انسانی، زمان و جز آن( نیزدر مسیرهایگونا گون، هماهنگنشده و گاه رقیب، مصرف و یا اتلاف می شوند.
۲-1- ردیاب ی زمینهه ای تحلی ل سیاس ت گذاری یکپارچ ه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران
در این بند از مقاله با ردیابی زمینههای تحلیل سیاس تگذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران و انجام عمل تحلیل بر پایۀ این زمینهها، کوشش شده است تا عناصر، رویدادها و وضعیتهای تبیینکنن دۀ چیس تی و چرای ی سیاس تگذاری در برنامهری زی بزرگش هر ته ران — از دی دگاه دوگان ۀ یکپارچگ ی- غیریکپارچگ ی – گزارشش ود. زمینهه ای تحلی ل سیاس تگذاری در برنامهریزی بزرگشهری از این دیدگاه دوگانه، چارچوبی است که بر پایۀ تلفیق انگاشتهای تکرارشونده در پژوهشهای نظری و مطالعات تجربی در جه ان، بهعن وان عناصر رون دکاری سیاس تگذاری یکپارچه در بند ۳-۲ مقاله پیش نهاد ش د و در جدول۲ نیز پرس شهای اصلی برای سنجش این چارچوب معرفی شده است.
۲-۲- گ ردآوری داده ب رای پاس خ ب ه پرس ش های تحلی ل سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران
دادهه ای موردنی از در پژوه ش پای ۀ ای ن مقال ه ب رای پاس خ ب ه پرس ش های تحلی ل دوگان ۀ یکپارچگ ی- غیر یکپارچگ ی سیاس ت گذاری در بزرگ ش هر ته ران )ک ه در ج دول۲ در بن د ۱-۳ معرفی ش دند( ب ا انج ام « مصاحبهه ای نیمه-س اختاریافته» بـا اف راد کارش ناس در جایگاهه ای دانش پژوهان ه )آ کادمی ک( و نی ز تصمیمگی ری و سیاس تگذاری در بزرگش هر ته ران درب ارۀ وضعیـت س اختار سیاس تگذاری در برنامهریزی این بزرگش هر ، بهدست آمدهاس ت. روش انتخاب پرسششوندگان، نمونه گیری نظ ری۲7 ب وده ک ه ب ا به کارگی ری معیاره ای اط لاع از وضعی ت سیاس ت گذاری در بزرگ ش هر تهران در دوره ه ای زمانی متفاوت ،ناهمگنی و گونا گونی افراد و در دس ترس بودن، انتخاب ش ده اند .انتخ اب تع داد آنه ا نیز ن ه بهمنظور تش کیل ی ک نمون ۀ نمایا۲8، بلک ه به منظ ور پیش رفتن در مس یری که به آشکارش دن موضوع مورد مطالع ه بیانجام د )Flick, 2009, 117-119( ادام ه پیدا کرده اس ت. ب ه همین دلیل در ای ن روش گ ردآوری داده حجم نمونه ،ب ا رس یدن به دادههای تکراری مش خص ش ده اس ت. جدول۳، دس تهبندی از جای گاه حرف های و آ کادمی ک مصاحبهش وندگانرا نش ان میدهد و فراوان ی پرسشش وندگان در می ان عوام لتصمیم گیـری و سیاس تگذاری گونا گ ون بخ ش عموم ی نی ز درجدول4 مشخص شده است.
۲-3- تحلیـل دادهه ا ب رای پاس خ ب ه پرس ـشهای تحلی ل سیاست گذاری یکپارچه در برنامه ریزی بزرگ شهر تهران
جدول3- دسته بندی کلی از جایگاه حرفه ای و آ کادمیک پرسش شوندگان، در پژوهش پایۀ مقاله.
جایگاه حرفهای و آکادمیک مصاحبه
شونده جایگاه حرفهای و آکادمیک مصاحبه
شونده جایگاه حرفهای و آکادمیک مصاحبه

شونده
پ ب الف پ ب الف پ ب الف  11  9    1
  11   11   2
  19  11   3
 21  12   4
 21  13  5
 22  14  6
 23  15  1
 24   16   1
 25 الف- هیئت علمی دانشگاه ب- مهندسین مشاور برنامهریزی پ- تصمیمگیری و سیاستگذاری بخش عمومی

  26 جدول4- فراوانی مصاحبه شوندگان در میان عوامل تصمیم گیری و سیاست گذاری چندگانه بخش عمومی، در پژوهش پایۀ مقاله.
شورای شهر تهران شهرداری تهران تهران وزارت کشور وزارت راه و شهرسازی* عوامل بخش عمومی
کنونی کنونی سابق سابق کنونی سابق کنونی وضعیت: کنونی یا سابق
۱ ۲ 5 ۱ ۲ ۲ ۱ تعداد )نفر(
نهاد مطالعات و برنامه ریزی شهر
* با نام قبلی «وزارت مسکن و شهرسازی»
در پژوهش پایۀ این مقاله برای تحلیل دادههای گردآوریشده در پاس خ ب ه پرس شهای تحلیـل سیاس تگذاری یکپارچ ه در برنامه ریزی بزرگش هر تهران از روش «تحلیل موضوعی» استفاده ش د که روشی اس ت برای تعیین، تحلیل و گزارشدهی الگوها۲۹ و تم ها )یعنی موضوع یک صحبت یا نوشتار( درمیان داده ها)Braun & Clarke, 2006, 79( که هر تم نش انگر س طحی از الگویابی درون مجموع ه داده ه ا اس ت )Braun & Clarke, 2006, 81(. فراین دی ک ه ای ن روش بـرای تحلی ل و گزارشده ی الگوها و تم ه ا درمیان دادههـا به کارمی گی رد، بـا برخ ی از دیگ ر روش ه ای کیف ی )چ ون نظری ۀ مبنایی۳۰ و تحلی ل محتوای کیفی( ش باهتهایی دارد اما در مقایس ه بـا ای ن روش ه ا دارای دو تفاوت بارز اس ت: نخس ت( در چارچوبه ای شناخت شناس انۀ گونا گـون قاب ل به کارگی ری اس ت؛ و دوم( قابلیت بهکارگیری هم در مس یری اس تقرایی و هم در مسـیری اس تنتاجی را )ب ر خ لاف روش نظریۀ مبنایـی که تنها در مس یر اسـتقرایی به تحلی ل دادهها میپ ردازد( دارد )Braun & Clarke, 2006,1(. در ای ن مقاله بهکارگی ری این روش برای یافتن تم هـای اصل ی تبیین کنندۀ وضعی ت سیاس ت گذاری یکپارچه در برنامه ری زی بزرگش هر تهـران ب ا پیم ودن مراحل زیر انجام ش ده است ) و نتایج آن در بند 4-۳ مقاله معرفی شده است:(مرحل ۀ نخسـت- آش نایی ب ا داده ه ا: آش نایی ب ا دادهها با
۲۱
تبدی ل دادههای گفت اری به دادهه ای نوش تاری )مصاحبه ها( ،و یادداش ت برداریهایی کل ی درب ارۀ هرآنچ ه ک ه مرتبـط ب ا زمینهه ای تحلی ل پژوهش پای ۀ این مقاله اس ت، و نیز واردکردن مصاحبه ه ای تبدیل ش ده ب ه مت ن در نرماف زار تحلی ل کیف ی MAXQDA پیموده ش د. کارب رد ای ن نرم اف زار در مقال ه، کم ک بـه حف ظ موض ع عینـی پژوهش گر۳۱ در ثب ت دقی ق آن چ ه پرسش شوندگان گفتهاند و بازنمایی تا حد ممکن دقیق آن است.
مرحل ۀ دوم – تولی د کُده ای نخس تین3۲: در ای ن مرحل ه موضوعه ای قابل توجه ی ک ه در ارتب اط با زمینهه ای تحلیل در مصاحبه ها بیان شده اند، ردیابی، هریک در دستههایی قرار گرفتهو یک عنوان )برچسب( برای هر دسته درنظر گرفته شد.
مرحلۀ س وم- جس تجو برای الگوهای بالقوه: در این مرحله کوشش ش ده روابط میان کُدهای نخس تین جستجو شود. روابط تکرارشونده در میان کُدهای نخستین بهعنوان «الگوهای بالقوه »تش کیل دهندۀ تم های تبیینکنندۀ وضعیت دوگانۀ یکپارچگی-غیریکپارچگ ی در برنامهری زی بزرگش هر ته ران ردیاب ی شـدند .این مرحله ش امل حرکت پیوس تۀ رو به جلـو و روبه عقب میان کل مجموع ه داده ه ا، کُدها و تعیی ن الگوها و تمها ب ود؛ یعنی برخی از کُده ای نخس تین ب رای تش کیل یـک کُ د جدی د در یکدیگ ر ادغام شده، برخی یک الگو و تم جدید را شکل داده ، و برای برخی ک ه ام کان قرارده ی در هیچ یـک از الگوها و تم ه ای موجود نبود ،الگو و تمی جدید شکل داده شد.
۲-4- گزارشده ی تمه ای اصل ی تبیینکنن دۀ وضعی ت دوگان ۀ یکپارچگی- غیریکپارچگی سیاستگذاری در بزرگشهر تهران
مرحل ۀ چه ارم بهکارگی ری روش تحلی ل موضوع ی در مقال ه ، گزارشدهی تمهای اصلی تبیین کنندۀ وضعیت دوگانۀیکپارچگی-
۲۲
غیر یکپارچگی در وضعیت سیاس ت گذاری بزرگ شهر تهران است .این تمها عبارتند از: الف( روش ننبودن توزیع قدرت و مس ئولیت می ان س طوح ملی و محل ی سیاس تگذاری در بزرگش هر تهران ،ب( دسـت نیافتن عوام ل تصمیم گی ری و سیاس ت گذاری ب ه کارک رد یکپارچه کنن دۀ م ورد انتظ ار، و پ( دس تنیافتن ابزارهای سیاست گذاری به کارکرد یکپارچهکنندۀ موردانتظار.
۲-4-1- روش ـننبودن توزیع قدرت و مس ئولیت میان س طوح ملی و محلی سیاست گذاری در بزرگ شهر تهران
در برنامه های پنج سالۀ توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کش ور )قانون برنامۀ پنج س الۀ پنجم توس عۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اس لامی ایران ،۱۳8۹؛ قانون برنامۀ پنج سالۀ چه ارم توسـعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اس لامی ای ران، ۱۳8۳ و قان ون برنام ۀ پنج س الۀ س وم توس عۀ اجتماع ی ،اقتص ادی و فرهنگ ی جمهوری اس لامی ای ران ،۱۳7۹(، به دولت اختیاره ا و وظایف ی در رابط ه ب ا وا گـذاری برخ ی ام ور ش هری به سـطوح محلی )که میتوان آن



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 29-40-1

589420317357

صفحات ۲۹ – 4۰۲۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲ شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
102102911654

رویکردی نو به معماری بومی در رابطه ی ساختاری آن
1021029440478

با معماری پایدار*
غلامرضا ا کرمی**1، سجاد دامیار۲
۱ دانشیار دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
۲ استادیار گروه معماری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۱۰/۹4، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹5(
چکیده
در ای ن مقاله سـعی ش ده ابتدا عوامل تعیین کنن دهی معماری پایدار در چهار حـوزه )مردم، طبیعت ،س اخت و الگو( مش خص ش ود. س پس جایگاه این عوام ل در رویکردهای نظری مختل ف به معماری بومی تبیین و س اختار آن بررس ی شـود. برای تبیین موضوع، ابتدا سـاختار مولّد معماری که اس اس تعاری ف و رویکردهـا را شـکل میدهد، بهط ور کلّی از زبان نظریه پردازان معماری ارائه ش ده و در ادامه مولدهـای معم اری بوم ی کـه از بطن تعاریف بیرون میآید مش خص ش ده اس ت تا پای هی مدل های پنجگان ه ای از رویکرده ای معماری بومی را تش کیل دهد ک ه عبارتند از: ۱-رویکرد مبتنی بر مش ارکت م ردم ،۲-رویک رد مبتن ی بر س اخت گرایی طبیعی ،۳-رویکرد مبتنـی بر الگوگرایی طبیع ی ،4-رویکرد مبتنی بر مطلقگرایی طبیعی و 5-رویکرد مبتنی بر کلنگری. در این دسته بندی ها، رابطه و نسبتی که مولّدهای معماری بومی در هر تعریف با هم برقرار می کنند، تمایز تعاریف را از یکدیگر مشخص می کند .برای هر دسته از تعاریف، مصادیقی از معماریهای به وجود آمده بر اساس آن رویکردها، مطرح شده و جای گاه نظ ری آن معماری)بومی( در توس عهی پایدار معماری امروز به صورت س اختار یافته، ارائه و نتیجهگیری ش ده اسـت. در پایان نمونه ای از طرحهای اجرا ش ده )پروژه به س ازی روسـتای خور( که رویکردی کل نگر را در به سازی محیط بومی دنبال کرده، به عنوان معماری پایدار معرفی شده است.
واژههای کلیدی
معماری پایدار، معماری بومی، مردم، طبیعت، ساخت.

*ای ن مقال ه برگرفت ه از رس اله دکت ری نگارنده دوم ب ا عن وان: «وا کاوی عوامل هویت بخ ش در معماری بومی ایران» می باش د که ب ه راهنمایی نگارنده اول و مشاوره دکتر حمید ندیمی به انجام رسیده است.
.E-mail:akrami@ut.ac.ir ،۰۲۱-۶۶7۳4۰۰۲ :نویسنده مسئول: تلفن: ۶۶7۳4۰۰۰-۰۲۱، نمابر**
۳۰

مقدمه

3790297484288

رابط هی معم اری پای دار و معم اری بوم ی، بهطـور کلّ ی امری بدیهی فرض میشود. اما عدم وجود یک چارچوب ساختاریافتهی نظ ری ب رای ای ن دو موض وع، کاربرد معم اری بومی را ب رای ایجاد پای داری در معم اری معاص ر ب ا چالش مواج ه کرده اس ت. مفهوم توس عه پایدار زمانی مطرح ش د ک ه موضوعات زیس ت محیطی در سرلوحهی کار بحثهای سیاسی قرار گرفت و بدین ترتیب به جای اینکه این مفهوم به عنوان فش اری بر تغییرات محیطی عمل کند ،به صورت ابزاری برای حمایت از محیط زیست مطرح شد)پیرس و وارفورد ،۱۳77، ۶7(. این مفهوم از سال ۱۹۹۰م. به بعد در معماری مط رح گردی د که نتیج هی آن در بیانی ه کنفرانس “ریو۱” بیان ش د )Thompson, 2000(. یک تعریف عموماً مورد قبول برای توس عهی پایدار و نقطهای مناسب برای آغاز تفحص در این مفهوم، از گزارش “برانتلند۲” به دس ت میآید: «توس عهی پایدار توس عهای اس ت که نیازه ای نس ل فعل ی را بـدون خدش ه آوردن بر توانایی نس لهای آینده در تأمین نیازهای خود تأمین کند» )موتین و ش رلی ،۱۳8۶، ۱5(. با توجه به این تعریف، معماری بومی خودبهخود یک معماری پای دار اس ت. چون این معم اری آمیخته با طبیعت اس ت که از آن بهرهب رداری میکند، بدون اینکه خلل ی در آن ایجاد کند )فلامکی ،۱۳88، 8۲(. معماری بومی یا بدیهه س از، در هماهنگی با طبیعت و از طریق بهکار بس تن ش یوههای ترکیب و روشهای ساختمانی و فنونی که بیش تر محلیاند، نه فرا گیر و جهانی، به کار رفع نیازهای کالبدی-مکانی روزمره میآید و در جزء و کل، پیش از ساختهشدن و پ س از آن، از ط رف صاحبان س ازندهاش «زندگی میش ود». این معم اری، نطف های اس ت که از عال م تصوّر ب ه عالم تصوی ر میآید: تصوی ر س هبعدی به مقیاس انسـان )همان ،۹۲(. ب ه همین دلیل بس یاری از معم اران ب رای تولید معم اری پایدار به معم اری بومی رجـوع میکنن د. ای ن رج وع گاه ی بهصورت تک رار معم اری بومی بوده اس ت۳. بهعنوان مثال نگاه «حسن فتحی» در این رابطه، یك الگوبرداری کامل از فرم معماری و ش کل زندگی بومی اس ت، اما نه در وجه نوس تالژی، بلکه با در نظر گرفتن زندگی روستایی بهعنوان ی ك «واقعی ت» موجود که ضرورتی به تغییر آن نیس ت و باید حفظ شـود. مثلاً در مورد آش پزخانه در خانههای گورنای جدید، نخست ب ه مطالعهی نح وهی عمل آش پزخانهی روس تاییان میپ ردازد و سـعی میکنـد ب ا «تقلی دی اصلاحطلبانه» نه ک ه بهروز، بلک ه آنرا بهین ه کن د )فتح ی ،۱۳7۲(. در دو ده هی اخی ر ب ا مطرحش دن معم اری پایـدار، ن گاه به معم اری بوم ی، بهعن وان موجودیتی که ه م میتوان د دارای الگ و و ه م مدل4 ب رای معماری معاصر باش د ،مطرح ش ده است. در این راس تا میتوان کلّ رویکردهای معماری پای دار را در دو دس ته ق رار داد ک ه ی ك دس ته مس تقیماً از الگوهایمعماری بومی استفاده میکند و دیگری گاهی از مدلهای آن بهره میبرد5. س اختمانهای دارای پوس تههای ظریف و معمولاً تحت کنترل سیس تمهای خودکار را میتوان به «ش اپرک»ها تشبیه کرد ،چنین ساختمانهایی نیازمند تمهیدات تکنولوژیکی پیشرفتهاند یا به عبارت دیگر «های تک» هستند. دستهی دوم ساختمانهای بومی و س نتی هستند که در بسیاری از نقاط جهان، عمدتاً به این دسته تعلق دارند، ساختمانهایی حجیم )مانند: فیل( با ظرفیت حرارت ی عظی م هس تند ک ه نوس انات ب زرگ اقلیم ی ب ه کُن دی بر محی ط داخلی آنه ا تأثیر میگذارد. س اختمانهای «فیل» مانند از دورانهای اولیهی س کونت بشری شناختهش ده، با انسان همراه بودهان د و آزمایش زم ان، کارآیی آنها را در ارتباط با طبیعت و اقلیم ثابت کرده است. اما ساختمانهای «شاپرکی» – به یک معنا- تنها در نیم هی دوم قرن بیس تم و به همراه پیش رفتهای تکنولوژیکی ایج اد ش دهاند. «اس تدمن» این نکت ه را طرح میکند ک ه حتی در دنیای کنونی، در بدترین ش رایط اقلیمی، معماری بومی اس ت که پاسخگوی نیازهای انسان است۶)Steadman, 2008, 166(. ترجیح معم اران در این اس ت که قواعد س ودمندی از معم اری بومی را در کاره ای ن و بهکار گیرند. دس ت یافتن به این اصول نیازمند بررس ی س اختاریافته رابط هی معم اری پای دار و معماری بومی اس ت. لذا پیش از بررسی رابطهی این دو نوع معماری، تبیین ماهیت هر یک بهصورت جدا گانه لازم بهنظر میرسد. بدین منظور ابتدا با ارائهی تعاریف ی کلّ ی از توس عهی پایدار و ش اخصها و ویژگیهای ی از آن ،مفهوم ی کلّی از آن توصیف میش ود. س پس با تبیین و تش خیص مولّدهای معماری بهطور کلّی، نسبت توسعه پایدار با ساختار مولّد معماری بررس ی میگردد و تمایز تعاریف آنها از همدیگر، بهواس طه بررس ی رابطهی مولّدها در هرکدام و در نهایت بررس ی رابطهی این مولّدها با همدیگر، ارائه میش ود. روند دستیابی به این ساختار در این نوش تار بهصورت زیر میباش د: نخست س اختار مولّد معماری )ب ه تفکی ک عوام ل درون ی و بیرون ی( م ورد وا کاوی ق رار میگیرد .سپس با هدف تبیین ماهیت معماری بومی، تعاریف و رویکردهای مختلف به این نوع از معماری مطرح و در مدلهای ساختاری قرار میگیرند. پس از آن و در ادامه، معماری بومی در قبال این ساختار م ورد س نجش قرار میگی رد و رویکردهای پنجگان ه و رابطهی آن با توس عه پایدار بررسی میش ود. در ادامه، گونههای بهدست آمده از این سنجش از نظر رابطهی ساختاری با توسعهی پایدار ارزیابی و در پای ان، یک نمونه معماری بومی با رویکرد کلنگر بهعنوان مصداق معماری پایدار، معرفی و تحلیل و نتیجهگیری میشود.
ب رآورده س ازد، ب دون آنک ه از توانایی های نس ل های آین ده برای
1. توسعه پایدار
توس عهی پای دار، توسـعه ای اسـت ک ه نیازه ای زمان ح ال را
ارض ای نیازهای ش ان مایه بگذارد )WCED, 1987, 43 نقل ش ده توس ط س لطانی و نامداری ان ،۱۳۹۰(. ای ن تعری ف، خیل ی کلّ ی ،مبه م و از طرف ی محافظه کاران ه اس ت. در ای ن تعری ف، «نیازها »خ ود لازم ب ه تعریفان د و مقصود از نیازهای فعل ی و آینده در این تعریف روش ن نیس ت. از این گذش ته م ا از توان نس ل های آینده خب ر نداری م. زی را توس عه، خ ود ماهی ت نیازه ا را در آین ده تغییر میدهد. چنانکه ماهیت نیازهای نسل فعلی نسبت به نسل های گذش ته و نس ل ماقب ل خ ود بس یار متف اوت ش ده اس ت. اضافه براین ه ا، «نیازه ا» در جوام ع مختل ف، متفاوت اس ت. بنابراین دولت ه ا براس اس اهداف و مقاص د و نیازهای خود ه ر تعبیری را می توانن د از تعری ف ف وق ارائ ه دهن د )ا کرم ی ،۱۳8۳(. پایداری ،مس تلزم وا کاوی مداوم راههای مختلف اس ت تا به ما کمک کند که پیوس ته روابط خود را با یکدیگ ر و با محیط اطرافمان تعدیل کنیم )دهقان منش ادی ،۱۳85، ۱۶۱(. همچنین پایداری تابعی از تعادل و توازن در هر سطحی است )زاهدی ،۱۳8۹، ۲8(. بهعنوان مث ال رش د اقتص ادی ف ار غ از رش د فرهنگ ی باع ث از بی ن رفتن هوی ت ی ک مل ت می ش ود )ا کرم ی ،۱۳8۳(. پس یک ش هر پایدار از دید زیس تمحیطی باید به همهی ش هروندان خود این امکان را بده د ت ا نیازه ای خ ود را ب رآورده س ازند و رفاه خ ود را افزایش دهند، بدون اینکه به طبیعت آسیب برسد یا شرایط زندگی مردم فعل ی ی ا آینده بهخطر بیفت د )دهقان منش ادی ،۱۳85، ۱۶۱(. در ای ن خص وص، اصولی برای توس عه پایدار تدوین ش ده اس ت که ای ن اص ول نوع ی جامعی ت و کل نگ ری را در خود مس تتر دارد. از جمله ی این اصول می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- یکپارچگ ی اقتصادی-محیط ی: تصمیمات اقتصادی باید با توجه به آثاری که بر محیط زیست می گذارند، اتّخاذ شوند.
۲- تعهد بین نس لها: در زم ان حاضر، تصمیمات باید با توجه به نتایجی که بر محیط زیست نسلهای آینده دارند، گرفته شوند.
۳- عدال ت اجتماع ی: هم هی م ردم دارای حق برخ ورداری از محیطی هستند که بتوانند در آن محیط رشد کنند و شکوفا شوند.
حفاظ ت فیزیک ی: محافظ ت از مناب ع و حمای ت از دنیای جانوری و گیاهی ضرورت دارد.
کیفیت زندگی: تعریف گس تردهتری از رفاه بش ری باید ارائه شود، به نحوی که از محدوده ی رفاه اقتصادی فراتر رود.
۶- مش ارکت: نهادها باید مجدّداً س اماندهی ش وند به نحوی ک ه از طری ق آن ام کان شنیدهش دن کلی ه ی صداه ا در فرآین د تصمیم گیری فراهم آید )زاهدی ،۱۳8۹، ۶(.
مواردی که از تعاریف و اصول توس عه پایدار ذکر ش د، مرتبط با حوزههای مختلف علوم، خصوصاً علومی که با محیط مرتبطاند ،می باشد. اما شاخهای از علوم محیطی که در این نوشتار بیشتر از دیگر علوم قابل بررسی است، رشته ی معماری است که در بخش بعدی رابطهی آن با توسعه ی پایدار مورد مدّاقه قرار می گیرد.

1-1. توسعه پایدار و ساختار مولّد معماری
در توس عه ی پای دار ب ا توج ه ب ه تعاریف ی ک ه از آن وج ود دارد در ابع اد مختل ف، پای داری م دّ نظ ر اس ت. بهعبارت ی در حوزه ی
۳۱
معم اری، بح ث از معم اری پای دار به می ان می آید که تم ام ابعادمعم اری )عین ی و غی ر عین ی( را ش امل میشـود. از طرفـی درمعم اری، عوام ل مختلف ی در آفرینش یک اثر معم اری نقش ایفامی کنن د ک ه بهوج ود آورن ده و مولّ د آن محس وب می ش وند و درتعاری ف مختل ف، ب ه م واردی از آنه ا ب ا رویکرده ا و نگرش های ی که وجود داش ته اش اره ش ده اس ت. از جمله ی آنها «لاوسون» در کت اب” طّرّاحان چگونه میاندیشند”، مولّده ای معماری را چهار دسته در نظر میگیرد: «کارفرما» )که مسألهی طراحی نشأت گرفته از ذهن او اس ت(، «اس تفاده کنندگان» )کاربرانی که ممکن اس ت در برخ ی م وارد کارفرم ا نی ز باش ند و در مـواردی ارتبـاط اندکی با کارفرما داش ته باش ند و یا کاملاً جدا از هم باش ند(، «طرّاحان» که در بس یاری م وارد م ردم آنها را هنرمن د تلقی میکنن د و محصول طرّاحی ایشان را اثر هنری فرض میکنند و بالاخره «قانون گذاران »ک ه ا گ ر چه غالب اً درگیر خ ود طرّاحی نیسـتند ول ی محدوده هایی را وض ع میکنن د ک ه طرّاح ان بای د در چارچ وب آن کار کنن د )لاوس ون ،۱۳87، ۹8-۱۰4(. در جای ی دیگ ر “نق رهکار” در کت اب
“انسان، طبیعت، معماری”، دستهبندی چهارگانهای با عناوینی متف اوت مانن د؛ «س امانه ی کارک ردی»، «س امانه ی س ازه ای ،»«س امانه ی کالبدی» و «س امانهی انسانی» مطرح کرده است که از مولّدهای معماری محسوب میشوند )رک. نقره کار ،۱۳88(. به همی ن ترتی ب بر اس اس دس ته بندیهای دیگر ش امل مولّدهای مفهومی و مولّدهای عینی-کالبدی و امثالهم، مولّدهای معماری موض وع مطالعه هس تند )رک. انص اری ،۱۳8۶، ۱۰۹-۱۱7(. اما در این نوش تار، مولّدهای معم اری عوامل چهارگان ه ی؛ «طبیعت ،»«م ردم»، «سـاخت» و «الگو» در نظر گرفته ش ده اس ت. این نگاه را می ت وان ب ه ای ن صورت فرمولبن دی کرد که هر اث ر معماری در حال ت بوم ی، در فرآیند علّ ت و معلولی، دارای ی ک علّت بلافصل ابژکتی و7؛ یعن ی بس تر دس تنخورده ی ا طبیع ت، و ی ک علّ ت بلافصل س وبژکتیو8؛ یعنی جامعه و مردمی هس تند که آن را پدید میآورن د )در م ورد معماری غیربومی ممکن اس ت ای ن علّت ها با واس طه هایی مؤثر باش ند(. اینه ا عوامل «بیرونـی» مولّد محصول معمارانه ان د؛ در مقاب ل دو وج ه «معل ول»ی در ه ر اث ر معم اری به وضوح قابل تفکیک است: یکی وجه عینی غالبتری دارد که ما آن را در اینج ا در ذی ل «س اخت» می آوریم و همهی اجزای مادّی و فرآینده ای م ادّی منته ی ب ه آنه ا را ش امل میش ود و دیگری ،آن وج ه معلولی اس ت ک ه جنبهی ذهنی )س وبژکتیو ی ا معنایی( غالبت ری دارد و م ا آن را در اینج ا ب ا عن وان «الگ و» )ب ه عن وان محصولی فضایی و دارای کلّیت قابل تشخیص( یاد کرده ایم.
۲. رویکردها به معماری بومی و ساختار مولّد معماری
ب ا نظر ب ه رویکردهایی که در منابع مختلف ب ه معماری بومی وج ود دارد و تعاریف ی ک ه هر رویک رد از معماری بومـی دارد، چهار عام ل تعیینکنن دهی معم اری بوم ی را میت وان هم ان عوام ل )مولّده ای( توس عه ی پای دار یعن ی: طبیع ت، مردم)جامع ه( ،
۳۲
سـاخت و الگو، دانس ت. به این ترتیب براساس میزان اهمیتی که ه ر ی ک از این عوام ل در رویکردهای متفاوت نسـبت به معماری بوم ی دارا اس ت، می ت وان دس تههای متمای زی از تعری ف ب رای معمـاری بومی داش ت که متناظر با نس بت آن با توس عهی پایدار نی ز می باش د. ل ذا در ایـن نوش تار، ی ک دس ـتهبندی پنجگان ه به همراه الگوواره هایی مطرح شده که در ذیل آمده است.
۲-1. رویکرد مبتنی بر مشارکت مردم
تصویر۲- پروژه ی مکزیکالی با رویکرد مشارکتی.

مشارکت
.
مردم

بر

مبتنی

رویکرد
در

معماری

د
مولّ

عوامل

ی

رابطه

1
تصویر
.
بومی

های

روش

از

استفاده

با

سقف

اجرای

مکزیکالی؛

ی

پروژه

3
تصویر
)
Alexander, 2005, 554
(
:
ماخذ

مشارکت

.

مردم

بر



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 41-52-1

صفحات 4۱ – 5۲4۱نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶

پیکره بندی فضایی، ادرا ک ترا کم و تعاملات اجّتماعی در محیط های مسکونی: ارائۀ یک مدل علی*
)نمونه موردی: مجتمع های مسکونی شهر مشهد(

رامین مدنی1، شهرام پوردیهیمی۲، سیّده فاطمه موسوی نیا**3، بهرام صالح صدق پور4
۱ استادیار گروه معماری، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
۲ استاد گروه معماری، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران.
۳ دانشجوی دکترای معماری، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
4 استادیار گروه روانشناسی، دانشگاه شهید رجایی، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۹/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(چکیده
هرچند ترا کم به عنوان معیاری کمّی، راهی برای کنترل و قانونمندی توس ـعههای مس کونی اس ت و بر میزان فشردگی واحدهای مسکونی و جمعیت سا کن در آنها دلالت میکند، امّا در عمل، شرایط زندگی سا کنین، از جمله شرایط زندگی اجتماعی، امنیت در فضاهای مشترک و همچنین شیوۀ ادرا ک محیط را تح ت تأثیـر قرار میدهد. در مطالعات پیش ین، اجماع کل ی درخصوص رابطۀ می ان ترا کم و تعاملات اجتماع ی در محیطهای مس کونی وجود ندارد. در یک ترا کم ثابت، ش یوۀ طراح ی و ترکیب واحدهای مس کونی میتواند ارزیابیهای متفاوتی را از ترا کم موجب ش ود. هدف این پژوهش، بررسی رابطه میان انتظام و پیکرهبندی فضایی، ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی در قالب مدلی علّی است. جامعۀ آماری این تحقیق، سا کنین سه مجتمع با ترا کم جمعیتی، ترا کم خالص مسکونی و پایگاه اجتماعی-اقتصادی سـا کنین مش ابه و ش یوۀ طراحی متفاوت در شهر مش هد بود، که از میان آنها نمونهای شامل ۳۰۰نفر به روش نمونهگیری تصادفی انتخاب ش دند. پایایی پرسشنامۀ محققساخت با محاسبۀ آلفای کرونباخ و روایی آن با استفاده از روش تحلیل عامل تأییدی مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت بررسی روابط علّی از طریق مدلیابی معادلات س اختاری نش ان داد، میان ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی رابطۀ منفی وجود داشته و ادرا ک ترا کم در مدل مورد نظر پژوهش نقش واسطهای دارد.
واژههای کلیدی
محیط های مسکونی، ترا کم، پیکره بندی فضایی، ترا کم ادرا کی، تعاملات اجتماعی.

* این مقاله برگرفته از مطالعات رسالۀ دکتری درحال تدوین نگارنده سوم، با عنوان« انتظام فضایی، ترا کم و تعاملات اجتماعی در محیط های مسکونی، نمونه مطالعه شهر مشهد»، به راهنمایی نگارندگان اول و دوم و مشاورۀ نگارندۀ چهارم، در دانشگاه هنر اصفهان است.
.E-mail:s_f_mousavinia@yahoo.com ،۰5۱۳-88۱7۹۶7 :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱۲۳۰7۰۶۹5، نمابر**

مقدمه

در دهه های اخیر، با مطرح ش دن مفهوم توس عۀ پایدار و طرح انتقادهایی بر گسترش بیرویه و توسعۀ کمترا کم شهرها، سیاست مترا کمسازی به عنوان راهکار اغلب رویکردهای نوین برنامه ریزی در ابعـاد جهانـی مورد توجه قرارگرفته اسـت )Churchman, 1999, 395(. بدین ترتیب بسیاری از مطالعات، با توجه به مزایا و معایب ترا کمهای بالا، به دنبال پیش نهاد ترا ک م کمّی مطلوب بوده اند و هر یک از منظری به این مهم پرداختهاند.
در مطالع ات مرتب ط ب ا شهرس ازی و برنامهری زی، تعیی ن ح د مطلوب ترا کم )بطور ویژه ترا کم ساختمانی( در راستای نیازهای کمّی شهرسازی، از جمله استفادۀ بهینه از زمین و زیرساختهای شهری ،کاه ش مص رف ان رژی و در نهای ت ایج اد محیط مس کونی مطلوب برای شهروندان، مورد نظر بوده است )عزیزی و جمالآبادی ،۱۳۹5، ۲۰(. در عینحال، اطمینان از نتایج رضایتبخش تصمیمات عمدۀ برنامهری زی در مرحل ۀ طراح ی ض روری اس ت. بدین معنا ک ه برای معم اران و طراحان که در مقی اس خردتری درخصوص محیطهای مسکونی تصمیمگیری میکنند، توجه به معیارهای سنجش و تعیین ترا ک م در مقی اس کلان، به تنهایی راهحل نیس ت، بلکه درک دقیق و جامعت ری از موض وع ترا ک م و نح وۀ تأثیر آن بر زندگ ی اجتماعی در محیطهای مسکونی ضرورت مییابد.
ب ا ای ن وج ود، حت ی درخص وص چگونگ ی اث ر ترا ک م کمّ ی بر رواب ط اجتماع ی محل ی، اجم اع کل ی وج ود ن دارد )Church-man, 1999, 395(. برخ ی از تحقیق ات، ترا کم ه ای ب الا را عام ل افزایشدهندۀ مواجهۀ افراد و ارتقای تعاملات اجتماعی می دانند )Raman, 2010( و در مقابل، برخی دیگر بر این باورند که ترا کم بهواس طۀ بروز ازدحام، میتواند تأثیری منف ی بر تعاملات اجتماعیداش ته باش د )Dave, 2011, 191(. لذا با اضافه ش دن فا کتورهای طراح ی، موض وع ارتب اط ترا ک م و تعام لات اجتماع ی بس یار پیچیده ت ر میش ود. در طراح ی مجتمعه ای مس کونی، ش یوۀ ترکی ب واحدها و نحوۀ فاصله گذاریها یکی از موضوعات اساس ی اس ت و مهمتری ن نقش را در همۀ ابع اد ترا کم، تعامل اجتماعی و معانی در فضاهای باز ایفا مینماید )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۳۰(. در همین راس تا، پژوهش حاضر با هدف تدوین مدلی تجربی، رابطۀ مفاهی م پیکرهبندی فضایی، ترا کم و تعاملات اجتماعی را مدنظر قرار داده و بر اهمیت اثر نوع طراحی بر ادرا ک محیط ساختهشده و شرایط انسانی تکیه دارد .
4530002455304

روش تحقیق در این پژوهش، کمّی، پیمایش ی و از پرسشنامۀ محقق س اخته برای گردآوری دادهها استفاده شده است. در گام نخس ت، نوشتار حاضر با مروری بر مطالعات پیشین، رابطۀ ترا کم و تعام لات اجتماع ی را م د نظ ر ق رار داده و به تعاری ف عملیاتی و نحوۀ س نجش متغیره ای مورد مطالعه خواهد پرداخت. س پس در گام دوم، با طراحی پرسش نامه و انتخاب س ه محیط مسکونی با ترا کم جمعیتی و مسکونی همانند و پایگاه اجتماعی-اقتصادی مش ابه س ا کنین، به جمع آوری داده ه ا می پردازد. در گام س وم ،پ س از اطمین ان از پایای ی و روای ی اب زار و انج ام تحلی ل عام ل تأیی دی، رواب ط می ان متغیره ای تحقی ق از طری ق مدل یاب ی معادلات ساختاری تحلیل میشوند.
1- مبانی نظری و مرور پیشینۀ تحقیق
1-1- ترا کم در محیط های مسکونی
ترا کـم، مفهوم ی نظ ری در برنامهری زی و طراحیمعماری اس ت )Rapoport, 1975( و ب ه منظ ور پیشبین ی و کنترل ش یوۀ اس تفاده از زمی ن مدنظـر ب وده )Boyoko & Cooper, 2011, 2( و تحتتأثی ر زمین ۀ اجتماعی- فرهنگ ی و نگرشه ای سیاس تگذاری و اقتصاد ق رار میگی رد. معم ولاً قواع د برنامه ریزیهای ش هری و مس کونی ، قانون گذاریهایی را مبتنی بر ترا کم جمعیتی، ترا کم مسکونی و سطح اشغال زمین تعیین میکنند که یکی از چالشبرانگیزترین موضوعات در طراحی و برنامهریزی شهری معاصر است )Sivam et al., 2012(.
1-1-1- معیارهای سنجش ترا کم )بعد کمّی(
بط ور کل ی ترا ک م در مناطق مسـکونی را میتوان بر مبنای س ه معی ار مختل ف مدنظر ق رار داد: ترا ک م جمعیتی۱، ترا کم مس کونی۲ و ترا ک م س اختمانی۳. هرک دام از ای ن معیاره ا ب ا عن وان خاص ی شناختهشـده و کاربرد معیّنی دارند. ترا کم جمعیتی به تعداد افراد در واحد سطح اشاره دارد. ترا کم مسکونی که مورد تمرکز این مقاله اس ت، نش اندهندۀ تعداد واحد مس کونی در هر هکتار اس ت، امّا معرف اندازۀ سطح واحدهای مسکونی نیست. ترا کم تعداد اتاق در هکتار نیز، به صورت تقریبی نش انگر تعداد افراد در درون واحدها و مقیاس ی برای سنجش میزان فش ردگی سا کنان در واحد مسکونی اس ت که تح ت عنوان ن رخ اش غال ش ناخته میش ود. در نهایت ،ترا کم س اختمانی نس بت کل فضای بسته مس کونی به سطح کل سایت است؛ یعنی سطح کل زیربنای مسکونی در طبقات بر سطح کل س ایت ک ه نش اندهندۀ می زان س طح ساختهش ده میباش د )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۶۳(. باید توجه داش ت که ترا کم جمعیتی و ترا کم ساختمانی میتوانند رابطۀ مستقیمی نداشته باشند )عزیزی و آراس ته ،۱۳8۹، 8(. ب ه همی ن جه ت هرک دام از ای ن معیاره ا را میت وان ب رای منظ ور خاص ی ب کار ب رد )Fouchier, 1998(. حتّ ی ترا کمهای مس کونی یکس ان، ش رایط کالبدی و ادرا کی مشابهی را خلق نمیکنند. تصویر۱، نش ان میدهد که در یک ترا کم مس کونی یکس ان میت وان گونهه ای مس کونی متن وع، ب ا س طح اش غال و انتظام فضایی متفاوتی داشت.
1-1-۲- ترا کم ادرا ک شده )بعد کمّی- کیفی(
درحالیک ه برنامهری زان و طراح ان اغلب با دیدگاه ی کلنگر و بامعیار ترا کم در خصوص محیطهای مسکونی تصمیمگیری میکنند ،ارزیابـی افراد غیرمتخصص از محیط زندگیش ان، ب ه طور معناداری متف اوت اس ت. جنبههای کالب دی محی ط، از طریق عب ور از فیلتر ادرا ک و ارزیابـی، بـر رضایتمندی سـا کنین تأثیر میگذارنـد )Hur et al., 2009, 1(. س ه مفه وم اصلی در خص وص ترا کم و چگونگی تأثیر آن در زندگ ی م ردم وج ود دارد: معیاره ای س نجش و تعیی ن ترا کم مطل وب، ترا ک م ادرا ک ی4 و ازدح ام5 )Alexander, 1993(. راپاپ ورت ،ترا کـم را مفهومی عینی، کمّی و خنثی۶ میدان د، زیرا با توجه به یک عدد، نمیتوان میزان ترا کم را منفی یا مثبت ارزیابی نمود )Rapoport, 1975, 18; Churchman, 1999(. بویکو و کوپر در مقالهای با مرور جامع مطالعات مرتبط با ترا کم، آن را بیش از یک مفهوم عددی و مرتبط با نیازهـا و ادرا کات انس ان و جنبههای کیف ی و کمّی محیط میدانند )تصوی ر۲(. در حقیق ت نکتهی قابلتوج ه در مورد مقول هی ترا کم ،ماهیت کیفی – کمّی آن است )عزیزی و جمال آبادی ،۱۳۹5، ۲۱(.
ازدحام به عنوان یکی از اثرات ذهنی ترا کم، حاصل فرآیندی روانی و تجربهای ذهنی و احساس ی اس ت که از شرایط کالبدی و فیزیکی ،متغیره ای مرب وط ب ه موقعی ت7، ویژگیه ای ف ردی و ش یوههای مقابل ه8 تأثیـر میپذیـرد )Stokols, 1972(. بنابر نظر راپاپ ورت، ترا کم مفهوم مناسبی جهت بیان تجارب انسانی از محیط نیست و ازدحام نی ز متأث ر از ویژگیه ای فرهنگ ی ب وده و کاملاً ذهن ی و غیر ملموس است. از اینرو، وی مفهوم ترا کم ادرا کی را به عنوان مفهومی عینی-ذهنی مطرح میکند که برای طراحان مواجهه با آن، آسانتر از مفهوم ازدحام میباشد )Churchman, 1999, 407(.
34350001771245

در پژوهش عزیزی و جمالآبادی، ترا کم ادرا کشده بهعنوان بعد کمّی-کیفی ترا کم مطرح ش ده است که پیوند میان ترا کم و فرهنگ را ی ادآور میش ود )عزی زی و جمالآب ادی ،۱۳۹5، ۲۶(. ترا کم ادرا کی معمولاً بصورت تخمین تعداد مردم و فعالیتهایشان، یعنی شدت حضور مردم در فضا تعریف میش ود که بر مبنای تعدادی نش انه در محی ط مورد قضاوت قرار میگی رد. برخلاف ترا ک م قابل اندازهگیری ،ترا کـم ادرا ک ی موضوعی مرتبط با محیط کالبدی اس ت و ب ر این امر اش اره میکن د ک ه ترا کمه ای یکس ان به وس یله اف راد متف اوت، در زمینهها و فرهنگهای مختلف به صورت متمایزی از یکدیگر ادرا ک

میشـوند)Forsyth, 2005, 171(. ترا کم ادرا ک ش ده بر نوع اس تفادۀاف راد و ش یوههای رفتاری آنان تأثیر میگ ذارد. راپاپورت تعریف اولیۀترا کـم ادرا کشـده را ب ر می زان اطلاع ات۹ یا می زان تحری ک ادرا کی۱۰بن ا مینهد؛ به عبارت دیگ ر، یک محیط با محرکهای بصری مانندتعداد بیش تر ماش ین، تعداد زیاد نش انهها، نورها و افراد، میتواند با ترا کـم بالات ری ادرا ک ش ود )Churchman, 1999, 403; Rapoport,
1975(. همینطور سطح تعامل اجتماعی بالا، عدم تجانس فرهنگی و اجتماع ی و ع دم حضور مرز قلمروها و قوانین، س بب ادرا ک ترا کم بالا میشود. راپاپورت در حقیقت نقش فاصلۀ اجتماعی را در مفهوم ترا کم در نظر میگیرد: فاصلۀ میان فرد و سایر افراد، فاصلۀ بین مردم و اشیا و فاصلۀ بین اشیا و اشیا )Bassand, 2009(.
ادرا ک افراد از یک شرایط به وسیلۀ فا کتورهای متعددی مانند جنبههای ادرا کی، سمبلیک و نمادین و کالبدی، جنبههای زمانی یک فعالیت۱۱، ماهیت اجتماعی فرهنگی۱۲ و تجارب فردی و گروهی تحت تأثیر قرار میگیرد )Rapoport, 1975; Churchman, 1999, 390; Raman 2010(. اما بطور کلی ترا کم ادرا کی دارای دو جنبۀ اساس ی فضای ی و اجتماع ی اس ت که با یکدیگ ر در ارتباط ب وده و به میزان اطلاع ات موج ود در محیط وابس تهاند. در طراحی محیط، ش یوۀ س ازماندهی فضا با اش یا و فضا با مردم از اهمیت وی ژهای برخوردار اس ت. در این ش رایط، شیوۀ انتظام عناصر تشکیلدهندۀ محیط ،یعنی فاصله گذاریها، مجاورتها با یکدیگر و با مردم، نقش اصلی را در احساس ترا کم ایفا میکنند. احساس ترا کم ادرا کی بالا به دلیل می زان محصور ب ودن فضا، ناخوانایی و پیچیدگی فضاها و س طوح ب الای فعالیتهـا در آنه ا ب ه وجود میآی د. یعنی احس اس ترا کم از طریق مش اهدۀ اش یا و همچنی ن از طریق اطلاعـات ثانویه حاصل میش ود. در محیطهـای اجتماع ی، رابط ۀ می ان م ردم ب ا م ردم بیش تر مدنظر قرار میگیرد. یعنی وجود مرزه ای کالبدی، قلمروها و سلس لهمراتب فضای ی، ان دازۀ گ روه اجتماع ی، تجان س آنه ا وقواعد رفتاری، نقش مهمی در کنترل احساس ترا کم اجتماعی ایفا مینمایند)Bassand, 2009, 54( . طراحان با آ گاهی از ترا کم ادرا کی میتوانند فضاهای کالبدی را در جهت دستیابی به احساس ترا کم پایینتر، )به رغم افزایش ترا کم کمّی( طراحی نمایند)Churchman,

تصویر۲- مفهوم ترا کم و وجوه تأثیرگذار و تأثیرپذیر آن .
)Boyko & Cooper, 2011, 52( :ماخذ
تصویر1- فرم های مختلف شهری با ترا کم مسکونی یکسان .
)Moulinie & Naudin-Adam, 2005, 1( :ماخذ
44
403 ,1999( . ش یوۀ طراح ی میتوانـد محرکهای حس ی-کالبدیدر ی ک محیط را تش دید یا تضعی ف نماید و میزان حض ور بالقوه یاواقعی مردم را نمایان سازد. امّا نباید تأثیر منابع و جانمایی مناسب خدم ات جمعـی و اخت لاط کاربریه ا۱۳ در ادرا ک ترا ک م را نادیـده گرفت. مزاحمت و فشارهای ناشی از ترا کمهای بالا، با افزایش تعداد و کیفیت دستیابی به منابع و خدمات، مانند خدمات اجتماعی و پارکهای عمومی کاهش مییاب د )Gifford, 2007; Jain, 1987(. از طرف دیگ ر، نزدیکی به مرا کز خرید و فعالیتهای صنعتی میتواند به تخمین ترا کم بالا بینجامد و نهایتاً با احساس ازدحام رابطه پیدا میکند )Schmit et al., 1979(.
ب ا م رور و تجزی ه و تحلیل نوش تارهای پیشـین می ت وان اظهار داش ت، در محیطه ای ب ا ترا ک م مس کونی یکس ان ک ه ف رم و سـازمان دهی متفاوت ی دارن د، ادرا ک ترا کـم تح ت تأثی ر ش یوۀ آرای ش فضا و س ازمان فضای ی قرار می گی رد. بدین ترتیـب عوامل موث ر ب ر ادرا ک ترا کم را می ت وان مرتبط با ش یوۀ پیکره بندی توده )واحدهای مسـکونی( و پیکره بندی فضایی )ش یوۀ فاصله گذاری میان احجام( دانس ت. جدول۱، با مرور و تحلیل مطالعات مرتبط با ترا کم، عوامل موثر بر ادرا ک ترا کم را بطور خلاصه ارائه میکند.
1-۲- تعاملات اجتماعی
جدول 1- نحوۀ سنجش ترا کم ادرا ک شده بر اساس تحلیل و دسته بندی مطالعات پیشین.
نوع
متغیر گویه متغیرهای مرتبط با تعریف عملیاتی مفهوم
Dave, 2011
Stamps & Zacharias, 2004
Altman, 1975
Moch et al., 1995
Kearney, 2006
Day, 2000
Gifford, 2007
Jain, 1987
Bonnes et al., 1991
Schmidt et al., 1979
Chuang, 1998
Mc Carthy & Saegert, 1978
Raman, 2010
Fouchier, 1998رضازاده و همکاران D15-D3-D4 ادرا ک سا کنین از محله شان از نظر فاصلۀ میان ساختمانها D7-D8-D9-D10D12-I66-D1 ادرا ک س ا کنین از محلهش ان از نظ ر تع داد اف راد )ت ردد عابری ن، حض ور ماشین، شیوۀ سازماندهی پارکینگها، دیوارنوشته ها و خرابگری ها و… ( واسطه ای D13-D14-D1- P39 ادرا ک سا کنین از اندازۀ خانه شان P18-P19-P20-D11 دید از سایر واحدهای مسکونی )اشراف( D6-P31-P32 دید از داخل واحد مسکونی ترا کم
کنترل – منابع و جانمایی مناسب خدمات جمعی ادرا ک شده14
– اندازه اجتماع – اختلاط کاربریها – اندازۀ بلوکها مستقل – گونۀ مسکن و تعداد واحد مسکونی در هر ساختار – چیدمان ساختمان ها و تعداد بنا در میدان دید از میان ابعاد چندگانۀ انسجام اجتماعی و پایداری اجتماعی در مقیاس محله، تعاملات اجتماعی و شبکههای اجتماعی، اهمیت حیات ی دارن د )Dave, 2011(. بس یاری از تئوریه ا و بحث ه ای تعامـل اجتماع ی، مش ارکت، انس جام و ش بکه های اجتماع ی از جامعه شناسی و روانشناس ی میآیند. تئوری های رفتار اجتماعی بر اس اس مقی اس پرس و جو از هم متمایز می ش وند: رفتار گروهی یا جمعی در بسیاری از تئوریهای اجتماعی و رفتارهای فردی در
.)Raman, 2010, 66( روان شناسی
بس یاری از تحقیق ات نش ان دادهاند ک ه تعاملات و ش بکههایاجتماعی توسط خصایص کالبدی محیط تحت تأثیر قرار میگیرند. بههمین دلیل شاید بتوان گفت، تعاملات اجتماعی بیش از جنبههایدیگر مورد توجه مطالعات مرتبط با طراحی قرار گرفته است. یانسی ،اث ر طراح ی مس کن عموم ی )پ روت ایگ و( را ب ر ش کلگیری رواب ط اجتماعی نشان داد. تحقیق مفصل میشلسون۱5، اهمیت فوقالعادۀ طراحی معماری را در ارتقا یا محدودیت تعامل اجتماعی نشان داد .او دریاف ت که مجاورت فضایی س ا کنین، بر اس اس موقعی ت درها ،الگوهای تعامل را تحت تأثیر قرار میدهد )Talen, 2000, 178(.
تعامل اجتماعی، بخش مهم و اساسی از زندگی انسان است که به تمامی ارتباطات دوس ویه میان مردم اش اره میکند که میتواند کلام ی یا غیرکلامی۱۶، دوس تانه یا تهدیدکنن ده، کوتاه و مختصر و یا طولانیمدت باش د. تعامل اجتماع ی میتواند بین افراد و گروهها ،در جهت مخالفت یا تشریک مساعی۱7 اتفاق بیافتد )Borgatti et al., 2009(. عمدتاً شاخصهایی که برای اندازهگیری تعاملات در مقیاس محله بکار برده میشوند، بر فرض رابطۀ دوستانه و میزان آشنایی و روابط میان همس ایگان استوارند )جدول ۲(. بسیاری از محققان ،همس ایه بودن را با فراوانی تعداد قرارهای اجتماعی با همس ایهها ،تعداد دوس ت در محله، تعداد دوس ت در ساختمان محل زندگی ،میزان همراهی با همس ایگان در اتفاقات اجتماعی محله، صحبت ب ا همس ایگان در خصوص مش کلات ف ردی، ق رض گرفتن، کمک متقاب ل در ش رایط اضط راری و نگهداری ک ودکان ان دازه گرفتهاند )Abu-Ghazzeh, 1999, 43-44; Easthope & Mcnamara, 2013(.
1-3- رابطۀ ترا کم و تعاملات اجتماعی
با طرح توس عۀ پایدار، بس یاری از مطالعات، می زان پایداری یک ش هر را باش کل، ان دازه، ترا کم و یـا کاربریهایآن مرتب ط میدانند) نیکپ ور و هم کاران ،۱۳۹4، ۳۶(. نیوم ن و ه وگان دو م دل اصلیسیس تم-محور۱۹ و انس ان-محور۲۰ را درخص وص مطالع ات مرب وط ب ه ترا کـم پیش نهاد میکنن د )Newman & Hogan, 1981, 271(. م دل سیس تم-محور، ابع ادی چ ون حم ل و نق ل، جنبهه ای زیس تمحیطی و نظای ر آن را م ورد نظ ر دارد. بط ور مث ال پژوه ش زبردست و ریاضی، رابطۀ میان محیط انسانساخت و کیفیت هوای شهری را مورد مطالعه قرار میدهد. در تحقیق آنان نشان داده شد که مرا کز شهری با ترا کم بالا، دارای همبستگی بیشتری با میزان غلظت آلایندهها هسـتند )زبردس ت و ریاضی ،۱۳۹4، ۶4(. در مدل انسان-مح ور، موضوعات ی مانن د نتای ج روانش ناختی و جامعهش ناختی مرتب ط ب ا زندگی در ترا کمه ای مختلف، مدنظر ق رار میگیرند. بطور مثال نیکپور و همکاران، با معیار قرار دادن ترا کم، برابری اجتماعی )ب ه عنوان یکی از جنبههای پایداری( را در نواحی مترا کم و کمترا کم ش هر بابل مورد بررس ی و مقایس ه قرار دادند. در پژوه ش آنان ترا کم جمعیتی، مسکونی و ساختمانی، رابطه مثبت و معناداری با ضریب توسعه۲۱ داشت ) نیکپور و همکاران ،۱۳۹4، ۳4(.
رابطۀ ترا کم و روابط اجتماعی در محیطهای مسکونی را میتوان زیرمجموعۀ مدل انسان-محور دانست که یافتهها و نظرات متناقضی درخصوص آن وجود دارد. بس یاری از نظریهپردازان بر این عقیدهاند ک ه مفهوم شـهریت۲۲ به ش کل ذات ی، مترادف ب ا تمرکز ب الای افراد و فعالیتها است. به زبان دیگر، ترا کم، ویژگی اساسی مناطق شهری و عامل تمایز آن از مناطق حومهای و روستایی میباشد. از نظر برخی از محققان، ترا کمهای پایین منجر به افزایش هزینۀ زیرساختهای ش هری میش وند و ای ن ام ر به نوب ۀ خود هزین ۀ خدم ات را افزایش میدهد )عزیزی و آراسته ،۱۳8۹، ۶(. همچنین توسعههای کمترا کم ،ب ا ات کا ب ر اتومبیل و کاه ش امکان مواجه ه میان س ا کنین، تعامل اجتماعی را کم میکنند. جنبۀ دیگر پرا کنش شهری، خصوصی بودن فضاه ای باز اس ت. وج ود فضاه ای باز جل وی خان ه و حیاطهای شخصی، نیاز افراد را به فضاهای باز شهری مانند پارکها و به تبع آن فرصت ارتباط با دیگران را از بین میبرد )Freeman, 2001(.
برخ لاف توس ـعههای کمترا ک م، ترا کمه ای ب الا ب ر حملونقل عمومـی و پیادهمح وری تأ کی د دارن د و زمان ی ک ه ب ا راهکاره ای مختل ف ترکی ب ش وند، میتوانن د امکان ات رفاه ی محل ی را در دس ترس س ا کنین ق رار دهنـد. ای ن امکان ات محل ی۲۳ ن ه تنه ا مناس باند، بلک ه مـکان تمرک ز س ا کنین و ش کلگیری گروهه ای اجتماع ی۲4 میش وند. برخ ی از محقق ان مانن د کوپرمارک وس و
جدول۲- نحوۀ سنجش تعاملات اجتماعی .
45
سارکیس یان، مداف ع ترا کمه ای ب الای کمارتف اع۲5 به علـت فوایداقتص ادی، اجتماع ی و ا کولوژیک ی و تطاب ق آنه ا ب ا ویژگیه ای زمینهای۲۶ هس تند. البته نقدهایی نیز براین دیدگاه وجود دارد، ازجمله اینکه توسعههای مترا کم کمارتفاع، فضاهای باز و سبز کمیدارند )Churchman, 1999, 403(. گِل و همکارانش، الگوهای تعامل اجتماعی و فعالیتها را در ارتباط با عرصههای خصوصی و عمومی ،در خیابانهای مناطق مسکونی با ترا کمهای مختلف مورد مطالعه ق رار دادند. آنهـا دریافتند که خیابانهای با ترا کم مس کونی بالاتر ،دارای میزان بیش تری از تعاملات اجتماعی هس تند. گرچه این امر بستگی به فا کتورهای طراحی و فرهنگی نیز دارد )Newman & Ho-
gan, 1981(. اما علیرغم آثار مثبت ترا کم زیاد، انتقاداتی نیز بر آن وارد اس ت )عزیزی و آراسته ،۱۳8۹، ۶(. مهمترین انتقادات مطرحشده علیه توسعههای مترا کم، به نقطه ضعفهای اجتماعی این رویکرد اش اره داشته و توسعۀ مترا کم را عاملی برای بروز جدایی گزینیهای اجتماعی میدانند. ریش ۀ اصلی این انتقادات به جامعهشناس ان کلاسیک شهری برمیگردد. آنها ترا کم بالا را مسئول تبدیل اجتماع ب ه جامعه )ویژگی خ اص جوامع مدرن( میدانن د. در این دیدگاه ، ترا کمهای بالا، بستری از تنوع و گمنامی۲7 مرتبط با زندگی شهری را به وجود میآورند که اضطرابها را افزایش داده و روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهند )Freeman, 2001(.
نوع
متغیر گویه ها متغیرهای مرتبط با تعریف عملیاتی مفهوم
Abu-Ghazzeh, 1999 I60-I61-I62-I63I64-I65 گونۀ تعاملات اجتماعی )کمک متقابل، کمک در شرایط اضطرار، قرض گرفتن، نگهداری از فرزندان و… ( تعاملات
Easthope & Mcna-
mara, 2013 وابسته I70-I71-I72-I73 تعداد تماس های اجتماعی و محاوره های غیررسمی میان همسایگان اجتماعی18
Dave, 2011 Raman, 2010 I74-I75-I76-I77 شبکۀ دوستان و خانواده ب ه اعتقاد ع دۀ دیگری از محققان، افزای ش ترا کم به نوبۀ خود ،نتای ج منف ی روان ی و اجتماعی ن دارد. این دی دگاه، اثرات ناش ی از ترا کمه ای ب الا را مرتب ط با جنبههای ذهن ی و ارزیابی س ا کنین از ترا کم میداند و بر اهمیت ویژۀ محیط ساختهشده، زمینۀ فرهنگی ، فعالیتها و گرایشهای مردم، ارزشها و گروههای اجتماعی موجود تأ کید دارد. تحقیقات انجامش ده در این زمینه، اغلب علاوه بر بعد کمّی، به ابعاد کمّی-کیفی )ترا کم ادارکشده( و بعد کیفی مرتبط با ترا ک م نیز توجه دارند. بطور مث ال مطالعۀ عزیزی و جمالآبادی، با هدف ارائۀ مدلی برای تعیین ترا کم ساختمانی مطلوب در مقیاس محل ه، ع لاوه بر عوام ل کالبدی محیط، به نق ش و اهمیت عوامل فرهنگی بر درک ترا کم میپردازد )عزیزی و جمالآبادی ،۱۳۹5(. در پژوه ش عزیزی و معینی نیز، رابطۀ می ان کیفیت محیطی و ترا کم س اختمانی در ش هر رش ت مورد مطالعه قرار گرفته اس ت )عزیزی و معینی ،۱۳۹۰(. درخصوص ترا کم مسکونی، یافتههای تحقیق دیو )جدول۳(، با مقایسۀ یازده محله با ترا کمهای متفاوت، نشان داد که تأثیرات منفی ترا کم، مربوط به ادرا کات و ارزیابی ترا کم میشوند و فرم ساختهشده، شیوۀ طراحی و میزان اختلاط کاربریها در یک

محله، در کنار متغیرهای اجتماعی-جمعیتی مانند درآمد و پایگاهاجتماعی-اقتصادی خانوار، نقش مهمی در دستیابی به پایداریاجتماعی دارد )Dave, 2011(.
از میان دو جنبۀ اساسی اجتماعی و فضایی موثر بر ادرا ک ترا کم که قبلاً به آنها اشاره شد، تحقیق مککارتی و سیگرت بطور مشخص به بعد اجتماعی میپردازد و بر اثر تعداد واحدهای مسـکونی در هر سـاختار بر ادرا ک ترا کم متمرکز است. نتایج تحقیق آنان با مقایسۀ دو گونۀ مس کونی ) آپارتمانهای سه و چهارده طبقه، با ترا کمهای مس کونی و جمعیت ی مش ابه(، نش ان داد ک ه ترا کمه ای ب الا و گونههای مسکن مرتبط با آن، با افزایش تعداد افراد و قرار دادن آنها در مجاورت یکدیگر، موجب تجربۀ مواجهههای اجتماعی زیاد شده و زمینۀ بیشانبوهی اجتماعی و شناختی۲8 را فراهم میکنند )Ra-man, 2010(. در تحقیق آنان سا کنین آپارتمانهای بلند در مقایسه با سا کنین آپارتمانهای کمارتفاع، تمایل کمتری نسبت به برقراری روابط اجتماعی با دیگران نش ان داده و کمتر وابس ته به سازمانها و گروههـای اجتماعی بودنـد )Mc Carthy & Saegert, 1978, 269(. همچنین یافتههای این تحقیق نشان میدهد، تئوریهایی که بر ایـن باورنـد، افراد با اضطرابهای ناش ی از ترا کم ب الا مقابله۲۹ و به سـازگاری ب ا محیط ع ادت۳۰ میکنند، صحیح نیسـتند. زی را ترا کم ادرا کشدۀ بالا در طول زمان میتواند بر زندگی اجتماعی سا کنین تأثیرگذار باشد .
ام ا انتخـاب گون ۀ مس کن، تع داد واحده ای مس کونی در هر سـاختار و فاصلهگذاری میان احجام، موضوعاتی وابسته و مرتبط با هم هس تند. درخصوص ش یوۀ انتظام فضایی، طیف وسیعی از انتخاب ه ا در طراح ی وج ود دارد ک ه آ گاهی از ش رایط رفتاری در آنها میتواند راهنمای مناسـبی برای طراحان باشد )پوردیهیمی ،۱۳۹۱، ۲۱۳(. ل ذا ای ن پژوه ش ب ه بع د فضای ی مرتب ط بـا ادرا ک ترا ک م ) پیکرهبندی فضای ی( و تعاملات اجتماعی می پردازد که در پژوهشهای پیش ین، بدلی ل ضعف روش ه ای مطالعه و تحلیل پیکره بندی فضایی کمتر به آن پرداخته شده است.
۲- چارچوب نظری و مدل مفهومی پژوهش
جدول 3- جنبه های مثبت و منفی مرتبط با ترا کمهای کمّی و ادرا کی، در دستیابی به پایداری اجتماعی .
جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا بدون رابطه است جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا رابطۀ منفی دارد جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم کمّی بالا رابطۀ مثبت دارد
روح جمعی و تعامل اجتماعی
احساس امنیت میزان فضای زندگی
رضایت مندی از محله
سلامت سا کنین دسترسی به خدمات و تسهیلات
جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا بدون رابطه است جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا رابطۀ منفی دارد جنبه های پایداری اجتماعی که با ترا کم ادرا کی بالا رابطۀ مثبت دارد
– سلامت سا کنین احساس امنیت
روح جمعی و تعاملات اجتماعی
میزان فضای زندگی
محله به عنوان مکان زندگی –
ماخذ: )Dave, 2011, 200(
ب ا مـرور ادبی ات موضوع میت وان گفت ک ه رابطۀ می ان ترا کم کمّی و روابط اجتماعی همسایگی، رابطهای خطی نیست )Free-
man, 2001(. بی ن دو مقول ۀ تعام لات اجتماع ی و ترا ک م، مفهوممیان ی دیگ ری ب ا عنوان ترا کم ادرا کش ده ق رار دارد ک ه می تواندحلقۀ ارتباطی این دو موضوع باش د. ای ن امر اهمیت ویژگی هایکالب دی و قابلیته ای محی ط در تأمی ن قرارگاه ه ای رفت اری درش کلگیری رواب ط اجتماع ی را نف ی نمی کن د )Kearney, 2006, 136(، بلک ه موید این مطلب اس ت که ش یوۀ طراحی ب ا اثرگذاری ب ر ارزیاب ی ذهن ی اف راد، رفت ار آن ان را تح ت تأثیـر ق رار می ده د .بنابرای ن متغیرهای اصلی این نوش تار، تعاملات اجتماعی )متغیر وابسـته( و ترا ک م ادرا ک ش ده )متغیر واس طه ای۳۱( هس تند که در مدل یاب ی مع ادلات س اختاری ب ه عن وان س ازهها و متغیره ای مکن ون پژوهش ش ناخته میش وند. پیکره بندی فضای ی )متغیر مستقل( نیز به عنوان متغیر مشاهده و قابلاندازه گیری به صورت مسـتطیل در مدل نظری )نمودار۱( نش ان داده ش ده است که در ادامه درخصوص روش مطالعۀ آن بحث خواهد شد .
در این پژوهش، پس از بررس ی برازش مدل علّی ارائه شـده در نمودار بالا، فرضیه های زیر آزمون میشوند:
فرضیۀ اول: بین ترا کم ادرا ک شده و تعاملات اجتماعی ارتباط منفی وجود دارد .
فرضی ۀ دوم: ترا کـم ادرا کش ده بی ن پیکره بنـدی فضای ی و تعاملات اجتماعی نقش واسطه ای دارد.
3- روش تحقیق
3-1- روش شناسی و معرفی جامعۀ آماری
ب ا توجـه به متغی ر پیکرهبنـدی فضای ی بعنوان متغیر مس تقل و ام کان مطالع ۀ اث ر آن بر ترا کم ادرا کش ده و تعام لات اجتماعی ،

نمودار1- مدل نظری تحقیق.
انتخاب نمونههایموردی و دقت در کنترل اثرمتغیرهای مداخلهگراز اهمی ت بالای ی برخوردار اسـت. جامعۀ آماری این پژوهش، س همجتمع مس کونی مشـابه از نظر ترا کم مسـکونی، ترا کم جمعیتی و متفاوت از لحاظ شیوۀ ترکیب واحدهای مسکونی و انتظام فضایی در منطقۀ دو شـهر مشهد هستند )تصویر۳(. ابتدا طی بازدیدهای میدانـی و با در نظر داشـتن عواملی مانند قدم ت محدوده، فاصله ت ا مرکز اصلی ش هر، فاصله تـا مرا کز ناحیهای، دسترس ی به حمل و نق ل عمومی، قیمت زمین و پایگاه اجتماعی-اقتصادی س ا کنین ،چندی ن مجتم ع ک ه ش رایط قابلمقایس های داش تند، انتخ اب شدند )جدول4(. سپس با استفاده از نقشههای موجود و اطلاعات مرب وط ب ه تع داد و بعد خان وار، ترا کم خالص مس کونی و جمعیتی برای هر محدوده محاسبه و مجتمعهای با ترا کمهای کمّی مشابه مشـخص ش دند. در نهایـت ب ا توجـه ب ه متغی ر مس تقل تحقیق ، مهمترین علت انتخاب س ه نمونۀ نهایی، تفاوت معنادار به لحاظ پیکرهبن دی فضایی و ش یوۀ س ازماندهی توده و فضاه ای باز بود .در پژوه ش عینیفـر و قاض یزاده، ب ا معیـار ق رار دادن فض ای ب از ، مجتمعهای مسـکونی به س ه گونۀ اصلی پرا کنده، نواری و متمرکز

47
قابلتفکیک هستند ) عینیفر و قاضیزاده ،۱۳8۹، 4۲(. لذا در اینپژوهش از هر گونه، یک نمونه گنجانده ش ده است. در محدودۀ۱، بلوکه ای مس کونی منف رد در فض ای ب از ب ه ش کل پرا کن ده و به صورت هندس ی قرار گرفتهاند. در محدودۀ۲، بلوکهای مسـکونی در قس متی از زمی ن متمرک ز ش ده و مابقی به فضای ب از اختصاص یافت ه اس ت. در مح دودۀ ۳ و گونۀ نواری، س اختمانها به صورت خطی و بهم پیوسته در کنار یکدیگر قرار میگیرند. فضای باز حا کم بـر ای ن گونه، کوچههای فرعی کش یده بین بلوکها ب وده و فضای باز تعریفشدۀ دیگری در قسمتی از زمین نیز احداث شده است.
از س وی دیگر، طبق تحقیقات پیش ین، گروهی از شرایط فردی ی ا اجتماع ی میتوانن د ب ر وس عت و ش کلگیری رواب ط اجتماع ی در محیطه ای مسـکونی تأثی ر بگذارن د. نح وۀ مالکی ت، پای گاه اجتماعی-اقتص ادی س ا کنین، س ن و جنسـیت فا کتورهای مهم موثـر بـر تعامـل اجتماعـی بعنـوان متغیـر وابسـته هسـتند )Talen, 2000,177(. لذا تمام افرادی که مورد پرسش قرار گرفتند، مالکین با بیش از 5سال سابقۀ سکونت و حداقل سن سی سال بودند.
3-۲-نح وۀ س نجش و مطالع ۀ پیکره بن دی فضای ی در
محدودههای مورد مطالعه
ب ه دنب ال فه م اث ر فرمهای ساختهش ده ب ر ادرا ک محی ط، در مطالعات پیشین هر دو بعد کمّی و کیفی مورد توجه قرار گرفتهاند .هـردوی ای ن ابعـاد، جه ت مطالع ه در حوزهه ای مختل ف دارای اعتبارن د. در رویکرده ای کمّ ی و کالبد-مح ور، مـواردی همچ ون می زان و م دت زم ان رؤیتپذیری عناص ر محیط مطرح اس ت. در ایـن رویکردها هر چه میـزان و مدت زمان در معرض دید بودن یک عنصر یا اصطلاحاً رؤیتپذیری آن بیش تر باش د، تأثیرات بصری آن نیـز بیش تر خواهـد بـود )کریمـی مش اور ،۱۳۹۳، 5(. به اعتق اد ترنر ،
تصویر3- موقعیت محدوده های مورد مطالعه در منطقۀ دو شهر مشهد.
محدوده های مورد مطالعه 1 ۲ 3

گونه شناسی پرا کنده متمرکز نواری
ترا کم خالص مسکونی – مشابه 118dph 120dph 110dph
تعداد واحد مسکونی در هر ساختار 9 &12 24 9
سطح به ازای هر نفر)مساحت خانه( 29.3 27 30.4
متغیرهای کنترل در انتخاب محدوده های مسکونی )محدوده ها به لحاظ این موارد مشابه هستند( ترا کم خالص جمعیتی۳۲
موقعیت محله در شهر ۳۳
قدمت محله ۳4
درصد کاربری مسکونی۳5
تسهیلات و امکانات در دسترس۳۶
جدول4- محدوده های مورد مطالعه و متغیرهای مستقل و کنترل در انتخاب آنها.
48
برت ری دیدگاههای کمّ ی در خصوص مطالع ۀ ویژگیهای کالبدیمحی ط، از رضایـت حاصل از اطمینان محاس باتی ناش ی میش ود)Turner, 2003, 658(. ب ه طـور یقی ن محدودیتهایی در خصوص دیدگاهه ای کمّ ی، ب ه ویژه در بح ث ادرا کات بصری انس ان وجود دارد. محیطهای مصنوع بسیار پیچیدهتر از آنند که توسط تحلیل کمّ ی اس تاندارد۳7 فه م ش وند )Fisher-Gewirtzman & Wagner,
2003(. امّا بخودی خود، پیچیدگی با بکارگیری ابزارهای تحلیلی و مطالعهشان در رابطه با ادرا ک فضا منافاتی ندارد )Putra, 2006, 45(.
تصویر4- چپ: شاخص فاصلۀ فضایی بصورت حجم فضای قابلرویت از یک نقطه تعریف می شود؛ ماخذ: )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 25(. راست: تحلیل بصری در روش کرۀ دید؛ ماخذ: )Yang et al., 2007, 980(.
در موقعیتها و پیکره بندیهای فضایی متفاوت، دید و کمّیت فضاه ای ب از تغیی ر میکند. ب ه همین دلی ل در تحقیقات پیش ین اغلب از روشهای تحلیل بصری به منظور مطالعه و مقایسۀ انتظام و پیکره بندیهای فضایی اس تفاده شده است. این روشها، طیف گس تردهای از ش یوههای دو بعدی و ش یوههای مبتنی بر س هبعد را شـامل میش وند )Lin et al., 2015, 3(. ب ا وج ود اینک ه تحلیلهای بصری دوبعدی )مانند ایزوویست و نمودار تحلیل بصری( در بسیاری از پژوهشه ا مـورد اس تفاده ق رار گرفتهان د، امّ ا بای د گف ت ک ه این روشها نمیتوانند تمامی شرایط محیط سهبعدی را منعکس کنند و به ادرا ک انسانی چندان نزدیک نیستند )Yang et al., 2007, 974(. در تحلیلهـای دوبع دی، ارتفاع درنظر گرفته نش ده و صرفاً تغییر در محـدودۀ قابلرویت در پـلان مدنظر اسـت )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 24(، درحالیکه شیوۀ فاصله گذاریها و دید، قویاً تحت تأثیر شرایط سهبعدی قرار دارد. با توجه به نقاطضعف روشهای مبتنی بر دو بعد، در سالهای اخیر تحلیلهای بصری از دو به سه بعد تغییر جه ت دادهان د. روشهای س ـهبعدی، خـود به دو دیدگاه آس مان-مبنا و فضا-مبنا تقسیم میشوند )Putra, 2006(. دیدگاه فضا-مبنا ،ب ر فضای می ان ادرا ککننده و محی ط ساختهش دۀ اطرافش تا کید میکن د و از نظ ر محاس به، بصورت نس بت می ان حج م قابلروئت ب ه حجم ک رۀ دید )مجازی( اندازهگیری میش ود. یک ی از معیارهای پیشنهادی در دیدگاههای فضا-مبنا، شاخص فاصلۀ فضاییSOI۳8 اس ت. این شاخص توسـط فیش ر، جهت مطالعۀ ترا کم ادرا کشده و اثر پیکرهبندی فضایی پیش نهاد ش د )تصویر4(. طریقۀ محاس بۀ شـاخص فاصلۀ فضایی SOI، بر اسـاس کمکردن حجم پنهانش ده بواسطۀ وجود موانع و ساختمانها، از حجم کرۀ دید بنا شده است )Fisher-Gewirtzman et al., 2005, 30(. در تحقی ق دیگ ری، یان گ و همکارانش باتعریف شـاخص کرۀ دید۳۹ بصورت نسبت حجمB بهمجموعA و B در تصویر4، همبستگی آن با ترا کم ادرا کشده را نشان دادن د )Yang et al., 2007, 974(. ای ن شـاخص در حقیق ت هم ان ش اخص فاصلۀ فضایی فیش ر اس ت ک ه میان حجم محص ور میان احجام معماری و سهم آسمان تمایز قایل میشود.
در این تحقیق نیز برای مطالعۀ پیکره بندی فضایی از شاخص فاصل ۀ فضای ی اسـتفاده ش ده اس ت. به ای ن ترتیب که ب رای هر واح د مس کونی، نقط ۀ مبن ا، مقاب ل ج دارۀ اصل ی و در وس ط خیاب ان ی ا فض ای باز می ان احجام، در نظـر گرفته شـد. تصویر5، بطور مثال نحوۀ محاسبۀ ده نقطه از محدودۀ۱ را نشان می دهد.
3-3- تنظیم پرسشنامه، تعیین پایایی آن و برآورد حجم نمونهبرای تنظیم پرسشنامه، بر اساس دستهبندی و تحلیل مطالعات مربوط به موضوع ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی، جداول هدف-محت وا تنظیم ش ده، با مش ورت صاحبنظ ران و متخصصان فعال در زمین ۀ تحقی ق، محت وا و گویههای پرسش نامه ش کل گرف ت. در نهایت بوس یلۀ پرسشنامهای با ۳4 گزاره و طیف لیکرت، در مقیاس 4 درجهای از ۱ «کاملاً موافقم» تا 4 «کاملاً مخالفم»، دادهها گردآوری ش دند. ب رای بررس ی پایایی پرسش نامه و نی ز تعیین حج م نمونه ،تعداد ۱۰۰ پرسشنامه به عنوان پایلوت در محلات مورد بررسی تکمیل گردید. ابتدا با استفاده از نرمافزار SPSS، پایایی ابزار پژوهش محاسبه شد، با توجه به این که حد نصاب آلفای کرونباخ عدد 7/۰ است، عدد

تصویر5- محاسبۀ شاخص فاصلۀ فضایی برای محدودۀ 1.
حاصل 8۹/۰ ضریب قابلقبولی است که دلالتبر اعتبار پرسشنامۀتحقیق حاضر دارد. بر اساس انحراف معیار حاصله از پایلوت و فرمولزیر با دقت ۹5 درصد، حجم نمونه تقریباً برابر ۳۰۰ خواهد بود .

3-4- تجزیه و تحلیل یافته ها
3-4-1- تعیین روایی پرسشنامه
مدل یاب ی مع ادلات سـاختاری و تکنیکه ای زیرمجموع ۀ آن، از جملـه تحلی ل عام ل تأییدی و تحلیل مس یر ب رای مقاصد متع ددی از جمل ه آزم ون فرضیهها در م ورد روابط بیـن متغیرها در قال ب مدل ه ای تجرب ی و نیز س اخت و روان سـنجی ابزارهای س نجش م ورد اس تفاده واق ع می گردن د )عل وی ،۱۳۹۳، ۹(. ب ه منظ ور تعیی ن روایی مقیاس حاض ر از روش تحلیل عامل تأییدی در نرم افزار Amos23 استفاده شد )نمودار۲(.
3-4-۲- یافته های پژوهش
در ایـن بخ ش از پژوهش، ابتدا ب ه گزارش میانگی ن و انحراف معیار متغیرهای پژوهش در جدول5 پرداخته می شود.
نتایج تحلیل عامل تأییدی نش ان داد که اولاً، گویهها میتوانند زیرمجموع ۀ س ـازههای خ ود ق رار گیرن د و ادرا ک از فواص ل و ارتفاع س اختمانها، اش راف و دید از داخل واحدهای مسکونی، بیشترین تأثیرات را بر س ازۀ ادرا ک ترا کم دارند. ثانیاً بین دو س ازۀ ادرا ک ترا کم و تعام لات اجتماع ی همبس تگی وج ود دارد. بنابراین این س ازهها میتوانن د در ادام ه در ی ک م دل تحلی ل مسـیر م ورد اس تفاده قرار گیرن د. بدین ترتیب مدل علّـی پژوهش مانند نمـودار۳ خواهد بود .

نم ودار۲- تحلی ل عام ل تأییدی از دو س ازۀ ادرا ک ترا کم و تعام لات اجتماعی- در حالت استانداردشده.

طب ق ج دول۶، همۀ ش اخصهای برازش م دل پژوه ش در دامنۀ
مورد قبول قرار دارند. در جدول7، خطای استاندارد و نسبت بحرانی برای آزمون معناداری ابعاد مورد نظر پژوهش نشان داده شده است .جدول 8، خلاصهای از اثرات مستقیم، غیرمستقیم و کل را در مدل علّی نش ان می دهد. بر اس اس این جدول، ش اخص فاصلۀ فضای ی، بط ور غیرمس تقیم و از طری ق ادرا ک ترا ک م، ب ر تعاملات اجتماعی موثر است.
بر اس اس یافتهها و جداول ارائه ش ده، فرضیه های طرحشده مورد آزمون قرار گرفتند:
جدول5- میانگین، انحراف معیار متغیرهای پژوهش.
انحراف معیار میانگین مولفه متغیر
۰/785 ۱/۹5۶ D1 ۰/87۱ ۲/5۰۰ D6 ۰/۹۰۱ ۲/4۱۳ D11 ادرا ک ترا کم
۰/878 ۲/۱5۳ D15 ۰/۹۰۹ ۱/۹۳۰ P39 ۰/۹85 ۲/۱7۰ I66 ۰/84۹ ۲/۲۳۳ I63 ۰/۶۰۳ ۲/۳۳۶ I64 ۰/777 ۱/۹۳۳ I69 تعاملات اجتماعی
۰/۹۰۱ ۲/47۶ I70 ۰/8۲۹ ۲/۲۱۰ I71 ۰/855 ۲/۳۳۶ I74 7/875 7۲/8۱ SOI میزان فاصلۀ فضایی

نمودار3- مدل علّی.
**P> 0. 01
درخصوص فرضیۀ اول، رابطۀ ادرا ک ترا کم و تعاملات اجتماعی ،ضریـب رگرس یونی بی ن ای ن دو سـازه، مسـاوی 48/۰- اس ت که در سـطح ۰۰۱/۰ معنادار بوده و فرضیه ارتباط معنادار و منفی میان آنها تأیید میشود. به این معنی که ترا کم ادرا کشدۀ بالا، تأثیری منفی بر روابط اجتماعی سا کنین دارد. این نتیجه، با مبانی نظری و همچنین تحقیقات پیشین )بطور مثال پژوهش دیو، رامان و همینطور سیگرت و مککارتی( مطابق است. اثر پیکرهبندی فضایی بر ادرا ک ترا کم نیز بر اهمیت نقش عوامل کالبدی بر ادرا ک ترا کم تأ کید میکند.

جدول6- خلاصۀ نیکویی برازش مدل علّی.
شاخص

نرم
شده

برازندگی

NFI

شاخص



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 22_Issue 1_Pages 65-74-1

صفحات ۶5 – 74۶5نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۲

شماره ۱ بهار ۱۳۹۶
101691411654

رابطه سیستم فعالیتهای جمعی و پیکربندی
خانه های کوهدشت با رویکرد نحو فضا *

جاسم آزادبخت1، عبدالمجید نورتقانی**۲
۱ کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
۲ استادیار گروه معماری، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲8/۹/۹5، تاریخ پذیرش نهایی: ۱۱/۱۲/۹5(
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی رابطه متقابل بین پیکربندی فضایی و نظام فعالیتها در مقیاس عرصه های جمع ی از طری ق دس ـتهبندی فعالیتهای جمع ی و اندازهگیری داده های نح وی خانه ها می پردازد .برای تعیین خواس ته مورد نظر، تعداد ۱۱۰ خانه از س ه گونه مس کن کوهدش ت به صورت غیرتصادفی ب ا توج ه ب ه روش مبتن ی ب ر ه دف و ملاحظات انتخ اب گردید؛ ب رای تحلی ل فعالیته ای جمعی از مصاحبه ابزار– غایت، مش اهده و ثبت فعالیت ها اسـتفاده ش د و برای هم خوانی و پیدایی مهم ترین فعالیتها از روش تحلیل تناظر اسـتفاده ش د. یافته های پژوهش حا کی از آنس ت، گونه های مس کن پیکربندیهـای متفاوت ی دارند اما با وجود تغیی ر پیکربندی فضایی، سیس تم فعالیت ها تغییر نکرده و س ا کنان خود را با فضاهای مورد نظر انطباق دادهاند. میزان پاسـخ گویی س ا کنان به تطبیق پذیری بستگی به تامین نیازهای فضایی-رفتاری آنها دارد؛ بنابراین استمرار سیستم فعالیتها نشان از قدرت قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی است. سا کنان ترجیحات کالبدی خود را با تغییرات تطبیق داده و رفتارها، ارزش ها و نیازهای خود را با آن هماهنگ می کنند. توانایی افراد در انطباق با محیط، نتایج تحلیلهای نحو فضا را مورد تردید قرار می دهد، لذا پیش نهاد می شـود جهت اعتبار بخش ی بیش تر به تحلیل های نحوی سطح رضایت مندی نیز بررسی گردد.
واژههای کلیدی
نحو فضا، پیکربندی فضایی، عرصههای جمعی، سیستم فعالیتها، قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی.

*این مقاله برگرفته از مطالعات پایاننامه کارشناسی ارشد نگارنده اول با عنوان: «طراحی مجموعه مسکونی یا رویکرد سازماندهی فضایی مسکن بومی، کوهدشت» است که با راهنمایی نگارنده دوم در دانشکده فنی و مهندسی گرگان، دانشگاه گلستان در سال ۱۳۹5 دفاع شده است .
.E-mail: A.Nourtaghani@gu.ac.ir ،۰۱7-۳۲4۳۰5۱۶ :نویسنده مسئول: تلفن تماس: ۰۹۱۱۲7۶۰۲۱۱، نمابر**
۶۶

مقدمه

پیکربن دی فضای ی مس کن موضوع ی اس ت که هم واره مورد توجه پژوهش گران مختلف قرار گرفته است ) Saatci, 2015; Edja, 2015; Karlen, 2009; Dursun, 2007; Mustafa, 2009 (. هیلی ر و هانس ون) ۱۹8۹, ۲۰۰۱( معتقدن د کـه علاوه بر عناص ر کالبدی بنا ، پیکربن دی فضای ی از عوامل مهم در ش کل دهی فض ای معماری است که بر ساختارهای اجتماعی نیز تاثیر می گذارد.
نظری ه «نح و فض ا»ی هیلی ر و هانس ون) ۱۹84(، از جمل ه نظریه هاییاس ت ک ه بر تاثی ر پیکربن دی معماری بر س اختارهای اجتماع ی و فرهنگ ی تا کی د میکن د. عوام ل فرهنگ ی از جمل ه باورهای یک جامعه، آداب و رسوم و سنتهـا، رفتار و عادات نسبت ب ه عوامل فیزیکی نق ش مهمتری در ش کلگیری پیکربندی خانه دارد )Saatci, 2015,12(. دو مفه وم مه م ای ن نظری ه، ویژگیهای بصری و حرکتی انسان در فضای معماری است که شکل دهندهی فض ای معم اری و نی ز س ازنده و ش کل دهندهی س اختارهای اجتماعی هس تند. در واقع جوهر شکلگیری فضا و روابط انسانی ،انس ان و ویژگیه ای حرکتی و بصری اوس ت. لذا محور ق رار دادن ای ن ویژگیه ای انس انی، در واق ع ب ه پیدای ش مفه وم واحدی از فض ای معم اری و روابـط اجتماع ی منتهی میش ود. ای ن مفهوم واحد، شکل دهندهی پایه و پیش فرض دو موضوع است؛ نخست اینکه فضا خصیصه ذاتی فعالیت بش ری اس ت نه بستری برای آن و دوم نق ش متمای ز نظری ه پیکربن دی فضای ی در ش کلدهی ب ه ساختارهای اجتماعی. به بیان سادهتر، پیکربندی فضایی در این گفتمان، تا کیدی بر ش کلگیری روابط فضایی در یک مجموعه در مقایس ه با کیفیت فضای واحد اس ت. تقویتکردن و پر رنگکردن نق ش ارتب اط فضایی، این قابلیت را ایج اد میکند که بتوان به هر فضا یک نسبت اجتماعی یا رفتاری داد؛ اما شناخت فضا به صورت کلی ت یکپارچ ه مش کل اس ت زی را هم واره افراد ب ا بخش ی از فضا مواجه هستند و درک کلیت آن در یک زمان ممکن نیست. در واقع کارب رد و ویژگ ی اصل ی تئوری نحو فض ا، پرداختن به نس بت میان فعالیتهـای انسـانی و محیـط میباشـد )Bafna, 2003, 17-29(.
پژوهش گرانی چ ون بافان ا) ۲۰۰۳( و پس را۱ )۲۰۱۰( معتقدند که «نحو فضا»، در بنمایه خویش، تلاش ی اس ت برای برقرار ساختن یک رابطه علی بین جامعه انس انی و کالبد معماری. رابطه ای که در جستجوی رهیافتهایی برای توصیف فضای پیکربندی شده میباش د، توصیفی ک ه بتواند منطق اجتماعی نه ان در لایههای زیرین آن را کش ف کند و مبنایی برای نظریههای ثانویای باش د که وقایع اجتماعی و فرهنگی را کشف کند )گروت،۱۳84(.
ب ه بی ان دیگ ر، نق ش فض ای پیکربن دی ش ده و فرایندهای ایجاد شدن آن و معنای مختلف اجتماعی آن، هدف غایی همه ی این تلاشهاس ت. اینکه پدیدار های اجتماعی و فرهنگی، چگونه در ارتب اط مس تقیم با فضای پیکربندی ش ده تعریف میش وند و امت داد مییابن د، بیانگ ر نق ش پراهمی ت ای ن س امانه در می ان سامانه های منطق پژوهش معماری است. به هر حال پیکر بندی فضای ی ابع اد فضایی ی ک فرهنگ را نه تنها از نظ ر آرایش فضایی بلک ه از هم ه مهم ت ر از لحاظ ترتیب ات فضایی و فعالیتها آش کار می کنـد )Eid, 1993; Monteiro, 1997; Kent,1984; Ahrentzen,
همچنی ن نتای ج برخ ی مطالع ات نیز پی روی پیکربندی .);1989 Wineman etal.,( معماری از چارچوب اجتماعی را نشان می دهد 2006; Hillier etal., 1986; Hillier, 1996; Pelin Dursun, 2007;
Jeong and Ban, 2011;Dalton & Bafna, 2003(. از سوی دیگر، نتایج مطالعات راپاپورت) ۱۹۹۰( نشان میدهد ک ه ای ن سیس تم فعالیته ا و س اختارهای اجتماع ی هس تند که وج وه کیف ی و ابعاد کارآم دی فضا را آش کار میکنند؛ زیرا سیس تم فعالیته ا، ویژگ ی مح یطه ای مس کونی را مش خص میکند .همچنی ن او در نظ ر گرفت ن جهانبین ی، ارزشه ا، ش یوه زندگی و سیسـ تمهای فعالیت را، روشـی برای درک مفهوم فرهنگ میداند )Rapoport,1969, 317-336(. بن ابراین تجزی ه و تحلیل فعالیتها در طراح ی محیطه ای س اخته ش ده، ام ری ض روری ب ه نظ ر میرس د. راپاپ ورت اظه ار م یدارد ک ه مس کن و سـک ونتگاهه ا ،توصـیفی فیزیکـی از فعالیتهای مشـترك اجتمـاعی هسـتند )Rapo-port,1969, 317-336(. ب ه عبارت دیگر، سیس تم فعالیتها ش کل گرفت ه از رفت ار- کالب د هس تند که به واس طه مکانه ا و زمانهای مش خص تعریف میشوند و عناصر انسانی و کالبدی آن به گونهای س ازمان یافت ه عم ل میکنند ک ه فعالیته ا در نظم ی قاعدهمند اتفاق میافتد )Wicker,1979; Barker,1968(. لذا جوامع نه تنها در نوع عناصر کالبدی، بلکه در نوع سیس تم فعالیتها و حفظ حریم خصوصی به عنوان یک بعد فرهنگی برجسته از پیکربندی فضایی متفـاوت هسـتند )Levi Strauss,1967; Karlen,2009(. همچنی ن یلدیز) ۲۰۰4( معتقد اس ت ک ه این ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی س ا کنان است که س ازماندهی فضایی فعالیت را در خانه مشخص میکن د؛ بنابراین س ا کنان، توزی ع فعالیتها در خان ه را با توجه به نیازهای روانی و اجتماعی که به نحوی متناس ب با ش یوه زندگی و اولوی ت های خودش ان هس تند انجام میدهند. نکت ه قابل توجه دیگ ر این اس ت ک ه فعالیت انس انها در فضا مانند زندگ ی روزمره ،تعام ل یا فق دان تعامل در گروههای اجتماعی معنیدار اس ت و نه در اف راد ب ه صورت مس تقل؛ یعنی رابط ه میان فض ا و اجتماع یک رابط ه بین س اختار فعالیت انس انها و س اختار فضا اس ت. برخی از مطالع ات نی ز بر تاثیر تعیینکننده سیس تم فعالیته ا بر محیط تا کید کردهاند )Wicker, 2012; Scott, 2005; Rapoport, 2005(. اما ساخت و سازهای جدید مسکن، در یک منطقه با یک گروه فرهنگی پذیرفته شده دارای پیکربندی فضایی متفاوتی هستند؛ به طوری که گونههای متنوع مسکن شهری ) خانههای سازمانی و مهندسی س از و غی ره( را ش کل داده اس ت. پیکربن دی متف اوت گونهه ای مس کن بای د ب ا توج ه به نظری ات بی ان ش ده، منط ق اجتماعی و فضایی متفاوتی داشته باشند؛ در صورتیکه سا کنان عضو یک گروه فرهنگی بوده و دارای قانونمندیهای فرهنگی- اجتماعی یکسانی هس تند؛ باید پیکربندی یکس انی داش ته باش ند. این مش اهدات ناهمسو با نظریه نحو فضا باعث شد تا این پژوهش به دنبال ارتباط میان سیس تم فعالیتها و پیکربندی فضایی باشد. جهت نیل به این هدف، سوالات اصلی و فرعی ذیل مطرح میگردد:
س وال اصل ی: تغیی ر پیکربن دی فضای ی خان ه چ ه تاثی ری بر سیستم فعالیت ها دارد؟
سیستم فعالیتها در سه گونه مسکن )بومی، مهندسی ساز و سازمانی کوهدشت( چه تفاوتی با هم دارند؟
نظام پیکربندی در سه گونه مسکن )بومی، مهندسی ساز و سازمانی کوهدشت( چه تفاوتی با هم دارند؟
جامع ه مطالع ه، مسـکن کوهدش ت در اس تان لرس تان میباش د. ای ن ش هر کـه حاص ل اس کان عش ایر دوره رضاخانـی اس ت، دارای گونهه ای متن وع مس کن می باش د. ای ن گونه ه ا ش امل مس کن بوم ی )مس کنی که م ردم ب دون حض ور مهندس معمـار س اختهاند(، مجتمعه ای مس کونی تی پ ک ه ب ا عن وان خانه های سازمانی جهت اسکان کارمندان دولت در غالب شهرها ساختهشده و مسکن مهندسی ساز )مسکن طراحیشده در دفاتر
1- ابزار
به منظور کشف پیکربندی عرصه فضاهای جمعی و فعالیت ها از ابزارهای زیر استفاده شد:
1327032718291

1-1- تئ وری نح و فض ا4: ب ه منظ ور کش ف پیکره بن دی عرص ه فضاهـای جمعـی در پژوهش حاضر، تئوری نحو فضـا )Hilier and Hanson, 1989( ب ه کار گرفت ه ش د. براس اس این تئ وری، منطق
تصویر 1- مناطق مورد مطالعه در جامعه نمونه.
۶7
4484993194006

نظام مهندسی( می باشد. به منظور انجام پژوهش، پس از بررسی میدانی ۳ منطقه در طول دوره زمانی بین سال های ۱۳۳۰ تا ۱۳۹۰ انتخاب گردید )تصویر۱(. محله فردوسی به عنوان گروه شاهد و به نمایندگ ی از خانهه ای بومی انتخاب گردید. خانههای س ازمانی در بخش قدیمی ش هر، به عنوان یک الگوی وارداتی و گروه هدف اول و ش هرک فرهنگیان به نمایندگی از خانههای مهندسی ساز و گروه هدف دوم در بخش نوس از ش هر کوهدش ت انتخاب ش دند .اس تراتژی اصلی برای نمونه گیری در این پژوهش، انتخاب نمونه غیرتصادف ی خانه ه ای بومی و نوس از، با توجه ب ه روش مبتنی بر ه دف۲ و ملاحظ ات در ارتباط ب ا روش مطالعه ب ود. حجم نمونه ب ا توج ه به متغیرهای نح و فضا ،۱۲۰ خانه میباش د که با ۱۰ عدد ریزش، تعداد نهایی نمونه های قابل استخراج به ۱۱۰ مورد رسید .از ه ر نمون ه اطلاع ات پیکربندی با برداش ت دقیق پ لان خانه ها و سیس تم فعالیته ای جمع ی از طری ق مصاحب ه اب زار- غایت۳ )Coolen, 2008( با مادران خانوادهها جمع آوری گردید .
پیکربن دی فضایی، چگونگ ی رخداد فعالیت ها و روابط اجتماعی سا کنان می باشد. دلیل اتخاذ این روش، بررسی روابط فضایی از نظر ویژگی های بنیادین )مانند هم پیوندی و جداسازی( در تفسیر ویژگی های پیکربندی فضاهای مختلف و در نتیجه تس هیل روند تحلیل سیستم های مختلف از نظر مکانی و شاخصهای فیزیکی و اجتماعی اس ت )تصویر ۲(، تا ضمن توصیف مدل فضایی، آن را
۶8
Hanson, 1998; Dur-( در یک فرم عددی و گرافیکی نشان دهیم.)sun and Saglamer, 2003,1-18
1-۲-م دل اب زار- غای ت5: جه ت بررس ی سیس تم فعالیت ه ای جمع ی خانه هـ ا، مصاحب ه اب زار- غای ت )Coolen, 2008( اتخ اذ شـد. مدل ابزار – غایت از طریق یک مصاحبه نیمه س اختار یافته نردبان ی ب ه کش ف سلس له خصوصی ات، پیامده ا و ارزش ه ا می انجامـد )Coolen and Meesters, 2012; Meesters, 2009؛ نورتقانـی، ۱۳۹5(. ای ده اصل ی در م دل ابزار- غایت این اس ت که اف راد، گزینه های ی را انتخاب میکنند که پیامد مطلوبی داش ته و پیامده ای نامطل وب را به حداقل برس اند؛ بنابرای ن فرض اصلی این مدل این اس ت که افراد گزینه حاوی پیام مطلوب را انتخاب خواهن د ک رد. ارزشه ا ب ا ارزیاب ی مثب ت ی ا منف ی ب ا پیامدهای گزینه ه ا ارتب اط برق رار می کنن د. ب ه منظ ور دس تیابی ب ه پیام د مطلوب، گزینه خاصی باید انتخاب ش ود. یک گزینه خصوصیات مختلف ی دارد ب رای انتخ اب صحیح می ان گزینهه ای مختلف با پیامده ای متف اوت، افراد بای د خصوصیات گزینهه ای مختلفی ک ه پیامدهـای مطل وب را در پی دارن د، یاد بگیرن د؛ بنابراین طی یک سلسله به هم پیوسته، ارزش ها با پیامدها پیوند دارند و بین پیام د و خصوصی ات گزینهها نیز پیوند وج ود دارد. در این مدل ،ارتباط بین ارزشها و خصوصیات غیرمس تقیم اس ت، این ارتباط از طریق پیامدها حاصل میشود. مدل ابزار- غایت، برای مطالعه ارتب اط خصوصی ات مسـکن و معان ی م ورد نظ ر اف راد در رابطه با چرای ی ترجیح ات و انتخـاب آن اس تفاده میگ ردد زی را الگ وی فعالیتهای روزانه مردم، وابس ته به ارزش های فردی، اجتماعی و فرهنگی سا کنین است )Rapoport,1990( که این الگوی فضایی و انع کاس آنه ا، توس ط خ ود س ا کنین ص ورت می گی رد )Mon-teiro,1997, 76-91(.
۲- نتایج
توصیف و تفسیر الگوی فعالیتها: تجزیه و تحلیل فعالیت هـا ،تف اوت می ان فض ای فعالیت ه ای جمع ی در ه ر س ه محل ه را نش ان م ی دهد )نم ودار ۱،۲،۳(. در هر س ه محله، فض ای “هال “ب ا داش تن بیش ترین فعالیته ا نق ش برجس ته ای را در می ان فضاه ای جمع ی دارد. همان گونه که در نمودار۱ دیده می ش ود ،محله “فردوسـی” ش امل خانههای بومی با فضای جمعی “هال ،””ات اق ب زرگ” و “وریون”۹ می باش د ک ه هریک ق رارگاه فعالیتهای خاص ی میباشـند ب ه ط وری کـه فض ای “ه ال” دارای بیش ترین فعالیت ه ا می باش د. نم ودار ۲، محل ه “ش هرک فرهنگی ان” ک ه شـامل خانههای مهندسیس از بود را نش ان می دهد. سه فضای جمعی “ه ال”، “آش پزخانه” و “وریون” مح ل فعالیتهای جمعی هس تند که در این گونه مس کن نیز فضای “هال” دارای بیشترین فعالیت ه ا می باش د. نم ودار ۳، “خانه ه ای س ازمانی” را نش ان می ده د، فض ای وری ون ح ذف ش ده اس ت و دو فض ای “هال” و “آش پزخانه”، تم ام فعالیت های جمع ی را دربرگرفته ا ند که در این گون ه نی ز فضای “ه ال” بیش ترین فعالیت ه ای جمع ی را به خود
۲

۱
۲

۲

۲

۱

۲

۲

۲-۳
تصویر۲- الگوی ریختشناس ی معماری خانههای محله فردوس ی )مس کن بومی6( 1-۲، خانههای محله ش هرک فرهنگیان )مس کن مهندس ی س از۷( ۲-۲، خانه های س ازمانی )الگو وارداتی8( 3-۲ )پلان خانه و فضاهای انتقالی( .a( پلان خانه؛ b( فضاهای محدب؛ c( گراف سلسله مراتب فضایی.
اختصاص داده است.
نتای ج، حا ک ی از وجود تفاوت هـای عمده در سـازمان فضایی و مکان ی فعالیت هـای جمع ی اس ت ک ه بیشـتر در فعالیت ه ای فض ای «هال» رخ می دهد. ب ا تغییر پیکر بندی فضاهای جمعی ،م ردم فعالیتهـای جمع ی خـود را بـه فضاه ای دیگ ر انتق ال میدهن د و خ ود را ب ا فضاهـای جدید انطب اق می دهن د. از نظر س اعتچی)۲۰۱5(، پای داری اجتماعی-فضایـی مسـکن ن ه تنه ا ب ه پیکربن دی، بلک ه بـه انطباقپذیری تیپول وژی س اختمان نیز وابس ته اس ت. « انطباقپذیری”، عنوان مناس بی برای تنظیمات و تغییرات در واحد مسـکونی مربوط ب ه پیکربندی فضای داخلی اس ت؛ یعن ی انس انها ب ا تطبیقپذی ری از تم ام فضـای خان ه اس تفاده میکنند. ولی میزان پاس خگویی آن به نیازهای سا کنان و درجهای از انعطاف پذیری که حاصل میآید، محدود می باشد .در کل میت وان نتیج ه گرف ت ک ه تطبیقپذیـری، در واق ع ایجاد امکاناتـی ب ه صورت بالفعل و ی ا بالقوه در خانه ها و برای س ا کنان
۶۹
از طری ق فرمه ا و معناهـا جهـت تطبی قدادن نیازهـای فضایی ،رفت اری و روانی انس انها اسـت. از ای ن عامل میت وان به صورت گس تردهای در طراحـی مس کن بهـره جسـت. انطباقپذی ری در ط رح معم اری، قابلیت ی بـرای تنظیمـات و تغیی رات در راس تای استفادههای مختلف اجتماعی است )Rabeneck,1974,76-91(.
۲-1-تحلی ل تناظ ر10: برای بررس ی مهمتریـن فعالیتهای جمعی خانههـا، از روش تحلیـل تناظـر اسـتفاده گردیـد )Janine, 2009(. تحلی ل تناظـر یـک روش آماری تجس می بـرای به تصویر کشـیدن هم خوانی بین سطوح مختلف یک جدول توافق دو راهه است. در حقیقت روش ی آماری اسـت که ام کان میدهـد جدولهای بزرگ توافقی را هم به گونه نموداری و هم به گونه ترکیبی توصیف و تحلیل کنیم. به بیان دیگر، تحلیل تناظر روشـی است برای نمایش عناصر س طری و س تونی ی ک جـدول در یک نقش ه فضایی با یک تفس یر هندسی معین از وضعیت های نسبی آن عناصر که شامل تفسیری از شباهتها و تفاوتهای بین سطرها و ستونها میباشد.

خصوصیات

فعالیت
ها

فضا

متناسب
با
ابعاد
فع

الیتها

انداز
چشم
به

مناسب

حیاط

به

اشرافیت

عدم
عرص
ه

فردی
های

مجاورت

به

آشپزخانه

فضای
ارتباط

با

باز

هال
مجاورت
به

اشرافیت

عدم

به

عرصه
های

خانواده

خصوصی

تزئینات

متناسب

با

فضا

وریون

غذا
سرو

تعاملات
جمعی

اعضای

خانواده

مراسم

برگزاری

خودمانی
مهمانی

برگزاری

های

مهمان

از

پذیرایی

غریبه

ها
فعالیت

گروهی

خانم

های

ی
فامیل

دور

نشستن

خانوادگی

هم

اتاق

بزرگ

هال



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 3_Pages 15-26-1

صفحات ۱۵ – ۲6۱۵نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۳

پاییز ۱۳۹۵

رابطه پیکره بندی فضایی و متغیرهای محیطی در سکونتگاه های غیررسمی*
نمونه مطالعاتی: محله حصار شهر همدان

حسن سجادزاده**1، محمدسعید ایزدی۲، محمدرضا حقی3
۱ استادیار گروه طراحی شهری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
۲ استادیار گروه طراحی شهری، دانشگاه بوعلی سینا ، همدان، ایران.
۳ دانشجوی دکتری طراحی شهری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/6/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹۵(
چکیده
س کونتگاه های غیررس می از جمله بخش هایی از شهر هس تند که بدون برنامه و با حداقل امکانات و خدمات ش کل گرفتهاند و لذا جزو اولویتهای مدیریت ش هری برای خدماترسـانی و ارتقای کیفیت زیس ت تلقی میش وند. در این میان، یافتن هرگونه راهکاری که با کمترین هزینه و مداخله مستقیم ،تغییـرات مثبت ی در ای ن محلات ایجاد کنـد، حائز اهمیت اس ت. از همینرو، در ای ن پژوهش فرضیه وج ود رابط ه میـان پیکره بندی فضایی و کیفیت محیطی این محلات مورد بررس ی قرار گرفته اس ت .ب ه همی ن منظ ور، محله حصار ش هر همدان به عنوان نمون ه مطالعاتی انتخ اب و ۳۰ معبر آن به طور تصادفی گزینش ش ده اند. برای س نجش وضعیت متغیرهای محیطی به برداشت میدانی اقدام شده اس ت و برای پارامترهای پیکرهبندی از نرمافزار Depth map کمک گرفته ش ده است. در ادامه داده ها وارد نرم افزار SPSS ش ده و از مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی برای ارزیابی رابطه پارامترهای پیکرهبندی )متغیر مس تقل( و متغیرهای محیطی )متغیر وابس ته( اس تفاده ش ده اس ت. یافته های پژوهش نش ان میدهد «کیفیت ابنیه»، «نور و روش نایی» و «کاربری های تجاری» به ترتیب بیشترین ارتباط را با پارامترهای «همپیوندی محلی»، «طول معابر» و «عمق» دارند. از همینرو، به نظر می رسد بتوان با تغییراتی در پارامترهای پیکرهبندی، نتایج مثبتی را در متغیرهای محیطی متصور شد.
واژه های کلیدی
پیکره بندی فضایی، چیدمان فضا، سکونتگاه غیررسمی، کیفیت محیطی، همدان.
1044499142240

.
*ای ن مقال ه برگرفت ه از مطالعات رس اله دکتری نگارنده س وم با عنوان: «نق ش پیکرهبندی فضایی بر امنیت س کونتگاه های غیررس می، نمونه مطالع ه ش هر هم دان» اس ت که ب ا راهنمایی نگارنده اول و مش اوره نگارنده دوم در دانش کده هنر و معماری دانش گاه بوعلی س ینا همدان در حال انجام است.
.E-mail: h.sajadzadeh@gmail.com ،۰8۱۳-44۲۲78۵۲ :نویسنده مسئول: تلفن: ۰۹۱88۳7۰۰۳۹، نمابر **
۱6

مقدمه

ای ران ب ه عنوان یکی از کش ورهای در حال توس عه که در چند ده ه اخی ر ب ا مهاجرتهای گس تردهای میان ش هرها و روس تاها مواج ه بـوده اس ت، در بس یاری از شـهرهای بزرگ خود با مس اله ش کل گیری نواحی گروههای کم درآمد و مهاجرنش ین روبرو ش ده اس ت. ای ن نواح ی ک ه ب ه ص ورت غیررس می در ش هرها ش کل میگیرند، به دلیل فقدان برنامه قبلی و عدم تامین خدمات مورد نیاز س ا کنین، با کیفیت محیطی نازلی مواجه هس تند. مهمترین مشکلات محیطی در این سکونتگاهها مربوط به ساختار کالبدی ،کیفیت بصری و تامین تسهیلات و امکانات ضروری برای سا کنین است )سجادزاده و همکاران ،۱۳۹۵، 8۲(. با شکست رویکردهای قهریه نس بت به س کونتگاههای غیررس می در دهههای گذش ته همچ ون نادی ده گرفتن، تخلیه اجباری، تخریب، بازس ازی و ،… ام روزه رویکرد توانمندس ازی و ریش ه یابی مس ائل این محلات در دستور کار قرار گرفته است. در این میان، ریشه یابی و حل مسائل محیطی و کالبدی محلات از اهمیت بس زایی برخوردار اس ت چرا که بسیاری از رفتارها و فعالیت های سا کنین از آن تاثیر می پذیرند .س ـکونتگاههای غیررس می که به عنوان محلات ج دا افتاده از ش هر تلق ی میش وند، نه تنها ب ه لح اظ اقتصادی بلک ه به لحاظ اجتماعی و محیطی نیز نس بت به دیگر محلات ش هر با مش کلات متعددی روبرو هستند. اما نکته حائز اهمیت در تحلیل مسائل و ارائ ه راهحل برای آنها، توج ه به روابط عوامل مختلف بر یکدیگر و پیچیدگی های آن است چنانکه بسیاری از مسائل اجتماعی متاثر از خصوصیات کالبدی و اقتصادی هستند و بالعکس. از همین رو ،در این پژوهش به تحلیل رابطه پیکره بندی فضایی و خصوصیات محیطی سکونتگاه های غیررسمی پرداخته شده است.
4469992051004

منظور از پیکرهبندی فضایی، نحوه چیده ش دن فضاها در کنار یکدیگ ر و ارتب اط متقاب ل آنه ا ب ا هم اس ت. بدین ترتی ب میتوان نتیج ه گرفت ک ه هر تغییر در نحوه چیدمان فضاه ا، تغییراتی را در س طح کل پیکرهبن دی فضای ی ایج اد خواهد ک رد. ب ه عبارتی، در سطح شهر هر گونه تغییر در نقشه شهر )اضافه یا کم شدن یک فضا مانن د خیاب ان، فضای ب از و …(، تغییرات ی را در روابط پیکرهبندی فضایی کل شهر ایجاد خواهد کرد. چنین تغییراتی میتواند احتمال وق وع فعالیته ا و ح وادث را دگرگ ون س ازد )عباس زادگان ،۱۳8۱، 67(. تحقیق ات متعدد داخلی )ایزدی و ش ریفی ،۱۳۹4؛ صادقی و همکاران ،۱۳۹۱؛ لطفی و بختیاری ،۱۳۹۲؛ جعفریبهمن و خانیان ،۱۳۹۱( و تحقیق ات خارج ی )Friedrich et al., 2009; Jeong et al., 2015; Rodriguez et al., 2012; Omer & Goldblatt, 2012( نش ان داده است که هر تغییر در چیدمان فضا، میزان و نحوه فعالیتها را در فضاها تغییر داده است.
یکی از مبانی روش چیدمان فضا، وجود رابطهای دو سویه میان فض ا و الگوه ای اجتماعی-فرهنگ ی اس ت که ای ن روش ب ا کاربرد مفهوم پیکرهبندی )ترکیب( در فضاهای شهری به دنبال کشف آن اس ت. در این معنا ش کل شهرها انعکاس ش یوه زندگی شهروندان است و شهرها را میتوان تبلور عینی زمینههای تاریخی، اقتصادی ،اجتماعی، فرهنگی و … دانس ت )عب اسزادگان و همکاران ،۱۳۹۱، ۱67-۱68؛ بحرین ی و تقاب ل،۱۳۹۰، 6(. ع لاوه ب ر ای ن در بس یاری موارد مشاهده میشود که برخی از معابر شهری به سبب موقعیت یا ساختار ویژهای که دارند، طیف خاصی از ابنیه، کاربریها و خدمات را در جدارههـای خود باعث میشـوند. چنانکـه مطالعات مختلف )Reis & Rosa, 2012; Baran et al., 2008; Min et al., 2012; Mo-hamed et al., 2013( نشان میدهد، بین ساختار و فرم فضایی شهر و فراینده ای اجتماع ی و اقتص ادی رابط ه معناداری وج ود دارد.
از همین رو، این پژوهش در پی پاس خ به این س وال اس ت که آی ا می توان ارتباطی می ان کیفیت نازل برخی متغیرهای محیطی و وضعی ت پیکرهبندی معابر یافت؟ به ط ور مثال، آیا پایین بودن کیفی ت ابنی ه در ی ک معب ر نس بت ب ه معب ری دیگ ر، می توان د ارتباط ی ب ا موقعی ت و جایگاه این معبر در س اختار محله داش ته باش د یا خیر؟ برای پاس خ به این س وال و س والات مش ابه آن، در ای ن پژوه ش، وضعی ت برخ ی از متغیره ای محیط ی )کالب دی( همچ ون کیفی ت ابنی ه، ن ور و روش نایی، کاربریه ای تج اری ،تع داد طبقات ابنی ه، عمر ابنیه و اراضی بلااس تفاده در ۳۰ معبر از محله حصار ش هر همدان برداش ت ش ده و ارتباط این متغیرها با پارامتره ای پیکرهبندی فضایی مورد تحلیل قرار گرفته اس ت. در ادامه، ارتباط و همبستگی این متغیرها با پارامترهای پیکره بندی فضایی معابر مورد بررسی قرار گرفته است. در صورت اثبات وجود رابطه میان پارامترهای پیکره بندی و متغیرهای محیطی می توان انتظ ار داش ت ب ا مداخلات ی مختص ر در س ازمان فضای ی محله ،تاثیرات قابل توجهی در کیفیت محیطی بافت مشاهده نمود.
مبانی نظری تحقیق
1-1- پیشینه تحقیق
ارتب اط و همبس تگی بی ن فراینده ای توس عه اجتماع ی-اقتص ادی و فرمه ای فضای ی هم واره م ورد توج ه جغرافی دانان و جامعه شناس ان ب وده اس ت. ام ا ب ه ط ور مش خص، ب ا ط رح و ظه ور پارادایم علم فضایی و نقد اس تثنا گرایی در جغرافیا توس ط ک ورت ش یفر در س ال ۱۹۵۳ و گس ترش و تثبی ت ای ن پارادای م توس ط جغرافیدانان ی چ ون پترها گ، دیوید ه اروی و تحقیقاتجامعه شناسانی مانند وبر، هانری لوفور و امانوئل کاستلز در موردتاثیرات متقابل فرمها و فرایندها، وجود این ارتباط بیش از پیشم ورد توج ه ج دی جامعهشناس ان و جغرافیدان ان ق رار گرفت هاس ت )عب اس زادگان و آذری ،۱۳۹۱، 48-۳۹(. در ادام ه به برخی پژوهشه ای ص ورت گرفت ه ک ه ب ه بررس ی پیکره بن دی فضای ی محلات غیررسمی پرداختهاند اشاره شده است.
هیلیر و همکاران) ۲۰۰۰( در مطالعه خود بر روی ش هر سانتیا گو در شیلی نش ان میدهند شیوه پیوند س کونتگاههای فقیرنشین به کل ش هر و همچنین ش یوهای که از طریق آن میتوان از الگوی حرکت طبیعی در ش هرها س ود برد، نقش اساس ی در ارتقا یا زوال این س کونتگاهها در طولانی مدت ایفا میکند. آنها برای رس یدن ب ه ای ن نتای ج ،۱7 ش هرک مس کونی را ب ه لح اظ ش اخص های کالبدی مس کن، شاخص های محلی و اجتماعی مورد تحلیل قرار داده و ارتباط آنها را با ویژگیهای ساختاری شان مورد تحلیل قرار دادهاند )Hillier et al., 2000(.
کی م و س ون) ۲۰۰۲( در پژوه ش خ ود با عن وان تحلیل رابطه تراکم کاربری س اختمانهای اداری و پیکرهبندی خیابانهای شهری، به این نتیجه رسیدند که میان این دو متغیر همبستگی وجود دارد )Kim & Sohn, 2002(.
ووگان) ۲۰۰7( در بررس ی رابط ه ج دا افتادگ ی کالب دی و اقتص ادی مح لات فقیرنش ین و حاشیه نش ین لن دن در ابت دا و انته ای ی ک دوره ده س اله) ۱۹8۹-۱۹۹۹(، تغیی رات س اختاری و اجتماعی-اقتص ادی ای ن بافته ا را م ورد بررس ی ق رار میدهد .
وی برای بررس ی این ارتب اط، هفت منطقه با ش رایط اقتصادی-اجتماع ی متف اوت را انتخ اب میکند. این مح لات از پایینترین ت ا بالاتری ن س طح اقتص ادی تش کیل ش ده اند. مطالعات نش ان میده د بی ن س اختار فضای ی مح لات فقیرنش ین و ثروتمن د تفاوت های چش مگیری وجود دارد و تغییرات ساختاری در برخی از ای ن مح لات در طول دوره یاد ش ده منجر به تغیی رات کالبدی شده است. علاوه بر این، محدودههایی که دارای ساختار فضایی مناس بی نبودند اما س اختار اقتصادی مناسبی داشتند، در طول این دوره بخش عظیمی از خانوارهای سا کن بومی خود را از دست داده و جای خود را به مهاجرین کم درآمد دادهاند. وی در بررسی محلات مهاجرنش ین و حاش یه ش هر لندن، دریافته است که این محلات معمولا در همجواری معابری با درجه همپیوندی بس یار ب الا ش کل میگیرن د. او بی ان م یدارد ک ه ا گرچه ای ن محلات در درون خود ساختاری مناسب دارند و معابر و فضاهای این بافت ها در مقی اس محل ی از همپیون دی خوب ی برخوردار میباش ند، اما درج ه هم پیوندی آنها با بافت های اطراف کم میباش د. او ادامه میدهد که معمولاً در این بافتها خیابانی که از بیش ترین درجه همپیون دی برخوردار می باش د، با همپیوندتری ن خیابان منطقه و ی ا ش هر تقاط ع دارد ک ه باع ث حی ات باف ت از نظ ر اقتص ادی می ش وند ام ا دیگر معاب ر بافت از بافته ای اطراف ج دا افتاده و تنه ا ب ا هم ان خیاب ان اصل ی کار میکنن د. وی همچنی ن بی ان میکند که در محلات فرس وده، تعداد پیچ هایی که باید طی شود
۱7
تا از محله به مرکز شهر و یا یک مرکز فعالیتی مهم رسید، به مراتب بیش تر از محلات اطراف آن می باش د و این نشان میدهد که این محلات با اینکه در کنار محلات داخل ش هری دیگر قرار گرفته اند ،اما دورتر از محلات دیگر نسبت به مرکز شهر و یا خیابان های اصلی می باشند )Vaughan, 2007(.
هیلی ر و ووگان) ۲۰۰7(، ب رای ش ناخت خصیصهه ای کالبدی بافته ای فرس وده و کم ت ر توس عه یافت ه ش هر لن دن، از روش چیدم ان فضـا اس تفاده کردهان د. آنه ا دریافتن د ک ه پیچیدگ ی ای ن بافت ه ا، کاهش قابل ملاحظ ه در طول خط وط محوری در نقش ه خط ی و نی ز کاه ش نظ م و س اختار درون بافتها نس بت ب ه بافته ای اط راف از جمل ه خصیصههای بافتهای فرس وده اس ت. ع لاوه ب ر ای ن آنه ا دریافتن د ک ه اینگون ه بافت ه ا معمولاً در لبهه ا از هم پیون دی بالایـی برخـوردار هس تند در حالی که در مرکز بافت معمولا از میزان همپیوندی به ش دت کاس ته می شود )Hillier & Vaughan, 2007(.
چان گ) ۲۰۱۱( در مقال های ب ا عنـوان جرم اجتماعی یا جرم فضایی؟، ب ه ارزیابی اثرات عوامل اجتماعی، اقتصادی و فضایی بر نرخ جرم پرداخته است. در این پژوهش که بر روی 6 ناحیه شهری صورت گرفته اس ت، مشخص ش د که در شهرهای بزرگ، نواحی با وضوح بیشتر، آسیبپذیری کمتری دارند )Chang, 2011(.
کریمی و پرهام) ۲۰۱۲( در پژوهشی به ارائه رویکردی جدید برای بازآفرینی س کونتگاه های غیررس می پرداختهاند. آنه ا در مطالعه خ ود ب ه بررس ی مش کلات اجتماع ی و کالب دی س کونتگاه های خودرو در ش هر جده عربس تان پرداخته اند و با استفاده از تکنیک تحلیل چیدمان فضا در کنار س ایر متغیرهای اجتماعی و کالبدی ب ه راهکاره ای عملیات ی ب رای ارتق ای ای ن س کونتگاه ها دس ت یافته اند )Karimi & Parham, 2012(.
1-۲- پیکره بندی فضایی1
اص ولاً توج ه ب ه س اخت ش هر در شهرس ازی متاث ر از دی دگاه ساختگرایان از ابتدای دهه ۱۹6۰ است. در ابتدای دهه 6۰، گروه ده۲ کوش یدند در مخالفت با عملکردگرایی، با ش هر به عنوان یک کلی ت واح د برخـورد کنن د. در ای ن مکت ب، نظریه پردازانی چون ادموند بیکن، کریس توفر الکس اندر و لینچ به اهمیت فضاهای باز شهری – که شبکه معابر بیشترین سطح آن را تشکیل میدهند- ب ه عنوان مهمترین عنصر س اختار فضایی ک ه می تواند ارتباطات فضای ی و انسـانی را تقوی ت نمای د، اش اره می کنن د. پ س از آن در اواخ ر ده ه ۱۹7۰، پرفس ور بی ل هیلی ر هم راه ب ا جولین هنس ن ،نظری ه و روش چیدم ان فض ا را ب رای ش ناخت س اختار فضای ی و پیکرهبن دی ش هر ارائ ه کردن د و ب ر اس اس آن ب ه چگونگ ی اث ر متقابل س اختار پیکرهبندی فضا و س ازمان اجتماعی و رفتارهای اجتماعی پرداختند .
از دی دگاه ای ن نظری ه، ارتباط بی ن فعالیت و فض ا بیش از آنکه در خصیصههـای فض ا ب ه ص ورت انف رادی قاب ل تعری ف باش د ،در ارتباط ات موج ود بی ن فضاه ا یا همان س ازمان فضای ی و نیز ارتباطات بین مخاطبین و تعاملات اجتماعی، قابل درک و تعریف
۱8
اس ت )س یادتان و پورجعف ر ،۱۳۹۳، ۲۹(. در ای ن نظری ه، ابت داش هر به یک سیس تم گسسته متش کل از طولانیترین کانالهایبصری-حرکتی تقس یم میش ود که مخاطبـان در آن حرکت کرده و س اختار ش هر را درک میکنند. سـپس هر کدام از این کانال های بصری-حرکت ی ب رای تحلیل هـای پیش رفته تر ب ا یک خط نش ان داده می ش وند و در مرحل ه بع د ب ر اس اس تحلیله ای ریاض ی و گ راف، تقاط ع این خطوط ب ا یکدیگر مورد بررس ی ق رار میگیرند ،بدی ن ترتیـب ک ه تقاط ع ه ر دو خ ط، نش ان دهنده ارتب اط آنه ا ب ا یکدیگ ر اسـت و به دنبـال آن خطی که بـا خطوط دیگ ر تقاطع بیش تری داشته باشد، با عناصر بیش تری در شبکه ارتباط داشته و در نتیج ه در دس ترس تر خواه د بود )ریس مانچیان و بل،۱۳۹۰، 7۳(. تصویـر۱، ب ه ص ورت ش ماتیک ش بکه ای از معاب ر را نش ان میده د ک ه نحوه چیدم ان و ارتباط آنه ا را با طیف ی از رنگ تیره تا روش ن مش خص کرده اسـت. همانط ور که در گ راف متناظر آن نیز مش خص اسـت، خ ط تیره رن گ دارای بیشـترین همپیوندی با مجموعه خطوط اس ت و هر چه همپیوندی کمتر ش ده اس ت ،رنگ خطوط نیز روشن تر شده است.
740605-1325029

تصویر 1- نمایش پیکره بندی فضایی ساختار شماتیک از شبکه معابر.
جدول 1- تفسیر پارامترهای پیکره بندی فضایی.
تفسیر پارامتر
طول معابر نشاندهنده ی میزان پیچیدگی و بی نظمی در ساختار معابر یک محله است.
هر چه میانگین طول معابر در محله ای کمتر باشد، بیانگر بافت درهم تنیده، ارگانیک و احتمالاً بی ضابطه بودن ساخت و سازهاست.
ا گر انحراف معیار طول معابر زیاد باشد، از اختلاط بافت ارگانیک و منظم حکایت دارد. طول معابر ]مستقیم[
هم پیوندی، اصلی ترین مفهوم چیدمان فضاست.
ارزش میزان همپیوندی هر خط )فضا(، میانگین تعداد خطوط )یا فضاهای( واسطی است که بتوان از آن به تمام فضاهای شهر رسید .
هر چه میزان همپیوندی در یک فضا بیشتر باشد، آن فضا دارای انسجام بیشتری با دیگر فضاها و کلیت سازمان فضایی یک شهر دارد . هم پیوندی کلان
در همپیوندی مقیاس محلی، برخلاف همپیوندی کلان، به ارتباط و انسجام درونی محله پرداخته می شود.
هر چه میزان همپیوندی محلی بیشتر باشد، محله از وحدت و یکپارچگی درونی قویتری برخوردار است. هم پیوندی محلی
عمق از یک فضا به این معناست که برای رسیدن به آن فضا بایستی از چند فضای دیگر عبور کرد یا به عبارتی عمق نشاندهندهی تعداد تغییر جًهاتی است که برای رسیدن از یک فضا به فضای دیگر لازم است.
غالبا رابطهای قوی میان عمق فضاها و زمینهای مخروبه )و بلااستفاده( وجود دارد به طوریکه این قسمتها عمدتاً در عمق زیاد قرار دارند. عمق
اتصال عبارت است از تعداد گره هایی که با یک گره ارتباط مستقیم دارند.
یعنی هر چه تعداد اتصالات بیشتر باشد، ارتباطات با دیگر فضاها بیشتر خواهد بود.
مقدار عددی اتصال، بیانکننده تعداد دسترسی های منتهی به فضای مورد نظر است. اتصال
این نقشه، مسیرهایی را نشان میدهد که احتمال استفاده از آنها برای رسیدن به مقاصد شهری )معابر با میزان همپیوندی بالا( زیاد است .
بیانگر این است که احتمال اینکه عابر پیاده برای حرکت در فضاهای شهری این دسته از معابر را انتخاب کند بیشتر است. انتخاب
اصلی تری ن پارامتره ای تحلی ل پیکرهبن دی فضای ی ش امل طول معابر۳ ]مس تقیم[، عم ق4، همپیوندی۵، انتخاب6 و اتصال7 است که در جدول ۱، توضیح کوتاهی از تفسیر هر یک آمده است.
بناب ر آنچ ه در خص وص پیکره بن دی فضای ی و پارامترهای آنمط رح ش د، از ای ن الگو می ت وان برای تحلی ل س اختار مجموعه فضاه ا در مقیاس ه ای مختل ف از س اختمان ها گرفته تا ش هرهابه ره ب رد و به نق اط ضعف یا ق وت فضاها پ ی برد. با ای ن وجود ،انتقادات ی ب ر تحلی ل چیدم ان فض ا وارد اس ت ک ه از آن جمل ه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
اس تفاده از نقش ه دوبع دی ب رای تحلی ل فضاه ای ش هری
)در حالیک ه فضاهای ش هری س ه بع دی و همراه ب ا کیفیت های مختلف محیطی هستند(
ع دم در نظرگرفت ن تاثی ر ویژگی هایی همچون ن وع مصالح ،شیب و توپوگرافی، رنگ و تزیینات فضا، کاربریها، ارتفاع جداره ،اقلیم، عناصر مستقر در فضا، عوامل فرهنگی و اجتماعی و غیره در تحلیل ساختار و رفتارهای سا کنین
تحلی ل س اختار ب ر اس اس خصوصی ات توپولوژیک ی )در حالیکه بسیاری از فعالیتها و رفتارهای مردم متاثر از ویژگیهای متریک فضا است(
ترسیم نقشه خطی شهر، صرفاً با در نظر گرفتن بخشی از واقعیت بافت شهری که تا حدودی خطاپذیر و تصادفی خواهد بود.
در پاس خ به این ضعفها به دو نکته مهم باید اش اره داش ت: نخست آنکه در برخورد با پدیده پیچیدهای مانند شهر، مدلسازی ام ری ض روری اس ت ول ی گس تردگی عوام ل موث ر ب ر ش هر امکانارائ ه الگوی ی واح د و همه ش مول را ناممک ن می کن د ک ه تئ وریچیدم ان فض ا نی ز از این قاعده مس تثنی نیس ت. دوم آنکه نبایدانتظار داش ت صرفاً با تحلیل پیکره بندی فضایی به پیش نهاداتقطع ی و نهایی دس ت یافت، بلک ه از این روش باید در کنار س ایر تئوریه ا و روش ه ای مکمل اس تفاده نمود. بنابرای ن در صورت تطابق یافتههای حاصل از روش چیدمان فضا با واقعیت و نتایج س ایر تحلیل ه ا میت وان از آن ب رای بی ان پیش بینی ه ا و ارائ ه پیش نهادات بهره برد. از همینرو، در این مقاله تلاش ش ده است ضمن اس تفاده از تحلیل چیدمان فضا، تفسیرها و پیشنهادات با واقعیات و ویژگی محله تطابق داده شود.
1-3- خصوصیات مشترک سکونتگاه های غیررسمیاس کان غیررس می ب ه ش یوه و فض ای خاص ی از زندگ ی گفت ه می ش ود ک ه در تمام ی جه ات سیاس ی، اجتماع ی، فرهنگ ی ،کالبدی، حقوقی، سابقه استقرار، نحوه شکلگیری و سیر تحولات تاریخی با کل ش هر و بخش مجاور خود تفاوت اساس ی و فاحش ی دارد. مس کن غیرمعم ول، خیابان ها و کوچهه ای تنگ و باریک ،مش کلات زیس ت محیطی و بهداش تی، فزون ی و ترا ک م جمعیت ،فق ر فرهنگ ی و آس یب اجتماع ی، آس یب پذیری در براب ر ح وادث طبیعی، س طح پایین برخورداری از تاسیسات و خدمات شهری ،اش تغال غال ب در مش اغل غیررس می، تص رف غیرقانون ی زمین و ع دم مالکی ت قانون ی بر آن و … از ویژگی های اس کان غیررس می اس ت )احدن ژاد و علیپ ور ،۱۳۹۲، ۲4-۲۵(. در س طح جهان ی ،س ازمان اسکان بش ر به تعریف ش اخص های کلی برای شناسایی محلات فقیرنش ین در س طح جهان به ش رح زیر پرداخته اس ت .ی ک خان واده زاغهنش ین متش کل از یک ی ا گروهی از اف راد که زیر ی ک س قف و در ی ک منطق ه ش هری زندگ ی میکنن د می ش ود ،ک ه فاق د یک م ورد و یا تع داد بیش تری از پن ج امکانات زیر اس ت )ایران دوست و همکاران ،۱۳۹۳، 4۵(:
مس کن ب ادوام )ی ک س ازه دائمی به منظ ور فراه م نمودن محافظی در برابر شرایط شدید آب و هوایی(،
منطق ه مناس ب ب رای زندگ ی کردن )بیش از س ه نف ر از یک اتاق استفاده نکنند(،
دسترس ی به آب س الم )آبی ک ه کافی و ارزان قیمت باش د و بدون تلاش فراوان به دست آید(،
دسترسی به امکانات بهداشتی اصلاح شده )توالت خصوصی یا عمومی به اشترا ک گذاشته شده با تعداد اندکی از افراد(،- امنی ت تص رف )از لحاظ عملی و قانونی موقعیت امن تصرف و محافظت در برابر تخلیه اجباری.(
1-4- خصوصیات پیکرهبندی فضایی سکونتگاههای غیررسمیمطالعات بسیاری نشان داده است که در شهرهایی که فاصله ویژگی فضایی )میزان هم پیوندی( در آنها خیلی زیاد ش ده است ،رابطه متقابل س ا کنان و غریبهها کم ش ده، به نوعی که احس اس ایزول ه ب ودن در آنه ا الق ا میش ود. ای ن فضاه ا ایزول ه می ش وند
۱۹
چون دسترس ی به آنها دش وار میگردد و در نتیجـۀ چنین تحولی ،بافت های درونی به لحاظ کالبدی، اجتماعی و فرهنگی مضمحل میش وند )عباسزادگان ،۱۳8۱، 74(. دونال د اپلیارد، ارتباط بین جداافتادگی کالبدی و اجتماعی را پررنگ کرده و می گوید محلاتی ک ه از نظر کالبدی جدا می باش ند، فعالیت ه ای اجتماعی را نیز به انزوا ترغیب می کنند )عباس زادگان و همکاران ،۱۳۹۱، ۱64(. آنچه در بافت ه ای حاش یه ای اهمیت وی ژه می یابد، توجه به س اختار کلان در پیون د ای ن بافت ه ا ب ا کل ش هر میباش د. چ را ک ه ای ن بافتها س اختار درونی همپیوندتری نس بت ب ه بافتهای درون شهر دارند. در واقع این بافتها مانند جزایری در کنار شهر به طور نیمه مس تقل در حال عملکرد هس تند و یک انس جام اجتماعی-قومی نیز در آنها دیده می شود )همان ،۱7۵(.
ا گرچ ه جداافتادگ ی مح لات غیرررس می غالب اً در هم ه ابع اد اقتص ادی، اجتماع ی و کالب دی مش اهده میش ود، ام ا ای ن جداافتادگ ی در مح لات مختلف و از جنبه های مختلف، یکس ان نیس تند و حت ی در م وارد متع ددی نی ز مح لات مرفهنش ین از پیکرهبندی فضایی شهر خود را جدا کرده اند. با همه این تفاسیر ،ارتب اط متقاب ل جنبه های اقتصادی، اجتماع ی و کالبدی، امری بدیهی است و لذا میتوان انتظار داشت با بهبود یکی از جنبه ها ،در سایر جنبه ها نیز شاهد پیشرفت و بهبود شرایط بود. همین امر س بب شد تا در این پژوهش، به آزمودن ارتباط میان پیکرهبندی معابر و برخی خصوصیات محیطی آنها پرداخته شود.
۲- روش تحقیق
پژوهش حاضر با روش تحلیلی-تفس یری و مبتنی بر مطالعات اس نادی و آزمون فرضیه بر روی نمونه موردی انجام گرفته است .در آغ از، مبانی نظ ری پژوهش از طریق مطالع ات کتابخانه ای به دس ت آم ده اس ت. در مرحله بعد ب ه منظور تحلی ل پیکره بندی فضای ی محل ه انتخابـی، اق دام ب ه تهی ه نقش ه بلوک بندی ش هر ش ده اس ت تـا از ای ن طری ق فضاه ای پ ر و خال ی )خیابان ه ا و میدان ه ا( از یکدیگ ر تفکی ک ش وند. در مرحل ه بع د، بـه کم ک نرم افزار Depth map، نقشـه خطی8 برای ش هر ترسیم شده است .ب ا تهی ه نقش ه خط ی ش هر، مولفه ه ای مختل ف پیکره بن دی فضای ی مانن د همپیون دی، عم ق، اتص ال و … اس تخراج ش ده اس ت. از س وی دیگ ر ،۳۰ معب ر مس تقیم در محل ه حص ار به طور تصادفی انتخابشده و خصوصیات کالبدی آنها همچون کیفیت ابنی ه، عم ر ابنی ه، ن ور و روش نایی و … برداش ت ش ده اس ت ب ه ط وری ک ه برای ه ر معبر با توج ه به ه ر متغیر کالب دی، امتیازی از ۰ ت ا ۲۰ اختصاص یافته اس ت. در ادامه پارامترهای پیکره بندی )استخراجی از نرمافزار Depth map( و متغیرهای کالبدی )حاصل برداشت میدانی(، برای ۳۰ معبر انتخابی وارد نرم افزار SPSS شده اس ت. س پس با مدل تحلی ل رگرس یون چندمتغیره خط ی۹ )و با روش گام ب ه گام۱۰(، ارتب اط می ان ای ن دو گ روه از متغیره ا مـورد بررس ی ق رار گرفته اس ت که بر این اس اس، در هر ب ار اجرای مدل یک متغیر کالبدی به عنوان متغیر وابس ته انتخاب و ارتباط آن با
۲۰
پارامتره ای پیکره بندی )همچون هم پیون دی، عمق و …( موردبررس ی ق رار گرفت ه اس ت. در نهایت بر مبنای رابطه کش ف ش دهمی ان ای ن دو گروه از متغیرها، پیش نهاداتی تدوین ش ده اس ت .
تصویر۲، فرایند پژوهش را نشان می دهد.
3- معرفی نمونه مطالعاتی
محله حصار از جمله محلات فقیرنشین شهر همدان محسوب میشـود که دارای هسـته روستایی اس ت. بدین ترتیب گسترش کالب دی محل ه مذک ور بـر روی اراضـی کش اورزی روس تای حص ار صورت پذیرفته و این رشـد همچنان ادامه دارد. وضعیت موجود محله حصار نشاندهنده ی این است که ساخت و سازهای فاقد کنت رل همچنان در بخش های مختلف بویژه در اراضی کش اورزی اطراف صورت میگیرد. مس احت زیر س اخت و س از این محله در حدود ۲۵۰ هکتار است که جمعیتی بیش از ۳۰ هزار نفر را در خود ج ای داده اس ت. از جمل ه مش خصههای این محل ه میتوان به وضعیت نامناس ب س طح معابر، س رانه بس یار پایین کاربری هایخدماتی و بهداشتی، درصد بالای مشاغل غیررسمی و بی سوادی سرپرس تان خان وار و نیز فقدان س ند رس می مالکیت ب رای اغلبمن ازل اش اره ک رد )برگرفت ه از مطالع ات مهندس ین مش اور تدبیر شهر ،۱۳87(. تصویر۳، موقعیت محله حصار را نمایش می دهد.
ا گرچ ه از س ال ۱۳8۵ دس تگاههای اجرای ی ش هر هم دان پروژه های مختلف کالبدی، زیرساختی، اقتصادی،زیست محیطی و اجتماع ی را در محل ه حصار امام همدان به اجرا رس انده اند؛ اما وضعی ت ای ن محل ه به لح اظ س طح امکان ات و کیفی ت محیط نامطلوب اس ت. در مش اهدات میدانی صورت گرفته نیز وضعیت نابسامان رودخانه، کمبود ایستگاه های تا کسی و اتوبوس، وجود س د معبر و دستفروش ان، کیفیت پایین ش بکه معابر، مشکلات ترافیک ی، حضور معتادان، س یما و منظر نامطل وب، کمبود مرا کز تفریح ی بوی ژه ب رای ک ودکان و مش کلات جم عآوری فاض لاب و آب های سطحی کاملاً مشهود است.
4- یافته های تحقیق
نظری ه چیدم ان فض ا ب ا روش چیدمان ی و ب ا کم ک نمای ش گرافه ای هم بن د )ش اخهای از ریاضی ات گسس ته(، نح وه ی پیکرهبندی فضایی یا نحوه چیدهش دن فضاهای ش هری در کنار یکدیگ ر و تاثی ر آنها ب ر روی فعالیت ها و جابهجایی ش هروندان را ،مدل س ازی و تحلی ل میکند )م لازاده و هم کاران ،۱۳۹۱، 8۲(. از سوی دیگر، بارزترین فضای عمومی در شهرها، خیابان است که بر اساس آن شهر را میشناسیم و در واقع مشخص ترین خصوصیت هر شهر به شمار میآید )طاهرخانی ،۱۳8۱، 8۹(. بر همین اساس ،در ای ن پژوه ش با اس تفاده از نرم اف زار Depth map، نقش ه خطی ش هر هم دان )ک ه در آن محلات غیررس می نیز قرار دارند( ترس یم ش ده است. نقش ه خطی، شامل س اختاری از مجموعه فضاهای باز ش هری اس ت که بر اس اس طولانیترین خط دید و دسترس ی ایجاد شده است )تصویر 4(.
ب ا ترس یم نقش ه خط ی ش هر، میت وان پارامتره ای مختل ف پیکره بندی فضایی را برای ش هر همدان و محله حصار اس تخراج نم ود. اصلیتری ن پارامترهای تحلیل پیکرهبندی فضایی ش امل طول معابر ]مستقیم[، عمق، همپیوندی، انتخاب و اتصال است

تصویر ۲- فرایند پژوهش.

تصویر 3- معرفی موقعیت محله حصار شهر همدان.
ک ه در ج دول ۲، مقادیر آن برای ش هر همدان، محلـه حصار و ۳۰معبر ]مستقیم[ مورد مطالعه مشخص شده است.
21907-3154145تصویر 4- استخراج نقشه خطی از نقشه فضاهای محدب شهر با نرم افزار Depth map.
جدول ۲- اطلاعات آماری پارامترهای پیکره بندی فضایی در شهر همدان و نمونه مورد مطالعه.
30 خیابان مورد مطالعه محله حصار شهر همدان شاخص های آماری پارامتر
۲76 ۱۵۱ ۱8۰ میانگین طول معبر ]مستقیم[
۱46 ۱۹7 ۲۰۲ انحراف معیار ۱/۲۱ ۱/۰۹ ۱/۱۹ میانگین همپیوندی کلان
۰/۱8 ۰/۱7 ۰/۲4 انحراف معیار ۱/۹۵ ۱/64 ۱/86 میانگین همپیوندی محلی )R5(
۰/۲۵ ۰/۳۱ ۰/4۱ انحراف معیار ۹/4۹ ۱۰/47 ۹/8۹ میانگین عمق
۱/۲۳ ۱/4۲ ۲/۰۳ انحراف معیار 8/6 4/۵۳ ۵/۰۳ میانگین اتصال
۵/۹۵ ۳/۵۱ 4/۳۳ انحراف معیار ۱۹7۵۱۳ ۹8۳۹7 ۵887۵ میانگین انتخاب
۳۵477۵ ۵۰۹8۵۱ ۳884۰۹ انحراف معیار ب ا مشخص ش دن پارامترهای پیکرهبندی ب رای ۳۰ معبر موردنظ ر، نوب ت ب ه تعییـن وضعی ت خصوصی ات کالب دی و محیطیای ن معاب ر میرسـد. به همی ن منظور، ب ا حضور در محلـه حصار ،ب رای ه ر ی ک از ۳۰ معبر مورد مطالع ه، امتیازی از ۰ ت ا ۲۰ با توجه به خصوصیاتی همچون «کیفیت ابنیه»، «وضعیت نور و روشنایی در ش ب»، «وضعی ت کارب ری تج اری»، «تعـداد طبق ات ابنی ه ،»«اراض ی بلااس تفاده» و «عم ر ابنی ه» در نظ ر گرفت ه ش ده اس ت .ب ا مشخصش دن امتی از ه ر ی ک از خیابانها، ایـن امتی ازات در نرم اف زار Depth map وارد ش ده اس ت ت ا ب ه ص ورت گرافیک ی نی ز وضعی ت محیط ی معاب ر نمای ش داده ش ود. تصوی ر۵، وضعی ت این معابر را با توجه به خصوصیات کالبدی بررس ی ش ده نمایش میدهد. در این تصاویر، که هر معبر با طیف رنگی از روشن تا تیره
۲۱
مش خص ش ده اس ت، رنگ تیره بیانگر بیش ترین امتی از )بهترینوضعی ت( و رنگ روش ن بیانگ ر کمترین امتی از )بدترین وضعیت( است )لازم به ذکر است که رنگ تیره الزاماً به معنای امتیاز کامل و ۲۰ نیست بلکه نشان دهنده وضعیت بهتر آن معبر نسبت به سایر معاب ر اس ت. این مسـاله در مورد رنگ روش ن نیز ص دق میکند و رنگ روشن الزاماً به معنای امتیاز ۰ نیست.(
همانط ور ک ه پیشت ر اش اره ش ده ب ود، فرضی ه ای ن پژوهش ای ن اس ت ک ه پارامتره ای پیکرهبندی به عن وان متغیر مس تقل ب ر خصوصیات کالب دی معابر موثر هس تند، بنابراین ب رای اثبات ای ن فرضی ه از م دل رگرس یون کم ک گرفت ه ش ده اس ت. لـذا در ادام ه مقادی ر پارامتره ای پیکرهبن دی و متغیره ای ش ش گانه کالب دی ب رای ۳۰ معب ر انتخاب ی، وارد نرمافزار SPSS ش ده اس ت تا با اس تفاده از مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی، ارتباط می ان پارامتره ای پیکره بن دی ب ا ه ر ی ک از متغیره ای کالبدی
۲۲
مش خص شـود. بدی ن منظ ور از روش گام ب هگام در رگرس یونچندمتغیره اسـتفاده شده اس ت. روش گام به گام روشی است کهدر آن قویتری ن متغیرها یک به یک وارد مطالعه می ش وند و اینکار ت ا زمان ی ادامه مییابد که خطای آزمون معناداری به ۵ درصدبرس د. در ای ن روش، متغیره ای مس تقل به ترتی ب اهمیت وارد معادل ه میش وند با ای ن تفاوت که هر بار، بع د از ورود یک متغیر ،متغیرهای ی ک ه تا کن ون وارد نش دهاند، مج دداً مورد بررسـی قرار می گیرن د و ا گر سـطح معناداریشـان کاس ته ش د، از م دل خارج ،وگرنه باقی می مانند.

تصویر 5- امتیاز 30 معبر مورد مطالعه در محله حصار برای شش متغیر کالبدی.
جدول 3- خلاصه مدل تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )متغیر وابسته: کیفیت ابنیه.(
مدل ضرایب همبستگی چندگانه )R( ضریب تعیین )2R( ضریب تعیین تعدیل یافته11 خطای معیار برآورد1۲ دوربین واتسون13
نهایی ۰/76۰ ۰/۵78 ۰/۵6۳ ۲/۲68 ۲/۰87
جدول 4- مدل نهایی )متغیر وابسته: کیفیت ابنیه.(
مدل ضرایب استاندارد نشده14 ضرایب استاندارد شده15 آزمون t سطح معناداری
)Sig.(
B خطای معیار16 Beta مدل
نهایی مقدار ثابت۱7 -۹/748 ۳/۳۱4 -۲/۹4۲ ۰/۰۰6
همپیوندی محلی )5R( ۱۰/446 ۱/688 ۰/76۰ 6/۱8۹ ۰/۰۰۰
اولین خروجی تحلیل رگرسیونی، جدول خلاصه مدل میباشد .در این جدول، ضرایب همبستگی چندگانه، ضریب تعیین، ضریب تعییـن تعدی ل یافته و خط ای معیار ب رآورد برای هر ی ک از مراحل انجام تحلیل رگرسیون مشخص میشود. منظور از مشخص نمودن ضریب تعیین، بررسـی این موضوع اس ت که متغیرهای مستقل تا چه اندازه توانستهاند تغییرات متغیر وابسته را تبیین کنند. جدول
خلاص ه مدل، تعداد مدلهای مربوطه به منظور رس یدن به مدلمطلوب تبیین روابط را نشان میدهد.
ب ر ای ن اس اس، در ابت دا پارامتر کیفی ت ابنیه به عن وان متغیروابسته و شش پارامتر پیکره بندی به عنوان متغیر مستقل در مدل تحلیل رگرس یون وارد ش ده اند تا رابطه میان آنها مش خص شود .پ س از مشخص ش دن رابط ه متغی ر کیفی ت ابنیـه ب ا پارامترهای پیکره بندی، برای سایر متغیرهای کالبدی نیز همین مراحل طی می شود. نتیجه این بررسی به شرح زیر است:
مطاب ق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی مش خص گردی د ک ه متغی ر کیفیت ابنی ه از پارامت ر هم پیوندی محل ی تاثیر میپذی رد. ای ن رابط ه را می ت وان چنی ن تفس یر نمود ک ه هر چه معب ری همپیون دی محل ی بالاتری داش ته باش د، کیفی ت ابنیه پیرام ون آن معب ر نی ز مناس بتر اس ت. ضری ب همبس تگی ای ن دو پارامت ر نی ز 76۰/۰ R = میباش د. ج داول ۳ و 4 و تصوی ر6، شاخص های آماری این رابطه را نشان میدهد.
مطاب ق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی مش خصگردید که متغیر نور و روشـنایی از پارامتر طول مس تقیم معابر تاثیرمی پذی رد. ایـن رابط ه را می ت وان چنیـن تفس یر نمود ک ه هر چهط ول معب ری بیش تر باشـد، وضعیـت ن ور و روش نایی در آن معبر
۲۳
نی ز بهتر اس ت. ضریب همبس تگی ای ن دو پارامتر نی ز 8۳6/۰ =R میباشد. جداول ۵ و 6 و تصویر 7، شاخص های آماری این رابطه را نشان می دهد.
مطاب ق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغیره خطی مش خص

تصویر 6- نمودار خط رگرسیون متغیر همپیوندی محلی و کیفیت ابنیه.تصویر ۷- نمودار خط رگرسیون متغیر طول مستقیم معابر و نور و روشنایی.
جدول 5- خلاصه مدل تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )متغیر وابسته: نور و روشنایی.(
مدل ضرایب همبستگی چندگانه )R( ضریب تعیین )2R( ضریب تعیین تعدیل یافته خطای معیار برآورد دوربین واتسون
نهایی ۰/8۳6 ۰/6۹۹ ۰/688 ۱/7۰4 ۲/4۰4
جدول 6- ضرایب نهایی )متغیر وابسته: نور و روشنایی.(
مدل ضرایب استاندارد نشده ضرایب استاندارد شده آزمون t سطح معناداری
)Sig.(
B خطای معیار Beta مدل نهایی مقدار ثابت 7/4۳7 ۰/664 ۱۱/۲۰۱ ۰/۰۰۰
طول مستقیم معابر ۰/۰۱7 ۰/۰۰۲ ۰/8۳6 8/۰64 ۰/۰۰۰
جدول ۷- خلاصه مدل تحلیل رگرسیون چندمتغیره خطی )متغیر وابسته: کاربری تجاری.(
مدل ضرایب همبستگی چندگانه )R( ضریب تعیین )2R( ضریب تعیین تعدیل یافته خطای معیار برآورد دوربین واتسون
نهایی ۰/7۱7 ۰/۵۱4 ۰/4۹7 ۳/47۰ ۲/۱88
جدول 8- ضرایب نهایی )متغیر وابسته: کاربری تجاری.(
مدل ضرایب استاندارد نشده ضرایب استاندارد شده آزمون t سطح معناداری
)Sig.(
B خطای معیار Beta مدل نهایی مقدار ثابت ۳7/47۰ 4/۹۳۰ 7/6۰۱ ۰/۰۰۰
عمق -۲/8۰4 ۰/۵۱۵ -۰/7۱7 -۵/44۱ ۰/۰۰۰
۲4
-443682-97358گردی د کـه متغی ر کارب ری تج اری، از پارامت ر عم ق معاب ر تاثی ر میپذیرد. این رابطه را میتوان چنین تفس یر نمود که در معابریب ا عم ق بیش تر، وضعی ت کم ی و کیف ی کاربریه ای تج اری درپیرام ون آن اف ت میکن د. ضری ب همبس تگی ای ن دو پارامت ر نیز7۱7/۰- R = میباش د. ج داول 7 و 8 و تصوی ر 8، ش اخص های آماری این رابطه را نشان میدهد.
مطابق با مدل تحلیل رگرس یون چندمتغی ره خطی، رابطه ای می ان متغیره ای «تع داد طبقـات ابنی ه»، «اراض ی بلااس تفاده »و «عم ر ابنی ه» ب ا پارامتره ای پیکره بن دی مش اهده نش د. در حقیق ت، در بررس ی ایـن متغیره ا، میزان خط ای متغی ر بیش از اس تاندارد بوده اس ت و به عبارت دیگر، در س طح معناداری ۹۵% )Sig=0.05(، ارتباطی میان این متغیرها و پارامترهای پیکرهبندی
فضایی مشاهده نشد.تصویر 8- نمودار خط رگرسیون متغیر عمق معابر و کاربری تجاری.

نتیجه

از ابت دای تاری خ پیدای ش بشـر، ت لاش ب رای فراه م نم ودن ش رایط زیس ت بهت ر ج زو دغدغه ه ای اصل ی او ب وده اس ت ام ا کمب ود منابع و عدم توازن و تناس ب در دسترس ی ب ه آن، طبقات مختل ف اجتماع ی و اقتص ادی را در جوام ع ش کل داده اس ت .ا گرچه تلاش برای ارتقای کیفیت همه مردم، امری مطلوب است لیکن گس تردگی و پیچیدگی مس ائل، بویژه در مقیاس وسیع یک کش ور ی ا ش هر، مان ع از دس تیابی کام ل به ای ن هدف میش وند .از همی نرو، ام روزه یافت ن رواب ط عل ی و معلول ی می ان مس ائل ،بس یار حیاتی تلقی میش ود چرا که در این صورت میتوان انتظار داش ت ب ا اصلاحاتی در ی ک پارامتر، بازخوردهای مثبتی در س ایر بخشه ا مش اهده نم ود. پژوهش حاض ر نیز با همی ن نگرش، به جس ت وجوی رابطه مش کلات کالبدی و محیطی سکونتگاه های غیررسمی با پیکره بندی فضایی این محلات پرداخته است.
از همی ـنرو، ب ه منظور ارزیاب ی فرضیه پژوهش مبن ی بر وجود رابط ه می ان پارامتره ای پیکرهبن دی فضای ی و خصوصی ات کالب دی محی ط، این متغیره ا برای ۳۰ معبر در محله حصار ش هر هم دان اس تخراج ش دهاند. پارامتره ای پیکرهبن دی ب ه کم ک نرماف زار Depth map و متغیرهای محیطی نیز با برداش ت میدانی به دست آمدهاند. در ادامه، دادههای به دست آمده وارد نرمافزار SPSS ش ده و از م دل تحلی ل رگرس یون چندمتغی ره خط ی برای بررسی روابط آنها استفاده شده است.
یافتهه ای حاص ل از م دل رگرس یون، بیانگ ر وج ود رابط ه می ان «کیفی ت ابنی ه»، «ن ور و روش نایی» و «کارب ری تج اری» ب ا پارامتره ای پیکرهبن دی فضایی اس ت و در مقابل رابطهای میان «تع داد طبق ات ابنی ه»، «اراض ی بلااس تفاده» و «عم ر ابنی ه» ب ا پارامترهای پیکره بندی فضایی مش اهده نشـد. در این میان، دو نکت ه حائز اهمیت وجود دارد: نخس ت آنکه، وجود رابطه میان ۳ متغیر انتخابی با پارامترهای پیکرهبندی میتواند موید نظریات و پژوهشهای گذشته باشد که چیدمان فضا را بر مسائل کالبدی ،اقتص ادی و اجتماع ی موثر میدانند. دوم آنک ه عدم اثبات رابطه می ان ۳ متغی ر دیگر با پارامترهای پیکرهبن دی، نافی وجود رابطه میان آنها نیست چرا که این پژوهش صرفاً در یک محله و با تعداد مح دود نمونه) ۳۰ معبر( انجام ش ده اس ت و در صورت اس تفاده از دادههای بیش تر و متنوعتر، ش اید بتوان می ان دیگر متغیرهای محیط ی نی ز با پیکره بن دی فضایی رابط ه ای پیدا ک رد. در ادامه برخی پیشنهادات حاصل از یافتههای این پژوهش ارائه می شود:
ب ا توج ه ب ه وج ود رابط ه می ان کیفی ت ابنی ه و پارامت ر هم پیون دی محلـی، می ت وان انتظ ار داش ت ب ا تغیی ر و اص لاح س اختار سلس له مراتبی معاب ر ی ک محل ه، س ا کنین را ب ه ارتقای کیفیـت ابنی ه تش ویق نم ود. بنابرای ن در صورتی ک ه بخش هایی از ی ک محل ه دچ ار اف ت ش دید کیفی ت ابنیـه هس تند، افزایش هم پیون دی معاب ر آن بخ ش ب ا س ایر معاب ر درون محل ه ،تسهیل کننده ی ارتقای شرایط خواهد بود.
ارتباط میان نور و روشنایی یک معبر در شب با پارامتر طول معب ر، بیانگ ر اهمی ت بیش تر قائل ش دن و در اولویت ق رار گرفتن معاب ر طولان ی ب رای ارائ ه تجهیزات و تاسیس ات ش هری توس ط ارگان ه ای دولت ی اس ت. در حقیق ت، ارگان ها و ادارات ش هری ،توج ه بیش تری ب ه معابر ب زرگ درون محل ه دارند. ای ن در حالی اس ت ک ه نور و روش نایی تاثی ر قابل توجهی در س رزندگی ش بانه و امنی ت ی ک محی ط دارن د و ای ن مس اله ب رای س کونتگاه های غیررس می بسیار حیاتی است. بنابراین بازنگری در نحوه و میزان نورپ ردازی معابر محلات ضروری اس ت و بهتر اس ت ضمن بهبود روش نایی معاب ر فرع ی و کوچ ک محل ه، ب ا تمهیدات ی همچ ون افزای ش دید منازل به خیابان و حذف کنج های مخفی و تاریک ،وضعی ت این معابر نیز بهبود یابد.
ارتب اط کاربریه ای تجاری با پارامتر عمق را میتوان ناش ی از ض رورت س هولت دسترس ی م ردم ب ه ای ن دس ته از کاربری ه ا دانس ت. نکته قابل تامل این اس ت که کاربری های تجاری بیش از آنک ه در بهتری ن محل برای دسترس ی محله باش ند، به س متمعاب ری کش یده می ش وند که نس بت به محلات همج وار و حتیکل ش هر، س ریعتر قابل دسترس باش ند. در حقیقت کاربری هایتج اری، ب رای جذب حدا کثری مش تری، خیابان های با کمترینعم ق را برای اس تقرار انتخاب می کنند. از همی ن رو، در صورتیکه در یک محله، توزیع مناسبی از کاربریهای تجاری وجود نداشته باشد، احتمالاً می توان انتظار داشت با کاهش عمق برخی معابر ،کاربری های تجاری به آن معابر سوق داده شوند.
در پای ان بای د ب ه این نکته اش اره ک رد که مس اله پیکره بندی فضای ی صرف اً ب ه عنوان ی ک عامل می توان د بر برخ ی متغیرهای محیط ی تاثیرگ ذار باش د ول ی ب ه ط ور حت م ب رای ارائ ه تحلیل ی جامعت ر و عملیاتیت ر، نی از اس ت س ایر ویژگیه ای اقتص ادی و اجتماع ی محی ط نی ز م ورد بررس ی ق رار گی رد و همه ای ن عوامل در کن ار ه م مورد بررس ی قرار گیرن د. با این وج ود، رابطه متقابل می ان پیکرهبن دی فضای ی با خصوصی ات محیط ی، اقتصادی و اجتماع ی، ام ری حتم ی اس ت لیک ن میزان و نح وه ای ن تاثیر در شرایط و موقعیت های مختلف می تواند متفاوت باشد.
465212562252

آنچ ه می توان د ب ه عملیات ی ش دن نتای ج حاص ل از ارتب اط
۲۵
پیکره بن دی و متغیره ای محیطی کم ک کند، مقایس ه و تطابق نتای ج حاص ل از این بررس یها ب ا س اختار اقتص ادی و اجتماعی حا ک م ب ر مح لات اس ت. در حقیق ت، در نگاه ی جام ع ب رای س اماندهی و ارتقای متغیرهای محیطی باید علاوه بر پارامترهای پیکره بن دی، س ایر متغیره ای مس تقل همچ ون خصوصی ات اجتماع ی و اقتص ادی مح لات، مش خصات ترافیک ی مح دوده ،رویکرده ای مدیریت ی و حکمروایـی ش هری، خصوصی ات ح وزه بلافصل و هم جواریها و غیره نیز مورد بررسی قرار گیرند. با چنین نگرش ی، بررسـی ارتباط پیکره بندی فضایی و متغیرهای محیطی ب ه عن وان بخش ی از یک فرایند جام ع تعریف خواهد شـد که تنها در ص ورت تطاب ق نتای ج آن با سـایر متغیره ای تاثیرگ ذار، امکان بکارگیری آنها میس ر خواهد ش د. از همینرو، برای صحت بیش تر و کارآم دی نتایج، بهتر اس ت از اینگونه مطالعات در مقیاس های کوچک و همگن اس تفاده شود تا تاثیر سایر متغیرهای اقتصادی ،اجتماعی و … کنترل ش ده و به حداقل ممکن برس د. در مواردی نی ز ک ه بررس ی در مقیاسه ای ب زرگ و غیرهمگ ن )چن د محله( ض رورت پی دا میکن د، بای د تاثیر س ایر متغیره ا نیز ب ر متغیرهای محیطی در نظر گرفته شده و در تحلیل ها دخالت داده شوند.
پی نوشت ها
۱ چیدم ان فض ا) Space Syntax( از جمله نظریهها و روش هایی اس ت که به مطالعه س اختار و پیکرهبندی فضایی ش هری میپردازد. این نظریه بر این باور است که پیکرهبندی فضایی و نحوه ترکیب فضاهای شهری عامل اصلی الگوی پخشایش فعالیت های اجتماعی-اقتصادی مانند الگوی پخشایش کاربریهای تجاری، الگوی پخش ایش قومیت های مختلف و نیز الگوی پخشایش حرکت در س طح شهر اس ت. جهت کسب اطلاعات بیشتر در خصوص این نظریه می توان ب ه عب اسزادگان) ۱۳8۱(، بحرینی و تقابل) ۱۳۹۰( و س ایر منابع اش اره ش ده در انتهای این مقاله مراجعه نمود.
Team Ten.
Line Length.
Mean Depth.
Integration.
Choice.
Connectivity.
Axial Map.
Multivariate Linear Regression.
Stepwise Method.
Adjusted R Square.
Std. Error of the Estimate.
Durbin-Watson.
Unstandardized Coefficients.
Standardized Coefficients.
Std. Error.
Constant.
فهرست منابع
اس کان غیررس می ب ا تا کی د ب ر سیاس ت تخری ب و پا کس ازی ،مجله پژوهش و شهری ،فصلنامه مدیریت شهری، شماره ۹، صص 64-7۵.
احدنژاد، محس ن؛ علیپور، س میه) ۱۳۹۲(، بررس ی روند مداخله در مناطق برنامه ریزی شهری، شماره ۱4، صص ۲۱-4۰.
ایراندوست، کیومرث؛ اعظمی، محمد؛ تولایی، روحالله) ۱۳۹۳(، شاخصهای
تعریف و تعیین سکونتگاههای غیررسمی در ایران ،نشریه مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقهای، شماره ۲۱، صص 4۳-6۰.
ای زدی، محمدس عید؛ ش ریفی، ع ادل) ۱۳۹4(، ارزیابی ط رح کارل فریش بر پیکربن دی س اختار فضای ی باف ت قدیم ی ش هر همدان ب ا اس تفاده از تکنیک چیدمان فضا، نشریه باغ نظر، شماره ۳۵، صص ۱۵-۲6.
بحرینی، س ید حس ین؛ تقابن، س وده) ۱۳۹۰(، آزمون کارب رد روش چیدمان
فض ا در طراح ی فضاه ای س نتی ش هری ،نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، شماره 48، صص ۵-۱8.
جعفری بهمن، محمدعلی؛ خانیان، مجتبی) ۱۳۹۱(، مش کل یابی طرح های جام ع از دی دگاه رفت اری و مقایس ه آن ب ا وضع موج ود ب ه روش چیدمان فضا ،نشریه آرمانشهر، شماره ۹، صص ۲8۵-۲۹۵.
ریس مانچیان، امی د؛ ب ل، س ایمون) ۱۳۹۰(، بررس ی ج دا افتادگ ی فضای ی
بافت ه ای فرس وده در س اختار ش هر ته ران ب ه روش چیدمان فضا ،نشریه باغ نظر، شماره ۱7، صص 6۹-8۰.
س جادزاده، حس ن؛ ای زدی، محمدس عید؛ حق ی، محمدرض ا) ۱۳۹۵(، راهبرده ای ارتق ا کیفیت محیطی س کونتگاههای غیررس می بر مبن ای نظرات س ا کنین نمون ه مطالع ه محله حصار در ش هر همدان ،نشریه محیط شناسی، دوره 4۲، شماره ۱، صص 8۱-۹6.
سیادتان، سعیدرضا؛ پورجعفر، محمدرضا) ۱۳۹۳(، آزمون کاربرد گراف توجیهی در معم اری ایرانی-اس لامی ،نشریه نقش جهان، ش ماره ۳، ص ص ۲7-4۲.
صادق ی، س ارا؛ قلعه نویی،



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 3_Pages 27-38-1

صفحات ۲7 – ۳8۲7نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره۳

پاییز ۱۳۹۵
102102911654

بررسی معیارهای ظرفیتسنجی توسعه مجدد در
1021029439517

محدوده بافت قدیم بابل
فرشاد نوریان1، آزاده نتاج۲
۱دانشیار دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران،تهران، ایران.
۲ کارشناس ارشد شهرسازی، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۹/۲/۹۳، تاریخ پذیرش نهایی: ۲4/7/۹۵(
چکیده
فرس ودگی بافت که نتیجه فرس ایش کالبدی، اقتصادی و اجتماعی است، به مرور محدودهای از شهر را از چرخه زندگی شهری و شهروندی خارج کرده و سبب هدر رفتن زمین در بخشهای توانمند شهر – محدودهه ای مرک زی و بافت قدیمی- می ش ود. ش هر باب ل دارای محلات متعدد قدیمی می باش د ک ه در توس عه فیزیک ی ش هر به ظرفیت آنها توجهی نش ده اس ت و توس عه عموماً به ص ورت افقی و در جهت تخریب اراضی کشاورزی و باغات اطراف شهر بوده است. پژوهش حاضر در پی یافتن ظرفیت ها و پتانس یل های بالق وه موج ود در مح لات جه ت توس عه مج دد و راهه ای ب ه فعلی ت درآوردن آنها می باشد. در این پژوهش با استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی) AHP(، ضریب اهمیت معیارهای ظرفیتسنجی توسعه مورد سنجش و استفاده قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می دهد با توجه به معیارهای مطرح شده، محدوده مورد مطالعه دارای ظرفیت های توسعه زیادی است که استفاده از آنها برای توسعه مجدد محلات، تاثیر بسزایی در حل مشکلات شهر داشته و نقش مهمی در تحقق توس عه مجدد خواهد داش ت. همچنین در برخی مناطق به علت فقدان پتانسیل برای توسعه بیشتر و افزایش نیافتن ترا کم و جلوگیری از مهاجرت سا کنین قدیمی، حفظ وضع موجود پیشنهاد می شود.
واژههای کلیدی
رویکرد توسعه مجدد، مداخله در بافت های شهری، ظرفیت سنجی، فضاهای نا کارآمد شهری.
۲8

مقدمه

با رشد فزاینده شهرنشینی و افزایش جمعیت در طی سالهای اخیر، شهر و شهرسازی با مشکلات متعددی روبرو شده است. یکی از این مشکلات، فرسودگی و زوال محلات و بافتهای قدیمی شهر میباش د. مح لات قدیمی پیرامون هس تههای مرکزی ش هرها که عمدت اً دارای کارکرد تجاری و خدماتی هس تند، به دلایل مختلفی همچون، دارا بودن بافت و ش بکه ارتباطی ارگانیك ،که پاس خگوی زندگی مبتنی بر ماش ین نیس ت، جایگاه و کارایی گذش ته خود را از دس ت دادهاند و مس یر رکود و پس روی و فرس ایش را طی میکنند .در کش ور های در ح ال توس عه – از جمل ه ای ران- علیرغ م افزای ش جمعیت شـهری وگس ترش ش هرها، در اغلب ش هرها هیچ اقدامی ب رای معاصرس ازی و بهینهک ردن مح لات ش هری جه ت پذی رش ماشین و جمعیت انجام نپذیرفت. بدین ترتیب محلات شهر دیگر پاسخگوی نیازهای سا کنین خود و مقتضیات زمان معاصر نبوده و ت داوم ای ن وضعیت موجب کاهش منزلت اجتماعی – اقتصادی و عملکردی، تخریب کالبدی بناها و تنزل شرایط زیستی این محلات شده است. تا جایی که در ا کثر شهرها شاهد میباشیم که سا کنین اصل ی این مح لات رفته رفت ه جای خود را ب ه مهاجران ت ازهوارد و انبارها و ک ارگاههای بزرگ وکوچك تولیدی دادهاند. همه این عوامل س بب ش د تا ش هرهای کش ورمان بدون هیچ ضابطه و اندیشهای در س طح افق گس ترده ش وند که پیامد آن چیزی نبود جز تخریب اراض ی مرغ وب کش اورزی و باغات در حاش یه ش هرها و تبدیل آنها به سک ونتگاههای شهری و هزینههای گزاف آمادهسازی زمین برای احداث محلات و شهركهای جدید در اطراف شهرها.
در جریان گس ترش یک ش هر و فضا، اغلب رشد بیرونی شهرها ب ه عنوان اهداف توس عه ای در نظ ر گرفته میش ود و کمتر مجال و فرصت ی ب رای پرداختن به توسـعه مجدد مح لات قدیمی درون ش هر باقی میماند. در طی سالهای گذشته و دوره های مختلف راه حلهای ی ب رای رش د و توس عه مح لات و بافت ه ای فرس وده شهری ارائه شده است که هر یک با داشتن اصول و ضوابط خاص خ ود درصدد رفع این فرس ودگی فضایی میباش ند. از جمله این مداخلات، بهسازی، نوسازی، بازسازی و توانمندسازی میباشند ام ا تا کن ون موفقیتهای چندانی را بدس ت نیاوردهان د. عواملی چ ون نداش تن ش ناخت کاف ی از ویژگی های درون ی بافت، توجه ص رف به مس ائل فیزیکی و کالب دی، عدم توجه ب ه تحقق پذیری ط رح و همچنی ن عدم توجه ب ه ظرفیت های مح لات و نواحی را می ت وان از دلایل عدم موفقیت این طرحها و مداخلات به ش مار آورد. در سال های اخیر توجه به امکانات موجود و استفاده بهینه از آنها به منظور توسعه مجدد و توسعه درونی شهرها، ایجاد تعادل در طبیع ت و پایدارک ردن آن از موضوع ات مه م در س طح جه ان می باش د که با قطعنامههای متعدد بر ضرورت و توجه استفاده از ظرفیت ها و امکانات به صورت بهینه تا کید شده است .
4469992419306

ش هر باب ل ب ه عن وان یک ی از ش هرهای ب زرگ و قدیمی اس تان مازن دران )دومین ش هر از لحاظ جمعیت ی(، دارای محلات متعدد قدیم ی میباش د که متاس فانه در رش د و توس عه فیزیکی ش هر به ظرفیت و توان آنها توجهی نش ده اس ت و رش د و توس عه عموماً به ص ورت افق ی و در جه ت تخریب اراضی کش اورزی و باغ ات اطراف شهر انجام پذیرفته است. در پژوهش حاضر سعی شده است ضمن پرداختن به بحث توس عه مج دد محلات، معیارهای ظرفیتهای توس عه محل های شناس ایی و تحلی ل ش ده، ب ا اس تفاده از روش تحلیل سلس له مراتبی) AHP(، ضری ب اهمیت هر یک از معیارها و ش اخصهای مربوط به آنها را محاس به کرده و با توجه به وزنهای به دست آمده، سهم هر یک در توسعه محله مشخص گردد.
مفاهیم و نظریات مرتبط
چارچوب مفهومی طرح توسعه مجدد نواحی شهری
رویک رد توس عه مج دد نواح ی ۱)RAP( در چارچ وب سیاس ت توس عه درون ی، ب ر به کارگی ری توانه ای بالقوه و بالفع ل موجود در بافت ه ای ش هری ب ا اس تفاده از مش ارکت م ردم تأ کی د دارد .سیاس ت توسعه درونزای ش هری، یکی از سیاس ت های سهگانه توسعه شهری است که در کنار سایر سیاست های توسعه شهری؛ توس عه متصل یا پیوس ته و یا سیاس ت توس عه ش هری منفصل یا ناپیوسته مطرح می ش ود. برخی این سیاست را واجد مزیت های نس بی متع دد نس بت ب ه دو سیاس ت دیگ ر دانس ته و معتقدن د ش هرهای موج ود کش ور از طری ق توس عه درون ی، می توانن د پاس خگوی بس یاری از نیازه ای مـردم، از جمل ه اس کان س ر ریز جمعی ت ش هری و ارتق ای س رانههای خدم ات ش هری باش ند و مادام ی ک ه در ش هر ظرفی ت لازم وجود دارد، اس تفاده از س ایر سیاس تهای توسعه شهری، تحمیل هزینههای اضافه بر مردم و دولت است )آئینی و اردستانی ،۳۱88،48(.
ب ه عب ارت دیگ ر توس عه درون ی، اس تفاده از تمام ی توان ها و ظرفیتهای بالقوه و بالفعل موجود در س طح ش هر برای رس یدن به شهری پایدار و مشارکتی است و تمامی ساختارهای اجتماعی ،کالب دی، سیاس ی و اقتص ادی را ب رای رس یدن به تع ادل کیفی وکم ی و پایدار ارتقا میدهد. در چنین توس عه ای، بیش ترین توجهمعط وف به اس تفاده مؤثرت ر از عنصرهای ش هری اس ت که واجدتوان بالقوه یا ظرفیت توسعه مجدد بوده و در قلمرو بافت موجودشهر واقع شدهاند. بخش اعظم رشد آینده جمعیت و نیاز مسکندر منطق ه ی ا ش هر را میت وان از طری ق اس تفاده بهین ه ظرفی ت موج ود ش هر، افزای ش مناس ب ترا کم ناخالص ش هری، نوس ازی و بازس ازی مناط ق متروک ه و فرس وده، احیاء و اس تفاده مجدد از بناهای قدیمی موجود برآورده ساخت )همان.(
از طرفی ش هرها در بهسازی موقعیت رقابتی خود برای تجارت و س رمایه گذاری جدی د و ج ذب خانوادهه ای س طح متوس ط جامع ه ب ا چندی ن مانع روبرو هس تند. مش کلات تجمی ع زمین ، هزینهه ای پا کس ازی، تاسیس ات و تجهی زات نا کاف ی، مح دوده مرک زی ش هر و نواح ی زاغ های را ب رای توس عه مج دد بیمی ل می س ازد، زمان ی ک ه با راحتی و س ادگی توس عه فضاه ای خالی و حومـه ای مقایسـه می شـوند )Koebel, 1996, 2(. ب ر این اس اس ،مسئولان ش هری وظیفه ایجاد جاذبه هایی را برای توسعه مجدد نواح ی و جلوگی ری از زوال بیش تر محدوده ه ای مرک ز ش هری و زاغ های را دارا می باش ند. دادن تس هیلات، ایج اد موقعیت ه ای س کونتی مناس ب، ایج اد فرصت ه ای تج اری و س رمایهگذاری و … ای ن محدوده ه ا را در زم ره محدوده های مناس ب برای اجرای طرح توسعه مجدد قرار میدهد.
نواحی نیازمند طرح توسعه مجدد عبارتند از:
۱. بافت های فرسوده یا نا کارآمد شهری
۲. بافت های زاغه ای
۳. بافت های توسعه نیافته
در ای ن پژوه ش فق ط توس عه مج دد بافته ای قدیم ی و فرس وده شهر مدنظر می باشد و به بافتهای زاغهای و بافت های توس عه نیافت ه، پرداخت ه نمی ش ود. هنگام ی ک ه مداخل ه ای در چرخه فرسایش ش هر و بافت شهری صورت نگیرد، « بیسازمانی ،ع دم تعادل، عدم تناس ب و بی قوارگی بر بافت حا کم می ش ود که نشانه های فرسودگی است. فرسودگی یا در «کالبد» یا در «فعالیت »و ی ا در «کالب د و فعالیت» به طور یک جا رس وخ میکند» )حبیبی و مقص ودی ،8١٣٨(. فرس ودگی از ابع اد گونا گون ی برخوردار اس ت ک ه ب ا یکدیگ ر ارتباط و پیون د متقابل دارند. برخ ی از این ابعاد به ویژگیه ای ابنی ه و کارکرده ای آنها مربوط می ش ود، در حالی که ابعاد دیگر به کل گس تره مربوط میش ود .برخی از ابعاد گونا گون فرس ودگی از ای ن قرارند؛ فرس ودگی کالبدی س ازه ای، فرس ودگی کارکردی، فرس ودگی در تصویر ذهنی، فرس ودگی قانونی و رس می ،فرس ودگی مکان ی، فرس ودگی نس بی ی ا اقتص ادی و…. ویژگ ی بافت های فرسوده عبارتند از:
۱- فرس ودگی کالب د؛ ۲- ع دم دسترس ی ب ه درون باف ت؛
۳- فق دان تاسیس ات زیربنای ی مناس ب؛ 4- مش کلات زیس ت محیط ی و ب الا ب ودن حجم آلودگ ی؛ ۵- کمب ود امکان ات گذران اوق ات فراغ ت؛ 6- فق ر و محرومی ت؛ 7- آس یبپذیری در براب ر زلزل ه؛ 8 -س رانه ک م خدم ات؛ ۹- جمعی ت فوقالع اده )ترا ک م بالای جمعیت( ؛ ۱۰- ترا کم ساختمان های کم دوام؛ ۱۱- ناامنی و معضلات اجتماعی )جهان شاهی،۲7،۱۳8۲(.
در همی ن راس تا، رف ع ش رایط نا کارآم دی نواح ی بوس یله فراه م کردن بهس ازیهای مورد نیاز عمومی، تش ویق نوس ازی و
۲۹
مرمت س اختمانهای فرس وده، تجمی ع زمینها، توس عهای که دربردارنده فرصتهای اشـتغال و بالابردن س طح توس عه یافتگی اس ت، اعم ال و اج رای کاربریه ای مناس ب و تح ت کنت رل ،اهداف طرح توسعه مجدد می باشد. به طور کلی میتوان اهداف طرح های توسعه مجدد را بصورت زیر بیان کرد:
۱- افزای ش به ره وری زمین ش هری ،۲- تجمیع زمی ن و بهبود خدم ات ،۳- اص لاح تقس یمات نامناس ب و بی قاع ده قطع ات زمین ،4- رفع مش کلات ساختاری ساختمان های غیراستاندارد ،۵- جلوگی ری از زوال بلوک ه ای مس کونی ،6- حف ظ و ترق ی هوی ت قدیم ی مح لات ،7- افزای ش امنی ت عموم ی و آرام ش ،8- بهب ود س طح تجهی زات ش هری عموم ی ،۹- اص لاح و بهبـود ش بکه های ارتباطی ،۱۰- افزایش ارزش زمین و املا ک ،۱۱- تعیین جمعیت پذیری و جلوگیری از جمعیت فرستی .
لازم ب ه ذک ر اس ت، توس عه مج دد یک ی از موثرتری ن ابزارهای توس عه اقتص ادی اس ت، ک ه موج ب دمی دن زندگ ی جدی د در محدودههای ی می گ ردد ک ه متاث ر از برخ ی ش رایط نامناس ب و منف ی فیزیک ی، اقتصادی و طبیعی هس تند. توس عه مجدد برای توس عه گرها، محرکهای ی را فراه م میکنـد ت ا در ی ک جامع ه که بهبود آن در آینده مزایای بسیاری را ایجاد خواهد کرد، به ساخت
Department of Development of City(و سـاز و توسـعه بپردازنـد
.)of Camden, 2004
اتخاذ رویکرد ظرفیت سازی۲
ای ن رویکرد ب ا نام های ظرفی ت کاربری اراض ی، ترا کم، نهایت اش باع ی ا ظرفی ت قاب ل تحم ل ب ه مانن د ظرفی ت پذی رش آمده اس ت. مح دوده عم ل آن ب ر پای ه فضاه ای کالب دی و فیزیک ی و پذی رش نه ادی )س ازمانی( میباش د ک ه بوس یله محدوده ه ای جغرافیایی یا فرآیندهای جمعیت شناختی احاطه گردیده است.
ظرفی ت پذی رش، عملی اس ت ک ه زمیـن در دس ترس، قوانین توس عه، ظرفی ت زیرس اختها و ضواب ط برنامهری زی مترا ک م و فش رده را مورد توجه قرار میدهد. رش د و توسعه بایستی متناسب با ظرفیت پذیرش باشد و هرگز در پیش بینیهای درازمدت نباید از ح د آن فراتر رفت. ظرفی ت پذیرش همچنین به مکان یابی و رعایت ویژگیهایی مانند دسترسی به مشاغل و مرا کز خرید، دسترسی به آب و فاضلاب و سایر شاخصهایی که موجب توسعه و عدم توسعه میشود، توجه دارد )Kaiser, Gods, Chalk, Chapin, 2003,143(. ظرفیتسازی رویکردی است در راستای بهرهگیری از امکانات و فرصت ه ای بهس ازی، بازس ازی و نوس ازی بافت های فرس وده ش هری در جه ت ارتق ای ظرفیته ای ش هر، متناس ب ب ا نق ش محل ی، منطق های، ش هری و حت ی فراش هری و بین المللـی آنها ،ب ا بهره گی ری از باف ت ب ه مثابه یک فرص ت برای توس عه و عمران ش هر، ن ه یک تهدید )حبی ب اللهیان و فدایین ژاد ،۱۳87(. ابعادظرفیت ی ب ا توج ه به نقش و عملکرد و س طحی ک ه ظرفیت در آنواقع شده است تعیین می گردد، ابعاد ظرفیتی در سطح کل شهرمتفاوت از ابعاد ظرفیتی در سطح محله خواهد بود. ظرفیت های
۳۰
مهمی که گس تره ش هر آنها را در خود جای داده و بکارگیری بهینهو معق ول آنه ا میتواند منجر به توس عه پایدار ش هر ش ود، عبارت اس ت از: ظرفیت های محیط ی ،کالبدی، اقتص ادی، اجتماعی و فرهنگ ی .لازم به ذکر اس ت که هر یك از ظرفیت های اش اره ش ده خود دارای ابعاد و تقسیمات کوچك تری میباشد.
به علت گس تردگی موضوع مورد مطالعه، در این مقاله تنها به بررسی ظرفیتهای کالبدی پرداخته میشود. به منظور شناخت ظرفیت های کالبدی میبایست کلیه ظرفیت قابل بارگذاری نظیر زندان ه ا، اراضی نظام ی و صنایع آلاینده و مزاحم که می بایس ت ب ه خ ارج از مح دودهی ش هر انتق ال یابن د، اراضی بای ر و ذخیره درون مح دوده شناس ایی و ظرفی ت بارگ ذاری جمعیت ی در آنه ا مـورد بررس ی قرار گیرند. ب ه عبارت دیگ ر، کاربری های ناس ازگار و کاربری ه ای اج را نش ده طرحهای مص وب قبلی، پتانس یل های توس عه کالب دی محس وب می ش وند. همچنی ن مقایس ه ترا ک م س اختمانی موج ود محل ه و ترا کمهـای س اختمانی مص وب در طرح ه ای جام ع و تفصیل ی و ح د فاص ل آنه ا، بیانگ ر ظرفی ت کالب دی توس عه می باش د. از دیگ ر ظرفیتهای توسـعه کالبدی ، زمینهای خالی و رهاشده درون بافت، ساختمانها و مغازههای مخروب ه و خال ی ک ه ارزش نگه داری ندارن د، میباش د. در ذی ل ابع اد ظرفی ت کالبدی در س طح محله که در ای ن پژوهش به آنها پرداخته شده، ارائه گردیده است:
ال ف( فضاها: که ش امل زمین بای ر – زمین با قابلیت اس تفاده مجدد )استحصال زمین( و فضای در حال استفاده میباشد.
ب( زیرس اخت ها: ش امل آب و فاض لاب، ب رق، ش بک ههای ارتباطی، پارك و فضاهای باز است )رفیعیان ،۱۳88، ۹۵(.
مروری برتجربیات طرح توسعه مجدد
م روری ب ر تجربیات طرح های توس عه مجدد کم ک می کند تا به بررس ی طرحهای انجام ش ده با رویکرد توس عه مجدد ش هری و توس عه درونزای ش هری پرداخت ه و ب ا نح وه عم ل طرحه ا در برخورد با شرایط فضایی متفاوت آشنا شویم.
اولی ن نمونه م ورد مطالعه، محله مسـکونی لگان۳ با مس احت تقریب ی ۵/8 هکت ار، در بخ ش جنوبـی محل ه ل گان در ش مال فیلادلفیا واقع شده است. در شبکه مسکونی لگان، تنوع تجهیزات عمومی، موسسات، کلیساها، خانههای آپارتمانی و محدودههای تج اری وج ود دارن د. محدوده ل گان از کمبود اصول مهندس ی در احداث ساختمانها و تخریب و زوال سریع آنها که طی ١٥ سال رخ داده اس ت و بیش تر خانهها تخریب شده اند، رنج میبرد. شرایط و علل نا کارآمدی این محله مس کونی عبارتن د از؛ وجود کاربریهای ناس ازگار و ساختمانهای متروکه و مخروبه در بافت، غیربهداشتی بودن، ناامنی، نرخ بالای تخلفات ساختمانی و مالیاتی.
اه داف در نظ ر گرفت ه ش ده ب رای ط رح توس عه مج دد لگان عبارتند از:
١- زدودن تاثیرات نا کارآمدی کاربری های نامناسب در سراسر واحد همسایگی، در نتیجه خلق فرصت برای ساختارهای جدید؛٢ -پرورش و ترویج استفاده های مجدد از زمین های خالی؛
٣ -افزای ش پتانس یل ها ب رای توس عه مج دد بخش ه ای مشخص شده.
دو دسته کاربری در این محدوده پیشنهاد شده است؛ کاربری تج اری و مختل ط )مختل ط ش امل مس کونی، اداری، تفریح ی و تج اری(. تمام ی هزینه ه ا ب ا برنامه ریزی ه ای ص ورت گرفت ه در ارتباط با فعالیتهای آینده میباش ند. به این ترتیب که با ایجاد بخش ی از مح دوده تجاری و رون ق آن، هزینه توس عه بخش های دیگ ر فراه م میش ود. اس تانداردها و کنترله ا ب رای کاربریه ا ،ترا ک م، پوش ش زمی ن، س اختمانها، پارکین گ و خیابان ه ای مح دوده براس اس کده ای پهنهبندی ش هر اعمال خواهد ش د .همچنین با کنترل مسئولین، اثرات منفی در مدت اجرا به حداقل خواهد رسید )Logan Redevelopment Area, 2002(.در کشور ژاپن، زمین و برنامهریزی اراضی و فضایی به علت برخی عوام ل خاص در این کش ور، نس بت به س ایر نقاط جه ان اهمیت بیشتری داشته و دارد و موضوعی بسیار حائز اهمیت و حیاتی برای مردم این کشور است. در دهه۱۹8۰، همزمان با نگاه جهانی توسعه مجدد ش هری و مطرحش دن رشد ش هر از درون، در کشور ژاپن نیز توس عه مجدد در دس تور کار قرار میگیرد و بعد از این مقطع زمانی و با مطرحشدن نظریههای شهرسازی گونا گون در دهههای اخیر ،قان ون س ازماندهی مجدد زمین4 ب ا بازنگری مدام خ ود، در قالبی جدی د و تکمیل ی، نق ش مؤث ر خ ود را بی ش از پی ش در طرحهای توس عه و توس عه مج دد ش هری بازیافت ه اس ت )حبیب ی و حاجی بنده ،۱۳88(. در کشور ژاپن براساس قوانین مصوب، شورای محلی تصمیم گیرندهی اصلی برای سازماندهی مجدد زمین است. در این مرحل ه، معرف ی ط رح در قالب اطلاع ات کلی و مت داول و قوانین و فرآیند طرح در جلس ات حضوری و ملاقات با س ا کنان محل انجام میگیرد. س پس کارشناس ان مورد نظر ش ورا درب اره تصویب ناحیه س ازماندهی مج دد زمی ن و مش خصکردن مح ل ط رح تصمی م میگیرن د. بدین س بب کلیه فعالیتهای در ارتب اط با زمین مانند ف روش قطع ات، تفکی ك قطع ات، س اخت تأسیس ات س اختاری و کالب دی، در ناحی ه ط رح س ازماندهی مجدد زمین تنه ا با اجازه کتب ی از کارشناس ان ط رح امک انپذی ر اس ت. پس از مطرحش دن پیشنوی س ط رح س ازماندهی مج دد زمی ن و بع د از جلس ات و بحثهای بیشتر با سا کنان و مالکان، گروه کارشناسان درباره طرح مورد نظر که پیشنهادات ک اربریهای جدید و شرایط کلیه تغییرات قانونی و حقیقی را در نقشههایی نشان میدهد، تصمیم میگیرند .نتیج ه تصمیمگی ری از طری ق اطلاعی ه عمومی منتش ر میش ود و خلاص ه وضعیت طرح مرحله به مرحله ب رای مالکان و بخشهای س ازمانی مرتبط فرستاده میشود. بعد از تایید طرح از سوی مردم و مس ئولان و درصورت ی ک ه هی چ اعتراض ی وج ود نداش ته باش د ،براساس تاریخ اعلام شده از سوی کارشناسان نقشه قطعی میشود و با صدور اعلامیه عمومی جدید، قطعهبندی جدید زمین جایگزینقطعات قدیمی میش وند )سلجوقیان ،۱۳7۲(. به عبارتی میتوانگف ت این روش از س ویی هزینههای توس عه ش هری را ت ا حدودیتامین میکند و از سوی دیگر درحالت اجرای موفق و تحقق اهدافطرح، همکاری دو سویه و متقابل بین مالکان و شهرداری را سبب میش ود ک ه س ود بالای ی را ب رای ه ر دو گ روه تضمی ن مینمای د.
برخورد با بافت قدیم و فرسوده شده در کشورهای توسعه یافته برخورد با بافت قدیم و فرسوده شده در کشور ایران
حدود دو قرن است که کشورهای توسعه یافته در مورد بافتهای قدیمی برنامه ریزی می کنند. در ایران سابقه برنامه ریزی به صورت مدون در بافت های قدیمی به سالهای ۱۳4۰ به بعد بر میگردد.
عامل اصلی تهدید کننده شهرهای تاریخی، ترافیک سواره در بافت قدیمی است. در حد امکان سعی می شود از ترافیک اتومبیل شخصی در باقت قدیم جلوگیری شود. احیای بافت قدیم را در ورود اتومبیل به آن می دانند با این وصف به تعریض نامعقول معابر می پردازند.
حفظ ابنیه و فضاهای با ارزش قدیمی با صرف هزینه های زیاد و مدیریت کارآمد صورت می گیرد. در ایران حفظ بناها و فضاهای با ارزش بیشتر با هزینه های اندک و مدیریت نا کارآمد صورت میگیرد.
افزایش سطح تحقیقات و یافتن روش های مناسب برای حفظ آثار و ابنیه های قدیمی در کشورهای اروپایی بسیار رایج و گسترده است. تحقیقات کم و کمبود متخصصان ورزیده در زمینه حفظ آثار باستانی موجب برخوردهای نارسا در بافت قدیم می شود.
انطباق فضاها با کارکردهای امروزی و تنوع روشها ضمن حفظ هویت شهری عدم انطباق فضاهای کالبدی با نیازهای امروزی و محدود بودن روشها
ایجاد تسهیلات و زیربناهای مناسب و به روز در بافت های قدیم شهری عدم تامین تسهیلات و نیازهای زیستی در بافت قدیم در سطوح مختلف
توجه به سازمان و ساخت ارگانیک بافت قدیم با شرایط محیط طبیعی و فرهنگی کم توجهی و یا بی توجهی به بافت ارگانیک با شرایط طبیعی و فرهنگی
حفظ ارگانیک بافت قدیم و دخالت محتاطانه ساختار فضایی آن به هم ریختن نظام ارگانیک بافت قدیم از طریق خیابان کشی و ایجاد فضاهای نا مطلوب
تدوین ضوابط و مقررات و طرح های تفصیلی در مورد بافت قدیم و لزوم اجرای دقیق و درست آنها عدم و یا کمبود ضوابط و نا کارا بودن و نا کافی بودن ضوابط و مقررات در ارتباط با بافت قدیم و عدم اجرای کامل قوانین و مقررات
ایجاد زمینه های مناسب برای جذب و جلب گردشگر و به دست آوردن درآمدهای بالا از این راه پایین بودن یا عدم جذب و جلب گردشگر و درآمد حاصل از آن
مداخ لات در بافته ای قدیم ی ش هرهای ای ران در دوره رضاخان ی، ب ه ص ورت پروژهه ای نوس ازی بافت ه ای فرس وده مط رح می گردن د، که خ ود به تعبی ری، طرحهای توس عه مجدد ش هری هس تند که برای پا ککردن محلات مرکزی شهر و ساختن واحده ای مس کونی جدی د مطاب ق ب ا یک ط رح جام ع طراحی میش وند. بـرای حل معض لات بافت ه ای قدیم ی در اوایل دهه 6۰، طرحهای روان بخشی مطرح میگردند که مشکلات بافتها را عمدت اً در کالبـد تش خیص داده و ب ه خص وص ع دم دسترس ی س واره بـه درون بافت ه ا را ب ه عنوان ی ک معضل مهم تش خیص داده و ب ه دخـل و تصرف و ایج اد معبر در بافت قدی م میپردازد .ای ن طرحه ا در عم ل ع لاوه ب ر ایج اد تغیی رات در ویژگیه ای کالب دی بافتهـا، موجـب ب روز تغیی رات پیش بینینش ده ای در کاربریه ا نی ز میگ ردد و ب ه تدریـج ای ن تفک ر ش کل می گیـرد که مس ئله بافتهای س نتی، فقط ایجاد دسترس ی نیس ت بلکه هم حفظ کالبد اس ت و هم حفظ ارزشها و روحیه حا کم بر بافت. در این راس تا، با تهیه طرحهای بهس ازی و نوس ازی، روانبخش ی و تجدید حیات مجموعه مرکز تاریخی شهر اصفهان، طرح بهسازی و نوسازی محور فرهنگی اصفهان و طرح بهسازی و نوسازی محور ش یراز، ای ن مه م نیز مـورد توجه ق رار میگی رد. پ س از طرح های روان بخش ی طرحهای مرمت و احیا در دس تور کار وزارت مس کن و شهرس ازی ق رار میگی رد. نمون های از ای ن طرح ه ا، طرح های سمنان، شوشتر و گرگان می باشد که علاوه بر هدف مرمت کالبدی و حل معضلات کالبدی، احیای بافت و تداوم حیات در بافت را با جدول1- مقایسه برنامه ریزی بافت قدیم و فرسوده در کشورهای توسعه یافته با ایران.
ماخذ: )شماعی و پور احمد ،1385، 358(
۳۱
حفظ ویژگی های مطلوب با درنظرگرفتن کاربری ها و عملکردهای لازم م ورد نظ ر ق رار میدهد ول ی نیازه ای اعتب اری و محدودیت امکان ات اجرای ی مان ع از اجرای ا کثر طرحها می گ ردد و در نهایت طرح ها به عنوان بخش ی از طرحهای تفصیلی شـهرهای تاریخی ،تحوی ل ش هرداری می گردند تا ب ه تدریج به مرحله اج را در آیند.
در س ال ۱۳7۳، با تصویب برنامه پنج ساله دوم و تامین اعتبار ب رای طرح ه ای بافت ه ای مس الهدار ش هری، دفت ر بهس ازی و نوس ازی بافت شهری وزارت مس کن و شهرسازی، با تفکر تجمیع در باف ت قدی م، ش رح خدمات تی پ جدیدی را با ه دف حفظ و مرمت ابنیه با ارزش موجود، تخریب بخشی از بافت که فاقد ارزش نگهداری و مرمت باش د و طراحی کاربریهای مورد نیاز و ساخت ابنی ه مربوط ه که صرفاً بافت قدیم را همچ ون طرح های مرمت و احیا در دس تور کار قرار می دهد )حائ ری ،۱۰،۱۳68(. جدول۱، به طور خلاصه تجربیات برنامهریزی بافت های فرس وده را در ایران و کشورهای توسعه یافته مقایسه می کند.
روش شناسی تحقیق
در بررس ی بافت ه ای فرس وده و ویژگی ه ای آن، پنـج مفه وم در نظر گرفته ش ده اس ت که به نوعی میتوانند در توس عه مجدد زمین موثر باشند و برای هر یک از این مفاهیم، معیارهایی تعریف شده اس ت. به منظور مشخص ساختن درجه اهمیت معیارهای مربوط به یک محتوا نسبت به هم، از روش ارزیابی فرایند سلسله مراتب ی) AHP( اس تفاده ش ده اس ت. ب ه همیـن ترتیب ب رای هر معیار نیز چند ش اخص جهت ارزیابی تعیین شـده اس ت که برای
۳۲
درجه بندی اهمیت آنها نیز از روش AHP اس تفاده گردیده است .از آنجایی که س نجیدن این ش اخص ها بدون س نجه امکان پذیر نمیباشد، تا حد امکان برای هر یک از این شاخص ها سنجه هایی جهت ارزیابی در نظر گرفته شده است.
معیارهای مرتبط با ظرفیت سنجی توسعه مجدد
ب ا توج ه ب ه تعاری ف و مفاهی م مرب وط ب ه ظرفی ت پذی رش و توس عه مج دد، پنج مفهـوم یا محتوای کلی برای ظرفیت س نجی توس عه مج دد تعری ف میشـود ک ه ای ن پن ج محت وا عبارتن د از؛ به ره وری زمین ش هری، ترکیب کاربری ه ا و تنوع، توزی ع عادلانه امکانات در سطح شهر، ایمنی و استانداردهای کمی .
معیارهای مرتبط با مفهوم بهرهوری زمین شهری
رویکرد توس عه مجدد نواحی، اساس اً به این دلیل مورد توجه قرار میگیرد که از توسعه افقی و از بین رفتن زمینهای کشاورزی و باغات اطراف شهر جلوگیری کند و همچنین مانع از زوال و نابودی محلات قدیمی شهر شود. با توجه به این مسائل، مفهوم بهرهوری زمین شهری در ارتباط با توسعه مجدد نواحی مطرح میگردد.
به ره وری زمی ن ش هری بدی ن مفه وم اس ت ک ه ب ا توج ه ب ه گ ران بودن، کمیاب ب ودن و تجدیدناپذیرب ودن و همچنین عدم ام کان واردات زمین ش هری، این زمینها توسـط اف راد معدودی مـورد بهره برداری قرار می گیرد. هر چه تعداد نفرات بیش تر باش د ،ب ه مفه وم به ره وری بالات ر زمین ش هری اس ت. البته ای ن میزان چنانچه بیش از اس تانداردهای قابل قبول شهرس ازی باشد، ضد توس عه تلقی خواهد ش د. این مفهوم، اطلاعات قابل ملاحظهای از پرا کندگ ی، فش ردگی جمعی ت و در نتیج ه پیامده ای چ ون انباش ت سرمایه و جمعیت، میزان بهرهوری از زمین، تاسیسات و زیرساخت های شهری نمایان می سازد.
بدی ن ترتی ب س ه معی ار از محت وای به رهوری زمی ن ش هری استخراج گردیده است:
یک ی از معیاره ای اس تخراج ش ده ب رای مفه وم به ره وری زمین ش هری، استفاده از زمین های قهوه ای۵ و توسعه درونی آنها ب رای کنترل توس عه اس ت. منظ ور از زمین های قه وه ای، قطعه زمینهای رها ش ده ای اس ت ک ه توس عه در آنها ص ورت نگرفته و اس تفادهای از آنها نمی ش ود و یا ا گر س اخت و س ازی در گذش ته ب وده، ا کن ون رهاش ده و مس تعد ب رای توس عه اس ت. همچنی ن توس عه در زمین ه ای بای ری ک ه در س طح ش هر ب ه وف ور یاف ت می شـود، ب ه حف ظ زمین های ب اارزش زراع ی و کش اورزی کمک میکنـد. ب رای اینک ه این معیار م ورد ارزیاب ی قرار گیرد، ش اخص زمین های بایر و توسعه نیافته تعریف شده است.
یکی دیگر از معیارهای مرتبط با بهره وری زمین شهری، شدت استفاده از زمین می باشد. شدت استفاده هم ابعاد کالبدی و هم ابع اد جمعیت ی را درب ر می گیرد، یعن ی هم تعداد طبق ات و تعداد واحدهای س اختمانی و هم تعداد افرادی که در یک پلا ک زندگی می کنن د ی ا به یک پلا ک مراجع ه می کنند را بررس ی می کند. برای ای ن معیار، س ه ش اخص ترا کم ناخال ص جمعیت ی، ترا کم خالص جمعیتی و ترا کم ساختمانی تعریف شده است.
سومین معیار مرتبط با بحث بهره وری زمین شهری، وضعیت فعالی ت می باش د. فع ال ی ا غیر فعال ب ودن قطعات زمی ن عاملی اس ت ک ه در تمل ک )در ص ورت نی از به تجمی ع( و توس عه مجدد پلا کها بس یار حائز اهمیت اس ت. البته ن وع فعالیت میتواند در مورد کاربری موجود نیز مطرح شود، برای مثال اجرای طرح روی پلا کهای ی ب ا کاربری های تجاری و خدمات ی به علت قیمت بالا ،بس یار دش وارتر از س ایر کاربری ها میباش د. ش اخص تعریف شده برای این معیار، فعال یا غیرفعال بودن پلا ک می باشد.
معیارهای مرتبط با مفهوم ترکیب کاربریها و تنوع
یکی از اهداف توسعه مجدد نواحی، ترکیب کاربری های سازگار ب رای ایجاد تنوع اس ت. کاربری مختلط از طرفی س فرهای درون ش هری را کاه ش میده د و ب ه دنب ال آن از آلودگیه ای ناش ی از وس ایل نقلی ه کاس ته و از طرف ی دیگ ر ب ا ایج اد تن وع، به ش هر سرزندگی می بخشد.
یک ی از معیاره ای استخراج ش ده ب رای مفه وم ترکی ب کاربریه ا وتنوع، معیار س ازگاری کاربریهای همجوار می باش د .هرچه از میزان ناس ازگاری کاربریهای همجوار در محدوده ش هر کاس ته شود، این به مفهوم حرکت در مس یر توسعهیافتگی شهر از درون اس ت. در شهری که کاربری های هم جوار و یا در حوزه نفوذ یکدیگ ر، از نظ ر س نخیت فعالیت با ه م منطبق و س ازگار نبوده و باع ث مزاحم ت و مانع از انج ام فعالیت یکدیگر ش وند، نمی توان آن را توس عه یافته از درون دانس ت. مثلاً وجود یک واحد صنعتی در درون ی ک باف ت مترا کم مس کونی، از مصادیق بارز ناس ازگاری اس ت. ش اخص در نظ ر گرفتهش ده ب رای ای ن معی ار، س ازگاری کاربریهای هم جوار در نظر گرفته شده است.
یک ی دیگ ر از معیاره ای مرتب ط با ترکی ب کاربریه ا و تنوع ،اختلاط کاربری ها میباش د. شاخص تعریفشده برای این معیار ،سهم کاربری های مختلط به کل محله میباشد.
معیارهـای مرتب ط بـا مفهـوم توزیـع عادلان ه امکانات در سطح شهر
دس تیابی ب ه عدال ت در توزی ع امکان ات ش هری می توان د یک ی از اه داف و دلای ل توس عه مج دد نواح ی باش د. منظ ور از توزی ع عادلانه، بررس ی ش عاع دسترس ی به خدمات رف اه عمومی و بهرهمن دی کلی ه س ا کنان از تاسیس ات و تجهی زات ش هری میباش د. در اینج ا منظور از تاسیس ات و تجهیزات ش هری، آب ،برق، گاز، تلفن و … اس ت و منظور از خدمات رفاه عمومی همان مغازه ها، مدارس، پارک ها و … می باشد.
در همی ن راس تا، س ه معی ار ب رای توزی ع عادلان ه امکانات در سطح شهر تعیین شده است:
اولی ن معی ار، دسترس ی مطل وب ب ه تاسیس ات و تجهیزات ش هری میباش د. به این معنا که همه سا کنین شهر از تاسیسات و تجهیزات ش هری نظی ر آب، برق، گاز، فاض لاب و تلفن برخوردار باش ند، و ظرفیت این تاسیس ات و تجهیزات برای پاسخگویی به جمعی ت آین ده مورد س نجش قرار گیرد؛ ب ه عنوان مث ال آیا همه س اختمانهای محل ه دارای لولهکش ی فاض لاب میباش ند؟ آی ا ظرفیت این لولهها در صورت افزایش جمعیت پاسخگو است یا خیر؟• یک ی دیگ ر از معیاره ای مرتب ط ب ا ای ن مفه وم، دسترس ی مطل وب ب ه خدمات رفاه عمومی میباش د. به ای ن معنا که کلیه سا کنان شهر دسترسی مناسب و منطقی به خدمات، کاربریهای آموزشی، بهداشتی، فضای سبز و … داشته باشند و این کاربریها و خدمات توان و ظرفیت پاس خگویی به س ا کنان را داشته باشد .هر فعالیتی در ش هر عملکرد خاصی دارد که به آن آس تانه فعالیتی نیز گفته می ش ود. طبق این ویژگی، س طح متناسبی از کالبد یک ش هر ب ه آن فعالی ت اختصاص مییاب د. کاربری ها از نظ ر عملکرد و نق ش در س طوح مختل ف کالب دی ش هری م ورد ارزیاب ی ق رار میگیرن د. ب ه عن وان مث ال ا گر مح دوده م ورد مطالعه در س طح محله باشد، کاربری ها از لحاظ نقش و عملکرد در دو سطح محله و فرا محلهای س نجیده می ش وند. ش اخص هایی که برای بررسی این معیار در نظر گرفته شده است، شعاع دسترسی و تناسب بین عملکرد و موقعیت قرارگیری کاربری ها می باشد .
کاربریها بس ته به نوع اس تفاده و موقعی ت قرارگیری، تجزیه ،تحلی ل و ارزیاب ی می ش وند .ب ه ط ور مث ال کارب ری مس کونی در داخل محله، ارجحیت بیش تری نس بت به س ایر ک اربریها دارد ،ی ا کاربری مختلط تج اری-اداری در گره ها و ش بکه های ارتباطی اصلی بیشترین کارایی و پتانسیل برای توسعه را دارد.
س ومین معی ار ب رای ارزیابی ای ن مفه وم، نفوذپذیری بلوک
)دسترس ی( میباش د. طبق ویژگی های تعریف ش ده ب رای بافت فرس وده، یکی از مشخصههای فرسودگی بافت، ضریب نفوذ کمتر از ۳۰% یا عرض معبر کمتر از 6 متر است. هر چه میزان برخورداری و سهم هر بلوک شهری از معابر بیشتر باشد، بستر توسعه از درون بیش تر فراهم می شود. شاخص تعریف شده برای این معیار عرض معابر میباشد.
معیارهای مرتبط با مفهوم ایمنی
یک ی از ابع اد نگرانکننده فرس ودگی محلات قدیم ی، افزایش آسیب های اجتماعی و آسیب های ناشی از حوادث طبیعی است .منظ ور از ایمن ی عوام ل محیط ی تامینکنن ده ش رایط مطل وب جه ت پیش گیری از وق وع ح وادث اس ت و بر س لامت جس مانی
انسان تا کید دارد و مصادیق آن ایمنی در برابر آلودگی های زیست محیط ی و حوادث غیر مترقبه طبیعی اس ت. برای این مفهوم دو معیار استخراج گردیده است:
• اولی ن معی ار در نظ ر گرفت ه ش ده ب رای ای ن مفه وم، معی ار پایداری ابنیه میباش د. طبق ویژگی های تعریفش ده برای بافت
۳۳
فرس وده، بلوک ی ک ه دارای حداق ل ۵۰ درص د بناه ای فرس وده ،نامناس ب به لحاظ زیس تی و س کونتی یا آس یبپذیر باشد، بافت فرس وده محس وب می ش ود. ه ر چه تع داد بناه ای نامق اوم و با کیفیت پایین بیشتر باشد، موقعیت بهتری برای توسعه مجدد به ش مار میرود. ش اخص های تعریف ش ده برای این معیار عبارتند از؛ کیفیت ابنیه، عمر ابنیه و نوع مصالح.
• دومی ن معی ار، معی ار امنی ت میباش د. منظ ور از امنی ت ،ایج اد ش رایط پیش گیریکننده در براب ر رفتاره ای نابهنج ار علیه اش خاص و اموال اس ت که در صورت عدم تحقق، خطرات بالقوه و بالفع ل ج ان و م ال اف راد را تهدی د میکن د. امنی ت ب ه مفهوم احس اس آرام ش و اطمین ان خاطر از ع دم تعارض به ج ان، مال و س ایر حق وق انس ان )کامی ار،۳۳،۱۳76(، از بنیادیتری ن و مهمتری ن نیازه ای اف راد تلق ی میش ود. امنیت به عن وان حقی مسلم و مهمترین هدف زندگی، از اساسی ترین معیارهای کیفیت مطلوب در زندگی انس ان محس وب می ش ود. برای این معیار سه ش اخص تعریف شده اس ت؛ فعالیتهای ش بانهروزی، روشنایی معابر و دسترسی ها و نظارت.
معیارهای مرتبط با مفهوم استانداردهای کمی
به میزان فضا یا سطح زمین مورد نیاز فعالیت ها و عملکرد های ش هری، اس تانداردهای فضای ی گفت ه می ش ود. اس تانداردهای فضای ی، مقیاسهای ی ب رای س نجش می زان کیفی ت اج زای تشکیل دهنده بافت یا سازمان کالبدی شهر هستند.
• معیار استخراجشده برای این مفهوم، سرانه های استاندارد و مصوب شهری میباشد. شهری را میتوان از درون توسعه یافته دانس ت که سرانههای مربوط به سطح فضای سبز، سطح فضای باز، سطح فضاهای آموزشی، بهداشتی و درمانی، ورزشی، امنیتی ،فرهنگ ی، مذهب ی و نظایر آن در حد اس تانداردهای تعیین ش ده شهرس ازی بص ورت کلی و یا اس تانداردهای تعیینش ده در طرح مص وب محدوده مربوط باش د. دو ش اخص ان دازه قطعات زمین و س رانه کاربری های ش هری برای ارزیابی این معیار در نظر گرفته شدهاند.
به منظور مشخص ساختن درجه اهمیت معیارهای مربوط به یک محتوا نس بت به هم در رویکرد ظرفیت سـنجی توسعه مجدد نواح ی، از روش ارزیاب ی فراین د سلس له مراتب ی) AHP( اس تفاده شده است. به همین ترتیب برای هر معیار نیز چند شاخص جهت ارزیابی تعیین ش ده اس ت که برای درجهبن دی اهمیت آنها نیز از روش AHP اس تفاده گردی ده و در ج دول ضریب اهمیت، وزن هر کدام از معیارها و ش اخص ها آمده است. ضریب اهمیت معیارها و همچنی ن ش اخص ها را با توجه به مقایس ه دو به دویی جدول ۳ کمیت ی به دس ت میآوریم. به ایـن صورت که اهمی ت هر کدام از شاخص ها/ معیارها نسبت به یکدیگر سنجیده میشود و عددی بین ۱ تا ۹ به این سنجش تعلق میگیرد. در تعیین ضریب اهمیت معیاره ا نس بت به ه م، از هم فکری و نظرات کارشناس ان رش ته شهرس ازی و برنامهریـزی ش هری و منطق های کمک گرفته ش ده
اس ت. نکتهای که باید به آن توجه ش ود، نسبی بودن امتیازدهی در این روش اس ت که بر اسـاس هدف پژوهش که همان توس عه مجدد زمین می باشد، تعیین شده است.
ب رای تعیی ن ضری ب اهمی ت معیاره ای مرب وط ب ه مفه وم بهرهوری زمین ش هری، س ه معیار اسـتفاده از زمینهای قهوه ایو توس عه درون ی، شـدت اس تفاده از زمی ن و فعالی ت ب ه ص ورت دودویی در جدول ۳ مقایس ه شده است. بر این اساس، استفاده از زمینهـای قه وهای و توسـعه درون ی ب ا کس ب ضری ب اهمیت ۵۲/۰درص د، مه م تری ن معی ار و پ س از آن معیاره ای فعالیت با ضری ب اهمی ت ۳۳/۰ درصد و ش دت اس تفاده از زمی ن با ضریب اهمیت ۱4/۰درصد، در رده های بعدی قرار دارند.
ب ه همی ن ترتی ب امتیازده ی و تعیی ن ضریـب اهمی ت س ایرمعیارها و ش اخصهای مربوط به آنها صورت گرفت که نتیجه آندر جدول 4 قابل مشاهده است.
تحلیل ش اخصهای توسعه مجدد نواحی در محدوده بافت قدیم بابل
ب ر اس اس وزنده ی ص ورت گرفت ه و ضری ب اهمی ت و امتی از نهای ی ش اخصها، در این بخ ش به تحلیل ش اخص های مهم و
جدول ۲- معیارهای مرتبط با مفهوم توسعه مجدد نواحی شهری با رویکرد ظرفیت سنجی
منبع شاخص معیار محتوا آئینی و اردستانی ،۱۳88، پیربابایی ،۱۳8۳ زمین های خالی و توسعهنیافته استفاده از زمینهای قهوه ای و توسعه درونی بهره وری زمین شهری توسعه

مجدد

نواحی

شهری

توسعه



قیمت: تومان

JFAUP_Volume 21_Issue 3_Pages 39-52-1

صفحات ۳۹ – ۵۲۳۹نشریه هنرهای زیبا – معماری و شهرسازی دوره ۲۱ شماره ۳ پاییز ۱۳۹۵

ارزیابی الگوی تعاملات شهروندان با پروژههای اراضی
1011276444528

عباسآباد تهران با تا کید بر رویکرد شهروندی فضایی*
غزاله سادات قریشی**1، مجتبی رفیعیان۲، منوچهر فرجزاده3
۱ کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
۲ دانشیارگروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
۳ استاد گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
)تاریخ دریافت مقاله: ۲/۵/۹۵، تاریخ پذیرش نهایی: ۳/۹/۹۵(
چکیده
در دو دهه اخیر بخش عظیمی از ارتباطات انسانی از فضاهای حضوری به مجازی منتقل شده است .رویک رد ش هروندی فضای ی با هدف س نجش ای ن موضوع در زمینه برنامه ریزی شـهری ای ران در این پژوه ش ب کار گرفته ش ده اس ت. به همیـن منظور پروژهه ای بزرگ مقیاس ش هری به عنـوان یکی از عرصه های سیاس ت گذاری انتخاب ش ده اسـت. از آنجایی که احداث پروژه های بزرگ مقیاس اراضی عباسآباد در تهران بدون مشارکت شهروندان صورت گرفته، این سوال مطرح است که آیا توسعه این اراضی با مطالبات شهروندان هم خوانی دارد؟ به منظور پاسخگویی به این سوال، ژئومدیا “عباس آباد ما” به عنوان ابزار این رویکرد طراحی و بکار گرفته شد. ژئومدیا شامل دو بخش است: پیمایش آنلاین ک ه نظـر ۵۱۰ کارب ر ژئومدی ا در خص وص پروژهها را مورد س نجش قرار داد کـه با اسـتفاده از تحلیل آمار تک نمون ـهای، می زان رضای ت ش هروندان از پروژههای عباس آب اد مثبت ارزیابی ش د. در بخش دوم ،۱۳6 کاربر به صورت مش ارکت فعال میزان اس تقبال خود را از هر پروژه نشـان دادهاند. نهایتاً این روش اب زاری اسـت کـه منجر ب ه افزایش مش ارکت و کمک به شفاف س ازی اطلاع ات، تس هیل در بهرهوری اطلاعات در حل مسائل شهری شده است.
واژههای کلیدی
پروژهه ای بزرگمقی اس ش هری، شـهروندی فضایی، ژئومدیـا، اراضی عباسآباد – تهران، مش ارکت شهروندی، پیمایش آنلاین.

* این مقاله برگرفته از پایاننامه کارشناس ی ارش د نگارنده اول با عنوان “ارزیابی الگوی تعاملات ش هروندان با پروژههای بزرگ مقیاس ش هری با تا کید بر رویکرد شهروندی فضایی، مورد پژوهشی: اراضی عباسآباد – تهران” است که با راهنمایی نگارنده دوم و مشاوره نگارنده سوم در تاریخ ۲۹ شهریور ماه ۱۳۹۵ در دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس مورد داوری قرار گرفته و به تصویب رسیده است.
.E-mail: gh.ghorashi@gmail.com ،۰۲۱-44۲۰6۱۹8 :نویسنده مسئول: تلفن: 88۲77۳8۱-۰۲۱، نمابر**

مقدمه

4530004324305

در عص ر ارتباط ات، ش کل رواب ط انس انی تغیی ر ک رده اس ت و ارتباط ات از فضاه ای جمع ی و حض وری ب ه فضاه ای مج ازی انتق ال پیدا کردهاند. این امر پتانس یلهای جدیدی از کارکردهای مختل ف را ایج اد ک رده اسـت. در عرص ه شهرس ازی، ای ن ظرفیت میتوان د فرص ت مش ارکت را ب رای گروهه ای مختلـف ش هروندان فراهم نماید، گروههایی که گرچه پیش از این در فضاهای حقیقی در ام ر برنامهری زی مداخل ه نمیکردن د، ام ا در فضاه ای مج ازی اتفاق ات متفاوت ی را رق م میزنن د و ای ن اتفاقی اس ت که به س بب ویژگیهای خاص فضای مجازی رخ میدهد. از جمله آن که افراد را از ارتباط رو در رو خلاص میکند و در همین راس تا عرصه خوبی را ب رای اظهار نظر آنان فراهم میکند. ل ذا رویکردهای جدیدی حول این موضوع ش کل گرفتهاند که از این ویژگیها بهره جس ته است .ش هروندی فضای ی۱، از جملـه ای ن رویکردهاس ت. برای س نجش ای ن رویک رد ک ه پیش از این در زمینه مس ائل ش هری ای ران به کار گرفته نش ده اس ت، ارزیابی پروژههای بزرگ مقیاس به عنوان یکی از عرصهه ای سیاس ـتگذاری ش هری انتخ اب گردی د. ب ه عن وان نمون ه نی ز پروژههای ب زرگ مقی اس منطق ه عباسآباد ه دف قرار گرفـت. از آنج ا که بنا بر مصوبه ش ورای عالی معماری و شهرس ازی ای ران در تاری خ ۲/۵/84، اراض ی عباسآب اد به عنوان یک مس اله مه م برنامهری زی و مدیری ت ش هری مط رح گردی د و مصوب ش د ک ه ای ن اراضی در مقی اس فراملی، ملی، کلانش هری، منطقهای و محلی عملکرد داش ته باش ند. از این رو ش هرداری ته ران با تعریف پروژههای بزرگمقیاس، این اراضی را مورد استفاده قرار داد. مصلی تهران، پارک آب و آتش ، بوس تان نوروز ، فرهنگس تانها ، کتابخانه مل ی و نظای ر آن، تنه ا گوش های از پروژهه ای متع ددی اس ت که در ای ن اراض ی به اتمام رس یده ی ا در حال اجرا هس تند. با توجه به ای ن ک ه ای ن پروژهها با نظارت مدیریت ش هری و تولیگری ش رکت نوسازی عباسآباد انجام گرفته است، این نکته جای تامل دارد که ت ا چه حد ش هروندان تهرانی از اج رای این پروژهه ا رضایت دارند ،آی ا ا گ ر برنامهری زی این اراض ی با همراه ی و همفکری ش هروندان نی ز ص ورت میگرفت، ای ن پروژهه ا در اولویت انتخاب ش هروندان قرار داش تند؟ برای پاس خگویی به این سوال مش ارکت شهروندان ضروری مینماید. در این پژوهش با استفاده از این رویکرد، فضایی فراهم ش ده اس ت تا ش هروندان تهرانی در آن نقطه نظ رات خود را پیرام ون پروژههای بزرگمقیاس عباسآباد مط رح نمایند و بدین طری ق یک بازخورد نس بت ب ه کارآمدی ای ن پروژهها بدس ت آید .بنابرای ن ه دف اصلی این پژوه ش از دیدگاه پژوهش گران در وهله اول، س نجش می زان موفقی ت تحق ق موضوع ش هروندی فضایی در بس تر ایران اس ت، که بدین منظور ارزیابی پروژههای عباسآباد ب ه عنوان یک ی از عرصههای تصمیمس ازی در برنامهریزی ش هری م ورد اس تفاده ق رار گرفته اس ت. مفاهی م مرتبط با ای ن موضوع و رویک رد و مبان ی نظ ری آن در گام بع دی توضی ح داده میش ود.
1- مبانی نظری و مفاهیم پژوهش
مبان ی نظ ری ای ن پژوه ش از دو رک ن تش کیل ش ده اس ت: نخست، پروژههای بزرگ مقیاس که ماهیت پروژههای عباسآباد را ش کل میدهند و رکن دوم، شهروندی فضایی به عنوان رویکرد مـورد اس تفاده. ذیل ای ن پژوهش، کارک رد پروژه ه ای عباسآباد ب ا اس تفاده از روش ش هروندی فضای ی م ورد ارزیاب ی مش ارکتی ش هروندان قرار میگیرد. در این بخش مبانی نظری پژوهش مورد بررسی قرار می گیرد.
1-1- پروژه های بزرگ مقیاس شهری
پروژههای بزرگمقیاس۲ یا اب رپروژه ها۳ در اقتصاد، پروژه هایی ب ا ارزش ی ک میلیون دلار )پون د، یورو و غیره( هس تند که در طی صد س ال گذش ته مهم ترین پروژههای جهان را تش کیل داده اند )Flyvbjerg, 2016(. “ی ک پ روژه بزرگ مقی اس، ریس کی عظی م و پیچیده اس ت ک ه معمولاً معادل یک بیلیون دلار یا بیش تر ارزش دارد و ب رای اح داث و توس عه آن زم ان زی ادی لازم اس ت. ی ک پ روژه بزرگ مقی اس، ذینفعان دولتی و خصوصی دارد و ب ر زندگی میلیون هـا نفـر تاثیـر می گـذارد “)Flyvbjerg, 2014, 8(. پروژههای بزرگمقیاس را با پنج ویژگی توصیف شده اند: هزینه سرمایه گذاری زیاد ، مدت زمان بالای س اخت و برنامه ضرب العجلی، نیازمندی آن ب ه پش تیبانی و تکنول وژی ق وی و نیازمن دی ب ه ورودی ه ای چندضابط های از ارگان ه ای مختل ف؛ ای ن چه ار ویژگ ی منج ر ب ه ش کل گیری ی ک “ش رکت مج ازی” ب رای اجرای ی ک ردن پروژه می ش ود )Brockman and Girmscheid, 2007, 223(. در پ اره ای از پژوهشه ا نی ز جنبهه ای مختل ف پروژه ه ای بزرگ مقیاس در منحصربه ف ردی، پیچیدگ ی، هدف گرای ی )فنی، مال ی و زمانی( و ماهیت و تعداد مالکان پروژه دانسـته شـده است )Grün, 2004(. یک ی از ویژگی ه ای جدایی ناپذیر پروژه ه ای بزرگ مقیاس، تجاوز هزینـه و زمـان آن از مقـدار پیش بینـی شـده اسـت )Flyvbjerg, 54 ,2005( کـه گـرون نیز )Grün, 2004, 230( ای ن موضوع را تایید میکن د. در واق ع ای ن پروژه ه ا همان چیزی هس تند ک ه “فجایع محش ر برنامه ری زی “4 نامی ده ش دهاند )Hall, 1980, 47( ی ا ب ه تعبی ر دیگ ر ی ک” تخری ب خلاقان ه”۵ اسـت )Schumpeter, 2013, 45(. بررس ی پروژهه ای بزرگمقیاس در ش هرهای اروپایی نش ان میده د ک ه ” اندازهه ای اس تثنایی”6 در م ورد آنها معمول اس ت )Swyngedouw et al., 2002, 550(. پروژهه ای بزرگ مقی اس عموم اً در چارچ وب برنامه ریزیه ای قانون ی موج ود ق رار دارن د ام ا مفاهی م، طراح ی و اج رای آن در حاش یه برنامه ریزی رس می ق رار گرفته اس ت. آن چ ه بیش از هر چی ز این پروژهه ا را پیچیده می کند، اندازه و نیاز آن به پهنه های وسیعی از زمین است )Foll-mann, 2015, 220(. ا گرچ ه تع دد پروژه ه ای بزرگ مقی اس در جه ان بس یار زیاد اس ت، ام ا میتوان در چهار دس ته زیرس اخت )نظیر راهآهن و سیس تم آب و فاضلاب(، اس تخراج )نظیر معادن و گاز و نفت(، تولید )نظیر پارک های تولیدی( و مصرف )نظیر توسعه امـلا ک و مسـتغلات ( آنها را دسـته بندی کـرد )Gellert & Lynch, 20 ,2003(. ه ر چن د که یک پروژه بزرگمقیاس می تواند در یک یا ترکیبی از این دسته ها نیز قرار بگیرد.
سیاس تهای مختل ف در اقتصاد و توس عه جهان ی به صورت س نتی منج ر به س اخت ابرپروژه ه ا ش دهاند. تفکر غال ب در پس این پروژه ها، توس عه ش هری و نیاز به بازس ازی های گسترده پس از جنگ جهانی دوم بوده است. هرچند که سیاست های ساخت ای ن پروژه ه ا را نمیش ود از تاثی رات آن تفکی ک ک رد ام ا دلای ل متع ددی وجود دارد که ای ن پروژهها را محبوب سیاس تمداران ک رده اس ت. چه ار دلی ل ب رای محبوبی ت ای ن پروژهه ا ن زد سیاست مداران وجود دارد:
۱( “برتری فنی”7: این اصطلاح به معنای فرصت هایی است که در نتیج ه س اخت این پروژهها در اختیار مهندس ان ق رار می گیرد ت ا مرزهای فن ی و تکنیکی را جابجا کنند، به عنوان مثال س اخت بلندتری ن ب رج ی ا بزرگ تری ن توربین و مانن د آن که ه ر کدام یک چالش مهندسی محسوب می شوند.
۲( “برت ری سیاس ی”8: به معنای جذبه ای اس ت ک ه ابعاد این گونه پروژه ها برای سیاستمداران دارد و آن را ناشی از قدرت خود میدانن د. ای ن پروژهه ا بص ورت معم ول یک دس تاورد نمایش ی برای سیاست مداران قلمداد می شوند.
۳( “برت ری اقتص ادی”۹: منظ ور از آن جاذب ه ای اس ت ک ه این پروژهها برای ش هروندان عادی و بخش تجاری در خصوص ایجاد فرصت های شغلی و سرمایه گذاری دارد.
4( “برت ری زیبایی شناس انه”۱۰: ای ن پروژهه ا به ط ور معمول از طراحی های منحصربهفردی برخوردارند که حس زیبایی شناسانه بینندگان را برمیانگیزند )Flyvbjerg, 2014, 10(.
در حقیق ت س رمایهگذاری صحی ح در ابرپروژهه ا، مناف ع متع ددی نظی ر افزای ش فرصته ای ش غلی، افزای ش تولی د و رقابت پذیری به هم راه کاهش هزینههای تولیدکنندگان، افزایش س ود مش تریان به واس طه خدمات با کیفیت بهتر و بهبود محیط زیس ت را در پ ی دارد )Helm, 2008, 47(. لیک ن فلایوبیرگ پس از بررس ی۳۰۰ پ روژه بزرگمقیاس در ۲۰ کش ور جهان عن وان می کند ک ه غال ب این پروژهها ب ا فریب افکار عمومی طراحی و اجرا ش دند )Flyvbjerg, 2005, 2014(. وی بیان می کند که اغلب این پروژه ها ن ه ب ه دلی ل برتری بلک ه بر اث ر می زان موفقیت ی که طراح ان این پروژهها و مقامات دولتی در جوس ازی و فریب شهروندان در مورد ناچی ز انگاش تن هزینههای ای ن پروژهها، می زان درآمد بالای آن ،تاثی ر ک م آن بر تخریب محیطزیس ت و اثرات بالای توس عه ناش ی از آن داش تهاند، اجرا ش دهاند )همان(. از نظر سیاسی، ابرپروژهها

نقشی اساسی را در رسیدن به وفاق در پست دموکراسی داشته اند ،چ را ک ه ن گاه جامعه را از آرمان گرایی به س مت فنس الاری س وق دادند و مرکز مباحث پوپولیستی قرار گرفتند. وفاقی که بر اثر ایجاد این پروژهها به وجود میآید، بر مبنای قدرت فریبندگی و نمادین ب ودن ی ک پروژه معم اری اس ت. ابرپروژهها به نماد ح س غرور و هویت محلی تبدیل می شوند، خصومت اجتماعی را دور میکنند و اذه ان عموم ی را از جایگزینهـای احتمال ی ب رای کارآفرین ی منح رف میکنن د )Vento, 2016, 18(. پروژه ه ای بزرگ مقی اس ،تاثیر ش گرفی بر تقویت غ رور اجتماعی بین س ا کنان دارند )Loft-man & Nevin, 1996, 1001(. ای ن موض وع را دوک ه و همکاران ش در نوس ازی منطق ه کپ فن زوی د۱۱ اثبات کردهان د، پژوهش های آن ان نش ان می ده د ه ر چق در ک ه ش هروندان ب ه ای ن منطق ه نزدیک ت ر بودهان د و تجرب ه اس تفاده بیش تری از آن را داش ته اند ،ح س مثبت ت ری در خص وص پروژه هـای ای ن منطقه داش ته اند )Doucet, 2009, 105(. ام ا از آنجای ی ک ه اغل ب س رمایه گذاری ها در چنی ن پروژههای ی در دس ت بخ ش دولتی اس ت، توج ه ویژه ب ه مناطق ی خاص را در پی دارد که باع ث القای حس بی توجهی مس ئولان نس بت ب ه سـایر مناط ق زندگی ش هروندان میش ود و ش هروندان را نس بت ب ه ص رف مناب ع دولت ی بی اعتم اد می کن د )Loftman & Nevin, 1996, 998(. بیش ترین تاثی ر ی ک پ روژه بزرگمقی اس در فض ا، ایج اد گسس ت های فضای ی بی ن مناطق مختل ف ش هر اس ت، ب ه ط وری ک ه ای ن پروژهه ا جزیرههای ی را در ش هر خل ق میکنند ک ه منجر ب ه تفاوت های فضای ی بین این پروژههـا و مناطـق پیرامون شـان میشـود )Loftman & Nevin, 1996, 1001; Doucket, 2009, 106(. بیانچینی نشان میدهد که یک نابرابری و محرومیت فضایی نس بت به س ا کنین این مناطق درمناط ق همجـوار آن وج ود دارد ک ه بـه تف رق اجتماعـی دام ن می زن د )Bianchini, 1990, 153(. وی همچنی ن معتقد اس ت که ا گر چه ظاهر پروژه های بزرگ مقیاس مطابق با سلیقه قشر خاصی از جامع ه اس ت، ام ا به دلی ل هم خوان نب ودن آن با بس تر، مورد اس تقبال هم ه شـهروندان و س ا کنین منطق ه نیس ت )هم ان.(
1-۲- شهروندی فضایی
ش هروندی فضایـی، عبارتس ت از توانای ی ه ر ف رد ب ه منظ ور تعام ل و مش ارکت در تصمیمس ازیهای اجتماع ی – فضای ی به واسطه استفاده تعاملی از ژئومدیا۱۲ )برای مثال نقشه ها، کرههای مجازی وGIS(. در این فرآیند، استفاده و تولید اطلاعات همزمان ب ا برق راری ارتب اط ص ورت میگی رد )SPACIT, 2014(. گی رل و همکارانش عنوان میکنند که «شهروند فضایی هر فردی است که انگیزه، دانش، مهارت و صلاحیت دسترسی و استدلال با استفاده از اطلاع ات جغرافیای ی)GI( را ب رای مش ارکت در فرآینده ای دموکراتیک داشـته باشـد »)Gryl et al., 2010, 8(. بدین معنا که ش هروندان قادر هستند با اس تفاده از ژئومدیا، چشمانداز موجود ب رای ی ک فعالی ت را در ی ک فضای معین زیر س وال ببرن د، برای مث ال آنچ ه ک ه در قوانی ن اجتماع ی ی ا برنامه ریزیه ای فضایی مورد نظر آنها نیست را به چالش بکشند و به جای آن در خصوص

تولی د چش م انداز فضایـی جایگزین، بحث کنند. ب ه عبارت بهتر ،یک شـهروند فضایی قادر اس ت میان سه فضایی که در آن زندگی میکنـد، فضاهـای بازنمای ی ش ده در قالب عکس، فیل م و غیره و بازنماییهای فضایی که به شکل نقطه، خط و پلیگون در محیط GIS تعریف می شود، ارتباط برقرار کند و بر این اساس تصمیم گیری نماید )SPACIT, 2014(. در واقع شهروندی فضایی از دو سرمنشا نظری ش امل آموزش ش هروندی و جغرافی ای اجتماعی )مباحث مرتبط با تخصیص فضا( نشـات میگیرد. مباحث هم پوش ان این دو حوزه منجر به ش کل گیری ژئومدیا ش دند که ابزار اصلی در این رویکرد است)تصویر ۱(.
در ایـن بح ث، ژئومدی ا ی ک عنص ر اصلی محس وب می ش ود .منظور از “ژئومدیا، رسانه هایی هستند که از بومیسازی اطلاعات اس تفاده میکنند. بنابرای ن ژئومدیا می تواند ان واع بازنمایی های فضای ی ب ا طی ف گس تردهای از خروجیه ا اع م از توصیف ه ای شـفاهی تـا دادههـای بصری سـازی شـده باشـد”)Gryl & Jekel, 22 ,2012(. ب ه دلی ل ای ن ک ه ه دف اصل ی ژئومدیا، کار ک ردن با دادهه ای فضای ی اس ت، در نتیجه نقش اساس ی در برنامه ریزی فضایـی ایفـا می کنـد )Hennig & Vogler, 2013, 150(. بنابرای ن در پیادهس ازی ای ن موض وع دو مبح ث ارتب اط جغرافیای ی۱۳ و تجس م جغرافیای ی۱4 در خص وص ی ک ژئومدی ا اهمیت بس یاری دارد. منظور از ارتباط جغرافیایی، استفاده و ترکیب انواع مختلف مولت ی مدی ا اع م از مت ن، عک س، تصوی ر، انیمیش ن، فایلهای صوت ی و تصوی ری و غی ره اس ت. بنابرای ن ی ک ژئومدی ا هم راه با توضیح ات و تع داد زی ادی مولت ی مدیا اس ت ک ه محت وای آن را تش ریح میکن د )هم ان ،۱۵۲(. منظ ور از تجس م جغرافیای ی نی ز مجموع های از تکنیک ه ا و ابزارهاس ت که از طریق بصری س ازی به ش یوه ای تعاملی به تحلیل دادههای فضایی کمک می کند و از این طریق با کمک درک بش ری، به ا کتشاف دادهها و فرآیندهای تصمیمس ازی میپردازد. برای مثال میتوان نقشه های رقومی را در مقایس ه با نقش ههای آنالوگ قرار داد که در نقش ههای رقومی این امکان وجود دارد که کاربر با محتوای نقشه ارتباط برقرار کند ،ظاه ر آن را تغیی ر ده د، اطلاعاتی ب ه آن کم یا اضافه کند و نقشـه

تصویر 1- دانش های مرتبط با شهروندی فضایی.
ماخذ: ) Gryl et al., 2013, 285(جدول 1- ویژ گی های یک ژئومدیا.
ماخذ ویژ گی های ژئومدیا Gryl & Jekel, 2013 رسانه ای که از بومی سازی اطلاعات استفاده می کند 1
Von Haaren, 2004 Hennig & Vogler, 2013 هدف اصلی: کارکردن با دادههای فضایی ۲
Elwood & Leszczynski, 2013 میانجی اطلاعاتی – تکنولوژیکی در ژئو وب که فرصت مشارکت فراهم می کند 3
Gryl & Jekel, 2012 ابزار مدرن برای مذا کره بر سر منافع 4
Felgenhauer & Quade, 2012 Hennig & Vogler, 2012 مرجع جغرافیایی )فضایی( 5
Felgenhauer & Quade, 2012 ترکیب دیتابیس های خارجی برای تولید نقشه 6

Felgenhauer & Quade, 2012 بازآرایی اجتماعی – تکنولوژیکی فضا و مکان ۷
Felgenhauer & Quade, 2012 دارای دو بخش سخت افزار )GPS و WLAN( و نرم افزارهای کارتوگرافیکی 8
Elwood & Leszczynski, 2013 توانایی گسترش تعاملات 9
Elwood & Leszczynski, 2013 ایجاد اطلاعات جغرافیایی آنلاین 10
Hennig & Vogler, 2012 خدمات و ارتباطات مکان مبنا از طریق پلت فرم رسانه های اجتماعی 11

تصویر ۲- صلاحیت های مربوط به کار با داده های فضایی.
)Gryl & Jekel, 2012( :ماخذ
را آن طور که مایل اس ت هدایت کند )Hennig & Vogler, 2013, 155; Jiang & Li, 2005, 3 ; Jiang et al., 2003, 180(. ان واع ژئومدی ا طی ف گس تردهای از ابزارها را ش امل می ش ود: ابزاره ای س اده تح ت وب که ام کان تهیه نقش ه های مش ارکتی را فراه م می آورن د نظی ر Google map،Open Street map و Online ArcGIS، ابزارهای سیس تم اطلاعات مکانی مش ارکتی۱۵، پلتفرمهای رس انههای اجتماع ی۱6و پرتاله ای جغرافیایی۱7 که ب ا زیرس اخت های دادهه ای فضای ی کار میکنن د. در ای ن میان سیس تم اطلاعات مکانی مش ارکتی که از GIS به صورت مشارکتی در تصمیم سازی استفاده میکند، با اصل مفهوم شهروند فضایی قراب ت بس یاری دارد و از ای ن جهت پیش ینه فکری آن محسـوب می ش ود )Tulloch, 2007, 352(. بنابرایـن ب ه بی ان دقیقت ر “یک ژئومدی ا ب ه صورت گس ترده، دلالت بر ه ر نوع اطلاعات یا رس انه دیجیت ال دارد ک ه مرج ع فضای ی دارد و طی ف وس یعی از ان واع بازنمایی از توصیف شفاهی تا نقشههای پیچیده رقومی را شامل می شود. مضافاً بر این که خدمات و ارتباطات مکانمبنا از طریق پلتفرمهـای رسـانه های اجتماعـی را نیز شـامل می شـود “)Hen-nig & Vogler, 2013, 160(. در ج دول۱، ویژگیه ای اصل ی ی ک ژئومدیا توصیف شده است.
به طور کلی برای یک شهروند فضایی، چهار دسته صلاحیت وجود دارد: ۱( صلاحیت ارزیابی موقعیتی به منظور اظهار نظر درخصوص زمینه مورد نظر ،۲( صلاحیت روششناس انه ب رای کار با دادههای فضای ی ،۳( صلاحی ت فن ی در ارتباط ب ا ابزارهای مورد اس تفاده و 4( صلاحی ت برق راری ارتب اط ک ه مربوط ب ه تواناییهای ش هروند فضایی در خصوص استفاده از شبکههای اجتماعی است )مطابق تصوی ر ۲( )Gryl & Jekel, 2012, 26(. جزئی ات ای ن صلاحیته ا در قالب ویژگیهای یک ش هروند فضایی در جدول ۲ آمده اس ت .در بح ث ش هروندی فضایی آن طور که ظهـور ابزارهای جدید تح ت وب موج ب ش ده اس ت ک ه ش هروندان از وظیفه گرای ی به س مت تحقق گرایی حرکت کنند و تبدیل به ش هروندانی شوند که ن ه تنه ا رس انه اختصاصی خ ود را در اختیار دارن د، بلکه همزمان همین رسـانه ابزار اعمال قدرت آنان نیز محسوب می شود )Ben-nett, 2008, 15; Bennett et al., 2009, 110(. بنابرای ن ب ا توجه به نرخ روزافزون اس تفاده از ش بکههای اجتماعی توسط شهروندان در ص ورت توانمندس ازی ش هروندان در خص وص ی ک ش هروند فضایی، این ابزارها بدون هیچ محدودیتی عامل اصلی در افزایش دموکراسی و مدنیت جامعه هستند.
۲- روش و شناخت محدوده
از آنج ا ک ه بح ث ش هروندی فضای ی در ایران پی ش از این م ورد اس تفاده ق رار نگرفت ه اس ت، صلاحیته ای ی ک ش هروند ایرانی در خصوص شهروندی فضایی پیش از این مورد ارزیابی قرار نگرفته اس ت. از میان چهار دس ته کلی صلاحیتهای موقعیتی ،فنی، روششناس انه و برقراری ارتباط، شهروندان تهرانی به دلیل ع دم دریاف ت آموزش در مباحث ش هروندی فضایی، به طور کلی فاق د صلاحی ت روششناس انه میباش ند. صلاحی ت موقعیت ی ش هروندان ب ه دلیل ارتب اط و تاثیری ک ه پروژه ه ای عباس آباد بر زندگ ی آن ان دارد، مورد تایید قرار گرفته اس ت. ن رخ ۵۵ درصدی اس تفاده از ش بکه های اجتماعی در ایران )خدای اری و همکاران ،۱۳۹۳، ۱8۱( ظرفیت برقراری ارتباط از طریق شبکههای اجتماعی را نش ان میدهـد. در ای ن پژوه ش ب ه منظ ور ساده س ازی و
جدول ۲- ویژ گی های شهروند فضایی.
ماخذ: ویژ گی های شهروند فضایی SPACIT, 2014 تعامل و مشارکت در تصمیم سازیهای اجتماعی– فضایی 1
SPACIT, 2014 استفاده تعاملی از ژئومدیا ۲
SPACIT, 2014 استفاده و تولید اطلاعات همزمان با برقراری ارتباط 3
SPACIT, 2014 تحلیل و انتقاد چشم انداز موجود برای فضا و ارائه سناریو جایگزین 4
SPACIT, 2014 برق راری ارتب اط می ان س ه فض ای زندگ ی، بازنمایی ش ده توس ط عکس و فیل م و غی ره و بازنمای ی فضای ی در محیط های GIS 5
Mitchel, 2004 Elwood, 2008 آشنایی با حقوق بشر و دموکراسی آموزش شهروندی با سرمنشا نظری: 6
Gryl et. Al, 2013 آشنایی با مفاهیم مرتبط با فضا SPACIT, 2014 مقایسه منابع مختلف اطلاعاتی SPACIT, 2014 برقراری ارتباط با دیگر شهروندان به منظور مطرح کردن ایده های جدید در خصوص
شهر SPACIT, 2014 قضاوت در مورد قوانین اجتماعی SPACIT, 2014 آشنایی با آموزشهای تخصصی در حوزه
GIS به منظور پیشنهاد راهحل برای مسائل شهری Gryl et. Al, 2010 رد یا پذیرش معنای ساخته شده توسط جامعه برای یک فضای فیزیکی جغرافیای اجتماعی Gryl et. Al, 2010 طبقه بندی فضا در یکی از سه دستهبندی:
۱( تولیدکننده یا مصرفکننده
۲( آ گاهی دهنده یا معنا گرا
۳( هنجاری – سیاسی Hennig & Vogler, 2012 ICT و web 2,0 آشنایی با اساسی)فردی و ابزاری( صلاحیت های مورد نیاز ۷
Hennig & Vogler, 2012 توانایی های مرتبط با حوزه نگاشت نقشه
GIS و Gryl et. Al, 2010 توانایی برقراری ارتباط با استفاده از ژئومدیا Gryl et. Al, 2010 توانایی بازخورد با استفاده از ژئومدیا Gryl et. Al, 2010 آشنایی با روش استفاده از تکنولوژی ژئومدیا Gryl et. Al, 2010 در حوزه دانش فضایی مرتبط با موضوع در حوزه آموزش شهروندی Gryl et. Al, 2010 استراتژیهای پیاده سازی مورد نیاز برای پیادهسازی امکان سنجی تحقق رویکرد در زمینه ایران، پیشفرض بر آن است که توانمندی های شـهروند در خصوص استفاده از فضای مجازی )صلاحی ت فن ی( ب رای مش ارکت در ای ن بح ث کفای ت می کن د ،بنابراین ژئومدیای مورد استفاده نیز تا حد امکان به منظور تحقق این موضوع سـاده طراحی ش ده است. بررس ی های بعدی نشان داد که این پیشفرض خالی از حقیقت نیست و شهروندان به حد کافی بر دانش فناوری اطلاعات و ارتباطات تسلط دارند )نمودار ۱(.
در خصـوص نمونهگیری و اندازه نمونه، ویرس ما اثبات می کند ک ه ب ه دلی ل ویژگیه ای خ اص ی ک فض ای مج ازی و پیمایش آنلای ن، ه ر چند ک ه می توان بـا روش ه ای مختلف ی نمونه گیری انج ام داد، اما بهترین حالت برای دورش دن از خطا، همان روش نمونه گی ری تصادفی اس ت که اتفاق می افت د )Wiersma, 2012(. ان دروز و هم کاران نش ان دادهان د ک ه مهمتری ن عام ل متضمن اعتب ار پیمایش آنلاین، کیفیت پیادهس ازی آن اس ت )Andrews et al., 2003, 200(. از ای ن رو در ای ن پژوه ش س عی ش ده اس ت ک ه س ه حلقه پیرامـون پروژهه ای عباسآباد به ص ورت فرضی در نظر گرفته ش ود، در کمترین فاصله منطقه 6 و 7 شهرداری تهران ک ه در بیش ترین ارتب اط با ای ن پروژه هاس ت مطرح می ش ود و در س طح دوم مناط ق پیرامونی ش امل مناط ق ۲،۳،4، 8، ۱۲ و ۱۳و در نهای ت ام ر نیز س ایر مناطق تهران مد نظر هس تند. پخش ایش مت وازن نمون ه در ای ن سـه حلق ه، ب ه نوع ی س لامت پیمایش را نش ان میده د. در ضم ن ب رای تعیین حج م نمونه نی ز به دلیل عدم دسترسی به جامعه، ویرسما فرمول کوکران جامعه نامحدود را مناسب میداند که در سطح اطمینان ۹۵ درصد حداقل حجم نمونه ۳84 را بدست می دهد )Wiersma, 2012(.
ژئومدیا ” عباسآباد ما” به عنوان یک ابزار مشارکتی در جمعآوری دادهه ا طراح ی ش د. ای ن ژئومدیا، یک س ایت تعاملی و پاس خگو اس ت ک ه نام ” عباسآباد م ا” بر آن، تا کی د ویژهای بر ی ک رابطه دو سویه میان شهروندان و محدوده عباسآباد دارد. آدرس دسترسی به آن نیز) http://ourabasabad.webflow.io ( اس ت. ارکان اصلی آن کـه پش تیبان مبانی نظری اس ت، ش امل: تجس م جغرافیایی ،ارتباط جغرافیایی و بحث تعامل و مشارکت است )تصویر ۳(.
35086892742050

تصوی ر4، بخشه ای مختل ف ژئومدی ا را نش ان می ده د. در بخ ش اول تحت عن وان “از عباس آباد چ ه میدانید؟”، اطلاعاتی بصورت عکس، متن، نقش ه و فیلم پیرامون پروژههای عباسآباد ق رار گرفته اس ت. در گ ردآوری این اطلاع ات که برگرفته از اس ناد پروژههاس ت، س عی ش ده اس ت ک ه تحلی ل مثب ت و منف ی آث ار پروژهه ا ص ورت نگی رد، چـرا ک ه ای ن ام ر در بح ث ا کتش اف داده ها وظیفه شـهروندان اس ت. همچنین لینکه ای مرتبط با س ایت های رس می پروژهها نیز در ذیل هر پروژه آمده اس ت. این بخ ش تحق ق ارتب اط جغرافیای ی اس ت ک ه در مبان ی نظری یک ژئومدیا به آن اشـاره شده اسـت. در بخش دوم پلت فرم) /map-me )http://map-me.org، که یکی از ابزارهای سیستم اطلاعات مکانی مشارکتی است، به کار گرفته شده است. شهروندان در این پل ت ف رم، موقعیت آن دس ته از پروژه های عباس آب اد را که مورد

اس تفاده قرار داده اند، روی نقش ه رنگ کرده و مشـخص می کنند که از نظر آنها، کدام پروژه ها کارکرد مناسبی دارند و کدام پروژهها از نظر آنان میتوانستند با پروژههای بهتری جایگزین شوند. تعامل ش هروندان ب ر روی نقش ه و مش ارکت آن ان، تجس م جغرافیایی را محقق میس ازد. مقایس ه آمار مش ارکت در این بخش با آمار کلی س ایت، نش ان از می زان رغب ت کارب ران در فرآین د جدیدی اس ت ک ه ذی ل ژئومدی ا رخ میده د. بخش س وم ی ک پیمای ش آنلاین است که به منظور استفاده حدا کثری از ظرفیت مشارکت کاربران س ایت از آن اس تفاده ش ده اس ت چ را ک ه پیمای ش، آش ناترین ش یوه مش ارکت در ایران محسوب میش ود. این پیمایش، میزان رضای ت ش هروندان از پروژه ه ای عب اس آب اد را نش ان میده د .ش اخص های پیمای ش در دو دس ته کل ی تدوی ن ش ده اند، ی ک دس ته مرب وط به اص ل ماهیت بزرگ مقیاس ی پروژه هاس ت، این ک ه اساس اً آی ا ش هروندان ب ا ای ن میـزان هزین ه و زمانی ک ه صرف ساخت و ساز این پروژهها شده است، موافق هستند یا خیر. برای تدوی ن ای ن ش اخصها از مبانی نظ ری پروژه های ب زرگ مقیاس
بهره گرفته ش ده اس ت. در دسته دوم هم تاثیر مس تقیم پروژه ها ب ر زندگ ی ش هروندان )اقتص ادی، اجتماع ی- فرهنگ ی، زیس ت محیطی- س کونتی و حمل و نقل( مورد پرس ش قرار گرفته است .ب رای تدوین این ش اخص ها نی ز از پژوهش هایی ک ه در خصوص تاثیرگ ذاری پروژه های ب زرگ مقیاس انجام ش ده اند کمک گرفته ش ده اس ت )جـدول ۳(. بخش چهارم ک ه نمایش نتای ج را وعده میده د، ب ه عن وان مش وق مش ارکت در نظر گرفته ش ده اس ت .در بخ ش پنج م، ام کان ارتب اط بی ن متخصص ان شهرس ازی و ش هروندان و ارتباط شهروندان با ش بکههای اجتماعی به منظور توسعه ژئومدیا فراهم شده است .
447000375171

نمودار 1- میزان دانش فاوا کاربران ژئومدیا .به منظور شناخت محدوده مطالعاتی، جدول 4 تهیه شده است
تصویر3 – چارچوب کلی ژئومدیا “عباس آباد ما.”

تصویر 4 – اجزا اصلی ژئومدیا “عباس آباد ما .”جدول 3 – شاخص ها و متغیرهای مورد استفاده در پیمایش.
ماخذ متغیر شاخص
Gómez-Ibáñez, 2003 Brockmann & Girmscheid, 2007 زمان ساخت مربوط به ویژگیهای
بزرگ مقیاسی پروژهها
Flyvbjerg, 2016 هزینه ساخت و اجرا Flyvbjerg, 2016 بزرگی به لحاظ فیزیکی: مساحت، ارتفاع، حجم و غیره)خارق العادگی( Weinstock & Goodenough, 2006 کارکرد پروژه ها در برآوردن مطالبات شهروندان Grün, 2004 منحصر بفردی )نوری ،۱۳۹۳( اشتغال اقتصادی
)نوری ،۱۳۹۳( فعالیت های اقتصادی )پهلوان ،۱۳۹۲( مشارکت و تعامل اجتماعی اجتماعی – فرهنگی
)پهلوان ،۱۳۹۲( حس تعلق )نوری ،۱۳۹۳( امنیت اجتماعی )پهلوان ،۱۳۹۲( وجود فضاهای گذران اوقات فراغت )پهلوان ،۱۳۹۲( وجود فضاهای فرهنگی )پهلوان ،۱۳۹۲( رویدادهای فرهنگی در منطقه زیست محیطی و سکونتی
)پهلوان ،۱۳۹۲( وجود فضاهای عمومی سبز و باز )پهلوان ،۱۳۹۲( وجود فضاهای پیاده )پهلوان ،۱۳۹۲( حریم و اشرافیت )پهلوان ،۱۳۹۲( آسایش 47
ادامه جدول 3.
)پهلوان ،۱۳۹۲( حمل و نقل عمومی حمل و نقل
)پهلوان ،۱۳۹۲( ترافیک )پهلوان ،۱۳۹۲( پارکینگ که ناش ی از مقایس ه ویژگیهای پروژههای بزرگ مقیاس بر اس اس سایتهای رس می پروژهها و نظر تخصصی پژوهشگران شهرسازی مبان ی نظ ری ب ا پروژههای عباس آباد براس اس اس ناد، مراجعه به است و نشان از بزرگ مقیاسی پروژههای عباس آباد دارد.
جدول4 – مقایسه ویژ گی های پروژه های منطقه عباس آباد با ویژ گی های پروژه های بزرگ مقیاس در ادبیات جهانی.

ها

بوستان

ها

بوستان

بازار
گل



قیمت: تومان